తృతీయ గుచ్ఛము (101 -305 పద్యాల ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు )

 తృతీయ గుచ్ఛము (101 -297 పద్యాల ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు  )

101వ పద్యం (ఆటవెలది)

పద్యం:

గీ. దివ్యమార్గవిచక్షణుల్దిక్ ప్రయాగ

విభవవిజ్ఞానులై కార్తవీర్యుఁడాది

యా నృపాలురు తత్ప్రసాదాత్తమహిమ

నెంత లెంతలు సాధింప? రిల వినమొకొ?

ప్రతిపదార్థం:

దివ్యమార్గ = పవిత్రమైన మార్గము యొక్క, విచక్షణుల్ = బాగా తెలిసినవారు, దిక్+ప్రయాగ = గొప్ప తీర్థయాత్ర యొక్క, విభవ = గొప్పదనాన్ని, విజ్ఞానులై = తెలిసినవారై, కార్తవీర్యుఁడు+ఆది = కార్తవీర్యుడు మొదలైన, ఆ = ఆ, నృపాలురు = రాజులు, తత్ = అతని యొక్క, ప్రసాద = అనుగ్రహముచే, ఆత్త = పొందబడిన, మహిమన్ = గొప్పదనాన్ని, ఎంతలు+ఎంతలు = ఎంతెంతో, సాధింపరు = పొందలేకపోయారా? (పొందారు అని అర్థం), ఇల = ఈ భూమిపై, వినమొకొ = వినలేదా? (వినే ఉన్నాం అని అర్థం).

తాత్పర్యం:

దివ్య మార్గాన్ని తెలిసినవారై, యోగ వైభవాన్ని గ్రహించినవారైన కార్తవీర్యుడు మొదలైన రాజులు, దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం ద్వారా పొందిన గొప్ప మహిమలను ఎంతెంతగా సాధించలేదు? (అంటే అన్నిటినీ సాధించారు). ఆ విషయాలు ఈ భూమిపై మనం వినలేదా? (అంటే అందరికీ తెలిసినవే).

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం యొక్క శక్తిని, ప్రభావవంతమైన ఫలితాలను ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. జ్ఞానమార్గంలో నిలబడిన మునులు భ్రమపడినా, కార్తవీర్యార్జునుడు వంటి రాజులు మాత్రం ఆయన తత్త్వాన్ని గ్రహించి సేవించి, ఆయన ప్రసాదం ద్వారా అణిమాది అష్ట సిద్ధులను, గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని, కీర్తిని పొందారని చెప్పడం ద్వారా, దత్తాత్రేయస్వామి భోగ మోక్షాలను రెండింటినీ ప్రసాదించే గురువు అని ధ్రువీకరిస్తోంది.

102వ పద్యం (కంద పద్యం)

పద్యం:

క. అనుడు విచిత్రం బదియును

మునిసూనులు గొలువలేక మోహమునఁ బడన్

జననాథుఁ డెట్లు రాజన

ఖని వాని నెఱింగి మెచ్చంగా సేవించెన్ ?

ప్రతిపదార్థం:

అనుడు = అని చెప్పగా), అదియును = ఆ విషయము కూడా, విచిత్రంబు = ఆశ్చర్యకరమైనది, మునిసూనులు = ఋషి కుమారులు, గొలువలేక = సేవించలేక, మోహమునన్ = అజ్ఞానంలో, పడన్ = ఉండగా, జననాథుఁడు = రాజు (కార్తవీర్యుడు), రాజనఖని = రాజులలో శ్రేష్ఠుడై (లేదా రాజుగా ఉండియు), వానిన్ = ఆ దత్తాత్రేయుని, ఎఱింగి = (తత్త్వాన్ని) తెలుసుకొని, ఎట్లు = ఎలా, మెచ్చంగా = మెచ్చుకునే విధంగా, సేవించెన్ = సేవించగలిగాడు?

తాత్పర్యం:

సుమతి దత్తాత్త్రేయుని చరిత్రను వివరించగా, సుమతి తండ్రి ఇలా అడిగాడు. "ఆ విషయం కూడా ఆశ్చర్యకరమైనదే! ఋషి కుమారులు ఆయనను సేవించలేక అజ్ఞానంలో పడిపోగా, ఆ జననాథుడు (కార్తవీర్యుడు) రాజైనప్పటికీ, ఆ దత్తాత్రేయుని తత్త్వాన్ని ఎలా తెలుసుకొని, ఆయనను మెచ్చే విధంగా సేవించగలిగాడు?"

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని లీలలకు, ఆయన్ని సేవించిన వారికి దక్కిన ఫలాలకు సంబంధించిన సందేహమిది. తపస్వులు, జ్ఞాన మార్గంలో ఉండేవారు సైతం ఆయన లీలల వల్ల భ్రమపడగా, భోగంలో ఉండే రాజు (కార్తవీర్యుడు) ఆయనను ఎలా గ్రహించగలిగాడనేది ఇక్కడ ప్రధాన అంశం. రాజుకు, ఋషులకు మధ్య ఉన్న భేదం ద్వారా, దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం లేదా జ్ఞానోపదేశం పొందడానికి భక్తి, నిస్వార్థ సేవలే ముఖ్యమని, కేవలం తపస్సు లేదా బాహ్య నిర్లిప్తత సరిపోదని ధ్వనిస్తుంది.

103వ పద్యం (కంద పద్యం)

వినఁ గౌతూహల మయ్యెడు,

మనంబు త్వరఁబడెడు నో కుమారక! మే లౌ

ఘనయోగిరాజచరితం

బనుమా యనుమాన మెడల నన సుతుఁ డనియెన్.

ప్రతిపదార్థం:

వినన్ = వినడానికి, కౌతూహలము+అయ్యెడు = కుతూహలము కలుగుతున్నది, మనంబు = మనస్సు, త్వరఁబడెడున్ = తొందరపడుతున్నది, ఓ కుమారక! = ఓ కుమారా!, మే లౌ = శ్రేష్ఠమైనదైన, ఘనయోగిరాజచరితంబు+అనుమా = గొప్ప యోగిరాజు (దత్తాత్రేయుని) చరిత్రను చెప్పుము, అనుమానము+ఎడలన్ = సందేహము లేకుండా అన= చెప్పుమంటే, సుతుఁడు+అనియెన్ = కొడుకు (సుమతి) పలికెను.

తాత్పర్యం:

ఓ కుమారా! ఆ గొప్ప యోగిరాజు (దత్తాత్రేయుని) చరిత్రను వినడానికి నా మనస్సు చాలా కుతూహలపడుతూ, తొందర పెడుతున్నది. సందేహం లేకుండా చెప్పుము అనగా, కొడుకు (సుమతి) చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం తండ్రికి దత్తాత్రేయుని చరిత్ర వినాలన్న బలమైన కోరికను తెలియజేస్తోంది. 'ఘనయోగిరాజచరితంబు' అనగా దత్తాత్రేయుని యొక్క గొప్ప చరిత్ర. ఇది కథను ముందుకు నడిపించే సందర్భం.

104వ పద్యం (కంద పద్యం)

కృతవీర్యుని కొడు కర్జునుఁ

డతఁడు దివం బెనయ నితని నభిషేకింపన్

హితమంత్రిప్రకృతిపురో

హితవర్గము పిలువ ననియె నిందఱ కతఁడున్.

ప్రతిపదార్థం:

కృతవీర్యుని = కృతవీర్యుని యొక్క, కొడుకు+అర్జునుఁడు = కుమారుడైన అర్జునుడు (కార్తవీర్యార్జునుడు), అతఁడు = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు, దివంబెనయన్ = స్వర్గాన్ని చేరగా (మరణించగా), ఇతనిన్ = ఇతడిని (కార్తవీర్యార్జునుని కొడుకును), అభిషేకింపన్ = పట్టాభిషేకం చేయుట కొరకు, హిత = మంచివారైన, మంత్రి = మంత్రులు, ప్రకృతి = పౌరులు (ప్రజలు), పురోహితవర్గము = పురోహితుల సమూహము, పిలువన్ = ఆహ్వానించగా, అతఁడున్ = ఆ కుమారుడును, ఇందఱకున్ = ఇంతమందికి, అనియెన్ = చెప్పెను.

తాత్పర్యం:

కృతవీర్యుని కుమారుడైన కార్తవీర్యార్జునుడు తన తండ్రి మరణించి స్వర్గాన్ని చేరగా, తనకు పట్టాభిషేకం చేయడానికి మంచివారైన మంత్రులు, పౌరులు (ప్రజలు), పురోహితులు మొదలైన సమూహం ఆహ్వానించగా, ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు వారందరికీ ఈ విధంగా చెప్పాడు.

విశేషాలు:

కృతవీర్యుని మరణానంతరం జరిగిన సంఘటనను, అతని కుమారుడు కార్తవీర్యార్జునుడు రాజ్యాధికారాన్ని స్వీకరించే ముందు తన అభిప్రాయాన్ని చెప్పడానికి ఉపక్రమించిన సందర్భాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

105వ పద్యం (సీస పద్యం)

ద్వాదశభాగంబు వైశ్యు లిచ్చెదరు పణ్యమ్ముల నమ్మి లాభమ్మునందు;

అర్ధమర్ధం బిత్తు రాలమందలవారు క్షీరదద్యాదుల మృతమునందు;

నా ఱవు భాగంబు వ్యావసాయికు లిచ్చువారు పండించిన పంటలందు;

జపతపంబుల ద్విజజాతు లిత్తురు భాగ మన్యు లమ్మెయి నిజాయమ్ములందు;

నరసి రక్షించుపొంటె గాదా? యది గొని రక్షణము సేయనేరని రాజు దొంగ.

సచివులార! నేఁ డొల్ల రాజ్యము వహింప రేపు పడనొల్ల నరకకూపమందు.

ప్రతిపదార్థం:

ద్వాదశభాగంబు = పన్నెండవ వంతు (1/12), వైశ్యులు = కోమట్లు, పణ్యమ్ములన్ = అమ్మకపు వస్తువులను, అమ్మి = అమ్మగా వచ్చిన, లాభమ్మునందు = లాభంలో, ఇచ్చెదరు = ఇస్తారు, అర్ధము+అర్ధము+ఇత్తురు = కొంత భాగాన్ని ఇస్తారు, ఆలమందలవారు = పశువుల మందలు కలవారు, క్షీర దధి+ఆదుల = పాలు, పెరుగు మొదలైన వాటిలో, మృతమునందు = నెయ్యిలోను, నా ఱవు భాగంబు = ఆరవ వంతు (1/6), వ్యావసాయికు లిచ్చువారు = వ్యవసాయం చేసేవారు ఇస్తారు, పండించిన = పండించిన, పంటలందు = పంటలలో, ద్విజజాతులు = బ్రాహ్మణులు, జపతపంబుల = జపము మరియు తపస్సుల ద్వారా, భాగము = వంతును, ఇత్తురు = ఇస్తారు, అన్యులు = ఇతరులు, ఆ+మెయిన్ = ఆ ప్రకారంగా, నిజ = తమ యొక్క, ఆయమ్ములందు = ఆదాయాలలో, అరసి = పరిశీలించి (ప్రజలను), రక్షించుపొంటె+గాదా = రక్షించడానికి కదా (పన్నులు), అది = ఆ పన్నును, కొని = తీసుకొని, రక్షణము = రక్షణను, చేయన్+నేరని = చేయలేని, రాజు = రాజు, దొంగ = దొంగతో సమానం, సచివులార! = ఓ మంత్రులారా!, నేఁడు+ఒల్ల = ఇప్పుడు ఇష్టపడను, రాజ్యము = రాజ్యాన్ని, వహింపన్ = స్వీకరించడానికి, రేపు = తర్వాత కాలంలో, నరకకూపమందు = నరకమనే గోతిలో, పడన్+ఒల్లన్ = పడడానికి ఇష్టపడను.

తాత్పర్యం:

వైశ్యులు వస్తువుల అమ్మకంలో వచ్చిన లాభంలో పన్నెండవ వంతు పన్నుగా ఇస్తారు. పశువుల మందలు కలవారు పాలు, నెయ్యి మొదలైన వాటిలో కొంత భాగాన్ని ఇస్తారు. వ్యవసాయదారులు పండించిన పంటలలో ఆరవ వంతు ఇస్తారు. బ్రాహ్మణులు జపతపాల ద్వారా కొంత భాగమిస్తారు. ఇతరులు తమ ఆదాయాలలో ఆ ప్రకారమే పన్నులిస్తారు. ఈ పన్నులు ప్రజలను పరిరక్షించడానికి కదా? ఆ పన్నులను తీసుకొని రక్షణ కల్పించలేని రాజు దొంగతో సమానం. ఓ మంత్రులారా! అందువలన, నేను ఈరోజు రాజ్యాన్ని స్వీకరించడానికి ఇష్టపడను, రేపు నరకకూపంలో పడడానికి ఇష్టపడను.

విశేషాలు:

రాజు ప్రజల నుండి పన్నులు వసూలు చేసే విధానాన్ని మరియు దానికి ప్రతిగా రక్షణ కల్పించాల్సిన రాజధర్మాన్ని వివరిస్తోంది. రక్షణ చేయలేని రాజు 'దొంగ'తో సమానం అనడం ద్వారా, పాలకుడి బాధ్యత ఎంత కఠినమైనదో, ధర్మబద్ధమైనదో తెలియజేయబడింది.

106వ పద్యం (చంపకమాల పద్యం)

తన కిడి యడ్డ మైన వసుధాపతి కింకొకవాని కిచ్చి దా

రి నెఱయు దొంగ కిచ్చి బెదరించెడువానికి నెల్ల నిచ్చి వై

శనికర మింత దండుగ ప్రజాతతి నెత్తినఁ గొట్టి ప్రోవుసే

యు నది యుపేక్ష సేసి యెనయుం బతి పున్నె మడంగ నన్నెమున్.

ప్రతిపదార్థం:

తనకు+ఇడి = తనకు పన్నుగా ఇచ్చిన ధనాన్ని, అడ్డము+ఐన = అడ్డుపడిన, వసుధాపతికిన్+ఇంకొకవానికిన్ = వేరొక రాజుకు, ఇచ్చి = ఇచ్చివేసి, దారిన్+నెఱయు = మార్గంలో నిండి ఉన్న, దొంగకు+ఇచ్చి = దొంగకు ఇచ్చివేసి, బెదరించెడువానికిన్ = బెదిరించేవారికి, ఎల్లన్ = అంతటిని, ఇచ్చి = ఇచ్చివేసి, వైశ్యనికరము = వైశ్యుల సమూహం, ఇంత దండుగ = ఇంతింత నష్టాన్ని (పొందుతుండగా), ప్రజాతతిన్ = ప్రజల సమూహాన్ని, నెత్తినన్+కొట్టి = శిరస్సుపై కొట్టి (బాధించి), ప్రోవు+చేయునది = (ధనాన్ని) పోగుచేసే పనిని, ఉపేక్ష+చేసి = నిర్లక్ష్యం చేసి, పతి = రాజు, పున్నెము+అడంగన్ = పుణ్యం నశించిపోగా, అన్నెమున్ = అన్యాయాన్ని (పాపాన్ని), ఎనయున్ = పొందుతాడు.

తాత్పర్యం:

ప్రజలు తనకు పన్నుగా ఇచ్చిన ధనాన్ని, అడ్డుపడిన వేరొక రాజుకు, మార్గంలో ఉన్న దొంగలకు, బెదిరించే వారికి ఇచ్చివేసి, వైశ్యుల సమూహం ఇంతింత నష్టాన్ని పొందుతుండగా (రక్షణ కల్పించక), ప్రజలను బాధించి ధనాన్ని పోగుచేసే పనిని రాజు నిర్లక్ష్యం చేస్తే, ఆ రాజు పుణ్యం నశించిపోయి, అన్యాయాన్ని (పాపాన్ని) పొందుతాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం రక్షణ బాధ్యతను విస్మరించిన రాజు యొక్క ఘోరమైన పర్యవసానాన్ని వివరిస్తోంది. ధర్మబద్ధమైన పాలన లేకపోతే రాజు పాపానికి గురై, తన పుణ్యాన్ని పోగొట్టుకుంటాడని స్పష్టం చేస్తోంది.

107వ పద్యం (తేటగీతి పద్యం)

కోమటులయందుఁ దా నొక కోమటి యయి;

దొంగలందు మఱొక్కండు దొంగయు నయి;

తనదు పరిపాలనాంశ మందఱకుఁ బంచి;

పంచకరపాట్లుపడు రేపు పార్థివుండు.

ప్రతిపదార్థం:

కోమటుల+అందున్ = వైశ్యులలో, తాను+ఒక కోమటి+అయి = తాను ఒక వైశ్యుడి మాదిరిగా ఉండి, దొంగల+అందున్ = దొంగలలో, మఱి+ఒక+అండు = మరొకడు, దొంగయున్+అయి = దొంగగా ఉండి, తనదు = తన యొక్క, పరిపాలన+అంశము = పరిపాలనా భాగం (ధర్మం), అందఱకున్+పంచి = అందరికీ (నిర్లక్ష్యం ద్వారా) పంచివేసి, పార్థివుండు = రాజు, రేపు = తర్వాత కాలంలో, పంచకరపాట్లు+పడు = అత్యధిక దుఃఖములు పడతాడు.

తాత్పర్యం:

రాజు తన రక్షణ బాధ్యతను నిర్లక్ష్యం చేస్తే, వైశ్యులలో ఒక వైశ్యుడిలాగా, దొంగలలో ఒక దొంగలాగా ఉండి, తన పరిపాలనా ధర్మాన్ని (ఫలాన్ని) అందరికీ పంచివేసి, రేపు నరకంలో అత్యధిక దుఃఖములు. అనుభవిస్తాడు.

రాజు తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించడంలో విఫలమైతే, సామాన్యుడిలాగో, దొంగలాగో మారిపోతాడు అని చెబుతోంది. రక్షణ ధర్మాన్ని పాటించని రాజుకు నరకంలో తప్పదని, ఎంతటి భయంకరమైన పర్యవసానం ఎదురవుతుందో ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

108వ పద్యం

కందం

రక్షణవేతన మని కద

యీక్షోణీశులకుఁ బూర్వు లి మ్మనిరి ధన

మ్మక్షమునకు నది చెల్లునె

రక్షింపఁగ లేని దొంగ రా జెట్టు లగున్?

ప్రతి పదార్థం:

రక్షణ వేతనము = రక్షించుటకు జీతము, అని కద = అని కదా, ఈ క్షోణీశులకున్ = ఈ రాజులకు, పూర్వులు = పూర్వకాలపువారు, ధనము = సొమ్మును, ఇమ్ము = ఇవ్వుము, అనిరి = అని చెప్పిరి, అక్షమునకున్ = (రక్షణ చేయని) అసమర్థునికి, అది = ఆ ధనము, చెల్లునె = తగునా, రక్షింపఁగ లేని = రక్షించలేని, దొంగరాజు = దొంగవంటి రాజు, ఎట్టు లగున్ = ఎలా అవుతాడు.

తాత్పర్యం:

(కార్తవీర్యార్జునుడు మంత్రులతో అంటున్నాడు) ప్రజలను రక్షించినందుకు జీతమని కదా పూర్వకాలంవారు ఈ రాజులకు ధనాన్ని (పన్నుగా) ఇవ్వమని చెప్పారు. రక్షించలేని అసమర్థుడికి ఆ జీతం చెల్లుతుందా? ప్రజలను రక్షించలేనివాడు దొంగతో సమానం. అటువంటివాడు రాజు ఎలా కాగలడు?

విశేషాలు:

రాజు యొక్క ముఖ్య ధర్మం ప్రజా రక్షణ అని, ఆ ధర్మాన్ని పాటించని రాజు ప్రజల నుండి ధనం (పన్ను) స్వీకరించడానికి అనర్హుడని, అటువంటివాడు దొంగతో సమానమని ఈ పద్యంలో రాజనీతి వివరించబడింది.

109వ పద్యం

ఉత్పలమాల

కానఁ దపం బొనర్చి నెఱ కాన నభీప్సిత యోగ సిద్ధులం

బూని దివిన్ భువిన్ మెలఁగు భూరిమహ త్త్వము గల్గునాఁడు నే

నే నిఖిలాస్త్రవేత్త నయి యింగితభంగు లెఱింగి యేలుదుం

గాని భవన్మత బురివి కల్మషభాగి నొనర్తునే ననున్?

ప్రతి పదార్థం:

కానన్ = కాబట్టి, తపము + ఒనర్చి = తపస్సు చేసి, నెఱకానన్ = గొప్ప అడవిలో, అభీప్సిత = కోరిన, యోగ సిద్ధులన్ = యోగసిద్ధులను, పూని = సంపాదించి, దివిన్ = స్వర్గంలోను, భువిన్ = భూమిలోను, మెలగు = సంచరించునట్టి, భూరి = గొప్ప, మహత్వము = మహిమ, కల్గునాఁడు = కలిగిన రోజున, నేన్ = నేను, నిఖిల = సమస్తమైన, అస్త్రవేత్తన్ + అయి = అస్త్ర విద్య తెలిసినవాడినై, ఇంగితభంగులు = ప్రజల మనస్సులోని అభిప్రాయ భేదాలను, ఎఱింగి = తెలుసుకొని, ఏలుదున్ = పరిపాలిస్తాను, కాని = అంతేకాని, భవత్ = మీయొక్క, మత = అభిప్రాయమును, బురివి = అనుసరించి, ననున్ = నన్ను, కల్మష భాగిన్ = పాపమును పొందిన వానినిగా, ఒనర్తునే = చేస్తానా (చేయను కదా).

తాత్పర్యం:

కాబట్టి, నేను మొదట తపస్సు చేసి, గొప్ప అడవిలో కోరిన యోగ సిద్ధులను పొంది, స్వర్గంలోను, భూమిలోను సంచరించగలిగే గొప్ప మహిమను సంపాదించిన రోజున, సకల అస్త్ర విద్యలూ తెలిసినవాడినై, ప్రజల మనోభావాలను తెలుసుకుని పరిపాలిస్తాను. అంతేకాని, మీ మాట విని, ఏ సామర్థ్యమూ లేకుండా రాజ్యాన్ని చేపట్టి, నన్ను నేను పాపంలో పాలుపంచుకున్నవాడిగా చేసుకోను కదా!

విశేషాలు:

రాజ్యపాలనకు ముందు దైవిక శక్తి (యోగసిద్ధులు), భౌతిక శక్తి (అస్త్ర విద్య), మానసిక శక్తి (ఇంగితజ్ఞానం) సంపాదించడం రాజుకు ముఖ్యమని కార్తవీర్యార్జునుని మాటల ద్వారా తెలియజేయబడింది.

110వ పద్యం

కందం

అను వాని నిశ్చయమ్మును

గనికొని మంత్రుల నెసంగు గర్గాచార్యుం

డనుకూల వాక్యముల నా

తని నెమ్మది కింపుసేసె దారి దెలుపుచున్.

ప్రతి పదార్థం:

అను = అని చెప్పిన, వాని = ఆ కార్తవీర్యార్జునుని యొక్క, నిశ్చయమ్మును = దృఢమైన నిర్ణయాన్ని, కనికొని = తెలుసుకొని, మంత్రులన్ = మంత్రులలో, ఎసంగు = ప్రకాశించుచున్న, గర్గాచార్యుండు = గర్గుడనే ఆచార్యుడు, దారి = మార్గమును, తెలుపుచున్ = తెలియజేస్తూ, అనుకూల వాక్యములన్ = మంచి మాటలతో, ఆతని = ఆ కార్తవీర్యార్జునుని యొక్క, నెమ్మదికిన్ = మనస్సుకు, ఇంపు + చేసె = సంతోషము కలిగించాడు.

తాత్పర్యం:

అని నిశ్చయించుకున్న ఆ కార్తవీర్యార్జునుని యొక్క దృఢ సంకల్పాన్ని తెలుసుకుని, మంత్రులలో గొప్పవాడైన గర్గాచార్యుడు, అతనికి మంచి మార్గాన్ని ఉపదేశిస్తూ, అనుకూలమైన మాటలతో ఆ రాజుకుమారుని మనస్సుకు సంతోషం కలిగించాడు.

విశేషాలు:

రాజకుమారుని ఉత్తమ సంకల్పాన్ని మంత్రులు, గురువులు బలపరచడం అనేది శుభప్రదమైన రాజనీతిగా ఈ పద్యంలో సూచించబడింది.

111వ పద్యం

కందం

రాజకుమారక! మేలే

యోచించితి వటులైన యోగేశు మహా

తేజుని దత్తాత్రేయుని

భ్రాజిష్ణు భజింప నరుగు వాంఛ ఫలించున్.

ప్రతి పదార్థం:

రాజకుమారక! = రాకుమారా!, మేలే = మంచిదే, ఓచించితివి = ఆలోచించావు, అటులు + ఐన = అట్లయితే, యోగేశు = యోగులకు అధిపతియైన, మహా తేజుని = గొప్ప తేజస్సు కలవాడిని, దత్తాత్రేయుని = దత్తాత్రేయుని, భ్రాజిష్ణున్ = ప్రకాశించేవాడిని (తేజోమయుడిని), భజింపన్ = సేవింపడానికి, అరుగు = వెళ్లు, వాంఛ = నీ కోరిక, ఫలించున్ = సిద్ధిస్తుంది.

తాత్పర్యం:

(గర్గాచార్యుడు కార్తవీర్యార్జునునితో) రాకుమారా! నీవు చాలా మంచి ఆలోచన చేశావు! అట్లైతే, యోగేశ్వరుడు, గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, ప్రకాశించేవాడు అయిన దత్తాత్రేయుని సేవించడానికి వెళ్ళు. అప్పుడు నీ కోరిక తప్పక నెరవేరుతుంది.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుని కోరిక నెరవేరడానికి దత్తాత్రేయుని ఆశ్రయించడం సరైన మార్గమని గర్గాచార్యుడు ఉపదేశించాడు. దత్తాత్రేయుని యోగేశ్వరత్వము, మహా తేజస్సు ఇందులో కీర్తించబడ్డాయి.

112వ పద్యం

సీసపద్యం

సహ్యశై లద్రోణి సంకల్పితాశ్రముం

డతఁడె లోకత్రయి కధిపతి యన

సర్వత్ర సమదర్శి సమవతీర్ణుం డయ్యె

జగతి జగద్ధాత చక్రధరుఁడె

యనసూయగర్భంబునం దార బండిన

యత్రీమునీంద్రు పుణ్యముల పంట

యమ్మహామహునిఁ గదా యాశ్రయించి స

హస్రాక్షుఁ డేలఁగా నయ్యె దివము

జంభుఁ గొని యెత్తివచ్చిన సకలదైత్య

సమితి నడఁగించి యందించె స్వపద మతని

కిప్పు డవ్విభుఁ గొల్చుచు నెనయుచుండె

సౌఖ్యతతి సురరాజు నిష్కంటకముగ.

ప్రతి పదార్థం:

సహ్యశైల ద్రోణిన్ = సహ్య పర్వత లోయలో, సంకల్పిత + ఆశ్రముండు = ఏర్పరచుకొనబడిన ఆశ్రమము కలవాడు, అతఁడె = అతడే, లోకత్రయికిన్ = మూడు లోకములకు, అధిపతి + అనన్ = అధిపతిగా చెప్పబడగా, సర్వత్ర = అంతటా, సమదర్శి = సమాన దృష్టి కలవాడు, జగతిన్ = లోకంలో, జగత్ + ధాత = లోకాలను సృష్టించినవాడు, చక్రధరుఁడె = చక్రమును ధరించిన విష్ణుమూర్తే, సమవతీర్ణుండు + అయ్యెన్ = అవతరించినవాడయ్యాడు, అనసూయ గర్భంబునన్ = అనసూయ యొక్క కడుపునందు, తార బండిన = బాగా పండిన, అత్రీ మునీంద్రు = అత్రి ముని యొక్క, పుణ్యముల పంట = పుణ్యముల ఫలము, ఆ = ఆ, మహామహునిన్ + కదా = గొప్ప వ్యక్తిని కదా, ఆశ్రయించి = సేవించి, సహస్రాక్షుడు = వేయి కన్నులు కలవాడు (ఇంద్రుడు), దివమున్ = స్వర్గాన్ని, ఏలన్ + కాన్ = పరిపాలించుటకు, అయ్యె = అయినాడు, జంభున్ = జంభాసురుని, కొని = వెంబెట్టుకొని, ఎత్తి వచ్చిన = యుద్ధానికి వచ్చిన, సకల దైత్య సమితిన్ = రాక్షసుల సమూహాన్ని, అడగించి = నాశనం చేసి, అతని = ఆ ఇంద్రునికి, స్వపదము = తన పదవిని (ఇంద్రపదవిని), అందించె = ఇచ్చాడు, ఇప్పుడు = ఈ సమయంలో, సురరాజు = దేవతల రాజైన ఇంద్రుడు, ఆ + విభున్ = ఆ దత్తప్రభువును, కొలుచుచున్ = సేవిస్తూ, నిష్కంటకముగ = ఎటువంటి అడ్డంకులు లేకుండా, సౌఖ్య తతిన్ = సుఖాల సమూహాన్ని, ఎనయుచున్ + ఉండె = పొందుతూ ఉన్నాడు.

తాత్పర్యం:

ఆ దత్తాత్రేయుడు సహ్య పర్వత లోయలో ఆశ్రమాన్ని ఏర్పరచుకున్నాడు. అతడే ముల్లోకాలకూ అధిపతి. ఆయన అంతటా సమ దృష్టి కలవాడు, లోకాలను సృష్టించిన విష్ణుమూర్తే ఈ లోకంలో అవతరించాడు. ఆయన అనసూయ గర్భంలో అపారంగా పండిన అత్రి మహాముని పుణ్యాల ఫలం. ఆ గొప్ప మహానుభావుడిని ఆశ్రయించాడు కదా ఇంద్రుడు, అందువల్లనే స్వర్గాన్ని పాలించగలిగాడు. జంభాసురునితో కలసి యుద్ధానికి వచ్చిన రాక్షస సమూహాన్ని అంతా నాశనం చేసి, ఇంద్రునికి తిరిగి అతని పదవిని ప్రసాదించాడు. ఇప్పుడు కూడా దేవతల రాజైన ఇంద్రుడు ఆ దత్తప్రభువును సేవిస్తూ, ఎటువంటి అడ్డంకులు లేకుండా సర్వ సుఖాలను అనుభవిస్తున్నాడు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని నివాసం (సహ్యశైల ద్రోణి), స్వరూపం (త్రిమూర్తి/విష్ణు స్వరూపం), జన్మ (అనసూయ-అత్రి పుణ్యఫలం) మరియు శక్తి (ఇంద్రునికి వైభవాన్ని, నిష్కంటక రాజ్యాన్ని ప్రసాదించడం) ఇందులో గొప్పగా కీర్తించబడ్డాయి. భగవంతుడైన దత్తాత్రేయుని ఆశ్రయిస్తే కోరికలు నెరవేరతాయని ఇంద్రుడి కథను ఉదాహరణగా చెప్పడం జరిగింది.

సహ్య పర్వతాలు అంటే ప్రస్తుత పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats) అని అర్థం. ఇవి మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు రాష్ట్రాలలో విస్తరించి ఉన్నాయి.

దత్తాత్రేయుని నివాసం: పై పద్యం (112వ పద్యం) ప్రకారం, దత్తాత్రేయ స్వామి తన ఆశ్రమాన్ని ఈ సహ్యశైల ద్రోణిలో ఏర్పరచుకున్నాడు.

సహ్యశైల ద్రోణి సంకల్పితాశ్రముం డతఁడె...

దత్తాత్రేయ స్వామికి సంబంధించిన పుణ్యక్షేత్రాలలో ముఖ్యమైనవి సాధారణంగా ఈ సహ్య పర్వత శ్రేణులకు దగ్గరలోనే ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, మహారాష్ట్రలోని మాహూరు (దత్తాత్రేయుని తల్లి అనసూయ నివాసం) మరియు నృసింహవాడి (నృసింహ సరస్వతి క్షేత్రం) వంటివి ఈ పర్వత ప్రాంతానికి దగ్గరలోనే ఉన్నాయి.

113వ పద్యము

అనిన నమ్ముని యెటు లారాధితుం డయ్యె

సురలచేత దైత్యవరుల చేత

నపహరింపఁబడిన యధిరాజ్యపద మతం

డెట్టు లిచ్చిపుచ్చె నింద్రున కని.

ప్రతిపదార్థం:

అనినన్ = అని (గర్గుడు) చెప్పగా, ఆ + ముని = ఆ మునిని (గర్గుని), సురల చేతన్ = దేవతలచేత, దైత్యవరుల చేతన్ = రాక్షస శ్రేష్ఠులచేత, అపహరింపన్ + ప డిన = దొంగిలించబడిన, అధిరాజ్యపదము = ఇంద్రపదవిని, అతడు = ఆ దత్తాత్రేయుడు, ఎట్టుల్ = ఏ విధంగా, ఆరాధితుండు + అయ్యెన్ = పూజించబడినవాడయ్యాడు, ఎట్టుల్ = ఏ విధంగా, ఇంద్రునకున్ + కని = ఇంద్రుని కొరకు, ఇచ్చి + పుచ్చెన్ = (యుద్ధము లేకుండానే తిరిగి) ఇప్పించెను, అని = అని, (కార్తవీర్యార్జునుడు అడిగెను).

తాత్పర్యం:

గర్గుడు అలా చెప్పగా, కార్తవీర్యార్జునుడు ఆ మునిని (గర్గుని) అడిగాడు: "దేవతలచేత, రాక్షసులచేత దొంగిలించబడిన ఇంద్రపదవిని ఆ దత్తాత్రేయుడు ఏ విధంగా తిరిగి ఇంద్రునికి ఇప్పించగలిగాడు? దేవాసురులు ఆయన్ను ఏ విధంగా ఆరాధించారు?"

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు కేవలం తన కోరిక (చేతులు రావడం, రాజ్యం చేయడం) తీరడమే కాక, దత్తాత్రేయుని శక్తిసామర్థ్యాలు, ఆయన వైభవము పట్ల ఆసక్తి చూపడం ఈ పద్యంలో వ్యక్తమవుతోంది.

'ఇచ్చి పుచ్చె' అనే ప్రయోగం యుద్ధం లేకుండానే సులభంగా అధికారాన్ని ఇప్పించగలిగిన దత్తాత్రేయుని లోకోత్తర శక్తిని సూచిస్తుంది.

ఇది దత్తాత్రేయుని మహిమను తెలుసుకోవడానికి ఆర్జునుడు వేసిన ప్రశ్న, తదుపరి కథకు దారి తీసే సందర్భం.

114వ పద్యము

అడుగు నర్జునునకు నా గర్గభర్గుండు

దత్తవిభు చరిత ముదాహరించె

శక్రుతోడి సురలు జంభుతో నసురలు

మచ్చరించి మోహ మెచ్చఁ దొడరి.

ప్రతిపదార్థం:

అడుగు + అర్జునునకున్ = (ఈ విధంగా) ప్రశ్నించిన కార్తవీర్యార్జునునికి, ఆ + గర్గభర్గుండు = ఆ గర్గాచార్యుడు, శక్రుతోడి = ఇంద్రునితో కూడిన, సురలున్ = దేవతలు, జంభుతోన్ = జంభాసురునితో కూడిన, అసురలున్ = రాక్షసులు, మచ్చరించి = వైరం పెంచుకొని, మోహము + ఎచ్చన్ = ఆవేశము పెరగగా, తొడరి = యుద్ధమునకు పూనుకొనిరి (అనే), దత్తవిభు + చరితమున్ = దత్త ప్రభువు యొక్క చరిత్రమును, ఉదాహరించెన్ = చెప్పనారంభించెను.

తాత్పర్యం:

ఆ విధంగా ప్రశ్నించిన కార్తవీర్యార్జునునికి, ఆ గర్గాచార్యుడు, ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు, జంభాసురునితో కూడిన రాక్షసులు ఒకరిపై ఒకరు వైరం పెంచుకొని, ఆవేశంతో యుద్ధానికి పూనుకున్నారు అనే వృత్తాంతంతో కూడిన దత్తప్రభువు చరిత్రను చెప్పడం ప్రారంభించాడు.

విశేషాలు:

ఇది కథాక్రమాన్ని తెలియజేసే పద్యం. కార్తవీర్యార్జునుడి ప్రశ్నతో కథ తిరిగి దేవాసుర సంగ్రామం వైపు మళ్లింది.

'గర్గభర్గుండు' అంటే గర్గుడు అనే పేరును ప్రయోగించడం జరిగింది.

'మచ్చరించి మోహ మెచ్చఁ దొడరి' అనేది దేవాసురుల మధ్య ఉన్న తీవ్రమైన వైరాన్ని, యుద్ధ కాంక్షను సూచిస్తోంది.

115వ పద్యము

జుట్టు జుట్టు బట్టి సుడిసి హోరాహోరిఁ

బోరుచుండఁ గడచిపోయె నేడు

విజయు లైరి దైత్యవీరు లోడిరి సుర

ల్పాఱ నైరి సై చి పగఱ యెగుపు.

ప్రతిపదార్థం:

జుట్టు + జుట్టు + బట్టి = జుట్టులను ఒకరికొకరు పట్టుకొని, సుడిసి = చుట్టుముట్టి, హోరాహోరిన్ = ఒకరిపై ఒకరు పంతంతో, పోరుచుండన్ = యుద్ధము చేస్తుండగా, ఏడు + కడచి + పోయెన్ = సంవత్సరము గడచిపోయెను, దైత్యవీరులు = రాక్షస శ్రేష్ఠులు, విజయులు + ఐరి = విజయం పొందినవారైరి, సురల్ = దేవతలు, పగఱ + ఎగుపు = శత్రువుల యొక్క తీవ్రమైన అల్లరిని, సైచి = భరించి, పాఱన్ + ఐరి = పారిపోయేవారైరి (ఓటమి చెందారు).

తాత్పర్యం:

దేవతలు, రాక్షసులు ఒకరి జుట్టు మరొకరు పట్టుకొని, ఒకరిపై ఒకరు పంతంతో తీవ్రంగా పోరాడుతుండగా, సంవత్సరము గడచిపోయింది. చివరకు, దైత్య వీరులు విజయం సాధించారు, దేవతలు మాత్రం శత్రువుల అల్లరిని భరిస్తూ పారిపోయారు.

విశేషాలు:

దేవాసుర యుద్ధం యొక్క భీభత్సాన్ని, పోరాట తీవ్రతను 'జుట్టు జుట్టు బట్టి', 'హోరాహోరి' వంటి పదాలు వర్ణిస్తున్నాయి.

యుద్ధం ఏడు రోజులు నిరంతరంగా జరిగిందని తెలుస్తోంది.

ఈ పద్యం దేవేంద్రుని ఓటమిని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది, ఇది దత్తాత్రేయుని శరణు వేడడానికి దారితీసిన ప్రధాన కారణం.

116వ పద్యము

అంతట వాలఖిల్యులు బృహస్పతి మున్నుగ దేవతావరుల్

మంతనముండి యె ట్లమరు మాకు జయం బిఁక వైరు లుద్బలుల్

హంత! యుపాయ మేది యిటు లాఱడిపాలయినార మంచుఁ ద

చ్చింతఁ గలంగువారలకుఁ జెప్పె నుచథ్యు నితమ్ముఁ డిమ్మెయిన్

ప్రతిపదార్థం:

అంతటన్ = ఆ తరువాత, వాలఖిల్యులు = వాలఖిల్య మునులు, బృహస్పతి = దేవతల గురువైన బృహస్పతి, మున్నుగ = మొదలైనవారుగా కలిగిన, దేవతా + వరుల్ = దేవతలలో శ్రేష్ఠులు, మంతనము + ఉండి = రహస్యంగా ఆలోచించుకొని, వైరులు = శత్రువులు (రాక్షసులు), ఉద్బలుల్ = మిక్కిలి బలవంతులు, ఇంక = ఇక, మాకున్ = మనకు, జయము + ఎట్లు + అమరున్ = విజయము ఎలా కలుగుతుంది, హంత! = అయ్యో!, ఇటుల = ఈ విధంగా, ఆఱడి + పాలయినారము + అంచున్ = కష్టాల పాలయ్యామే అని, తత్ + చింతన్ = ఆ విచారముతో, కలంగువారలకున్ = కలత చెందుతున్నవారికి, ఉచథ్యుని తమ్ముడు = ఉచథ్యుని తమ్ముడు (దీర్ఘతముడు), ఇమ్మెయిన్ = ఈ విధంగా, చెప్పెన్ = ఉపాయము చెప్పెను.

తాత్పర్యం:

రాక్షసులచే ఓడిపోయిన తరువాత, వాలఖిల్యులు, బృహస్పతి మొదలైన దేవతా శ్రేష్ఠులు రహస్యంగా సమావేశమై, "శత్రువులు మిక్కిలి బలవంతులు, ఇక మనకు విజయం ఎలా సాధ్యమవుతుంది? అయ్యో! మనం ఈ విధంగా కష్టాల పాలయ్యామే" అని విచారంతో కలత చెందుతుండగా, ఉచథ్యుని తమ్ముడు (దీర్ఘతముడు) వారికి ఈ విధంగా ఉపాయం చెప్పాడు.

విశేషాలు:

'వాలఖిల్యులు', 'బృహస్పతి' వంటి ప్రసిద్ధ మహర్షులు, గురువులు కూడా విజయం కోసం ఆలోచించారంటే, రాక్షసుల బలం, విజయం యొక్క ప్రాముఖ్యత తెలుస్తుంది.

'మంతనముండి' అనేది దేవతలు రహస్యంగా చర్చించుకోవడం, వారు ఎంతగా ఆపదలో ఉన్నారో తెలియజేస్తుంది.

ఉపాయం చెప్పిన వ్యక్తి ఉచథ్యుని తమ్ముడైన దీర్ఘతముడు. అతని సలహా తర్వాతి పద్యంలో చెప్పబడింది.

పద్యంలోని ఋషుల పరిచయం

1. వాలఖిల్యులు

వాలఖిల్యులు అంటే అరవై వేల మంది (60,000) దివ్య ఋషులు.

స్వరూపం: వీరు బొటనవ్రేలి అంత పరిమాణంలో (అంగుష్ఠ ప్రమాణం) ఉండి, మహా తపశ్శక్తిని కలిగి ఉంటారు.

జననం: వీరిని క్రతువు యొక్క పుత్రులుగా, లేదా సృష్టి ఆరంభంలో బ్రహ్మ దేవుని దేహం నుండి జనించిన వారిగా కొన్ని పురాణాలు చెబుతాయి.

స్థానం: వీరు సూర్య భగవానుని రథ చక్రానికి ముందు, వెనుక ఆవరించి ఉండి, సూర్యుని గమనానికి శక్తిని ఇస్తూ, ఆయన స్తుతిని నిరంతరం గానం చేస్తూ ఉంటారు.వీరు బ్రహ్మచర్యము, నియమ పాలన, మరియు తీవ్రమైన తపస్సుకు ప్రసిద్ధి చెందినవారు. పురాణాలలో, ఇంద్రుడు వీరిని అగౌరవపరచినప్పుడు, వారు ఇంద్రునికి పోటీగా వేరొక ఇంద్రుని సృష్టించడానికి ప్రయత్నించిన కథ కూడా ఉంది.

2. బృహస్పతి

బృహస్పతిని దేవతల గురువు (దేవగురువు) అని అంటారు.

స్వరూపం: ఆయన మేధస్సుకు, జ్ఞానానికి, వాక్పటిమకు అధిష్ఠాన దేవత.

జననం: ఆయన అంగీరస మహర్షికి మరియు శ్రద్ధాదేవికి జన్మించారు.

స్థానం: ఆయన గురు గ్రహానికి అధిపతి. నవగ్రహాలలో ఒకరు.

పాత్ర: దేవతలకు సమయానుకూలంగా సలహాలు, ధర్మబోధ చేసి, వారి క్షేమాన్ని కాపాడే ప్రధాన ఆచార్యుడు.

3. ఉచథ్యుడు

ఉచథ్యుడు ప్రసిద్ధ అంగీరస గోత్రీయ ఋషి.

కుటుంబం: ఆయన అంగీరస మహర్షికి పుత్రుడు.

పాత్ర: ఆయన వేద విజ్ఞానం, మరియు ఆచార ధర్మాలను పాటించడంలో నిష్ణాతుడు.

భార్య: ఆయన భార్య మమత. ఈయన, ఈయన సోదరుడు దీర్ఘతముడు.

4. ఉచథ్యుని తమ్ముడు - దీర్ఘతముడు

దత్త భాగవత సందర్భంలో, ఉచథ్యుని తమ్ముడుగా ప్రస్తావించబడిన ఋషి దీర్ఘతముడు.

స్వరూపం: ఆయన ఉచథ్యుని తమ్ముడు, మరియు ఉద్దాలక మహర్షికి తండ్రి.

పేరు వెనుక కథ: ఆయన గర్భంలో ఉన్నప్పుడే అంధత్వంతో ఉండడం వల్ల 'దీర్ఘతముడు' (చాలా కాలం చీకటిలో ఉన్నవాడు) అనే పేరు వచ్చింది.

పాత్ర: ఈయన గొప్ప ఋషి. 116వ పద్యంలో, రాక్షసులచే ఓడిపోయిన దేవతలకు దత్తాత్రేయుని ఆశ్రయించమని ఉపాయం చెప్పినవాడు ఈ దీర్ఘతముడే. దేవేంద్రుడు మొదలైన దేవతలకు ఆయన మార్గదర్శనం చేయడం ద్వారా దత్తాత్రేయుని మహిమను వారికి తెలియజేశాడు.

117వ పద్యము

ఆశ్రయింపుఁడు మీర లత్రిపుత్రునిఁ దపో

ధనుని దత్తాత్రేయుఁ దత్పరమతి

నతఁడు దురాచారుఁ డనఁబోకు డతిభక్తి

సంతసింపఁగఁ జేయఁ జాలినపుడ

వరదుఁడు వర మిచ్చు వై రుల సమయింప

వచ్చు నద్దాన సంపదలు వొదలు

నడుగులఁ బడి యెట్టు లన్నను విడువక

యాప్రసాదం బుపాయమునఁ గొల్వుఁ

డనుచు బాఢం బనుచు వేల్పు లనుగమింప

నరిగి దత్తేశ్వరాశ్రమం బధిగమించి

క్షాం తితో లక్ష్మితోడ జాజ్వల్యమాను

న మ్మహాత్ముని దర్శించె నఘము లడఁగ.

ప్రతిపదార్థం:

మీరలు = మీరు, తత్ + పరమతిన్ = ఆసక్తితో కూడిన శ్రద్ధతో, అత్రిపుత్రునిన్ = అత్రి మహర్షి కుమారుడు, తపస్ + ధనునిన్ = తపస్సే ధనముగా కలవాడు అయిన, దత్తాత్రేయున్ = దత్తాత్రేయుని, ఆశ్రయింపుడు = శరణు పొందండి, అతడు = ఆ స్వామి, దురాచారుడు = చెడ్డ నడవడిక కలవాడు (అని ఇతరులు అనుకొంటున్నా), అనన్ + పోకుడు = అనకండి, అతిభక్తిన్ = గొప్ప భక్తితో, సంతసింప గన్ + చేయన్ + చాలినపుడ = సంతోషించేలా చేయగలిగితే, వరదుడు = వరములు ఇచ్చేవాడు, వరము + ఇచ్చున్ = కోరిన వరమును ఇస్తాడు, వైరులన్ = శత్రువులను, సమయింపన్ = నాశనం చేయడానికి, అద్దానన్ = ఆ వరము ద్వారా, వచ్చున్ = సాధ్యమవుతుంది, సంపదలు + పొదలున్ = సంపదలు అభివృద్ధి చెందుతాయి, అడుగులన్ + పడి = పాదాలపై పడి, ఎట్టుల్ + అన్నను = (అనుగ్రహించను అని) ఏ విధంగా చెప్పినా, విడువక = వదలకుండా, ఆ + ప్రసాదంబున్ = ఆ దత్తప్రభువు యొక్క అనుగ్రహాన్ని, ఉపాయమునన్ + కొల్వుడు = తగిన పద్ధతిలో ఆరాధించి పొందండి, అనుచున్ = అని చెప్పగా, వేల్పులు = దేవతలు, బాఢంబు + అనుచున్ = సరే అని పలుకుతూ, అనుగమింపన్ = (దీర్ఘతముడు చెప్పిన మార్గాన్ని) అనుసరించగా, అరిగి = వెళ్లి, దత్త + ఈశ్వర + ఆశ్రమమున్ = దత్త ప్రభువు యొక్క ఆశ్రమమును, అధిగమించి = చేరుకొని, అఘములు + అడగన్ = పాపములు నశించేటట్లుగా, క్షాంతి తోడన్ = శాంతితో, లక్ష్మి తోడన్ = లక్ష్మితో (శోభతో) కూడి, జాజ్వల్యమానున్ = మిక్కిలి ప్రకాశిస్తున్న, ఆ + మహాత్మునిన్ = ఆ గొప్ప వ్యక్తిని (దత్తాత్రేయుని), దర్శించెన్ = చూసారు.

తాత్పర్యం:

మీరు శ్రద్ధతో కూడిన ఆసక్తితో, అత్రి పుత్రుడు, తపస్సే ధనముగా కలవాడు అయిన దత్తాత్రేయుని ఆశ్రయించండి. ఆయనను దురాచారుడని అనవద్దు. మీరు అతిభక్తితో ఆయనను సంతోషపెట్టగలిగితే, ఆయన వరదుడై మీకు వరమిస్తాడు. ఆ వరము ద్వారా శత్రువులను సంహరించవచ్చు, సంపదలు కూడా అభివృద్ధి చెందుతాయి. మీరు ఆయన పాదాలపై పడి, ఆయన అనుగ్రహించను అన్నప్పటికీ వదలకుండా, ఉపాయంతో ఆ ప్రసాదాన్ని (అనుగ్రహాన్ని) పొందండి.

అని దీర్ఘతముడు చెప్పగా, దేవతలు 'సరే' అని పలుకుతూ ఆ మార్గాన్ని అనుసరించి, దత్తేశ్వరుని ఆశ్రమానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ తమ పాపాలు నశించేటట్లుగా, శాంతితో, శోభతో మిక్కిలి ప్రకాశిస్తున్న ఆ మహాత్ముడైన దత్తాత్రేయుని దర్శించారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని ఉపాసన పద్ధతిని వివరిస్తోంది. కేవలం శరణు వేడడం కాదు, 'తత్పరమతిన్', 'అతిభక్తిన్' శరణు వేడాలి.

దత్తాత్రేయుని బాహ్య రూపం లేదా నడవడిక (దురాచారుడు) గురించి ఇతరులు అపార్థం చేసుకునే అవకాశం ఉన్నా, ఆ స్వామిని భక్తితో ఆరాధిస్తే ఫలితం తప్పక ఉంటుందని దీర్ఘతముడు చెప్పడం ముఖ్యం.

'క్షాంతితో లక్ష్మితోడ జాజ్వల్యమానున్' అనే వర్ణన దత్తాత్రేయుని యొక్క దివ్యమైన తేజస్సును, శాంతమూర్తిత్వాన్ని, వైభవాన్ని తెలియజేస్తోంది.

'అఘములు అడఁగ' దత్తేశ్వరుని దర్శనం చేసుకున్నారంటే, ఆయన దర్శనం పాపాలను హరిస్తుందని భావన.

పద్యం 118

గీ. పాడుచున్నారు గంధర్వవరులు చుట్టు,

నాడుచున్నా రెదురఁ బన్ని యాటకత్తె

లెత్తి కొమ యిచ్చు నాసవం బెడనెడఁ గొని

క్రోలుచున్నాఁడు మునివరుం డాలి కీడుచు.

ప్రతిపదార్థం:

చుట్టున్ = చుట్టూ, గంధర్వవరులు = గంధర్వ శ్రేష్ఠులు, పాడుచున్నారు = గానం చేస్తున్నారు, ఎదురన్ = ఎదురుగా, పన్ని = వరుసగా నిలిచి, ఆటకత్తెలు = నర్తకీమణులు, నాడుచున్నారు = నాట్యం చేస్తున్నారు, మునివరుండు = ముని శ్రేష్ఠుడైన దత్తాత్రేయుడు, ఆలికిన్ = తన భార్యయైన అనఘకు, ఈడుచు = ఇస్తూ, ఎడనెడన్ = అప్పుడప్పుడు, ఎత్తి = ఎత్తి చూపి, కొమయిచ్చు = అందమైన, ఆసవంబున్ = మద్యాన్ని, కొని = తాను గ్రహించి, క్రోలుచున్నాడు = తాగుచున్నాడు.

తాత్పర్యం:

చుట్టూ గంధర్వ శ్రేష్ఠులు గానం చేస్తుండగా, ఎదురుగా నర్తకీమణులు వరుసగా నిలిచి నాట్యం చేస్తుండగా, మునిశ్రేష్ఠుడైన దత్తాత్రేయుడు తన భార్యయైన అనఘకు ఆ మద్యాన్ని ఇస్తూ, తాను కూడా అప్పుడప్పుడు ఆ అందమైన ఆసవాన్ని తాగుతూ ఉన్నాడు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుడు అవధూత స్థితిలో ఉన్న కారణంగా, లౌకిక నియమాలను పాటించకుండా, భార్యతో (అనఘతో) కూడి మద్యపానాది విలాసాలలో మునిగి ఉన్నట్లు వర్ణించబడింది. ఇది ఆయన యోగ వైభవాన్ని, నిస్సంగత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

పద్యం 119

గీ. అల్ల మునికిని మ్రొక్కి రయ్య మరవరులు,

సురలు సురఁ దెచ్చియిచ్చి ర ప్పరమునకును,

ఫలములును బలలంబు లుపాయనములు

గూర్చి సేవింపఁ జొచ్చి రాకూత మెఱిఁగి.

ప్రతిపదార్థం:

అల్ల = ఆ, అమరవరులు = దేవతా శ్రేష్ఠులు, మునికిని = మునిశ్రేష్ఠునికి, మ్రొక్కిరి = నమస్కరించారు, సురలు = దేవతలు, అప్ + పరమునకును = ఆ పరమాత్మ స్వరూపుడైన దత్తాత్రేయునికి, సురన్ = మద్యాన్ని, తెచ్చి + ఇచ్చిరి = తీసుకొని వచ్చి ఇచ్చారు, ఆకూతము = తమ ఆశయాన్ని( అభిప్రాయాన్ని), ఎఱిఁగి = తెలుసుకుని, ఫలములును = పండ్లను,పలలంబులున్ = మాంసాలను (లేదా పూజా ద్రవ్యాలను), ఉపాయనములు = కానుకలుగా, కూర్చి = సమకూర్చుకుని, సేవింపన్ = సేవించుటకు, చొచ్చిరి = ప్రారంభించారు.

తాత్పర్యం:

ఆ దేవతా శ్రేష్ఠులు ఆ మునిశ్రేష్ఠుడైన దత్తాత్రేయునికి నమస్కరించారు. తమ ఆశయాన్ని తెలుసుకున్నవారై, దేవతలు పరమాత్మ స్వరూపుడైన దత్తాత్రేయునికి తాము తెచ్చిన మద్యాన్ని సమర్పించి, పండ్లు, మాంసము మొదలైన కానుకలను కూడా సమకూర్చుకుని సేవించడం ప్రారంభించారు.

విశేషాలు:

జంభాసురుని వధకై వచ్చిన దేవతలు, దత్తాత్రేయునికి 'సుర'ను (మద్యాన్ని) కానుకగా సమర్పించడం, ఆయన అవధూత స్థితిని బట్టి, తమ కోరిక నెరవేరాలనే ఆశయంతో ఎలాంటి భేదం లేకుండా సేవించారనే విషయం స్పష్టమవుతోంది.

పద్యం 120

క. నడచిన నడతురు నిలువం

బడుదురు నిలబడినఁ గాళ్ళఁ బడుదురు కనినన్

నుడువుదు రడిగిన నుడులకు

నడకువయును బత్తి వెలయ నర్చించి రొగిన్

ప్రతిపదార్థం:

నడచినన్ = (స్వామి) నడిస్తే, నడతురు = (వారు కూడా) నడుస్తారు, నిలువన్ + పడుదురు = (స్వామి) నిలబడితే (వారు కూడా) నిలబడతారు, నిలబడినన్ = (స్వామి తమ ముందు) నిలబడితే, కాళ్ళన్ + పడుదురు = పాదాలపై పడతారు, కనినన్ = (స్వామి తమను) చూస్తే, నుడువుదురు = మాట్లాడుతారు, అడిగిన = (ఏదైనా) అడిగితే, నుడులకున్ = తమ మాటలకు, అడకువయును = అణకువ (వినయం), బత్తి = భక్తి, వెలయన్ = ప్రకాశించేటట్లుగా, ఒగిన్ = క్రమముగా, అర్చించిరి = పూజించారు.

తాత్పర్యం:

దేవతలు దత్తాత్రేయుడు నడిస్తే నడిచారు, నిలబడితే నిలబడ్డారు, తమ ముందు నిలబడితే సాష్టాంగ నమస్కారం చేశారు. స్వామి తమను చూస్తే మాట్లాడారు, ఆయన ఏదైనా అడిగితే వినయం, భక్తి ప్రస్ఫుటమయ్యే మాటలతో జవాబిచ్చారు. ఈ విధంగా వారు దత్తాత్రేయుని క్రమముగా సేవించారు.

విశేషాలు:

దేవతలు తమ కార్యం సిద్ధించుకోవడానికి, దత్తాత్రేయుని యందు పరమ భక్తిని, వినయ విధేయతలను ప్రదర్శించారు. ఇది గురు శుశ్రూష యొక్క గొప్ప లక్షణాలను తెలియజేస్తుంది.

పద్యం 121

గీ. ఇట్లు సేవింప సేవింప నిష్టుఁ డగుచు

నేల శుశ్రూష సేసెద రింతపడుచు?

నేమి కోరెద రెడఁదల నెలమిఁ దెలుపుఁ

డని మహాత్ముఁడు ప్రణతుల నడిగె సురల.

ప్రతిపదార్థం:

ఇట్లు = ఈ విధంగా, సేవింపన్ + సేవింపన్ = సేవించగా సేవించగా, నిష్టుఁడు + అగుచున్ = ప్రీతి కలిగినవాడై, మహాత్ముఁడు = గొప్ప ఆత్మకలవాడైన దత్తాత్రేయుడు, ప్రణతులన్ = నమస్కరించిన, సురలన్ = దేవతలను, ఇంత + పడుచున్ = ఇంత శ్రమ తీసుకొని, ఏల = ఎందుకు, శుశ్రూష = సేవ, చేసెదరు = చేస్తున్నారు, ఎడఁదలన్ = మీ మనస్సులలో, ఏమి = దేనిని, కోరెదరు = కోరుతున్నారు, ఎలమిన్ = సంతోషముతో, తెలుపుఁడు + అని = తెలియజేయండి అని, అడిగె = అడిగాడు.

తాత్పర్యం:

దేవతలు ఈ విధంగా సేవించగా, దత్తాత్రేయుడు వారిపై సంతోషించినవాడై, నమస్కరించిన ఆ దేవతలను చూసి, "మీరెందుకు ఇంత శ్రమ తీసుకొని నన్ను సేవ చేస్తున్నారు? మీ మనసులో ఏమి కోరుకుంటున్నారో సంతోషంగా నాకు తెలియజేయండి" అని అడిగాడు.

విశేషాలు:

భక్తుల సేవకు భగవంతుడు ప్రసన్నుడై, వారి కోరికలను అడగడం ఇక్కడ వర్ణించబడింది. ఇది భక్తులపై దైవానికి గల కరుణను, వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది.

పద్యం 122

గీ. మౌని శార్దూల జంభాదిదాన వౌఘ

మాక్రమించెను భూర్భువరాదిభువన

మాహరించెను యాగ భాగర్ధు లెల్ల

తద్వధం బూది మము నోమఁ దలఁపుమయ్య !

ప్రతిపదార్థం:

మౌని + శార్దూల = మునులలో శ్రేష్ఠుడా (మునులలో పులి వంటివాడా), జంభ + ఆది + దానవ + ఓఘము = జంభుడు మొదలైన రాక్షస సమూహము, భూః + భువః + రః + ఆది = భూలోకము, భువర్లోకము, స్వర్గలోకము మొదలైన, భువనమున్ = లోకాలను, ఆక్రమించెను = ఆక్రమించుకున్నది, యాగ + భాగ + అర్ధులు + ఎల్లన్ = యాగాలలో పాలు (వాటాలు) పొందవలసిన దేవతలందరినీ, ఆహరించెను = పీడించింది, తత్ + వధంబు = వారి వధను, ఊది = సంకల్పించి, మమున్ = మమ్ములను, ఓమన్ = రక్షించుటకు, తలఁపుము + అయ్య = దయతో సంకల్పించండి.

తాత్పర్యం:

ముని శ్రేష్ఠుడా! జంభాసురుడు మొదలైన రాక్షస సమూహము భూలోకము, భువర్లోకము, స్వర్గలోకము మొదలైన అన్ని లోకాలను ఆక్రమించింది. యాగాలలో మాకు దక్కవలసిన వాటాలను కూడా పూర్తిగా లాక్కుంది. కాబట్టి, ఆ రాక్షసుల వధను సంకల్పించి, మమ్ములను రక్షించడానికి దయతో సంకల్పించండి.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని 'మౌని శార్దూల' అని సంబోధించడం ఆయన శక్తి సామర్థ్యాలను తెలియజేస్తుంది. దేవతలు తమ కష్టాన్ని నివేదించుకొని, లోక రక్షణకై భగవంతుని వేడుకోవడం ఇక్కడ ప్రధానం.

భూలోకము, భువర్లోకము, స్వర్గలోకము అనేవి హిందూ పురాణాల ప్రకారం చెప్పబడే పదునాలుగు లోకాలలో ముఖ్యమైనవి. ఈ మూడింటిని కలిపి త్రిలోకాలు అని అంటారు.

ఈ లోకాల వివరణ కింద ఇవ్వబడింది:

1. భూలోకము

అర్థం: భూమి.

స్థానం: ఇది అన్ని లోకాలలో అత్యంత దిగువన ఉన్నది.

నివాసం: మనం నివసించే ఈ భూగోళమే భూలోకము. మనుషులు, జంతువులు, చెట్లు మొదలైన సమస్త చరాచర సృష్టి ఇక్కడ ఉంటుంది.

లక్షణం: ఇది కర్మభూమిగా పరిగణించబడుతుంది. ఇక్కడ చేసిన కర్మల (పనులు) ఫలితం ఇతర లోకాలలో అనుభవించబడుతుంది.

2. భువర్లోకము

అర్థం: ఆకాశము, అంతరిక్షము.

స్థానం: ఇది భూలోకమునకు మరియు స్వర్గలోకమునకు మధ్య (అంతరిక్షంలో) ఉంటుంది.

నివాసం: ఇది ఋషులు, సిద్ధులు, గంధర్వులు మరియు పిశాచములు వంటి సూక్ష్మ దేహులు నివసించే ప్రాంతం. భూమిని విడిచిపెట్టిన ఆత్మలు తమ తరువాతి గమ్యాన్ని చేరేలోపు ఇక్కడ నివసిస్తాయని చెబుతారు.

లక్షణం: ఇది అంతరాళం లేదా మధ్యస్థ లోకం.

3. స్వర్గలోకము

అర్థం: ఆనందం లేదా సుఖం ఉండే లోకం.

స్థానం: ఇది భువర్లోకమునకు పైన ఉంటుంది.

నివాసం: ఇక్కడ దేవతలు (ముఖ్యంగా ఇంద్రుడు), అప్సరసలు నివసిస్తారు.

లక్షణం: మనుషులు తమ పుణ్యకర్మల ఫలితంగా మరణానంతరం తాత్కాలికంగా సుఖాలను అనుభవించడానికి ఈ లోకానికి వెళతారు. పుణ్యం క్షీణించిన తరువాత తిరిగి భూలోకానికి (లేదా ఇతర లోకాలకు) వస్తారు. అందుకే దీనిని కర్మఫలభోగభూమి అని కూడా అంటారు.

ఈ త్రిలోకాలకు పైన జనః, తపః, సత్యం వంటి లోకాలు, కింద అతల, వితల, సుతల, తలాతల, మహాతల, రసాతల, పాతాళ లోకాలు ఉంటాయి. వీటినన్నిటినీ కలిపి సప్త ఊర్ధ్వ లోకాలు (పైనున్న ఏడు లోకాలు) మరియు సప్త అధో లోకాలు (కింద ఉన్న ఏడు లోకాలు) అని వ్యవహరిస్తారు, మొత్తం పదునాలుగు లోకాలు

పద్యము 123: గీత పద్యము

దైవతేశ! భవత్ప్రసాదమునఁజేసి

మరల నమరులు త్రిదివసంప్రాప్తు లగుదు

రట్లు చింతింపవే యని యడుగు లొత్తు

ను త్తముల కిట్టు లను ద త్తస త్తముండు. 123

ప్రతిపదార్థము

దైవతేశ! = దేవతలకు ప్రభువా!, భవత్ప్రసాదమునన్+చేసి = మీ అనుగ్రహం వలన, మరలన్ = తిరిగి, అమరులు = దేవతలు, త్రిదివసంప్రాప్తులు+అగుదురు = స్వర్గలోకాన్ని పొందుతారు, అట్లు = ఆ విధంగా, చింతింపవే = ఆలోచించండి (కరుణించండి), అని = అని చెప్పి, అడుగులు+ఒత్తున్ = పాదములకు నమస్కరించే, ఉత్తములకున్ = ఉత్తములైన (దేవతల)కు, దత్తసత్తముండు = దత్త శ్రేష్ఠుడైనవాడు.ఇట్టులు+అనున్ = ఈ విధంగా పలికెను, తాత్పర్యము

"ఓ దేవతలకు నాయకుడా (దత్తాత్రేయా)! మీ అనుగ్రహం వల్లనే దేవతలు తిరిగి స్వర్గలోకాన్ని పొందగలుగుతారు. అందువలన ఆ విధంగా (మాకు స్వర్గం తిరిగి దక్కేలా) ఆలోచించి దయ చూపండి" అని పాదాలకు నమస్కరిస్తున్న ఉత్తములైన ఆ దేవతలకు శ్రేష్ఠుడైన దత్తాత్రేయుడు ఈ విధంగా పలికారు.

విశేషములు

దైవతేశ, దత్తసత్తముండు: దత్తాత్రేయుని సంబోధనలు. ఆయన దేవతలచే పూజించబడే దైవముగా, ఉత్తముడిగా కీర్తించబడినాడు.

త్రిదివసంప్రాప్తులు: 'త్రిదివము' అంటే స్వర్గము. స్వర్గాన్ని కోల్పోయిన దేవతలు తిరిగి దానిని పొందాలని దత్తాత్రేయుని ప్రార్థిస్తున్నారు.

అడుగు లొత్తున్ ఉత్తములకు న్: దేవతలు తమ ప్రార్థనలో ఎంత వినయంతో ఉన్నారో ఈ మాట తెలియజేస్తుంది. వారు సాక్షాత్తు దత్తాత్రేయుని పాదాలకు నమస్కరించారు.

పద్యము 124: ఉత్పలమాల వృత్తము

వేలుపులార! యిట్లు కలవే యెటనే విచిత్రచిత్రముల్?

చాలినవారు మీరు దితిజప్రకరంబుల నోర్వలేరే? నే

నాలికిఁ జిక్కి యెంగిలికి నం జక వారుణి మాటిమాటికిం

గ్రోలుచు నింద్రియార్థములకు స్వశ మౌట యెఱుంగకుంటి రే? 124

ప్రతిపదార్థము

వేలుపులార! = ఓ దేవతలారా!, ఇట్లు = ఈ విధంగా, విచిత్రచిత్రముల్ = వింతైన అద్భుతాలు (రాక్షసులచే మీరు ఓడిపోవడం), ఎటనే = ఎక్కడైనా, కలవే = ఉన్నాయా (లేవు కదా)?, చాలినవారు = సమర్థులు (బలవంతులు) అయిన, మీరు = మీరందరూ, దితిజప్రకరంబులన్ = రాక్షసుల సమూహాన్ని, ఓర్వలేరే? = జయించలేరా?, నేను = నేను, ఆలికిన్+చిక్కి = భార్య వలలో పడి, ఎంగిలికిన్ = ఎంగిలి (భార్యతో కూడి ఉన్న) స్థితికి, అంజక = భయపడక, వారుణి = మద్యమును, మాటిమాటికిన్ = పదేపదే, క్రోలుచున్ = త్రాగుచూ, ఇంద్రియార్థములకున్ = ఇంద్రియ సుఖాలకు, వశము+ఔట = లోబడుటను, ఎఱుంగకుంటిరే? = మీరు తెలుసుకోలేదా?

తాత్పర్యము

దత్తాత్రేయుడు ఇలా పలికారు: "ఓ దేవతలారా! ఇలాంటి విచిత్రమైన విషయాలు ఎక్కడైనా ఉన్నాయా? మీరు సమర్థులు, మరి రాక్షసుల సమూహాన్ని జయించలేకపోతున్నారా? నేను మాత్రం భార్యకు లోబడి, అపవిత్రమైన (ఎంగిలి) దానిని సైతం భయపడక స్వీకరించి, మద్యమును మాటిమాటికి తాగుతూ, ఇంద్రియ సుఖాలకే వశమై ఉన్నానని మీకు తెలియదా?"

విశేషములు

విచిత్రచిత్రముల్: దేవతలు రాక్షసుల చేత ఓడిపోవడం అసంభవమైన వింతగా దత్తాత్రేయుడు ప్రశ్నించారు.

ఆలికిఁ జిక్కి...వారుణి మాటిమాటికిం గ్రోలుచున్: దత్తాత్రేయుడు లోకంలో తాను అవలంబిస్తున్న ఆచార విరుద్ధమైన, అసాధారణమైన తీరును (భార్యతో, మద్యంతో కూడి ఉండడం) వివరిస్తున్నారు. ఇది ఆయన యోగ ప్రభావంలోని ఒక లీలా విశేషం. బయటికి అసంయమిలా కనిపించినా, ఆయన అంతరంగం మాత్రం బ్రహ్మజ్ఞానంతో నిండి ఉంది.

ఇంద్రియార్థములకు స్వశ మౌట: తాను ఇంద్రియ సుఖాలకు లోబడి ఉన్నానని చెప్పుకోవడం భక్తులను పరీక్షించడం, తన నిజస్థితిని దాచి ఉంచడం, లేదా తనపై నిందా రూపంలో స్తుతిని ఆహ్వానించడం వంటి ఉద్దేశాలు దీని వెనుక ఉండవచ్చు.

పద్యము 125: ఉత్పలమాల వృత్తము

అక్కట నవ్వులాట కిటు లంటిరొ? నామతిఁ ద్రిప్ప నైన యె

త్తొ క్కఁ డి టెత్తినారొ? కలదో యిట విక్రమమేఁ దపంబయేన్

రక్కసిఱేండ్ల గెల్వఁగఁ దిరం బగు సాధన మెద్ది చూచి న

న్నిక్కలి నున్న పాఱుని నయించెదరో? యెఱుఁగన్ సురేశ్వరుల్ ! 125

ప్రతిపదార్థము

అక్కట = అయ్యో, నవ్వులాటకు = పరిహాసం కోసం, ఇటులు = ఈ విధంగా, అంటిరొ? = అన్నారా?, నామతిన్ = నా మనస్సును, త్రిప్పన్+ఐన = మార్చడానికి తగిన, ఎత్తొ కడు+ఇటన్+ఎత్తినారొ? = ఏ ఉపాయాన్ని ఇక్కడ ప్రయోగించారు?, ఇటన్ = ఈ ప్రదేశంలో, విక్రమము+ఏన్ = పరాక్రమము కానీ, తపము+అయేన్ = తపస్సు కానీ, కలదో = ఉందా?, రక్కసిఱేండ్లన్ = రాక్షస రాజులను, గెల్వగన్ = గెలువడానికి, తిరంబగు = స్థిరమైన, సాధనము = ఉపాయము, ఎద్ది = ఏది, చూచి = చూసి (తెలుసుకుని), నన్ను +ఇక్కకలిన్+ఉన్న = ఈ విధంగా నిందలో (అపనిందలో) ఉన్న, పాఱునిన్ = బ్రాహ్మణుడనైన నన్ను, నయించెదరొ? = ప్రేరేపించదలచారో?, ఎఱుఁగన్ = తెలుసుకోవాలి, సురేశ్వరుల్! = ఓ దేవతలారా!

తాత్పర్యము

"అయ్యో! మీరు నాతో కేవలం పరిహాసం కోసం ఈ విధంగా అంటున్నారా? లేక నా మనస్సును మార్చడానికి ఏదైనా ఉపాయాన్ని ఇక్కడ ప్రయోగించారా? రాక్షస రాజులను గెలవడానికి ఇక్కడ ఏదైనా పరాక్రమమో, లేదా తపస్సో ఉందా? నేను ఈ విధంగా నిందాస్పదునిగా ఉన్న బ్రాహ్మణుడిని (గృహస్థుడిగా ఉంటూ మద్యపానం చేస్తూ), నన్ను దేనిని చూచి (ఏ శక్తిని ఆశించి) మీరు ఈ పనికి ప్రేరేపించదలచారో, ఓ దేవతలారా! నేను తెలుసుకోవాలి."

విశేషములు

ఇ క్కలి నున్న పాఱుని: దత్తాత్రేయుడు తనను తాను నిందలో (అపనిందకు పాత్రుడిగా, తప్పు చేయువానిగా) ఉన్న బ్రాహ్మణుడిగా చెప్పుకోవడం. ఇది ఆయన అవధూత లీలలోని ఒక అంశం. లోకంలో తనను తక్కువగా అంచనా వేయడాన్ని ఎత్తి చూపడం.

నామతిఁ త్రిప్ప నైన యెత్తొ క్కఁ డి టెత్తినారొ?: దేవతల ప్రార్థన బ్రహ్మజ్ఞాని అయిన తన మనస్సును సైతం కదిలించేంత గొప్ప ఉపాయమా అని ప్రశ్నిస్తున్నారు.

పద్యము 126: కంద పద్యము

అనుచుండ జగన్నాథుఁడ

వనఘుఁడ విది యెదియు నంటునా విద్యా క్షా

లనశుద్ధాంతర విజ్వల

దనూనవిజ్ఞానదీపి తాత్ముని నిన్నున్? 126

ప్రతిపదార్థము

(దేవతలు అనుచున్నారు): అనుచుండ = ఈ విధంగా దత్తాత్రేయుడు పలుకుతుండగా, జగన్నాథుడవు = లోకాలకు ప్రభువు, అనఘుడవు = పాపము లేనివాడవు (నిర్మలుడవు), విద్యాక్షాళన+శుద్ధ+అంతర = విద్య అనే స్నానముచే (జ్ఞానముచే) శుద్ధి చేయబడిన మనస్సు కలవాడు, విజ్వలత్+అనూన+విజ్ఞాన+దీపిత+ఆత్ముని = ప్రకాశించుచున్న, కొరతలేని (సంపూర్ణమైన) బ్రహ్మజ్ఞానముచే ప్రకాశింపబడిన ఆత్మ కలవాడు అయిన, నిన్నున్ = నిన్ను, ఇది+ఎదియున్ = ఈ అపనింద కానీ, వేరే ఏది కానీ, అంటునా? = అంటగలదా (తాకగలదా)? (అంటదు).

తాత్పర్యము

(దత్తాత్రేయుడు అంటుండగా, దేవతలు ఇలా బదులిచ్చారు): "ఓ జగన్నాథా! మీరు పాపం లేనివారు, నిర్మలులు. విద్య అనే స్నానంతో (పరిశుద్ధమైన జ్ఞానంతో) శుద్ధి చేయబడిన అంతరంగం కలవారు. ప్రకాశించే, సంపూర్ణమైన బ్రహ్మజ్ఞానం చేత మీ ఆత్మ తేజోవంతంగా ఉంది. అటువంటి మిమ్ములను, ఈ అపనింద కానీ, ఇంద్రియ సుఖాల అంటరికం కానీ ఏదీ తాకగలదా? (తాకలేదు)."

విశేషములు

విద్యాక్షాళనశుద్ధాంతర: ఇక్కడ 'విద్య' అంటే కేవలం చదువు కాదు, బ్రహ్మవిద్య (ఆత్మజ్ఞానం). ఆత్మజ్ఞానం అనే పవిత్ర స్నానంతో అంతరంగం శుద్ధి అయినది అని అర్థం.

విజ్వలదనూనవిజ్ఞానదీపితాత్ముని: సంపూర్ణమైన (అనూన) బ్రహ్మజ్ఞానం (విజ్ఞానం) చేత ఆత్మ ప్రకాశిస్తున్న దత్తాత్రేయుని నిజస్వరూపాన్ని దేవతలు స్తుతించారు. దీని వలన, ఆయన లీలా మాత్రంగా చేస్తున్న లోకవ్యవహారాలు (మద్యపానం, స్త్రీ సంగమం) ఆయన్ను ప్రభావితం చేయలేవని స్పష్టం చేసారు.

పద్యము 127: గీత పద్యము

అన్న వేల్పులతో నిజ మన్నలార!

యున్న దొక్కింత సమదర్శనోల్లసనము

కాని యీ చానతోడి సంగ మిటు లెనసి

యకట యెంగిలి మంగల మైతిఁ జుండు. 127

ప్రతిపదార్థము

(దేవతల మాటలకు దత్తాత్రేయుడు మరల ఇలా పలికారు): అన్న = పలికిన, వేల్పులతోన్ = దేవతలతో, నిజము = నిజమే, అన్నలార! = ఓ సోదరులారా!, సమదర్శన+ఉల్లసనము = సమత్వాన్ని చూచే (అన్నిటినీ సమానంగా చూచే) ప్రకాశము, ఒక్కింత = కొద్దిగా, ఉన్నది = ఉన్నది (నాలో), కాని = అయినప్పటికీ, ఈ చాన+తోడి = ఈ స్త్రీతో (భార్యతో) కూడిన, సంగము = సహవాసమును, ఇటులు = ఈ విధంగా, ఎనసి = పొంది (కలిసి), అకట = అయ్యో, ఎంగిలి మంగలము+ఐతిన్+చుండు = అమంగళకరమైనవాడిగా అయ్యాను సుమా!

తాత్పర్యము

(దేవతలు చేసిన స్తుతికి దత్తాత్రేయుడు సమాధానమిస్తూ) "ఓ సోదరులారా! మీరు చెప్పింది నిజమే, సమత్వ దృష్టితో చూచే జ్ఞానం నాలో కొద్దిగా ఉంది. అయినప్పటికీ, ఈ స్త్రీతోడి సహవాసాన్ని ఇలా పొంది, అయ్యో! అపవిత్రునిగా అయ్యాను సుమా! (బాహ్య దృష్టికి నేను పతితుడిలా, అపవిత్రుడిలా కనిపిస్తున్నాను)"

విశేషములు

సమదర్శనోల్లసనము: అన్నిటినీ (సుఖదుఃఖాలు, మంచిచెడు, స్త్రీపురుషులు, అన్నీ) సమానంగా చూచే దృష్టి (జ్ఞానం) ఉండటం. ఇది అవధూత లక్షణం.

ఎంగిలి మంగలమైతిఁ జుండు: 'మంగలము' అంటే శుభకరమైనది. 'ఎంగిలి మంగలము' అనేది పరస్పర విరుద్ధమైన భావాల సమ్మేళనం. బాహ్యానికి అపవిత్రంగా ఉన్నా, అంతరంగంలో పవిత్రమైనవాడినని శబ్ద చమత్కారంతో చెప్పడం. ఇక్కడ 'మంగలము' అంటే శుభప్రదమైనవాడిని అని చెప్పడంలో వ్యంగ్యం కనిపిస్తుంది. బాహ్య దృష్టికి తానూ ఒక సాధారణ గృహస్థుడిలా కనిపిస్తున్నాననే భావం.

పద్యము 128: శార్దూల వృత్తము

వాసిం బాపును వచ్చు వన్నెఁ జెఱుచుం బ్రజ్ఞ్గల్ హరించుం తపో

భ్యాసప్రక్రియఁ గట్టి పెట్టు ధనవిద్యాశ క్తి శౌర్యాంగిక

శ్రీ సౌఖ్యంబుల మట్టుబెట్టుఁ జనునే సేవింప నౌ వారికి కీ

స్త్రీ సంభోగము దుఃఖదుఃఖ మవురా రేఁ బెట్టఁగాఁ బోకుఁడా. 128

ప్రతిపదార్థము

స్త్రీ సంభోగము = స్త్రీతోడి సంగమము, వాసిన్ = కీర్తిని (గొప్పతనాన్ని), పాపును = నశింపజేస్తుంది, వచ్చు వన్నెన్ = ఏర్పడిన అందాన్ని, చెఱుచున్ = పాడుచేస్తుంది, ప్రజ్ఞ్గల్ = తెలివితేటలను, హరించున్ = దొంగిలిస్తుంది (పోగొడుతుంది), తపః+అభ్యాసప్రక్రియన్ = తపస్సును అభ్యసించే విధానాన్ని, కట్టి పెట్టున్ = ఆపివేస్తుంది, ధన+విద్యా+శక్తి+శౌర్య+ఆంగిక+శ్రీ+సౌఖ్యంబులన్ = ధనము, విద్య, శక్తి, శౌర్యము, శరీర సౌందర్యము, సుఖములు మొదలైన వాటిని, మట్టుబెట్టున్ = పరిమితం చేస్తుంది (క్షీణింపజేస్తుంది), సేవింపన్+ఔ వారికిన్ = (బ్రహ్మచర్యం, జ్ఞానం మొదలైనవాటిని) సేవించవలసిన వారికి, ఈ స్త్రీ సంభోగము = ఈ స్త్రీతోడి సంయోగం, దుఃఖ+దుఃఖము+అవురా = దుఃఖాలకు మరీ దుఃఖము అవుతుంది సుమా, చనునే = తగునా?, రేన్+పెట్టగాన్+పోకుడా = (నన్ను) ప్రోత్సహించడానికి పూనుకోకండి.

తాత్పర్యము

(దత్తాత్రేయుడు స్త్రీ సంగమ ఫలాన్ని వివరిస్తూ): స్త్రీ సంభోగం కీర్తిని నాశనం చేస్తుంది, శరీరం పొందిన అందాన్ని చెడగొడుతుంది, తెలివితేటలను హరిస్తుంది, తపస్సు అభ్యసించే పద్ధతిని పూర్తిగా ఆపేస్తుంది. ధనము, విద్య, శక్తి, శౌర్యము, శారీరక సౌందర్యము, సుఖములు మొదలైనవాటిని తగ్గించివేస్తుంది. ముఖ్యంగా (బ్రహ్మచర్యాన్ని, తపస్సును) సేవించవలసిన వారికి ఈ స్త్రీతోడి సంయోగం అహా! మహా దుఃఖాన్ని కలిగిస్తుంది. కాబట్టి, నన్ను (ఇటువంటి లోకవ్యవహారాలకు) ప్రోత్సహించడానికి ప్రయత్నించకండి సుమా!

విశేషములు

దుఃఖదుఃఖము: దుఃఖాలకు కూడా దుఃఖము వంటిది; అంటే మహా దుఃఖము లేదా అత్యంత బాధాకరమైనది అని అర్థం.

స్త్రీ సంభోగము...మట్టుబెట్టున్: దత్తాత్రేయుడు బయటికి స్త్రీతో, మద్యంతో ఉన్నా, జ్ఞాని లక్షణంగా ఇంద్రియ సుఖాల యొక్క అనిత్యాన్ని, అవి కలిగించే కీడును స్పష్టంగా వివరించారు. ఈ పద్యం, నిజమైన సాధకులకు స్త్రీ సంగమం ఎంతటి ఆటంకమో తెలియజేస్తుంది.

రేఁ బెట్టఁగాఁ బోకుఁడా: తనను ఈ యుద్ధం వంటి లోక కార్యాలలోకి దింపవద్దని, దత్తాత్రేయుడు దేవతలను పరోక్షంగా హెచ్చరిస్తున్నారు.

పద్యం 129

క. నన్నుఁ గొని మీరు శాత్రవ

సన్నాహ మడంచు టరిది చనుఁడా దివ్యుల్ !

ము న్నోటిబోటుఁ గై కొని

చన్నే సంద్రముఁ ధరింపఁ జనుట యనుటయున్.

ప్రతి పదార్థం:

నన్నున్ = నన్ను, కొని = ఆధారంగా చేసుకొని, మీరు = మీరంతా, శాత్రవ = శత్రువుల యొక్క, సన్నాహము = ప్రయత్నాన్ని, అడంచుట = అణచడం, అరిది = కష్టం, దివ్యుల్ = ఓ దేవతలారా!, చనుఁడా = వెళ్ళండి, మున్ను = పూర్వం, ఓటి = పగిలిన, బోటున్ = పడవను, కై కొని = ఆశ్రయించి, సంద్రమున్ = సముద్రాన్ని, ధరింపన్ = దాటడానికి, చనుట = పోవడం, చన్నే = సాధ్యమవుతుందా? అటు+అనుటయున్ = అని దత్తాత్రేయుడు చెప్పగానే.

తాత్పర్యం:

నన్ను ఆధారం చేసుకొని మీరు మీ శత్రువులైన రాక్షసుల ప్రయత్నాన్ని అణచడం చాలా కష్టం. ఓ దేవతలారా! మీరు వెళ్ళండి. ఎవరైనా పగిలిన పడవను ఆశ్రయించి సముద్రాన్ని దాటడానికి ప్రయత్నిస్తారా? (మీరు నన్ను ఆశ్రయించడం అట్లాంటిదే, అది సాధ్యం కాదు) అని దత్తాత్రేయుడు పలికాడు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుడు తనను తాను పగిలిన పడవతో పోల్చుకుంటూ, దేవతలు తమ శత్రువులను జయించడానికి తనను ఆశ్రయించడం వ్యర్థమని నిరాకరణ భావాన్ని వ్యక్తపరిచాడు.

ఇది దత్తాత్రేయుని వినయాన్ని సూచిస్తుంది. అయితే దేవతలను పరీక్షిస్తున్నట్లు కూడా ధ్వనిస్తుంది.

ఉపమాన అలంకారం (పగిలిన పడవను ఆశ్రయించి సముద్రాన్ని దాటడం) వాడబడింది.

 పద్యం 130

గీ. మునులు జేజేలు నెలమిమై మ్రొక్కి- విభున

కనిరి చనునే కికురువెట్ట నన్న! మమ్ము?

నెఱుఁగుదుము నీ ప్రభావమ్మునింతొ యంతొ

ప్రాఁతచుట్టాల మెవరి పా ల్పడుదు మయ్య?

ప్రతి పదార్థం:

మునులు = దేవతలు, ఎ లమిమైన్ = సంతోషముతో, జేజేలు = నమస్కారాలు, మ్రొక్కి = చేసి, విభునకు = ప్రభువైన దత్తాత్రేయునకు, అనిరి = ఇట్లా విన్నవించారు, అన్న = ఓ తండ్రీ!, మమ్మున్ = మమ్మల్ని, కికురువెట్టన్ = నిరాకరించడం, చనునే = తగునా?, నీ = నీయొక్క, ప్రభావమ్మున్ = మహత్తును, ఇంతొ = కొంచెమో, అంతొ = ఎంతో, ఎఱుఁగుదుము = మాకు తెలుసు, ప్రాఁత = పూర్వపు, చుట్టాలము = బంధువులము, అయ్య = స్వామీ!, ఎవరి = ఇంకెవరి, పాలు+పడుదుము = ఆశ్రయాన్ని పొందుతాము?

తాత్పర్యం:

దేవతలు సంతోషంతో దత్తాత్రేయునికి నమస్కారాలు చేసి, "ఓ తండ్రీ! మమ్మల్ని నిరాకరించడం మీకు తగునా? మీ మహత్తు ఇంతో, అంతో , మాకు తెలుసు. మేము పూర్వపు బంధువులము కదా! స్వామీ! ఇంకెవరి ఆశ్రయాన్ని పొందుతాము?" అని దత్తాత్రేయుని ప్రార్థించారు.

విశేషాలు:

దేవతలు దత్తాత్రేయుని నిరాకరణకు నొచ్చుకోకుండా, ఆయన గొప్పదనాన్ని కీర్తిస్తూ, తమకున్న సాన్నిహిత్యాన్ని (ప్రాఁతచుట్టాలము) గుర్తు చేస్తూ, ఆయనను ఆశ్రయించక తప్పదని తమ నిస్సహాయతను, విశ్వాసాన్ని ప్రకటించారు.

'అన్న' అనే సంబోధనతో భక్తితో కూడిన ఆత్మీయతను వ్యక్తపరిచారు.

'ఎవరి పా ల్పడుదు మయ్య?' అన్న వాక్యం వారి సంపూర్ణ శరణాగతిని తెలుపుతుంది.

 పద్యం 131

చ. మునివర! దోస మెంచు పని మోసముఁ దేదే? జగత్ప్రసూతి యీ

యనఘ హృదంతరాళగత యా భవదీయసువిద్య 'కాదె? హం

సునికరమాల మాలని ద్విజు న్మెయి వంటి యపుణ్య పుణ్యముల్

జెనయనియట్లు నీ ప్రకృతి చెంద దఘం బిది యంచు నెంచమే?

ప్రతి పదార్థం:

మునివర = మునులలో శ్రేష్ఠుడా!, దోసమున్ = అపరాధాన్ని, ఎంచు = లెక్కించే, పని = ఈ కార్యం, మోసమున్ = అపకారాన్ని, తేదే = కలిగిస్తుందా (కలిగించదు కదా)?, జగత్ = లోకములకు, ప్రసూతి = ఉత్పత్తి కారణమైన, ఈ = ఈ, అనఘ = పవిత్రమైన, భవదీయ = మీయొక్క, సువిద్య = మంచి జ్ఞానం, హృదంతరాళగత = మీ మనసులో ఉన్నది, కాదె = కాదా?, హంసునికరమాలము = హంస సమూహమునకు, ఆలము = స్థానమైన, ద్విజున్ = బ్రాహ్మణుని యొక్క, మెయిన్ = దేహాన్ని, అంటి = స్పృశించి, అపుణ్య = పాపాలు, పుణ్యముల్ = పుణ్యాలు, చెనయని+అట్లు = అంటనట్లు, నీ = మీయొక్క, ప్రకృతి = స్వభావము, అఘంబు = పాపాన్ని, చెందదు = పొందదు, ఇది = ఈ విషయం, అంచున్ = అని, ఎంచమే = మేము భావించడం లేదా?

తాత్పర్యం:

మునులలో శ్రేష్ఠుడా! (రాక్షసులను వధించడం అనే) ఈ కార్యం దోషాన్ని కలిగించే పని కాదు, అది అపకారాన్ని తేదు కదా? ఈ జగత్తుకు ఉత్పత్తి కారణమైన మీయొక్క పవిత్రమైన, ఉత్తమమైన జ్ఞానం మీ మనస్సులో ఉన్నది కాదా? హంస సమూహానికి స్థానమైన బ్రాహ్మణుని దేహాన్ని పాప పుణ్యాలు అంటనట్లుగా, మీ యొక్క స్వభావం పాపాన్ని అంటదు అని మేము భావించడం లేదా? (కాబట్టి, మీరు రాక్షసులను సంహరించినా మీకు పాపం అంటదు).

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని నిరాకరణకు సమాధానంగా, దేవతలు ఆయన కర్తృత్వాన్ని, నిష్క్రియాత్వాన్ని, అంటరాని స్వభావాన్ని (నిర్లిప్తత) కీర్తించారు.

'జగత్ప్రసూతి యీ యనఘ హృదంతరాళగత యా భవదీయసువిద్య' అనే వాక్యం దత్తాత్రేయుని దివ్యజ్ఞానాన్ని, ఆయన బ్రహ్మస్వరూపాన్ని తెలుపుతుంది.

'హంసునికరమాల మాలని ద్విజున్ మెయి వంటి యపుణ్య పుణ్యముల్ జెనయనియట్లు' అనే ఉపమానంతో దత్తాత్రేయుడు దేహంతో సంబంధం ఉన్నా, నిష్కళంకుడని, పాపపుణ్యాలకు అతీతుడని స్పష్టం చేశారు.

 పద్యం 132

ఆ. మున్నె మమ్ముఁ జుట్టె ముప్పురిఁ బెట్టకు

మన్న నిన్ను నీమె నమ్మఁ గొలిచి

యిందు నందు బంధమందు మోక్షమునందు

సుఖమ చెందునట్లు చూడు మీ శ!

ప్రతి పదార్థం:

అన్న = ఓ తండ్రీ!, మున్నె = ఇదివరకే, మమ్మున్ = మమ్మల్ని, చుట్టె = చుట్టుకున్నది, ముప్పురిన్ = మూడు మెలికలులా కష్టాన్ని, పెట్టకుము = కలిగించవద్దు, ఈశ = ఓ దత్తేశ్వరా!, నిన్నున్ = మిమ్మల్నీ, ఈమెన్ = ఈ మీ విద్యను, నమ్మన్ = విశ్వసించి, కొలిచి = సేవించి, ఇందున్ = ఈ లోకంలోనూ, అందున్ = పరలోకంలోనూ, బంధమందున్ = కర్మబంధంలో ఉన్నప్పుడు కూడా, మోక్షమునందున్ = ముక్తిని పొందినప్పుడు కూడా, సుఖమ = సుఖాన్నే, చెందునట్లు = పొందే విధంగా, చూడుమీ = అనుగ్రహించుము.

తాత్పర్యం:

ఓ తండ్రీ! (రాక్షసుల వలన వచ్చిన ముప్పు) ఇదివరకే మమ్మల్ని చుట్టుకున్నది. మాకు మరింత కష్టాన్ని కలిగించవద్దు. ఓ దత్తేశ్వరా! మిమ్మల్ని, మీ విద్యను విశ్వసించి సేవించినందువల్ల, ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ, కర్మబంధంలో ఉన్నప్పుడు కూడా, మోక్షాన్ని పొందినప్పుడు కూడా సుఖాన్నే పొందే విధంగా మమ్మల్ని అనుగ్రహించుము.

విశేషాలు:

దేవతలు తమ అభీష్టాన్ని సంక్షిప్తంగా, స్పష్టంగా దత్తాత్రేయునికి నివేదించారు.

'ముప్పురిన్ బెట్టకు' అనే ప్రయోగం 'ముప్పు' అనే కష్టాన్ని, దత్తాత్రేయుడు నిరాకరిస్తే వచ్చే ముప్పును సూచిస్తుంది.

'ఇందు నందు బంధమందు మోక్షమునందు సుఖమ చెందునట్లు' అనే వాక్యం దత్తాత్రేయుని ఆశ్రయించిన వారికి ఇహపరాలలో, బంధమోక్షాలలో కూడా సంపూర్ణమైన సుఖాన్ని అనుగ్రహించే శక్తి ఆయనకు ఉందని విశ్వసిస్తున్నట్లు తెలుపుతుంది.

 పద్యం 133

మ. అను జేజేల తెఱం గెఱింగి నగి దత్తాత్రేయ దేవేశుఁ డీ

క్షణ మింపారఁగఁ బాఱ నిట్లనె సురేశానుల్! మతం బిట్టిదే

ని నిరూఢం బది కా దనంగ నగునా? నేర్పొప్ప మీ మార్తురం

గొని రండీ యని యంచుఁ బిల్చి వెస నాకుం గోచరు ల్గానిటన్

ప్రతి పదార్థం:

అను = అన్న, జేజేల = దేవతల యొక్క, తెఱంగు = తీరును, ఎఱింగి = తెలుసుకొని, నగి = నవ్వి, దత్తాత్రేయ = దత్తాత్రేయుడనే, దేవేశుఁడు = దేవుడు, ఈక్షణము = ఈ చూచిన చూపును, ఇంపారఁగన్ = ప్రీతి కలిగే విధంగా, పాఱన్ = ప్రసరింపజేసి, ఇట్లు+అనె = ఇట్లా అన్నాడు, సురేశానుల్ = ఓ దేవతలారా!, మతంబు = మీ అభిప్రాయం, ఇట్టిదేని = ఇలాంటిదే అయితే, అది = ఆ మాట, నిరూఢంబు = నిశ్చయమైనది, కాదనంగన్ = కాదనడానికి, అగునా = సాధ్యమా?, నేర్పు+ఒప్పన్ = నేర్పుగా, మీ = మీయొక్క, మార్తురన్ = శత్రువులను, కొని రండీ = తీసుకురండి, అని+అంచున్ = అని, వెసన్ = వేగంగా, నాకున్ = నా కళ్ళకు, గోచరుల్ = కనిపించేవారు, కాన్+ఇటన్ = అయ్యే విధంగా, పిల్చి = పిలిచి.

తాత్పర్యం:

అని పలికిన దేవతల మాటలను, వారి దృఢమైన విశ్వాసాన్ని తెలుసుకొని, దత్తాత్రేయుడు నవ్వి, దయతో వారిపై తన చూపును ప్రసరింపజేసి, "ఓ దేవతలారా! మీ అభిప్రాయం ఇంత నిశ్చయమైనది అయితే, దాన్ని నేను కాదనడం సాధ్యమా? అయితే, మీ శత్రువులను ఇక్కడికి నేర్పుగా తీసుకురండి, వాళ్ళు నా కళ్లకు కనిపించే విధంగా పిలవండి" అని అన్నాడు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుడు దేవతల శరణాగతిని, విశ్వాసాన్ని అంగీకరించి, చిరునవ్వుతో వారి కోరికను నెరవేర్చడానికి అంగీకరించాడు.

'ఈక్షణ మింపారఁగఁ పాఱ నిట్లనె' అనే వర్ణన దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహాన్ని, దయను సూచిస్తుంది.

దత్తాత్రేయుడు తన సంకల్పంతో, శత్రువులను తన చూపు పరిధిలోకి తీసుకువస్తే చాలని, తన శక్తిని పరోక్షంగా సూచించాడు.

 పద్యం 134

క. నా చూపుకోపులం బడి

నీచత బలమేది తేజు నిర్గతముగ దో

షాచరు లొఱపులఁబడి వడి

మీచే హతు లగుదు రరులు మే లగు మీకున్ .

ప్రతి పదార్థం:

దోష+అచరులు = రాక్షసులు, నా = నా యొక్క, చూపు = చూపులనే, కోపులన్+పడి = దెబ్బలకు గురై, నీచతన్ = దుర్మార్గత్వంతో, బలము+ఏది = శక్తిని పోగొట్టుకొని, తేజు = కాంతిని (పరాక్రమాన్ని), నిర్గతముగన్ = కోల్పోయి, ఒఱపులన్+పడి = బలహీనపడి, వడి = వేగంగా, మీచే = మీ ద్వారా, హతులు+అగుదురు = సంహరించబడతారు, అరులు = శత్రువులు, మీకున్ = మీకు, మేలు+అగున్ = శుభం కలుగుతుంది.

తాత్పర్యం:

(మీరు పిలిచిన) ఆ రాక్షసులు నా చూపులనే దెబ్బలకు గురై, వారి దుర్మార్గపు బలాన్ని, పరాక్రమాన్ని పూర్తిగా కోల్పోయి, బలహీనులై, వేగంగా మీ చేత సంహరించబడతారు. ఈ విధంగా మీకు శుభం కలుగుతుంది.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుడు తాను స్వయంగా యుద్ధం చేయకుండా, తన కేవలం చూపు ద్వారానే శత్రువుల శక్తిని హరిస్తానని, తర్వాత దేవతలు సులభంగా వారిని జయించవచ్చని స్పష్టం చేశాడు.

దత్తాత్రేయుని చూపు యొక్క శక్తి (సంకల్పశక్తి) ఇందులో వర్ణించబడింది. శత్రువుల బలహీనతను 'బలమేది తేజు నిర్గతముగ' అనే పదాలు సూచిస్తున్నాయి.

దేవతలకు విజయం తథ్యమని భరోసా ఇవ్వబడింది.

 పద్యం 135

చ. అను విభు మాట విన్నపుడె యక్కడవోయి సురేశు లీసుతో

నని యని రెండు రం డని మహాధ్వనితో నెగిలింప రక్కసుల్

పనిఁగొని రాఁ దదాహతులఁ బాఱుఁ నిలింపుల వెంట వంటి రా

యనయులు వారు వీరు నెనయం జని రా హరి దత్త దేవునిన్

ప్రతి పదార్థం:

అను = అన్న, విభు = ప్రభువైన దత్తాత్రేయుని యొక్క, మాట = మాటను, విన్నపుడె = వినగానే, సురేశులు = ఇంద్రాది దేవతలు, ఈసుతోన్ = కోపముతో, అక్కడ+పోయి = అసురులున్న చోటుకు వెళ్ళి, అని + అని = రండి రండి అని, రండు రండు = తలపడండి రండి అని, మహా = గొప్ప, ధ్వనితోన్ = శబ్దముతో, ఎగిలింప = రెచ్చగొట్టగా, రక్కసుల్ = రాక్షసులు, పనిఁగొని = యుద్ధానికి సిద్ధమై, రాన్ = రాగా, తద్+ఆహతులన్ = వారి యొక్క దెబ్బలకు, పాఱున్ = పారిపోయే, నిలింపుల = దేవతల యొక్క, వెంట = వెనుక, అంటి = అంటుకొని, ఆ = ఆ, అనయులు = రాక్షసులు , వారు వీరు = రాక్షసులు, దేవతలు, ఎనయన్ = దగ్గరగా, ఆ = ఆ, హరి = విష్ణు స్వరూపుడైన, దత్తదేవునిన్ = దత్తాత్రేయుని వద్దకు, చనిరి = వెళ్లారు.

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయుడైన ప్రభువు మాట వినగానే, ఇంద్రాది దేవతలు కోపంతో రాక్షసుల వద్దకు వెళ్ళి, "రండి రండి" అని గొప్ప శబ్దంతో వారిని రెచ్చగొట్టారు. రాక్షసులు యుద్ధానికి సిద్ధమై రాగా, వారి దెబ్బలకు ఓడి పారిపోతున్న దేవతల వెంట ఆ రాక్షసులు అంటుకొని తరుముతూ వచ్చారు. ఆ విధంగా దేవతలు, రాక్షసులు ఇద్దరూ విష్ణు స్వరూపుడైన దత్తాత్రేయుని ఆశ్రమం వద్దకు చేరుకున్నారు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని మాటపై దేవతలకు ఉన్న విశ్వాసం, వారు వెంటనే యుద్ధానికి ఉసిగొల్పడం ద్వారా వ్యక్తమవుతోంది.

దేవతలు ఓడిపోయినట్లు నటించి, రాక్షసులను దత్తాత్రేయుని దృష్టి పరిధిలోకి రప్పించే ఉపాయాన్ని పన్నారు.

యుద్ధ ఘట్టానికి ముందు రంగస్థలం సిద్ధమవుతున్న తీరును ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

పద్యం 136

క. సభయత శరణని రమరులు

నభయత వీక్షించి రసురనాయకు లెలమిన్

విభువామపార్శ్వసంగత

శుభభేశనిభాస్య నీశు సుందరి లక్ష్మిన్.

ప్రతిపదార్థం:

సభయత = భయముతో కూడినవారై, అమరులు = దేవతలు, శరణనిరి = (దత్తదేవుని) ఆశ్రయించినారు, అసురనాయకులు = రాక్షస నాయకులు, ఎలమిన్ = సంతోషముతో (నిర్భయముగా), విభు + వామపార్శ్వ + సంగత = ప్రభువు (దత్తాత్రేయుని) యొక్క + ఎడమవైపున + ఉన్న, శుభ్ర + ఈశాని + భాస్య = తెల్లని + పార్వతీదేవికి సమానమైన + ముఖము కలదియైన, ఈశు సుందరి = స్వామి భార్య (లక్ష్మీదేవి), లక్ష్మిన్ = లక్ష్మీదేవిని, నభయతన్ = నిర్భయముగా (భయము లేకుండా), వీక్షించిరి = చూచినారు.

తాత్పర్యం:

దేవతలు భయంతో దత్తదేవుని శరణు వేడారు. కాని రాక్షస నాయకులు ఏమాత్రం భయం లేకుండా, సంతోషంతో దత్తాత్రేయుని ఎడమవైపున ఉన్న, తెల్లని శివుని దేవేరి (పార్వతీదేవి) ముఖ కాంతితో సమానమైన ముఖము కల ఆ స్వామి సుందరియైన లక్ష్మీదేవిని చూశారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దేవతల యొక్క భయభీతమైన శరణాగతి, రాక్షసుల యొక్క ధైర్యంతో కూడిన నిర్లక్ష్యం ఒకే సందర్భంలో వర్ణించబడినది. దత్తాత్రేయుడు విష్ణుస్వరూపం కాబట్టి, ఆయన వామపార్శ్వంలో ఉన్నది లక్ష్మీదేవి. ఆమెకు శివుని దేవేరియైన పార్వతితో ముఖ సౌందర్యంలో పోలిక చెప్పడం ద్వారా ఆమె దివ్య సౌందర్యం ఉద్దేశించబడింది.

పద్యం 137

సీ. నీలోత్పలదలాంచితాలోలనయనఁ బీ

నశ్రోణి సుహితస్తనప్రమాణ

మధురమధురభాషమాణ సునిర్మాణ

స్త్రీసర్వగుణమాధురీధురీణఁ

గని సాభిలాషమౌ మనము నావ ర్తింప

ధీరత నెలకొల్పనేరక యసురు

లమరుల విడిచి తదాహర్తుకాములై

రైరి హతౌజస్కు లయ్యఘమున

మురిసి ముగిసి బెరసి మోముహ్యమాను లై

భువనసార మైన పొలఁతిరతన

మిదియు దక్కెనేనిఁ గృతకృత్యులమ యని

తలఁచి తలఁచినంత సలుపఁ బూని.

ప్రతిపదార్థం:

నీల + ఉత్పల + దల + అంచిత + ఆలోల + నయనన్ = నల్లకలువల + రేకులతో + అలంకరించబడిన + కదలాడే + కన్నులు కలదియు, పీన + శ్రోణి = లావైన కటి ప్రదేశము కలదియు, సుహిత + స్తన + ప్రమాణ = చక్కని + స్తనముల + పరిమాణము కలదియు, మధుర + మధుర + భాషమాణ = మిక్కిలి మధురముగా + మాట్లాడుతున్నదియు, సునిర్మాణ = మంచి రూపము కలదియు, స్త్రీ + సర్వగుణ + మాధురీ + ధురీణన్ = స్త్రీల యొక్క + సమస్త గుణముల యొక్క + మాధుర్యమును + భరించునదియు అయిన లక్ష్మీదేవిని, కని = చూసి, స + అభిలాషము + ఔ = కోరికతో + కూడినది + అయిన, మనమున్ = మనస్సును, ఆవర్తింపన్ = అదుపులో ఉంచుకొనుటకు, ధీరతన్ = ధైర్యమును, నెలకొల్పన్ + నేరక = కలిగి ఉండలేక, అసురులు = రాక్షసులు, అమరులన్ = దేవతలను, విడిచి = వదలి, తత్ + ఆహర్తు + కాములైరి = ఆమెను + అపహరించుటకు + కోరిక కలవారైనారు, హత + ఔజస్కులు = పోయిన + తేజస్సు కలవారై, ఆ + అఘమునన్ = ఆ + పాపము వలన, మురిసి = మోహపడి, ముగిసి = దగ్గరై, బెరసి = చుట్టుముట్టి, మోముహ్యమానులు + ఐ = మోహముచే భ్రమించిన వారై, భువనసారము + ఐన = లోకములకే సారమైన, పొలఁతి + రతనము = స్త్రీ + రత్నము (లక్ష్మి), ఇదియున్ = ఇది కూడ, తక్కెన్ + ఏనిన్ = దొరికినట్లయితే, కృతకృత్యులము + అని = ధన్యులము + అని, తలఁచి = భావించి, తలఁచినంత = అనుకున్న పనిని (అపహరణమును), సలుపన్ + పూని = చేయుటకు + సిద్ధపడిరి.

తాత్పర్యం:

నల్ల కలువల రేకుల వంటి కదలాడే కన్నులు, లావైన కటిప్రదేశం, చక్కని స్తన పరిమాణం, మిక్కిలి మధురంగా మాట్లాడే తీరు, మంచి రూపం కలిగి, స్త్రీలకు ఉండవలసిన సమస్త గుణాల మాధుర్యాన్ని పూర్తిగా భరించే ఆ లక్ష్మీదేవిని చూసి, రాక్షసుల మనస్సు కోరికతో నిండిపోయింది. తమ మనస్సును అదుపులో ఉంచుకోలేక, ధైర్యాన్ని కోల్పోయి, తమ పూర్వపు తేజస్సును కూడా ఆ పాపం వల్ల నశింపజేసుకున్నారు. వారు దేవతలను పట్టించుకోక, ఆమెను అపహరించాలని కోరుకున్నారు. మోహంతో భ్రమించి, లోకములకే సారమైన ఆ స్త్రీరత్నం తమకు దొరికితే ధన్యులమని తలచి, వెంటనే ఆ అపహరణ కార్యాన్ని చేయుటకు సిద్ధపడ్డారు.

విశేషాలు:

రాక్షసులు లక్ష్మీదేవి సౌందర్యానికి వశమై, తమ వివేకాన్ని, ధీరతను కోల్పోయారు. దేవతలపై ఉన్న శత్రుత్వాన్ని సైతం మరిచి, ఆమెను అపహరించడం ద్వారా ధన్యులమవుతామని తలచారు. ఈ సందర్భం, రాక్షసుల మోహావేశం, వినాశకాలం దగ్గర పడడం వల్ల కలిగే బుద్ధి వైపరీత్యాన్ని సూచిస్తున్నది. 'హతౌజస్కులు' (తేజస్సును కోల్పోయినవారు) అనే పదం వారి పతనానికి సంకేతం.

పద్యం 138

క. సురవై రులొక శిబికఁ దె

చ్చిరి దత్తాత్రేయునంక సీమఁ గల తలో

దరి నం దిడిరి బలంబునఁ

బొరి నెత్తికి నెత్తుకొనిరి పోసాగి రికన్.

ప్రతిపదార్థం:

సుర + వైరులు = దేవతలకు + శత్రువులైన రాక్షసులు, ఒక శిబికన్ = ఒక పల్లకీని, తెచ్చిరి = తీసుకొచ్చారు, దత్త + అత్రేయుని + అంకసీమన్ + కల = దత్తాత్రేయుని యొక్క + తొడ భాగమున + ఉన్న, తలోదరిన్ = సన్నని నడుము కల ఆ స్త్రీని (లక్ష్మిని), అందు + ఇడిరి = దానిలో + ఉంచారు, బలంబునన్ = బలముతో, పొరిన్ = వేగంగా, నెత్తికిన్ + ఎత్తుకొనిరి = నెత్తిపై + ఎత్తుకున్నారు, ఇకన్ = అటుపై, పోన్ + సాగిరి = వెళ్ళుటకు + ప్రారంభించారు.

తాత్పర్యం:

దేవతలకు శత్రువులైన ఆ రాక్షసులు ఒక పల్లకీని తెచ్చి, దత్తాత్రేయుని తొడపై ఉన్న ఆ సన్నని నడుముగల లక్ష్మీదేవిని బలవంతంగా పల్లకీలో ఉంచారు. దానిని వేగంగా తమ నెత్తిపై ఎత్తుకొని ఆ ప్రదేశం నుండి వెళ్ళిపోవడానికి సిద్ధపడ్డారు.

విశేషాలు:

సాక్షాత్తు దత్తాత్రేయుని పక్కనే (తొడపైనే) ఉన్న లక్ష్మీదేవిని అపహరించడానికి రాక్షసులు తెగించడం వారి దుర్మార్గపు పరాకాష్ఠను, దత్తదేవుని మహిమను గుర్తించలేని అజ్ఞానాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇక్కడ లక్ష్మీదేవిని 'తలోదరి' (సన్నని నడుము కలది) అని వర్ణించడం శృంగారభావంతో కూడిన రాక్షసుల దృష్టిని సూచిస్తోంది.

పద్యం 139

గీ. దైత్యదానవు లెల్ల నాతన్వి నెట్లొ

యిమ్మునకుఁ దార్చి భోగింప నెంచి రౌర!

పాపనిశ్చయులకు నొక పాడి గలదె?

నవ్వి దత్తవిభుం డనె నాకులఁ గని.

ప్రతిపదార్థం:

దైత్య + దానవులు = రాక్షసులు + రాక్షసులు, ఎల్లన్ = అందరూ, ఆ + తన్విన్ = ఆ + సన్నని స్త్రీని (లక్ష్మిని), ఎట్లొ = ఎలాగైనా, ఇమ్మునకున్ + తార్చి = అనుకూలమైన స్థానమునకు + చేర్చి, భోగింపన్ = అనుభవించుటకు, ఎంచిరి = ఆలోచించారు, ఔర! = అయ్యో!, పాపనిశ్చయులకున్ = పాపము చేయాలనే నిర్ణయం కలవారికి, ఒక పాడి + కలదె? = ఒక ధర్మము + ఉంటుందా?, నవ్వి = నవ్వి, దత్త + విభుండు = దత్తాత్రేయ ప్రభువు, నాకులన్ = ఆ దేవతలను, కని = చూసి, అనె = పలికాడు.

తాత్పర్యం:

ఆ దైత్యులు, దానవులు అందరూ ఆ సన్నని స్త్రీని (లక్ష్మీదేవిని) ఎలాగైనా ఒక సురక్షిత స్థానానికి చేర్చి, అనుభవించాలని తలచారు. అయ్యో! పాపమే చేయాలని నిశ్చయించుకున్న వారికి ధర్మమంటూ ఏమైనా ఉంటుందా? అప్పుడు దత్తాత్రేయ ప్రభువు నవ్వి, ఆ రాక్షసులను చూసి ఇలా అన్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం రాక్షసుల అధర్మాన్ని, అజ్ఞానాన్ని ఎత్తి చూపుతుంది. "పాపనిశ్చయులకు నొక పాడి గలదె?" అనే వాక్యం కవి యొక్క ధర్మ నిర్ణయాన్ని, రాక్షసుల పట్ల జాలిని, నిరసనను వ్యక్తపరుస్తుంది. దత్తాత్రేయ ప్రభువు నవ్వడం (నవ్వి) అనేది రాబోయే లీల లేదా ఉపసంహారానికి సంకేతం. ఆ నవ్వులో రాక్షసుల అజ్ఞానం పట్ల జాలి, తన లీలా సంకల్పం పట్ల ఆత్మవిశ్వాసం అంతర్లీనమై ఉన్నాయి.

140వ పద్యం

క. ఈలక్ష్మి దైత్యనాథుల

ఫాలముఁ దాఁటినది నెత్తిపై కెక్కె బలే

వేలుపులారా! మే లగు

కాలము వచ్చినది లయముఁ గను నరులయెడన్

ప్రతిపదార్థం:

ఈ లక్ష్మి = ఈ ధనము, ఐశ్వర్యము (సంపదకు అధిదేవత అయిన లక్ష్మీదేవి), దైత్య నాథుల = రాక్షస నాయకుల యొక్క, ఫాలమున్ = నుదురును, తాఁటినది = దాటిపోయింది, (ఇప్పుడు వారి) నెత్తిపైకి = శిరస్సు మీదకు, ఎక్కెన్ = ఎక్కినది, బలే = ఆహా! (ఆశ్చర్యం, ఎగతాళి), వేలుపులారా! = దేవతలారా!, లయమున్ = నాశనమును, కను = పొందబోయే, నరులయెడన్ = మానవుల, (ఇతరుల) విషయంలో, మేలు అగు = శుభప్రదమైన, కాలము = సమయము, వచ్చినది = రానేవచ్చింది.

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయుల వారు దైత్యులను చూసి నవ్వి, దేవతలతో ఇలా అన్నారు: "ఆహా! ఈ లక్ష్మి ఇప్పుడు రాక్షస నాయకుల నుదురును దాటి, వారి నెత్తిపైకి ఎక్కి కూర్చున్నది! దేవతలారా! నాశనాన్ని పొందబోతున్న ఈ రాక్షసుల విషయమై (మీకు) మంచి కాలం వచ్చింది." (లక్ష్మి నుదురును దాటి తలపైకి ఎక్కడం వారికి నాశనకరం.)

విశేషాలు:

లక్ష్మి (సంపద) నుదురును దాటి శిరస్సుపైకి ఎక్కడం అనేది నాశనమునకు, దురదృష్టమునకు సంకేతము. ధనము లేదా అధికారం మితిమీరి, అహంకారముతో కూడి, శిరస్సుపైకి ఎక్కితే పతనం తప్పదని భావము.

దత్తాత్రేయుల వారు దేవతలకు శుభశకునాన్ని తెలియజేస్తూ, రాక్షసుల పతనము తథ్యమని సూచించారు.

141వ పద్యం

గీ. ఏడు సంస్థానముల దాఁటె నేని లక్ష్మి

తొలఁగి చను లేదు మే లట్టి తుచ్చుల కన

నెక్కడెక్కడ నిలిచి యేయేఫలం బొ

సంగు సిరి యని సుర లపసంగు నడుగ.

ప్రతిపదార్థం:

లక్ష్మి = ఆ సంపద, ఏడు సంస్థానములన్ = (నరుని శరీరములోని) ఏడు స్థానములను, దాఁటెన్ + ఏని = దాటిపోయినట్లయితే, తొలఁగి = దూరమై, చను లేదు = వెళ్ళిపోదు, అట్టి = అటువంటి, తుచ్చులకు = నీచులకు (దైత్యులకు), మేలు = శుభము, లేదు = ఉండదు, అనన్ = అని (దత్తాత్రేయుల వారు) చెప్పగా, సిరి = లక్ష్మి (సంపద), ఎక్కడెక్కడ = ఏయే స్థానములందు, నిలిచి = ఉండి, ఏ + ఏ = ఏయే, ఫలమున్ = ప్రయోజనమును, ఒసంగున్ = ఇచ్చును, అని = అని, సురలు = దేవతలు, అపసంగున్ = అపసంగుడైన దత్తాత్రేయుని, అడుగ = ప్రశ్నించగా.

తాత్పర్యం:

లక్ష్మి (శరీరంలోని) ఏడు స్థానాలను దాటినట్లయితే, అది వెళ్ళిపోకుండా అక్కడే స్థిరంగా ఉంటుందని, కానీ అటువంటి దుష్టులకు (దైత్యులకు) మాత్రం శుభముండదని దత్తాత్రేయుల వారు చెప్పగా, ఆ సంపద ఏయే స్థానాలలో నిలిచి, ఏయే ఫలాలను ఇస్తుందో దయచేసి చెప్పమని దేవతలు ఆ అపసంగి (దత్తాత్రేయుల)ను అడిగారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం తరువాత, మనుష్య శరీరంలోని ఏడు స్థానాలలో సంపద నిలిచినప్పుడు కలిగే ఫలాలను గురించి దత్తాత్రేయుల వారు వివరించబోతున్నారు. ఈ వివరణ ద్వారా లక్ష్మి శిరస్సుపైకి ఎక్కడం ఎంత అశుభమో తెలియజేయబడుతుంది.

అపసంగుడు అనేది దత్తాత్రేయుల వారికి ఒక నామాంతరం, అనగా సంగాన్ని (బంధాన్ని) విడిచిపెట్టినవాడు అని అర్థము.

142వ పద్యం వ్యాఖ్యానం

శా. దత్తాత్రేయుఁ డనెన్నరాళి సిరి పాదస్థానమం దుండి సం

పత్తిన్ సౌధముఖాధివాసవిధమున్ బ్రాపింపఁగాఁజేయు నం

కాత్తావ స్థితి వస్త్రరత్న బహుభోగావాప్తి కౌ గుహ్య సం

సత్తిన్ గూర్చుఁ గలత్ర సౌఖ్య మిడు వక్షం బంది సత్సంతతిన్

ప్రతిపదార్థం:

దత్తాత్రేయుఁడు = దత్తాత్రేయుల వారు, అనెన్ = పలికారు, నరాళిన్ = మనుష్యులలో, సిరి = సంపద, పాద స్థానమందు = పాదాల వద్ద ఉన్నట్లయితే, ఉండి = ఉండి, సంపత్తిన్ = ధనమును, సౌధ ముఖ + అధివాస విధమున్ = మేడలు మొదలగు వాటిలో నివసించే విధమును (గృహ సౌఖ్యాన్ని), ప్రాపింపఁగాఁజేయున్ = కలిగించును, అంకాత్తా + అవస్థితి = తొడలపైన (తొడల వద్ద) ఉండుట, వస్త్ర = మంచి దుస్తులు, రత్న = రత్నములు, బహు భోగ + ఆవాప్తి కౌ = అనేక భోగములను పొందుటకు, ఔన్ = కారణమగును, గుహ్య సంసత్తిన్ = గుహ్యస్థానము (మర్మావయవము) వద్ద ఉండుట, కలత్ర సౌఖ్యమున్ = భార్యా సుఖమును, కూర్చున్ = సమకూర్చును, వక్షంబు + అంది = వక్షస్థలమును (ఛాతీని) ఆశ్రయించి, సత్ సంతతిన్ = మంచి సంతానమును, ఇడున్ = ఇచ్చును.

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయుల వారు ఇలా చెప్పారు: "మనుష్యులలో సంపద పాదాల వద్ద ఉన్నట్లయితే, అది వారికి ధనము, మేడలు మొదలైన గృహ సౌఖ్యాన్ని కలిగిస్తుంది. తొడల వద్ద ఉన్నట్లయితే, మంచి వస్త్రాలు, రత్నాలు మరియు అనేక భోగాలను పొందేందుకు కారణమవుతుంది. గుహ్యస్థానం వద్ద ఉంటే, భార్యా సుఖాన్ని ఇస్తుంది. ఇక వక్షస్థలంలో నిలిస్తే, మంచి సంతానాన్ని ప్రసాదిస్తుంది."

విశేషాలు:

శరీరంలోని ఈ స్థానాలు (పాదాలు, తొడలు, గుహ్యం, వక్షం) వరుసగా సంపద యొక్క వృద్ధిని, స్థిరత్వాన్ని మరియు శుభఫలితాలను తెలియజేస్తున్నాయి. లక్ష్మి క్రింది భాగాల నుండి పైకి క్రమంగా చేరుతున్న కొద్దీ, శుభఫలితాలు పెరుగుతున్నాయని గమనించవచ్చు.

143వ పద్యం

చ. హృదయముఁ జెంది లక్ష్మి పొనరించు మనోరథపూరణమ్ము గ్రీ

వదరి వసించి భూషణము బాంధవసంగతి గల్గఁజేయు నా

వదనముఁ జేరి సత్కవిత వాక్యవిలాస మజావికమ్ము సం

పద రుచిరాన్న సంభవ మమందము నందముఁ జంద మీఁగను.న్

ప్రతిపదార్థం:

లక్ష్మి = సంపద, హృదయమున్ = హృదయ స్థానమును, చెంది = పొందితే, మనోరథ పూరణమ్మున్ = కోరికలు తీర్చుటను, పొనరించున్ = చేయును, గ్రీవదరి = కంఠము (మెడ) వద్ద, వసించి = నివసించి, భూషణము = ఆభరణములను, బాంధవ సంగతి = బంధువులతో కూడికను, కల్గఁజేయున్ = కలిగించును, ఆ వదనమున్ = ముఖమును, చేరి = పొందితే, సత్ కవిత = మంచి కవిత్వమును, వాక్య విలాసము = మాటలలోని అందమును, అజావికమ్ము = గొర్రెలు, మేకలు (పశుసంపద) వంటి సంపదను, రుచిర అన్న సంభవము = మంచి రుచికరమైన ఆహార ప్రాప్తిని, అమందమున్ = అధికమైన, నందమున్ = ఆనందమును, చందమున్ = సౌందర్యమును, ఈఁగనున్ = ఇచ్చును.

తాత్పర్యం:

లక్ష్మి హృదయ స్థానాన్ని పొందినట్లయితే, కోరికలన్నింటినీ నెరవేరుస్తుంది. కంఠం వద్ద ఉంటే, ఆభరణాలను, బంధువులతోటి సహవాసాన్ని కలిగిస్తుంది. ఇక ముఖాన్ని చేరినట్లయితే, మంచి కవిత్వము, మాటలలోని అందము, పశుసంపద, రుచికరమైన అన్నపానీయాల ప్రాప్తి, అధికమైన ఆనందము మరియు సౌందర్యమును ప్రసాదిస్తుంది.

విశేషాలు:

పాదముల నుండి ముఖము వరకు (తల క్రింది భాగం) సంపద యొక్క స్థానాన్ని బట్టి శుభఫలితాలు ఉత్తమ స్థాయికి చేరుకుంటాయని, జ్ఞానం, కళలు, సంపద, ఆనందం వంటివి కలుగుతాయని ఈ రెండు పద్యాలలో వివరించబడింది.

రుచిరాన్న సంభవము, వాక్యవిలాసము వంటివి ముఖస్థానంలోని సంపద వలన కలుగుతాయి.

144వ పద్యం వ్యాఖ్యానం

క. తల కెక్కి సంత్యజించును

నెల వొండొకఁ డెనయుఁ గాన నిర్జరులారా!

చెలఁగి వధింపుఁడు దైత్యులఁ

గల శస్త్రాస్త్రములఁ దాల్చి గలితకమలులన్.

ప్రతిపదార్థం:

తలక్ = శిరస్సుపైకి, ఎక్కి = చేరుకొని, సంత్యజించును = పూర్తిగా వదిలిపెట్టును (ఆశ్రయాన్ని త్యజించును), నెలవు = ఆశ్రయము, ఒండొకఁడు = మరొకటి, ఎనయున్ = కలుగును (వేరొకరిని ఆశ్రయించును), కాన = కాబట్టి, నిర్జరులారా! = దేవతలారా!, కల = మీ వద్ద ఉన్న, శస్త్ర + అస్త్రములన్ = శస్త్రములను అస్త్రములను, తాల్చి = ధరించి, చెలఁగి = విజృంభించి, గలిత కమలులన్ = లక్ష్మిని కోల్పోయిన, దైత్యులన్ = రాక్షసులను, వధింపుఁడు = సంహరించండి.

తాత్పర్యం:

లక్ష్మి శిరస్సుపైకి ఎక్కినట్లయితే, ఆ వ్యక్తిని పూర్తిగా విడిచిపెట్టి, మరొకరిని ఆశ్రయిస్తుంది. కాబట్టి, దేవతలారా! మీ వద్ద ఉన్న శస్త్రాలను, అస్త్రాలను ధరించి, లక్ష్మిని కోల్పోయి బలహీనపడిన ఆ రాక్షసులను మీరు విజృంభించి సంహరించండి.

విశేషాలు:

లక్ష్మి తలపైకి ఎక్కడం అనేది నాశనానికి పరాకాష్ట అని, ఆ దశలో సంపద పూర్తిగా ఆశ్రయాన్ని వదిలిపోతుందని తెలియజేయబడింది.

గలితకమలులు (కమలమును/లక్ష్మిని కోల్పోయినవారు) అని రాక్షసులను వర్ణించడం ద్వారా, వారు ఇప్పటికే తమ శక్తిని, తేజస్సును కోల్పోయారని, కాబట్టి వారిని జయించడం సులభమని దత్తాత్రేయుల వారు దేవతలకు ధైర్యాన్ని, ఆదేశాన్ని ఇస్తున్నారు.

145వ పద్యం వ్యాఖ్యానం

చ. భయపడనేల? ర క్షసులపాలము దాఁటి శిరంబుఁ ద్రొక్కె ల

క్ష్మి యపగతౌజు లై పడఁగఁ జేసితి నేను బరాంగనాహృతి

క్రియ సుకృతం బపాస్త మగురీతికి నయ్యె నిఁకేల జా గనన్

జయరమ కాస్పదం బయిరి శత్రులఁ జంపి నిలింపు లింపునన్

ప్రతిపదార్థం:

భయపడన్ + ఏల? = భయపడటం ఎందుకు?, లక్ష్మి = సంపద, రక్షసుల = రాక్షసుల యొక్క, పాలమున్ = నుదురును, దాఁటి = దాటివేసి, శిరంబున్ = శిరస్సును, త్రొక్కెన్ = త్రొక్కినది (తల మీద ఉన్నది), నేను = నేను (దత్తాత్రేయుడిని), పరాంగనా + ఆహృతి = ఇతరుల భార్యలను అపహరించుట, క్రియ = వంటి, రీతికిన్ = విధమునకు, సుకృతంబు = పుణ్యము, అపాస్తము + అగు = నశించిపోయే, రీతికిన్ = విధమునకు, అయ్యెన్ = అయినది (రాక్షసుల పుణ్యమంతా నశించింది), ఇంకన్ + ఏల = ఇంక దేనికి, జాగనన్ = ఆలస్యం చేయుట అని, (దత్తాత్రేయుల వారు చెప్పగా), నిలింపులు = దేవతలు, ఇంపునన్ = సంతోషముతో, శత్రులన్ = శత్రువులను, చంపి = సంహరించి, జయరమకు = విజయలక్ష్మికి, ఆస్పదంబు + అయిరి = ఆశ్రయమైనారు.

తాత్పర్యం:

భయపడటం దేనికి? లక్ష్మి రాక్షసుల నుదురును దాటి, వారి శిరస్సును త్రొక్కినది (వారి పతనం ఖాయమైంది). నేను (దత్తాత్రేయుడిని) కూడా, పరాయి స్త్రీని అపహరించిన రీతిగా వారి పుణ్యమంతా నశించిపోయేలా చేశాను. ఇంకా ఆలస్యం దేనికి? అని దత్తాత్రేయుల వారు చెప్పగా, దేవతలు సంతోషంతో శత్రువులను సంహరించి, విజయలక్ష్మికి ఆశ్రయమయ్యారు.

విశేషాలు:

శిరంబుఁ త్రొక్కె అనే పదం నాశనం యొక్క తప్పనిసరితనాన్ని తెలియజేస్తుంది. లక్ష్మి శిరస్సుపైకి ఎక్కడం అనేది, రాక్షసుల అహంకారంతో కూడిన సంపద యొక్క పతనాన్ని సూచిస్తుంది.

పరాంగనాహృతి క్రియ ఉపమానం ద్వారా, దత్తాత్రేయుల వారు వారి పుణ్యాన్ని నశింపజేసిన తీరును వివరిస్తున్నారు. పరస్త్రీని అపహరించిన వారికి పుణ్యం నశించినట్లుగా, దత్తాత్రేయుల ప్రభావం వలన రాక్షసుల పుణ్యం పూర్తిగా నశించిందని భావం.

దత్తాత్రేయుల మాట సత్యమై, దేవతలు విజయం సాధించారని ఈ పద్యం చివర తెలియజేయబడింది.

146వ పద్య వ్యాఖ్యానం

సీ. జయజయ శ్రీకృష్ణ ! జగదధీశ్వర ! హరి !

అచ్యుత! నారాయణా! ప్రభుండ!

జయ వాసుదేవ ! యక్షయ! నిర్జర! యనంత!

జయ జనార్దన! శార్జి! చక్రపాణి!

భక్తాభయంకర! త్వత్ప్రసాదమ్మున

నధిగత అయ్యె రాజ్యరమ మాకు

విశ్వరూపుఁడ! నీతి విశ్వుండ! జోహారు

విశ్వోద్భవస్థితివిలయనిలయ!

యానతితతి సాక్షి భూత! సర్వాధ్యక్ష! సంస్తుతింతు

మఖిలయోగీశ్వరేశ్వర! యంజలు లివె

వందనమ్ము లాత్మారామ! వరద! ప్రోవు.

ప్రతిపదార్థం:

జయజయ శ్రీకృష్ణ! = శ్రీకృష్ణుడా! నీకు జయము జయము!, జగత్+అధీశ్వర! = లోకములకు ప్రభువా!, హరి! = పాపములను హరించువాడా!, అచ్యుత! = నాశనం లేనివాడా!, నారాయణా! = నారాయణుడా!, ప్రభుండ! = శక్తిమంతుడా!, జయ వాసుదేవ! = వసుదేవుని పుత్రుడా! నీకు జయము!, అక్షయ! = క్షయము లేనివాడా!, నిర్జర! = ముసలితనము లేనివాడా!, అనంత! = అంతము లేనివాడా!, జయ జనార్దన! = జనార్దనుడా! నీకు జయము!, శార్జి! = శార్ఙ్గమనే ధనుస్సును ధరించినవాడా!, చక్రపాణి! = చక్రమును చేతిలో ధరించినవాడా!, భక్త+అభయంకర! = భక్తులకు అభయమును ఇచ్చువాడా!, త్వత్+ప్రసాదమ్మున = నీ అనుగ్రహముచేతనే, మాకున్ = మాకు, రాజ్యరమ = రాజ్యసంపద, అధిగత అయ్యె = లభించినది, విశ్వరూపుఁడ! = విశ్వమే రూపముగా కలవాడా!, నీతి విశ్వుండ! = సకల నీతులకు మూలమై లోకములో ఉన్నవాడా!, విశ్వ+ఉద్భవ+స్థితి+విలయ+నిలయ! = జగత్తు పుట్టుక, ఉండుట, లయములకు ఆధారమైనవాడా!, జోహారు = నమస్కారము, ఆనతితతి సాక్షి భూత! = వేదవాక్కుల సమూహమునకు సాక్షిగా ఉన్నవాడా!, సర్వ+అధ్యక్ష! = అందరికీ అధిపతి అయినవాడా!, అఖిల+యోగీశ్వర+ఈశ్వర! = యోగీశ్వరులందరికీ ప్రభువా!, ఆత్మారామ! = ఆత్మయందే ఆనందించువాడా!, వరద! = వరములను ఇచ్చువాడా!, అంజలు లివె = ఇవిగో మా నమస్కారాలు, వందనమ్ముల్ = వందనాలు, సంస్తుతింతుము = మేము నిన్ను స్తుతిస్తున్నాము, ప్రోవు = మమ్ములను రక్షించుము.

తాత్పర్యం:

శ్రీకృష్ణుడా! లోకములకు ప్రభువా! పాపములను హరించువాడా! నాశనము లేనివాడా! నారాయణుడా! మహాశక్తిమంతుడా! నీకు జయము! వసుదేవుని పుత్రుడా! క్షయము లేనివాడా! ముసలితనము లేనివాడా! అంతము లేనివాడా! జనార్దనుడా! శార్ఙ్గమనే ధనుస్సును, చక్రమును ధరించినవాడా! నీకు జయము! భక్తులకు అభయమునిచ్చువాడా! నీ దయవల్లనే మాకు రాజ్యలక్ష్మి తిరిగి లభించింది. విశ్వమే రూపంగా కలవాడా! నీతులన్నింటికీ మూలమైనవాడా! జగత్తు పుట్టుక, స్థితి, లయములకు ఆధారమైనవాడా! వేదాలన్నింటికీ సాక్షిగా ఉన్నవాడా! అందరికీ అధిపతి అయినవాడా! యోగీశ్వరులందరికీ ప్రభువా! ఆత్మయందే రమించువాడా! వరములను ఇచ్చేవాడా! నీకు ఇవిగో మా నమస్కారాలు. మేము నిన్ను స్తుతిస్తున్నాము. దయచేసి మమ్ములను రక్షించుము.

విశేషాలు:

దేవతలు దత్తాత్రేయుని 'శ్రీకృష్ణ', 'నారాయణ', 'వాసుదేవ', 'జనార్దన' వంటి విష్ణువు యొక్క నామాలతో స్తుతించారు. దీనినిబట్టి, దత్తాత్రేయుడు త్రిమూర్తి స్వరూపుడైనా, ఇక్కడ విష్ణు అంశముగా అధికంగా కొనియాడబడినట్లు తెలుస్తున్నది.

రాక్షస సంహారం జరిగిన తరువాత, తమకు తిరిగి లభించిన రాజ్యసంపద దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం వల్లే సాధ్యమైందని దేవతలు కృతజ్ఞతాభావంతో విన్నవించుకున్నారు.

"విశ్వోద్భవస్థితివిలయనిలయ" అనే పదబంధం ద్వారా, దత్తాత్రేయుడు సృష్టి, స్థితి, లయములకు మూలకారణమని, సర్వవ్యాపి అని చెప్పబడింది.

147వ పద్యం వ్యాఖ్యానం

గీ. దైత్యదానవనిహతి మోదమునఁ దేలు

వేలుపులు వినుతింప న వ్వాలుగంటి

యెగసి వచ్చి దత్తాత్రేయు నెలమిఁ జెందె

నంత మ్రొక్కిరి కొనియాడి రమరు లనఘు.

ప్రతిపదార్థం:

దైత్య దానవ నిహతి = రాక్షసుల, దానవుల సంహారము వలన, మోదమునన్ = సంతోషముతో, తేలు = ఆనందించే, వేలుపులు = దేవతలు, వినుతింపన్ = స్తుతించగా, ఆ వాలుగంటి = ఆ వాలువంటి కన్నులు కల లక్ష్మీదేవి, ఎగసి వచ్చి = (రాక్షసులనుండి) ఉవ్వెత్తుగా వచ్చి, దత్తాత్రేయున్ = దత్తాత్రేయుల వారిని, ఎలమిన్ = ప్రీతితో, చెందెన్ = ఆశ్రయించెను, అంతన్ = అప్పుడు, అమరులు = దేవతలు, అనఘున్ = పాపరహితుడైన (దత్తాత్రేయుల వారికి), మ్రొక్కిరి = నమస్కరించారు, కొనియాడిరి = పొగిడారు.

తాత్పర్యం:

దైత్యులు, దానవులు సంహారం కావడం వలన సంతోషంతో తేలియాడుతున్న దేవతలు స్తుతించగా, ఆ వాలుగంటి (లక్ష్మీదేవి) రాక్షసుల నుండి ఉవ్వెత్తుగా పైకి వచ్చి, ప్రీతితో దత్తాత్రేయుల వారిని ఆశ్రయించింది. అప్పుడు దేవతలు ఆ పాపరహితుడైన దత్తాత్రేయుల వారికి నమస్కరించి, వారిని కొనియాడారు.

విశేషాలు:

రాక్షసుల పతనంతో లక్ష్మీదేవి వారికి శాశ్వతంగా దూరమై, తిరిగి తన నిజస్వరూపుడైన విష్ణుమూర్తి అంశ అయిన దత్తాత్రేయుని ఆశ్రయించడం జరిగింది. ఇది శుభానికి, ధర్మానికి విజయాన్ని సూచిస్తుంది.

అనఘు (పాపరహితుడు) అని దత్తాత్రేయుని సంబోధించడం, ఆయన గొప్పతనాన్ని, స్వచ్ఛతను తెలియజేస్తుంది.

 

147వ పద్య వ్యాఖ్యానం

సీ. జయజయ శ్రీకృష్ణ ! జగదధీశ్వర ! హరి !

అచ్యుత! నారాయణా! ప్రభుండ!

జయ వాసుదేవ ! యక్షయ! నిర్జర! యనంత!

జయ జనార్దన! శార్జి! చక్రపాణి!

భక్తాభయంకర! త్వత్ప్రసాదమ్మున

నధిగత అయ్యె రాజ్యరమ మాకు

విశ్వరూపుఁడ! నీతి విశ్వుండ! జోహారు

విశ్వోద్భవస్థితివిలయనిలయ!

యానతితతి సాక్షి భూత! సర్వాధ్యక్ష! సంస్తుతింతు

మఖిలయోగీశ్వరేశ్వర! యంజలు లివె

వందనమ్ము లాత్మారామ! వరద! ప్రోవు.

ప్రతిపదార్థం:

జయజయ శ్రీకృష్ణ! = శ్రీకృష్ణుడా! నీకు జయము జయము!, జగత్+అధీశ్వర! = లోకములకు ప్రభువా!, హరి! = పాపములను హరించువాడా!, అచ్యుత! = నాశనం లేనివాడా!, నారాయణా! = నారాయణుడా!, ప్రభుండ! = శక్తిమంతుడా!, జయ వాసుదేవ! = వసుదేవుని పుత్రుడా! నీకు జయము!, అక్షయ! = క్షయము లేనివాడా!, నిర్జర! = ముసలితనము లేనివాడా!, అనంత! = అంతము లేనివాడా!, జయ జనార్దన! = జనార్దనుడా! నీకు జయము!, శార్జి! = శార్ఙ్గమనే ధనుస్సును ధరించినవాడా!, చక్రపాణి! = చక్రమును చేతిలో ధరించినవాడా!, భక్త+అభయంకర! = భక్తులకు అభయమును ఇచ్చువాడా!, త్వత్+ప్రసాదమ్మున = నీ అనుగ్రహముచేతనే, మాకున్ = మాకు, రాజ్యరమ = రాజ్యసంపద, అధిగత అయ్యె = లభించినది, విశ్వరూపుఁడ! = విశ్వమే రూపముగా కలవాడా!, నీతి విశ్వుండ! = సకల నీతులకు మూలమై లోకములో ఉన్నవాడా!, విశ్వ+ఉద్భవ+స్థితి+విలయ+నిలయ! = జగత్తు పుట్టుక, ఉండుట, లయములకు ఆధారమైనవాడా!, జోహారు = నమస్కారము, ఆనతితతి సాక్షి భూత! = వేదవాక్కుల సమూహమునకు సాక్షిగా ఉన్నవాడా!, సర్వ+అధ్యక్ష! = అందరికీ అధిపతి అయినవాడా!, అఖిల+యోగీశ్వర+ఈశ్వర! = యోగీశ్వరులందరికీ ప్రభువా!, ఆత్మారామ! = ఆత్మయందే ఆనందించువాడా!, వరద! = వరములను ఇచ్చువాడా!, అంజలు లివె = ఇవిగో మా నమస్కారాలు, వందనమ్ముల్ = వందనాలు, సంస్తుతింతుము = మేము నిన్ను స్తుతిస్తున్నాము, ప్రోవు = మమ్ములను రక్షించుము.

తాత్పర్యం:

శ్రీకృష్ణుడా! లోకములకు ప్రభువా! పాపములను హరించువాడా! నాశనము లేనివాడా! నారాయణుడా! మహాశక్తిమంతుడా! నీకు జయము! వసుదేవుని పుత్రుడా! క్షయము లేనివాడా! ముసలితనము లేనివాడా! అంతము లేనివాడా! జనార్దనుడా! శార్ఙ్గమనే ధనుస్సును, చక్రమును ధరించినవాడా! నీకు జయము! భక్తులకు అభయమునిచ్చువాడా! నీ దయవల్లనే మాకు రాజ్యలక్ష్మి తిరిగి లభించింది. విశ్వమే రూపంగా కలవాడా! నీతులన్నింటికీ మూలమైనవాడా! జగత్తు పుట్టుక, స్థితి, లయములకు ఆధారమైనవాడా! వేదాలన్నింటికీ సాక్షిగా ఉన్నవాడా! అందరికీ అధిపతి అయినవాడా! యోగీశ్వరులందరికీ ప్రభువా! ఆత్మయందే రమించువాడా! వరములను ఇచ్చేవాడా! నీకు ఇవిగో మా నమస్కారాలు. మేము నిన్ను స్తుతిస్తున్నాము. దయచేసి మమ్ములను రక్షించుము.

విశేషాలు:

దేవతలు దత్తాత్రేయుని 'శ్రీకృష్ణ', 'నారాయణ', 'వాసుదేవ', 'జనార్దన' వంటి విష్ణువు యొక్క నామాలతో స్తుతించారు. దీనినిబట్టి, దత్తాత్రేయుడు త్రిమూర్తి స్వరూపుడైనా, ఇక్కడ విష్ణు అంశముగా అధికంగా కొనియాడబడినట్లు తెలుస్తున్నది.

రాక్షస సంహారం జరిగిన తరువాత, తమకు తిరిగి లభించిన రాజ్యసంపద దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం వల్లే సాధ్యమైందని దేవతలు కృతజ్ఞతాభావంతో విన్నవించుకున్నారు.

"విశ్వోద్భవస్థితివిలయనిలయ" అనే పదబంధం ద్వారా, దత్తాత్రేయుడు సృష్టి, స్థితి, లయములకు మూలకారణమని, సర్వవ్యాపి అని చెప్పబడింది.

148వ పద్య వ్యాఖ్యానం

గీ. అని యనేకవిధమ్ముల నమ్మనీషి

నత్రిపుత్రుని దేవేశు నభినుతించి

దండవత్ప్రణిపాత సంతర్పితు విభు

వీడుకొని వీ డెనసి రప్డు వేల్పు లనఘ!

ప్రతిపదార్థం:

, అని = ఈ విధంగా, అనేకవిధమ్ములన్ = అనేక విధాలుగా, ఆ+మునీషిన్ = ఆ ముని శ్రేష్ఠుడైన దత్తాత్రేయుని, అత్రిపుత్రునిన్ = అత్రి మహర్షి కుమారుడిని, దేవేశున్ = దేవతలకు ప్రభువును, అభినుతించి = బాగా స్తుతించి, దండవత్+ప్రణిపాత = దండము వలె నేలమీద పడిన నమస్కారములతో, సంతర్పితున్ = సంతోషపెట్టబడిన, విభున్ = ప్రభువును (దత్తాత్రేయుని), వీడుకొని = సెలవు తీసుకొని, అప్డు = అప్పుడు, వేల్పులు = దేవతలు, వీడు ఎనసిరి = తమ తమ నివాసములను చేరారు.

తాత్పర్యం:

పాపరహితుడవైన కార్తవీర్యార్జునా! అని గర్గాచార్యుడు సుమతికి చెబుతున్నాడు. ఈ విధంగా, అనేక రకాలుగా ఆ ముని శ్రేష్ఠుడైన, అత్రి మహర్షి పుత్రుడైన, దేవతలకు ప్రభువైన దత్తాత్రేయుని స్తుతించి, దండప్రమాణములతో (సాష్టాంగ నమస్కారాలతో) ఆ ప్రభువును సంతోషపెట్టిన తరువాత, దేవతలు ఆయన వద్ద సెలవు తీసుకుని, అప్పుడు తమ తమ నివాసాలకు తిరిగి వెళ్లారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం జంభాసుర వధానంతరం దేవతలు దత్తాత్రేయుని స్తుతించి, ఆయన అనుమతితో తమ లోకాలకు తిరిగి వెళ్ళిన సందర్భాన్ని తెలియజేస్తోంది.

'అనఘ!' అని సంబోధించడం ఇక్కడ సుమతికి చెబుతున్న గర్గాచార్యుని మాటగా భావించాలి. అయితే, దత్తాత్రేయుని కథను సుమతి తన తండ్రికి చెబుతున్నాడు కాబట్టి, ఇది సుమతి తండ్రిని ఉద్దేశించిన సంబోధన కావచ్చు.

దత్తాత్రేయుని సంతోషపెట్టడానికి దేవతలు దండప్రమాణములను చేసినట్లు చెప్పబడింది. ఇది గురువు పట్ల లేదా దైవం పట్ల చూపవలసిన అత్యంత భక్తిని తెలియజేస్తుంది.

149వ పద్య వ్యాఖ్యానం

ఉ. కావున నీవు కోరిన యఖండమహ త్యము సంభవింప సం

భావితసర్వభావు నభవప్రభవుం బ్రభు దత్తదేవునిన్

సేవలఁ దన్పఁగాఁ జనుము సిద్ధుఁడ వయ్యెదుగాక యంచు గ

ర్గా వని దేవ మౌ ని యన నాదృతుఁ డై యటవోయె నాతఁడున్.

ప్రతిపదార్థం:

కావునన్ = కాబట్టి, నీవు = నీవు, కోరిన = కోరుకున్న, అఖండ+మహత్త్వము = అడ్డులేని గొప్ప శక్తి, సంభవింపన్ = కలగడానికి, సంభావిత+సర్వ+భావున్ = అందరిచేత గౌరవించబడినవాడు, అభావ+ప్రభవున్ = పుట్టుక లేని కారణం వల్ల పుట్టినవాడు, ప్రభు = గొప్పవాడు అయిన, దత్తదేవునిన్ = దత్తదేవుడిని, సేవలన్ = సేవలు చేయడం ద్వారా, తన్పఁగాన్ = సంతోషపెట్టడానికి, చనుము = వెళ్ళుము, సిద్ధుఁడవు అయ్యెదుగాక = తప్పక నీ కోరిక సిద్ధించుగాక, అంచున్ = అని, గర్గావనిదేవ మౌని = గర్గుడనే బ్రాహ్మణ ముని, అనన్ = చెప్పగా, ఆతఁడున్ = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు కూడా, ఆదృతుఁడై = గౌరవించబడినవాడై, అట+పోయెన్ = అక్కడికి (దత్తాత్రేయుని ఆశ్రమానికి) వెళ్ళాడు.

తాత్పర్యం:

గర్గాచార్యుడు కార్తవీర్యార్జునునితో ఇలా చెప్పాడు: "కాబట్టి, నీవు కోరుకుంటున్న అడ్డులేని గొప్ప శక్తి నీకు సిద్ధించడానికి, అందరిచేత గౌరవించబడినవాడు, పుట్టుక లేని కారణంగా పుట్టినవాడు, గొప్పవాడైన ఆ దత్తాత్రేయుని నీ సేవలతో సంతోషపెట్టడానికి వెళ్ళుము. తప్పక నీవు కోరుకున్నది సిద్ధిస్తుంది" అని చెప్పగా, ఆ బ్రాహ్మణ ముని మాటలను గౌరవించిన కార్తవీర్యార్జునుడు, ఆ వెంటనే దత్తాత్రేయుని ఆశ్రమానికి బయలుదేరి వెళ్ళాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయుని ఆశ్రమానికి వెళ్లడానికి గల కారణాన్ని మరియు అతనికి మార్గనిర్దేశం చేసిన గర్గాచార్యుని ఉపదేశాన్ని వివరిస్తోంది.

దత్తాత్రేయుని "సంభావితసర్వభావున్" (అందరిచే గౌరవించబడినవాడు), "అభవప్రభవున్" (పుట్టుక లేని కారణంగా పుట్టినవాడు) అని వర్ణించడం ద్వారా ఆయన దివ్యత్వాన్ని, యోగశక్తిని సూచించారు.

సామర్థ్యం పొందడానికి "సేవలఁ దన్పఁగాఁ జనుము" అని సేవ యొక్క ప్రాధాన్యతను గర్గాచార్యుడు తెలియజేశాడు.

150వ పద్య వ్యాఖ్యానం

గీ. పోయె దర్శించే భక్తితోఁ బూజ సేసెం

గాళ్లు లొతై నడిగినప్డ కల్లొసంగె

మాల్య చందనగంధసంపత్తి గూర్చె

నమరు నుచ్ఛిష్టసముపాసనమునఁ గొలిచె.

ప్రతిపదార్థం:

పోయె = (కార్తవీర్యార్జునుడు ఆశ్రమానికి) వెళ్ళాడు, దర్శించే = ఆ దత్తాత్రేయుని చూశాడు, భక్తితోన్ = భక్తితో, పూజ సేసెన్ = పూజలు చేశాడు, కాళ్లు లొతై = కాళ్ళను ఒత్తాడు (సేవ చేశాడు), నడిగినప్డ = అడిగినప్పుడల్లా, కల్లు+ఒసంగె = మద్యమును ఇచ్చాడు (దత్తాత్రేయుని ఆదేశం మేరకు), మాల్య = పూలమాలలు, చందన = గంధము, గంధ+సంపత్తి = సుగంధ ద్రవ్యములు అనే సంపదను, కూర్చె = సమకూర్చాడు, అమరు = తగిన, ఉచ్ఛిష్ట+సముపాసనమునన్ = ఉచ్ఛిష్టమును (ఎంగిలిని) తినుట అనే సేవతో, కొలిచె = సేవించాడు.

తాత్పర్యం:

కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయుని ఆశ్రమానికి వెళ్ళి, ఆయనను దర్శించాడు. భక్తితో పూజలు చేశాడు, ఆయన కాళ్లను ఒత్తాడు, ఆయన అడిగినప్పుడల్లా మద్యమును సమకూర్చాడు, పూలమాలలు, గంధము, ఇతర సుగంధ ద్రవ్యాలను సమర్పించాడు. అంతేకాక, దత్తాత్రేయుడు అనుగ్రహించిన తగిన ఉచ్ఛిష్టమును (ఎంగిలిని) స్వీకరించి, ఆ విధంగా ఆయనకు సేవ చేశాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయుని సేవించిన విధానాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది గురు శుశ్రూషలో భాగమైన వినయాన్ని, అంకితభావాన్ని సూచిస్తుంది.

"నడిగినప్డ కల్లొసంగె" మరియు "ఉచ్ఛిష్టసముపాసనమునఁ గొలిచె" అనే అంశాలు దత్తాత్రేయుని యోగీశ్వర స్వభావానికి, సాధారణ ధర్మాలకు అతీతమైన ఆయన ఆచారాలకు అద్దం పడతాయి. యోగీశ్వరులు, సిద్ధులు చేసే పనులు లోకదృష్టికి విచిత్రంగా కనిపించినా, అవి గురువు యొక్క పరీక్షలో భాగంగా, శిష్యుని నిష్ఠను పరీక్షించడానికి జరుగుతాయి.

ఉచ్ఛిష్ట సేవ అంటే గురు శేషంగా భావించి స్వీకరించడం, ఇది గురువు పట్ల శిష్యునికి ఉన్న అచంచలమైన విశ్వాసానికి, అహంకార రాహిత్యానికి ప్రతీక.

151 వ పద్యం: ఆటవెలది

ఆ. ఫలము లాహరించుఁ బక్వాన్నములఁ గూర్చు

నుపచరించు ననయ ముచితసేవ

నట్టి రాజపుత్రు చెట్ట లున్నవి రెండుఁ

బాపవహ్ని మండిపడె జనకుఁడ! 151

ప్రతిపదార్థం:

ఫలములు = పండ్లను, ఆహరించున్ = తెచ్చి ఇచ్చేవాడు, పక్వ+అన్నములన్ = వండిన ఆహారములను, కూర్చున్ = సమకూర్చేవాడు, అనయము = ఎల్లప్పుడూ, ఉచిత సేవన్ = తగిన సేవతో, ఉపచరించున్ = సేవలు చేసేవాడు, అట్టి రాజపుత్రు = అటువంటి కార్తవీర్యార్జునుడికి, చెట్టలు = అపకీర్తులు, రెండున్ = రెండూ, పాపవహ్ని = పాపమనే అగ్నిలో, మండిపడె = కాలిపోవునట్లు అయినాయి, జనకుఁడ! = తండ్రీ!

తాత్పర్యం:

(తండ్రీ!) కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయునికి పండ్లను సమకూర్చేవాడు, వండిన ఆహారములను సమర్పించేవాడు, ఎల్లప్పుడూ తగిన విధంగా సేవలు చేసేవాడు. అయినప్పటికీ, (దత్తాత్రేయుని సేవలో అతను చేస్తున్న మధ్యమాంసాల సేవ వలన) ఆ రాజపుత్రుడికి అపకీర్తులనే రెండూ పాపమనే అగ్నిలో కాలిపోవునట్లు అయినాయి.

విశేషాలు:

భక్తితో సేవ చేసినప్పటికీ, దత్తాత్రేయుని పరీక్షా విధానంలో భాగంగా మధ్యమాంసాలను అందించడం వలన కార్తవీర్యార్జునునికి అపకీర్తి వచ్చింది. 'పాపవహ్ని మండిపడె' అన్న మాట లోకంలో అతనికి వచ్చిన నిందను సూచిస్తుంది.

కార్తవీర్యార్జునుడు చేస్తున్నది సేవ అయినప్పటికీ, లోకానికి అది వ్యసనంగా కనబడింది.

152 వ పద్యం: కందము

క. అది చూచి స్వభావముచే

త దయాశీలుఁ డవు దేవతా వరదుఁడు నె

మ్మదిఁ బరితుష్టుం డై భూ

మిదయితసుతుతోడ మెల్లమెల్లనఁ బలికెన్ 152

ప్రతిపదార్థం:

అది = (కార్తవీర్యార్జునుని పరిస్థితిని) దానిని, చూచి = గమనించి, స్వభావముచేత = సహజముగా, దయాశీలుఁడు + అవు = దయగలవాడైన, దేవతా వరదుఁడు = దేవతలకు వరములను ఇచ్చే దత్తాత్రేయుడు, నెమ్మదిన్ = మనస్సులో, పరితుష్టుండు + ఐ = మిక్కిలి సంతోషించినవాడై, భూమిదయిత సుతుతోడ = రాజు కుమారుడైన కార్తవీర్యార్జునునితో, మెల్లమెల్లనన్ = నెమ్మదిగా, పలికెన్ = మాట్లాడెను.

తాత్పర్యం:

కార్తవీర్యార్జునుడి అపకీర్తిని గమనించి, స్వభావం చేతనే దయగలవాడైన, దేవతలకు సైతం వరాలను ఇచ్చే దత్తాత్రేయుడు, మనస్సులో ఎంతో సంతృప్తి చెందినవాడై, ఆ రాజకుమారుడైన కార్తవీర్యార్జునుడితో మెల్లగా ఈ విధంగా పలికాడు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుడు 'స్వభావముచేత దయాశీలుఁడు' అనడం వలన, ఆయన కార్తవీర్యార్జునునిపై చూపిన అనుగ్రహం సహజమైనదని తెలుస్తోంది.

'పరితుష్టుం డై' అంటే, కార్తవీర్యార్జునుని సేవకు, నిందలు భరించినా అతడు చలించకపోవడానికి దత్తాత్రేయుడు సంతృప్తి పడ్డారని అర్థం. ఇది కార్తవీర్యార్జునుని పరీక్ష పూర్తైన సూచన.

153 వ పద్యం: సీసపద్యం

సీ. ఏమిరా నాయన యిట్టి యాపద కగ్గ

మైతివె? ననుఁ గొల్చు ననయమునకుఁ

గల్లు త్రాఁగుచు మాంసఖండముల్ నంజుచు

నాడు దానికిఁ జిక్కి యన్వహంబుఁ

జెడిపోయెఁ బడిపోయె సీ యని జనులన

వెలియైతి నీ విశ్వవృత్తమునకు

నిట్టి యవిధితోడ నెవ్వరి బోధమో?

సంసర్గ మెనసితి చాల కాల

మకట విడువు మింకనై న నుపకరింప

జాలనట్టివాని జాల మేల?

యాశ్రయింపవయ్య యర్థదానసమర్థు

నగడు వాయఁ బెట్టు ననఘు ననుడు. 153

ప్రతిపదార్థం:

నాయన = నాయనా, ఏమిరా = ఏమైంది, ఇట్టి ఆపదకు = ఇటువంటి అపకీర్తికి, అగ్గమైతివె? = గురి అయ్యావా?, ననున్ = నన్ను, కొల్చు = సేవించే, అనయమునకున్ = నీకు, కల్లు త్రాఁగుచున్ = మద్యము తాగుతూ, మాంసఖండముల్ = మాంసపు ముక్కలను, నంజుచున్ = తింటూ, ఆడు దానికిన్ = స్త్రీకి, చిక్కి = లోబడి, అన్వహంబున్ = ప్రతిరోజు, చెడిపోయెన్ = నాశనం అయ్యాడు, పడిపోయెన్ = పతనమయ్యాడు, సీ యని = ఛీ అని, జనులు = ప్రజలు, అనన్ = అనుకునే విధంగా, ఈ విశ్వవృత్తమునకు = ఈ లోకపు మంచి ప్రవర్తనకు, వెలియైతివి = దూరమయ్యావు, ఇట్టి అविधితోడన్ = ఇటువంటి చెడ్డ పద్ధతితో, ఎవ్వరి బోధమో? = ఎవరి ఉపదేశమో?, చాల కాలము = చాలా సమయం, సంసర్గము = స్నేహమును, ఎనసితి = పొందగలిగావు, అకట = అయ్యో, ఇంకన్ + ఐనన్ = ఇప్పుడైనా, విడువుము = వదిలిపెట్టు, ఉపకరింపన్ = సహాయం చేయడంలో, చాలనట్టివాని = సరిపోని, జాలము = స్నేహము, ఏల? = ఎందుకు?, అర్థదాన సమర్థున్ = ధనమును ఇవ్వగలిగే సామర్థ్యం కలవాడిని, అగడు వాయఁబెట్టున్ = కష్టములను పోగొట్టేవాడిని, అనఘున్ = పాపరహితుడైన వానిని ఆశ్రయింపవయ్య = ఆశ్రయించుము, అనుడున్ = అని దత్తాత్రేయుడు అనగా.

తాత్పర్యం:

నాయనా, ఏమైంది? నువ్వు ఇంతటి అపకీర్తికి గురి అయ్యావా? నన్ను సేవిస్తున్న నీవు, కల్లు తాగుతున్నావు, మాంసం ముక్కలు తింటున్నావు, స్త్రీకి లోబడి ప్రతీరోజు చెడిపోయావు, పడిపోయావు, ఛీ అని ప్రజలంతా అనుకునే విధంగా ఈ లోకంలో మంచి ప్రవర్తనకు దూరమయ్యావు. ఎవరి ఉపదేశమో గానీ, ఇటువంటి చెడ్డ పద్ధతిలో చాలా కాలం స్నేహం చేశావు. అయ్యో! ఇప్పటికైనా దానిని వదిలిపెట్టు. ఉపకారం చేయలేని వాడి స్నేహం నీకెందుకు? ధనమును ఇవ్వగలిగే సమర్థుడిని, నీ కష్టాలను పోగొట్టేవాడిని, పాపరహితుడిని ఆశ్రయించు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుడు కార్తవీర్యార్జునుడిని పరీక్షిస్తున్న క్రమంలో, లోకంలో అతనికి వచ్చిన అపకీర్తిని గురించే మాట్లాడాడు. ఇక్కడ దత్తాత్రేయుడు తాను చేసింది పరీక్ష అని కాకుండా, అది కార్తవీర్యార్జునుడి తప్పుగానే చిత్రీకరించి మాట్లాడడం, ఆ రాజకుమారుని మానసిక స్థితిని పరీక్షించడానికి.

"అర్థదానసమర్థు", "అగడు వాయఁ బెట్టు", "అనఘు" అనే విశేషణాలతో దత్తాత్రేయుడు తన నిజ స్వరూపాన్ని, శక్తిని పరోక్షంగా కార్తవీర్యార్జునునికి తెలియజేశాడు.

154 వ పద్యం: ఆటవెలది

ఆ. గర్గవచన మెంచి కార్తవీర్యార్జునుఁ

డార్జవం బెడయక యంఘ్రులఁ బడి

యైనదాని కించు కెనఁ జింతింపక

యాత్మవికృతి లేక యలయ కనియె. 154

ప్రతిపదార్థం:

కార్తవీర్యార్జునుఁడు = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు, గర్గవచనము + ఎంచి = గర్గాచార్యుని మాటను తలచుకొని, ఆర్జవము = కపటం లేని స్వభావం, ఎడయక = విడవకుండా, అంఘ్రులన్ = పాదములపై, పడి = నమస్కరించి, అయినదానికి = జరిగిన దానికి (అపకీర్తికి), ఇంచుక + ఎనన్ = కొంచెమైనా, చింతింపక = బాధపడకుండా, ఆత్మవికృతి లేక = మనస్సులో ఎలాంటి మార్పు లేకుండా, అలయక = నిలకడగా, అనియెన్ = ఈ విధంగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

కార్తవీర్యార్జునుడు, దత్తాత్రేయుని మాటలు విని, గర్గాచార్యుడు చెప్పిన మాటను మనసులో తలచుకొని, కపటం లేని స్వభావం విడవకుండా, దత్తాత్రేయుని పాదాలపై పడి నమస్కరించాడు. తనకు కలిగిన అపకీర్తికి కొంచెమైనా బాధపడకుండా, మనసులో ఎలాంటి మార్పు లేకుండా, స్థిరంగా ఈ విధంగా పలికాడు.

విశేషాలు:

'గర్గవచన మెంచి' అనడం వలన, గర్గాచార్యుడు దత్తాత్రేయుని సేవలో వచ్చే కష్టాలను గురించి, వాటిని లెక్కచేయకుండా ఉండాలని ముందే చెప్పాడని తెలుస్తోంది.

'ఆర్జవం బెడయక', 'ఆత్మవికృతి లేక' అన్న మాటలు కార్తవీర్యార్జునుని స్వభావాన్ని చిత్రిస్తున్నాయి.

 

155వ పద్యం

సీ,

స్వామి! యేమంటి నీవాఁడ దేవుఁడ వీవు

పౌరాణుఁడ వటె విశ్వంభరుఁడవు

ని న్నెడఁబాయని నీరజేక్షణ యిది

నిజమాయ నీకు నన్నెమె తలంప?

ననఘుఁడ వీవు నీ యనఘ వారుణియు న

నంతుఁడ వౌ నీకు నాత్మపత్ని

మున్నె ముగ్ధుఁడ నీశ! మోసగింపకు మింక

భాగ్యంబునంగాదె పడసితి నినుఁ?

బోయెఁ బోయిన కరములు పోవనిమ్ము

కల యవయవముల్ గూడ నీకన్న దిక్కుఁ

గాన ముల్లోకముల వీడఁ గాన గాన

లోల! ప్రారబ్ధ మెడసినఁ జాలు దీవ

ప్రతిపదార్థం:

స్వామి! = ఓ ప్రభువా!, ఏమంటివి = ఏమి చెప్పావు, నీవాఁడ = నీవాడను, దేవుఁడవు = దేవుడవు, ఈవు = నీవు, పౌరాణుఁడవు + అటె = పురాతనుడవు కదా, విశ్వంభరుఁడవు = లోకములను ధరించువాడవు, నిన్ను + ఎడఁబాయని = నిన్ను విడిచిపోని, నీరజేక్షణ = పద్మములవంటి కన్నులు కల లక్ష్మి, ఇది = ఇది, నిజమాయ = నీయొక్క నిజమైన మాయయా, నీకు = నీకు, అన్నెమె = నను రక్షించు భారము కలదా, తలంప = ఆలోచించగా, అనఘుఁడవు = పాపము లేనివాడవు, ఈవు = నీవు, నీ = నీయొక్క, అనఘ = పాపము లేని, వారుణియున్ = వారుణి కూడా, అనంతుఁడవు + ఔ = అంతము లేనివాడవు అవుతావు, నీకు = నీకు, ఆత్మపత్ని = ఆత్మానందమునిచ్చు భార్య, మున్ను + ఎ = ముందే, ముగ్ధుఁడన్ = మోహము చెందినవాడను, ఈశ! = ఓ దత్తేశ్వరా!, ఇంక = ఇంక, మోసగింపకుము = మోసము చేయకుము, భాగ్యంబునన్ + కాదె = అదృష్టము వలననే కదా, నినున్ = నిన్ను, పడసితిన్ = పొందితిని, పోయెన్ = పోయినవి, పోయిన = తొలగిపోయిన, కరములు = చేతులు, పోవనిమ్ము = పోనీ, కల = ఉన్నటువంటి, అవయవముల్ + కూడ = అంగములు కూడా (పోనీ), నీకన్న = నీకంటే, ముల్లోకములన్ = మూడు లోకములలో, దిక్కున్ = శరణును, కానన్ = చూడలేను, వీడన్ = నిన్ను వదలడానికి, కానన్ + కానన్ = చూడలేను చూడలేను, లోల! = కరుణతో లోలత్వము కలవాడా!, ప్రారబ్ధము + ఎడసినన్ = ప్రారబ్ధ కర్మ తొలగిపోయినను, చాలున్ = చాలును, ఈవ = నీవు.

తాత్పర్యం:

ఓ దత్తప్రభూ! నీవు ఏమి చెప్పావు? నేను నీ వాడను. నీవు దేవుడవు, పురాణ పురుషుడవు, లోకములను భరించువాడవు. నిన్ను వీడి ఉండని పద్మాక్షియైన లక్ష్మీదేవి నీ మాయా? నన్ను రక్షించే భారము నీకు లేదా? నీవు పాపరహితుడవు, నీ భార్య వారుణి కూడా పాపరహితురాలు. నీవు అంతము లేనివాడవు, ఆమె నీ ఆత్మపత్ని. ఓ ఈశ్వరా! నేను ముందే మోహము చెందినవాడను, ఇక మోసగించకు. అదృష్టము వలననే కదా నిన్ను పొందగలిగాను? పోయిన చేతులు పోతే పోనీ, ఉన్న అవయవాలు కూడా పోనీ. మూడు లోకాల్లోనూ నీకంటే వేరే శరణును నేను చూడలేను. నిన్ను వదలి ఉండలేను. ఓ దయాళుడా! నా ప్రారబ్ధ కర్మ నశించిపోతే చాలు. నీవు ఆ కర్మను తొలగించెదవు.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు, దత్తాత్రేయుడు తనను పరీక్షించడానికి మద్యపానాది క్రియలను చేస్తున్నా, భక్తిని, ధైర్యాన్ని వదలకుండా మాట్లాడిన సందర్భమిది.

తనకు కీడు జరిగినా (చేతులు పోయినా) దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం చాలునని, ఆయనను విడవడం తనకిష్టం లేదని స్పష్టం చేశాడు.

దత్తాత్రేయుని 'విశ్వంభరుఁడవు', 'పౌరాణుఁడవు' అని, లక్ష్మిని, వారుణిని కూడా ఆయనకు అనుగుణంగా 'నీరజేక్షణ', 'అనఘ వారుణి' అని సంబోధించాడు.

'ప్రారబ్ధ మెడసినఁ జాలు దీవ' అనడంలో భక్తుని అంతిమ లక్ష్యం కర్మబంధ విముక్తేనని, దత్తాత్రేయుడు ఆ బంధాలను తొలగించగలడని నమ్మకాన్ని వ్యక్తం చేశాడు.

156వ పద్యం

చ.

అనెడు విధేయుఁ జూచి దయ యంతయు వానిదె యన్న యట్లు ప్రీ

తి నెనసి దేవదేవుఁ డను ధీవర మానిత వీర్య! కార్తవీ

ర్య! నయరహస్య మెంచితి నరమ్ము వరింపుము పార్థివేంద్ర! నీ

వినయము ధైర్య మెంచ నొదవె న్మది తుష్టి త్వదిష్ట మిచ్చెదన్

ప్రతిపదార్థం:

అనెడు = అని పలుకుతున్న, విధేయున్ = విధేయత కల కార్తవీర్యార్జునుని, చూచి = చూసి, దయ = కరుణ, అంతయున్ = పూర్తిగా, వానిదె = అతనిదే, అన్న = అనునట్లుగా, ప్రీతిన్ + ఎనసి = ప్రీతిని పొంది, దేవదేవుఁడు = దేవతలకు దేవుడైన దత్తాత్రేయుడు, ధీవర = గొప్ప బుద్ధి కలవాడా, మానిత = గౌరవించబడిన, వీర్య! = పరాక్రమము కలవాడా, కార్తవీర్య! = ఓ కార్తవీర్యార్జునా, నయరహస్యము + ఎంచితిన్ = నీతిలోని రహస్యమును తెలుసుకున్నావు, పార్థివేంద్ర! = రాజా, వరమ్ము = కోరికను, వరింపుము = కోరుకో, నీ = నీయొక్క, వినయము = అణకువను, ధైర్యము = స్థైర్యమును, ఎంచన్ = ఆలోచించగా, మదిన్ = మనస్సులో, తుష్టి = సంతోషము, ఒదవెన్ = కలిగింది, త్వత్ + ఇష్టము = నీకు ఇష్టమైన దానిని, ఇచ్చెదన్ = ఇస్తాను.

తాత్పర్యం:

అని పలికిన విధేయుడైన కార్తవీర్యార్జునుని చూసి, ఆ దయ అంతా ఆ కార్తవీర్యార్జునుడిదే అన్నట్లుగా, దేవదేవుడైన దత్తాత్రేయుడు ప్రీతి చెంది ఇలా అన్నాడు: "ఓ గొప్ప బుద్ధిగలవాడా! గౌరవించబడిన పరాక్రమము కల కార్తవీర్యార్జునా! నీతి రహస్యమును నీవు తెలుసుకున్నావు. ఓ రాజా! నీకు ఇష్టమైన వరమును కోరుకో. నీ వినయాన్ని, ధైర్యాన్ని చూసి నా మనస్సులో సంతోషం కలిగింది. నీకు ఇష్టమైన కోరికను నేను ఇస్తాను."

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుని నిష్కపటమైన భక్తిని, ధైర్యాన్ని దత్తాత్రేయుడు పరీక్షించి, మెచ్చుకున్న సందర్భమిది.

'దయ యంతయు వానిదె యన్న యట్లు' అనే పదబంధం, దత్తాత్రేయుడు భక్తుని గుణాలను ఎలా ఆదరిస్తాడో తెలుపుతుంది. దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం భక్తుని గుణాలపై ఆధారపడి ఉంటుందని సూచన.

'నయరహస్య మెంచితి' అనడంలో, రాజైన కార్తవీర్యార్జునుడు కేవలం రాజ్యపాలన ధర్మాన్నే కాక, భగవంతుని తత్వాన్ని, నీతిని గ్రహించాడని దత్తాత్రేయుడు గుర్తించాడు.

దత్తాత్రేయుడు 'ధీవర మానిత వీర్య!' 'పార్థివేంద్ర!' అని సంబోధించడం కార్తవీర్యుని గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది.

157వ పద్యం

గీ.

మాంసమద్యోపహారము ల్మాల్యగంధ

ముఖము లిష్టమిష్టాన్నము లున్ను గూర్చి

బ్రాహ్మణార్చనముల గీతవాద్యములను

వేణువీణానువాదనవిధులు నెలమి.

ప్రతిపదార్థం:

మాంస = మాంసము, మద్య = మద్యము (లేదా మధువు), ఉపహారముల్ = బహుమతులుగా, మాల్య = పూలమాలలు, గంధ = గంధము, ముఖముల్ = మొదలైన వాటిని, ఇష్టము = ఇష్టమైనవి, ఇష్టాన్నములు + ఉన్ + ను = ఇష్టమైన అన్నములను కూడా, కూర్చి = సమకూర్చి, బ్రాహ్మణ = బ్రాహ్మణుల యొక్క, అర్చనములన్ = పూజలతో, గీత = పాటలతో, వాద్యములను = వాయిద్యములతో, వేణు = పిల్లనగ్రోవి, వీణా = వీణ, అనువాదన = వాయించే, విధులున్ = పద్ధతులను, ఎలమి = ప్రేమతో.

తాత్పర్యం:

మాంసము, మద్యము మొదలైన ఉపహారములను, పూలమాలలు, గంధము మొదలైన సుగంధ ద్రవ్యాలను, ఇష్టమైన ఆహారాలను సమకూర్చి, బ్రాహ్మణార్చనలతో, పాటలు, వాద్యాలు, వేణువు, వీణ వాయించే పద్ధతులతో ప్రేమతో నన్ను సేవించేవారికి... (తరువాతి పద్యంతో అన్వయం).

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని పూజా విధానంలో మాంసమద్యాది ఉపహారాలను కూడా పేర్కొనడం విశేషం. ఇది ఆయన అవధూత తత్వంలోని ఒక భాగం కావచ్చు, లేదా భక్తులను పరీక్షించే విధానం కావచ్చు.

సాధారణంగా దైవపూజలలో ఉపయోగించే మాల్యగంధాదులతో పాటు, బ్రాహ్మణార్చనలు, గీతవాద్యాదులను కూడా దత్తాత్రేయుడు కోరుకుంటాడని తెలుస్తోంది.

పూజలో 'ఎలమి' (ప్రేమ, సంతోషం) ముఖ్యమని సూచించబడింది.

158వ పద్యం

గీ.

లక్ష్మితో నన్ను నేటేట లాభ మెంచి

పూజ సేసెడు వారికి పుష్టి నిడుదుఁ

పుత్త్ర దారధనాదిక మును నొసఁగెద

నీసడించెడువారల గాసిపఱుతు.

ప్రతిపదార్థం:

లక్ష్మితోన్ = లక్ష్మీదేవితో, నన్నున్ = నన్ను, ఏట + ఏటన్ = ప్రతి సంవత్సరము, లాభము + ఎంచి = శుభమును ఆశించి, పూజ = పూజను, సేసెడు = చేసే, వారికి = వారికి, పుష్టిన్ = బలాన్ని, నిడుదున్ = ఇస్తాను, పుత్త్ర = పుత్రులు, దార = భార్య, ధన + ఆదికమునున్ = ధనము మొదలైనవి కూడా, ఒసఁగెద = ఇస్తాను, ఈసడించెడు = ద్వేషించే, వారలన్ = వారిని, గాసిపఱుతు = బాధపెడతాను.

తాత్పర్యం:

లక్ష్మీదేవితో కూడిన నన్ను, ప్రతి సంవత్సరము శుభమును ఆశించి పూజించే భక్తులకు, నేను బలాన్ని, పుత్రులు, భార్య, ధనము మొదలైన వాటిని కూడా ఇస్తాను. నన్ను ద్వేషించేవారిని బాధలకు గురిచేస్తాను.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుడు తనను లక్ష్మీదేవితో సహా పూజించాలని కోరాడు. ఇది ఆయనకు లక్ష్మీనారాయణ స్వరూపంతో అభేదం చెప్పడాన్ని సూచిస్తుంది.

'లాభ మెంచి' అనడంలో, భక్తుడు కేవలం నిష్కామంగానే కాకుండా, తమ కోరికలను, శుభాలను ఉద్దేశించి పూజించినా ఫలితం ఉంటుందని చెప్పబడింది.

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం భక్తులకు భోగభాగ్యాలను (పుత్ర, దార, ధన) కూడా ఇస్తుందని, మరియు అపరాధం చేసేవారికి శిక్ష ఉంటుందని కూడా తెలియజేస్తుంది. దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహము, నిగ్రహము రెండూ ఇందులో స్పష్టమయ్యాయి.

159వ పద్యం

ఆ.

అని ప్రసాదసుముఖుఁ డై యానతిచ్చెడు

వాని కెఱఁగి యనియెఁ బార్థివుండు

దేవ దేవ! నీమతికి వచ్చు దాసుండ

నని తలంచితేని మనవి సేతు,

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఈ విధంగా, ప్రసాద = అనుగ్రహముతో, సుముఖుఁడు + ఐ = సంతోషంగా ముఖం కలవాడై, ఆనతిచ్చెడు = ఆజ్ఞాపిస్తున్న, వానికి = దత్తాత్రేయునికి, ఎఱఁగి = నమస్కరించి, పార్థివుండు = కార్తవీర్యార్జునుడు, అనియెన్ = పలికెను, దేవ దేవ! = ఓ దేవాదిదేవా!, నీ = నీయొక్క, మతికిన్ = మనస్సుకు, వచ్చు = నచ్చే, దాసుండన్ = దాసుడను, అని = అని, తలంచితేని = నీవు అనుకుంటే, మనవి = విన్నపమును, సేతు = చేస్తాను.

తాత్పర్యం:

అని, అనుగ్రహముతో సంతోషమైన ముఖంతో ఆజ్ఞాపిస్తున్న ఆ దత్తాత్రేయునికి కార్తవీర్యార్జునుడు నమస్కరించి ఇలా పలికాడు: "ఓ దేవాదిదేవా! నేను నీ మనస్సుకి నచ్చే దాసుడనని నీవు అనుకుంటే, ఒక విన్నపము చేసుకుంటాను."

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు తన కోరికను తెలియజేయడానికి ముందుగా దత్తాత్రేయుని అనుమతిని, అనుగ్రహాన్ని కోరుకున్నాడు. ఇది ఆయన వినయాన్ని, భగవంతుని పట్ల గల గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది.

'ప్రసాదసుముఖుఁడై' అనే పదబంధం, దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం స్పష్టమైందని తెలుపుతుంది.

'నీమతికి వచ్చు దాసుండనని తలంచితేని' అనే వాక్యం కార్తవీర్యార్జునుని నిష్కపటమైన భక్తిని, తనకు ఏ అర్హత లేదని భావించే దాస్యభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.

160వ పద్యం (ఉత్పలమాల)

ఉ. రాజకుమారుఁడ న్విను మరాజక మైనది రాష్ట్ర మయ్య వోన్,

భ్రాజితశక్తి గల్గి పరిపాలనపద్దతి లోక మెన్న ని

ర్ణే జిత పాపలేశత భరింపఁగ నైన భరింతుఁ గాని లే

దా? జగ మెట్లు వోయిన నుతంబు తపం బొనరింతు న న్మతిన్.

ప్రతిపదార్థం:

రాజకుమారుఁడన్ = నేను రాజకుమారుడను, వినుము = ఆలకించుము, అరాజకము + ఐనది = రాజు లేనిది అయినది, రాష్ట్రము = నా రాజ్యము, అయ్య = ఓ స్వామీ, వోన్ = అది అలా ఉన్నా, భ్రాజిత + శక్తిన్ = ప్రకాశించే శక్తిని, కల్గి = కలిగి, లోకము = ప్రజలు, ఎన్నన్ = మెచ్చునట్లుగా, పరిపాలన + పద్దతి = పరిపాలించే విధానమునందు, నిర్ణేజిత + పాప + లేశత = పాపపు సూక్ష్మమైన అంశము కూడ లేకుండుటతో, భరింపఁగన్ + ఐనన్ = భరించుటకు వీలైనను, భరింతున్ + కాని = భరిస్తాను, లేదా = లేక, జగము = లోకము, ఎట్లు = ఏవిధంగా, వోయినన్ = వెళ్ళినా, ఉతంబు = గొప్పదైన, తపము + ఒనరింతున్ = తపస్సును చేస్తాను, అన్ + మతిన్ = అనే బుద్ధితో (మనస్సుతో).

తాత్పర్యం:

ఓ దత్తాత్రేయ స్వామీ! నేను రాజకుమారుడను, ఆలకించుము. నా రాజ్యము రాజు లేనిదిగా, అల్లకల్లోలముగా ఉన్నది. అయిననూ, ప్రజలు మెచ్చుకునే విధంగా, ప్రకాశించే శక్తిని కలిగి, పాపపు అణువంతయు లేకుండా పాలించగలిగితే, నేను పరిపాలన చేస్తాను. ఒకవేళ అలా చేయలేకపోతే, లోకము ఏమైపోయినా సరే, నేను గొప్పదైన తపస్సును చేస్తాను అనే సంకల్పముతో ఉన్నాను.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు తనలోని క్షత్రియ ధర్మాన్ని, పరిపాలనాభిలాషను వ్యక్తం చేస్తూనే, వైరాగ్య భావనను కూడా వెల్లడిస్తున్నాడు. రాజ్యాన్ని సమర్థవంతంగా, ధర్మబద్ధంగా (పాపలేశత లేకుండా) పాలించలేకపోతే, రాజ్యాన్ని వదిలి తపస్సుకు సిద్ధపడతానని తెలుపుతున్నాడు.

161వ పద్యం (తేటగీతి)

గీ. నిన్నుఁ గొలువంగ వచ్చితి నిర్మలాత్మ!

ఉత్తమర్థి నొసంగుమా యొసఁగె దేని

దేనిచేతఁ బ్రజాపాలనానుగతము

నర్థధర్మం బనూనంబు నందఁగలనొ?

ప్రతిపదార్థం:

నిర్మల + ఆత్మ = పరిశుద్ధమైన మనస్సు కలవాడా, నిన్నున్ = నిన్ను, కొలువంగన్ = సేవించుటకు, వచ్చితిన్ = వచ్చాను, ఒసఁగెదేని = అనుగ్రహిస్తే, ఉత్తమ + అర్థన్ = శ్రేష్ఠమైన కోరికను (వరమును), ఒసంగుమా = దయచేయుము, దేనిచేతన్ = ఏ వరము ద్వారా, ప్రజాపాలన + అనుగతమున్ = ప్రజలను పాలించుటతో కూడినదైన, అర్థ + ధర్మంబు = ధనము మరియు ధర్మము, అనూనంబున్ = లోపము లేనిదానినిగా, అందఁగలను + ఒ = పొందగలుగుతానో.

తాత్పర్యం:

పరిశుద్ధమైన మనస్సు కలవాడా (దత్తాత్రేయా)! నేను నిన్ను సేవించడానికి వచ్చాను. నీవు నాకు వరమును ఇవ్వదలిస్తే, శ్రేష్ఠమైన వరమును ప్రసాదించుము. ఆ వరము దేనిచేత ప్రజలను పాలించే ధర్మమునకు అనుగుణమైన అర్థమును (ధనమును) మరియు ధర్మమును నేను పరిపూర్ణముగా, లోపము లేకుండా పొందగలుగుతానో, అటువంటి వరమును దయచేయుము.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు కోరుతున్నది రాజధర్మాన్ని (ప్రజాపాలన) సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి తోడ్పడే వరం. లోకపాలనకు ఆధారభూతాలైన అర్థము (ఐశ్వర్యం) మరియు ధర్మము రెండింటినీ లోపం లేకుండా పొందే ఉపాయాన్ని అడుగుతున్నాడు.

162వ పద్యం (సీసపద్యం మరియు గీతం)

సీ. ఎవ్వారియెడఁదల నేమేమి కలదొ? య

దాని నెఱించెడు జ్ఞాన మిమ్ము

ద్వంద్వయుద్ధ ప్రసిద్ధతయుఁ దలంపుతో

బాహుసహస్రమ్ము బడయ నిమ్ము

సిద్ధు లెన్మిది కల్గి చిత్తగించినచోటఁ

బ్రత్యక్ష మవు ప్రాభవమ్ము నిమ్ము

శైలాంబుభూమి పుష్కరరసాతలములఁ

గడమపడని రథగతుల నిమ్ము

గీ. అధిక విఖ్యాతుచేతఁ జా వమర నిమ్ము

దీన గర్వింప ను త్తము ల్దెలుప నిమ్ము

విత్త మేనాఁడుఁ దరుగని విధము నిమ్ము

శ్లాఘ్యు లగు నతిథులఁ గొల్చు లాభ మిమ్ము.

ప్రతిపదార్థం:

ఎవ్వారి + ఎడఁదలన్ = ఎవరి మనస్సులలో, ఏమి + ఏమి = ఏమేమి, కలదో = ఉన్నదో, ఆ దానిన్ = ఆ విషయమును, ఎఱించెడు = తెలుసుకొనే, జ్ఞానము = తెలివిని, ఇమ్ము = దయచేయుము, ద్వంద్వయుద్ధ + ప్రసిద్ధతయున్ = ఇద్దరి మధ్య జరిగే పోరాటములో కీర్తిని, తలంపుతో = కోరికతో, బాహు + సహస్రమ్ము = వేయి చేతులను, పడయన్ = పొందుటకు, ఇమ్ము = అనుగ్రహించుము, ఎన్మిది = ఎనిమిది, సిద్ధుల్ = సిద్ధులు (అణిమాది అష్ట సిద్ధులు), కల్గి = కలిగి ఉండి, చిత్తగించిన + చోటన్ = మనసులో తలచుకొన్న చోట, ప్రత్యక్షము + అవు = కనపడే, ప్రాభవమ్మున్ = మహిమను, ఇమ్ము = దయచేయుము, శైల + అంబు + భూమి = పర్వతములు, నీరు, భూమి, పుష్కర = ఆకాశము, రసాతలములన్ = పాతాళ లోకములలో, కడమపడని = అడ్డంకు లేని, రథ + గతులన్ = రథము యొక్క ప్రయాణములను, ఇమ్ము = ప్రసాదించుము, అధిక + విఖ్యాతుచేతన్ = గొప్ప కీర్తి గలవాడిచేత, చావు = మరణము, అమరన్ = కలుగుటకు, ఇమ్ము = అనుగ్రహించుము, దీనన్ = దీనిచేత (ఈ వరముచేత), ఉత్తముల్ = శ్రేష్ఠులైన వారు, గర్వింపన్ = (నేను) అహంకరించునట్లుగా, తెలుపన్ = చెప్పుటకు, ఇమ్ము = అనుగ్రహించుము, ఏనాడున్ = ఏ రోజున కూడా, విత్తము = ధనము, తరుగని = తగ్గని, విధమున్ = పద్ధతిని, ఇమ్ము = దయచేయుము, శ్లాఘ్యులు + అగు = గొప్పగా కీర్తించదగినవారైన, అతిథులన్ = అభ్యాగతులను, కొల్చు = సేవించే, లాభము = ప్రయోజనమును, ఇమ్ము = అనుగ్రహించుము.

తాత్పర్యం:

స్వామీ! ప్రజల మనస్సులలోని విషయాలను తెలుసుకునే జ్ఞానాన్ని ఇవ్వుము. ద్వంద్వ యుద్ధాలలో ప్రసిద్ధిని పొందుటకు కోరికతో వేయి చేతులను అనుగ్రహించుము. అణిమాది అష్ట సిద్ధులు కలిగి, మనసులో తలచుకున్న చోట ప్రత్యక్షమయ్యే మహిమను ప్రసాదించుము. పర్వతాలు, నీరు, భూమి, ఆకాశం, పాతాళ లోకాలలో అడ్డంకు లేని రథ సంచారమును ఇవ్వుము. గొప్ప కీర్తి గల పురుషుడి చేతిలోనే నాకు మరణం సంభవించే వరమును ఇవ్వుము. దీనిచేత ఉత్తములైన వారు గర్వపడే విధంగా నన్ను కీర్తించునట్లు చేయుము. ధనము ఎన్నడూ తరగకుండా ఉండే విధమును ఇవ్వుము. కీర్తించదగిన అతిథులను సేవించుకునే అదృష్టాన్ని అనుగ్రహించుము.

విశేషాలు:

ఇది కార్తవీర్యార్జునుడు కోరిన వరాల సంకలనం. ఇందులో రాజధర్మానికి (ప్రజాజ్ఞానం, అతిథి సత్కారం), పరాక్రమానికి (వేయి చేతులు, దిగ్విజయాలు), మరియు ఆధ్యాత్మిక శక్తికి (అష్టసిద్ధులు) సంబంధించిన వరాలు ఉన్నాయి. 'అధిక విఖ్యాతుచేతఁ చా వమర నిమ్ము' అనే వరం అతని వీరోచితమైన మరణాకాంక్షను, తన కీర్తి చిరస్థాయిగా ఉండాలనే కోరికను సూచిస్తుంది.

అణిమాది అష్ట సిద్ధులు అనేవి యోగశాస్త్రంలో, ముఖ్యంగా పతంజలి యోగసూత్రాలు మరియు తాంత్రిక సంప్రదాయాలలో చెప్పబడిన ఎనిమిది ప్రధానమైన అతీంద్రియ శక్తులు (Supernatural Powers). యోగ సాధన ద్వారా, ఏకాగ్రత మరియు తపస్సు యొక్క పరాకాష్ఠలో ఈ శక్తులు సిద్ధిస్తాయని (ప్రాప్తిస్తాయని) నమ్మకం.

అణిమాది అష్ట సిద్ధులు

1

అణిమ

అతి సూక్ష్మంగా మారే శక్తి

తన శరీరాన్ని అణువు కంటే చిన్నదిగా మార్చుకునే సామర్థ్యం.

2

మహిమ

అతి పెద్దగా మారే శక్తి

తన శరీరాన్ని ఎంత పెద్దదిగానైనా (మహత్తరంగా) మార్చుకునే సామర్థ్యం.

3

లఘిమ

అతి తేలికగా మారే శక్తి

తన శరీరాన్ని దూది లేదా గాలి కంటే తేలికగా మార్చుకునే సామర్థ్యం. దీని ద్వారా గాలిలో తేలియాడవచ్చు.

4

గరిమ

అతి బరువుగా మారే శక్తి

తన శరీరాన్ని కొండ కంటే బరువుగా మార్చుకునే సామర్థ్యం. దీనిని ఎవరూ కదల్చలేరు.

5

ప్రాప్తి

ఏదైనా పొందగలిగే శక్తి

తాను కోరుకున్న దేనినైనా, ఎంత దూరంలో ఉన్నదానినైనా, లేదా అందని లోకంలో ఉన్నదానినైనా పొందగలిగే సామర్థ్యం.

6

ప్రాకామ్యం

అపరిమితమైన కోరికలను నెరవేర్చుకునే శక్తి

తన కోరికలను అడ్డు లేకుండా, అడ్డు చెప్పే వారు లేకుండా నెరవేర్చుకునే సామర్థ్యం. జలంలో మునిగినా తడవకుండా ఉండే శక్తిని పొందడం కూడా ఇందులో భాగం.

7

ఈశత్వం

విశ్వాన్ని, ప్రకృతిని శాసించే శక్తి

ప్రకృతి మరియు సృష్టిపై ఈశ్వరత్వం (అధికారం) కలిగి, వాటిని నియంత్రించే సామర్థ్యం.

8

వశిత్వం

అందరినీ, అన్నిటినీ వశం చేసుకునే శక్తి

ఇతర జీవులను, మూలకాలను, మరియు సమస్త ప్రాణులను తన అధీనంలోకి తెచ్చుకునే (వశం చేసుకునే) సామర్థ్యం.

163వ పద్యం (తేటగీతి)

గీ. నన్నుఁ దలఁచిన రాష్ట్రజనంబులకును

గావలయును నష్ట ద్రవ్య కలితలాభ

మమర నీయందు భక్తి ని మ్మాది దేవ!

నిత్య మవ్యభిచారి తాంచితము గాఁగ.

ప్రతిపదార్థం:

ఆది + దేవ = ఓ మొదటి దేవుడా, నన్నున్ = నన్ను, తలఁచిన = స్మరించిన, రాష్ట్రజనంబులకును = రాజ్యంలోని ప్రజలకును, అమరన్ = కలుగునట్లుగా, నష్ట + ద్రవ్య = పోయిన ధనము, కలిత = కూడిన, లాభము = ప్రయోజనము (తిరిగి దొరుకుట), కావలయును = అవసరము, మరియు, నీయందున్ = నీ పట్ల, నిత్యము = ఎల్లప్పుడు, అవ్యభిచారిత + ఆంచితము = చలించని భక్తితో కూడినది, కాఁగన్ = అయ్యే విధంగా, భక్తిని = భక్తిని, ఇమ్ము = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యం:

ఓ ఆదిదేవా! నన్ను స్మరించిన నా రాజ్యంలోని ప్రజలకు, పోయిన ధనం తిరిగి లభించే లాభం కలుగునట్లు అనుగ్రహించాలి. మరియు నీ పట్ల నాకు ఎల్లప్పుడు, చలించని, స్థిరమైన భక్తి ఉండే విధంగా ప్రసాదించుము.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు కేవలం తన కోసం మాత్రమే కాక, తన ప్రజల సంక్షేమం కోసం కూడా వరం అడగడం అతని గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది. 'నష్ట ద్రవ్య కలిత లాభము' అనేది ఈ రాజు మహిమ వల్ల ప్రజలకు కలిగే ముఖ్యమైన ప్రయోజనంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. చివరిగా, అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, నిశ్చలమైన భక్తిని కోరడం అతని భగవద్భక్తికి నిదర్శనం.

164వ పద్యం (తేటగీతి)

గీ. అనుచుఁ బ్రార్థించు భక్తునిమన మెఱింగి

నీవు దలఁచిన వరము లిన్నియుఁ బొసఁగెడుఁ

జక్రవర్తివి కేవలేశ్వరుఁడ వగుము

నాప్రసాదంబుతో నని నాథుఁ డనుడు.

ప్రతిపదార్థం:

అనుచున్ = అని, ప్రార్థించు = వేడుకొనే, భక్తుని = భక్తుడైన కార్తవీర్యార్జునుని, మనము + ఎఱింగి = మనస్సును తెలుసుకొని, నాథుడు = (దత్తాత్రేయ) స్వామి, అనుడు = పలకగా, నీవు = నీవు, తలఁచిన = కోరుకున్న, ఇన్నియున్ = ఇవన్నీ, వరముల్ = వరములు, పొసఁగెడున్ = సిద్ధిస్తాయి, నా + ప్రసాదంబుతోన్ = నా అనుగ్రహముతో, చక్రవర్తివి = సార్వభౌముడవు, కేవల + ఈశ్వరుఁడవు + అగుము = పరమేశ్వరునితో సమానుడవు, అని = అని పలికాడు.

తాత్పర్యం:

అని ప్రార్థిస్తున్న భక్తుడైన కార్తవీర్యార్జునుని మనస్సులోని కోరికలను తెలుసుకుని, దత్తాత్రేయ స్వామి ఇలా పలికారు: "నీవు కోరుకున్న ఈ వరాలన్నీ నీకు సిద్ధిస్తాయి. నా అనుగ్రహంతో, నీవు సార్వభౌముడైన చక్రవర్తివిగా, సాటిలేని పరమేశ్వరుడితో సమానుడవుగా వర్ధిల్లుము."

విశేషాలు:

భక్తుని కోరికలను అడగకముందే తెలుసుకునే దత్తాత్రేయుని సర్వజ్ఞత్వం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది. 'చక్రవర్తివి కేవలేశ్వరుఁడ వగుము' అనే దీవెన ద్వారా కార్తవీర్యార్జునుడికి అపారమైన రాజ్యాధికారంతో పాటు, సాటిలేని దైవీశక్తిని కూడా ప్రసాదించినట్లు తెలుస్తోంది. ఈ వరాలన్నీ దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహము (ప్రసాదం) వల్లే కలుగుతాయని స్పష్టం చేయబడింది.

గీత పద్యం (165)

అపుడె యంతటివాఁ డయ్యె న మ్మహాత్ము

నంఘ్రులం బడి యుపసంగ్రహము లొనర్చి

యానఁ గొని పిల్చెఁ బ్రకృతుల ననుభవించె

సిద్ధుఁడు స్వరాజ్య పట్టాభిషేక మహము.

ప్రతిపదార్థం:

అపుడె = ఆ క్షణంలోనే, ఆ మహాత్మున్ = ఆ గొప్పవాడైన దత్తాత్రేయుని, అంఘ్రులం బడి = పాదాలపై పడి, ఉపసంగ్రహము లొనర్చి = ఉపచారములు చేసి, ఆనఁ గొని = ఆజ్ఞ తీసుకొని, సిద్ధుఁడు = కార్తవీర్యార్జునుడు, ప్రకృతులన్ = మంత్రులను, అధికారులను, పిల్చెన్ = పిలిపించాడు, స్వరాజ్య పట్టాభిషేక మహము = తన రాజ్యానికి సంబంధించిన పట్టాభిషేక ఉత్సవాన్ని, అనుభవించె = అనుభవించాడు, (ఆ రోజు నుండి) అంతటివాఁ డయ్యెన్ = అంత గొప్పవాడయ్యాడు.

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయ స్వామి అనుగ్రహించగానే, ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు ఆ క్షణంలోనే అంతటి గొప్పవాడయ్యాడు. ఆ మహాత్ముని పాదాలపై పడి, మర్యాదలు చేసి, ఆయన ఆజ్ఞ పొంది, మంత్రులను అధికారులను పిలిపించి, తన రాజ్య పట్టాభిషేక మహోత్సవాన్ని అనుభవించాడు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం ఎంత తక్షణ ఫలితాన్ని ఇచ్చిందో ఈ పద్యం చెబుతోంది. సాధారణంగా, గొప్ప పదవులు వెంటనే లభించినా, దాని వల్ల వచ్చే ఆనందం, అధికారం స్థిరపడడానికి కొంత సమయం పడుతుంది. కానీ, కార్తవీర్యార్జునుడు వెంటనే అంతటి సామ్రాజ్యాధిపతి అయి, రాజ్యాభిషేక వైభవాన్ని అనుభవించగలిగాడు. 'సిద్ధుఁడు' అనే పదం, దత్తాత్రేయ అనుగ్రహంతోనే అతడు కోరుకున్న వరాన్ని పొందిన (సిద్ధి పొందిన) విషయాన్ని సూచిస్తుంది.

ఉత్పలమాల పద్యం (166)

సర్వమహీజనంబుల కె సంబర మద్ది యనంగ రాక గం

ధర్వులు పాడి రచ్చరలు నాడిరి నాఁడు త్రిలోక కౌముదీ

పర్వము పర్వె నర్జుననృపాలుఁడు రాజ్యమునందు వాని చి

త్తోర్వర యోగి పాదుకలు నొక్కటఁ గీల్కొన మేలు మేల్కొనన్.

ప్రతిపదార్థం:

సర్వ మహీ జనంబుల కె = లోకంలోని సమస్త ప్రజలకు, సంబరము = ఉత్సవం, అద్ది యనంగ రాక = అని చెప్పడానికి వీలులేక, నాఁడు = ఆ పట్టాభిషేక దినమున, గంధర్వులు = గాంధర్వులు, పాడిరి = గానం చేశారు, అచ్చరలు = అప్సరసలు, ఆడిరి = నాట్యం చేశారు, త్రిలోక కౌముదీ పర్వము = ముల్లోకాలకు వెన్నెల పండుగ వంటిది, పర్వెన్ = వ్యాపించింది, అర్జున నృపాలుఁడు = కార్తవీర్యార్జున మహారాజు, రాజ్యమునందు = రాజ్యాధికారంలో ఉండగా, వాని చిత్తోర్వర = అతని మనస్సనే భూమిలో, యోగి పాదుకలున్ = యోగి అయిన దత్తాత్రేయుని పాదుకలు కూడా, ఒక్కటఁ గీల్కొనన్ = ఏకమై నాటుకోగా, మేలు మేల్కొనన్ = శుభం మేలుకుంది.

తాత్పర్యం:

కార్తవీర్యార్జునుని పట్టాభిషేక మహోత్సవం కేవలం ప్రజలకు మాత్రమే సంబరం అని చెప్పడానికి వీలులేని విధంగా, ఆ రోజున గంధర్వులు గానం చేశారు, అప్సరసలు నాట్యం చేశారు. ఆ ఉత్సవం ముల్లోకాలకు వెన్నెల పండుగలా (కౌముదీ మహోత్సవంలా) వ్యాపించింది. కార్తవీర్యార్జునుడు రాజ్యాధికారంలో ఉండగా, అతని మనస్సనే భూమిలో దత్తాత్రేయుని పాదుకలు స్థిరంగా నాటుకున్న కారణంగానే, అన్ని శుభాలు వెల్లివిరిశాయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం పట్టాభిషేక వైభవాన్ని, దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం యొక్క ప్రభావ ఫలితాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ ఉత్సవం మానవలోకానికే కాక, దివ్యలోకాలకు కూడా ఆనందాన్ని కలిగించిందనే వర్ణన, చక్రవర్తియైన కార్తవీర్యార్జునుని గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తుంది. అతని మనస్సు (చిత్తోర్వర) ఎప్పుడూ దత్తాత్రేయుని పాదుకల పైన (గురువుపైన) నిలిచి ఉండడం వల్లే, ఆ శుభాలు లభించాయనే అంతరార్థం ఇక్కడ స్పష్టం.

శార్దూల విక్రీడిత పద్యం (167)

చాటంబంచెను హైహయోత్తముఁడు రాజ్యస్థేముఁ డై యెల్లెడన్

ఘోటీకుంజర సంజితార్భటుల నాకుం గాక యెవ్వాని కీ

నాఁటంగోలె ధరిత్రి నాయుధముఁ బూనన్ రాదు కా దన్న నా

మేటిం జం పెద దస్యు ఘాతుకునిఁ గా మీలించి యంచున్ రహిన్.

ప్రతిపదార్థం:

రాజ్యస్థేముఁ డై = రాజ్యములో స్థిరపడినవాడై, హైహయోత్తముఁడు = హైహయ వంశంలో శ్రేష్ఠుడైన కార్తవీర్యార్జునుడు, ఎల్లెడన్ = అన్నిచోట్లా, ఘోటీ కుంజర సంజిత అర్భటులన్ = గుర్రములు, ఏనుగుల ద్వారా చేయబడిన అరుపుల (సైనిక కోలాహలం) తో, నాకుం గాక = నాకు తప్ప, ఈ నాఁటన్ గోలె = ఈ రోజు నుండి, ధరిత్రిన్ = భూమిపై, ఎవ్వానికిన్ = ఏ ఇతర వ్యక్తికి, ఆయుధముఁ బూనన్ = ఆయుధాన్ని ధరించడానికి, రాదు = వీలులేదు, కా దన్నన్ = (ఎవరైనా) కాదంటే, దస్యు ఘాతుకునిఁ గా = దొంగలను చంపేవాడినిగా, మీలించి = (కన్నులు) మూయించి, ఆ మేటిన్ = ఆ గొప్ప వీరుడిని, చం పెద = సంహరిస్తాను, అంచున్ = అని, రహిన్ = సంతోషముతో (గర్వముతో), చాటన్ పంచెను = చాటించడానికి పంపించాడు.

తాత్పర్యం:

రాజ్యంలో స్థిరంగా అధికారాన్ని పొందిన హైహయవంశ శ్రేష్ఠుడైన కార్తవీర్యార్జునుడు, గుర్రాలు, ఏనుగుల సైన్యంతో కూడిన అరుపుల (కోలాహలం)తో, లోకమంతటా ఈ విధంగా చాటించడానికి దూతలను పంపించాడు: "ఈ రోజు నుండి, నాకు తప్ప, ఈ భూమిపై ఏ ఇతర వ్యక్తి కూడా ఆయుధాన్ని ధరించడానికి వీలులేదు. ఎవరైనా ఈ ఆజ్ఞను కాదని ఆయుధం ధరిస్తే, నేను దొంగలను, ఘాతకులను చంపేవాడినిగా భావించి, కన్నులు మూయించి (దయ లేకుండా), ఆ వీరుడిని సంహరిస్తాను."

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయ అనుగ్రహంతో అంతులేని బలం, అధికారం, సంపద పొందిన కార్తవీర్యార్జునుడు, తనకు తిరుగులేదని, తన అధికారానికి భంగం కలిగించేవారు ఉండకూడదని లోకానికి గర్వంగా ప్రకటించిన తీరు ఈ పద్యంలో కనిపిస్తుంది. అతని నిరంకుశత్వం, తన శక్తిపై ఉన్న అపారమైన విశ్వాసం ఈ ప్రకటనలో ప్రతిబింబిస్తుంది. 'దస్యు ఘాతుకునిఁ గా మీలించి' అనే మాట, ఆయుధం ధరించేవారిని దొంగలుగా, నేరస్థులుగా భావించి, ఎలాంటి దయ లేకుండా శిక్షిస్తాననే కఠినమైన రాజనీతిని తెలియజేస్తుంది.

శార్దూల విక్రీడిత పద్యం (168)

దత్తాత్రేయవరానుభావమునఁ దత్తా దృక్సమృద్ధిన్ మహా

విత్త స్ఫార బల ప్రసిద్ధిఁ గన నై పృథ్వీస్థలంబు న్మదా

యత్తంబుం బొనరించినాఁడ నిఁక నన్యక్ష త్త్రి యక్షాత్త్ర సం

పత్తు ల్సాగవు పెట్టుఁ డాయుధము లేవారే నహింసామతిన్.

ప్రతిపదార్థం:

దత్తాత్రేయ వర అనుభావమునన్ = దత్తాత్రేయుని వరముల యొక్క గొప్ప ప్రభావము వలన, తత్ తా దృక్ సమృద్ధిన్ = అటువంటి అపూర్వమైన సమృద్ధిని, మహా విత్త స్ఫార బల ప్రసిద్ధిన్ = గొప్ప ధనము యొక్క మరియు విస్తారమైన బలము యొక్క కీర్తిని, కనన్ ఐ = పొందిన వాడనై, పృథ్వీ స్థలంబున్ = భూమండలాన్ని, మత్ ఆయత్తంబున్ = నా ఆధీనంలో ఉన్నదిగా, పొనరించినాఁడన్ = చేసుకున్నాను, ఇంకన్ = ఇకమీదట, అన్య క్షత్త్రియ క్షాత్ర సంపత్తుల్ = ఇతర క్షత్రియుల యొక్క శౌర్య సంపదలు, సాగవు = చెల్లవు, ఏ వారేన్ = ఏ వారైనా సరే, అహింసామతిన్ = అహింస అనే బుద్ధితో, ఆయుధముల్ = ఆయుధాలను, పెట్టుఁడు = వదిలిపెట్టండి.

తాత్పర్యం:

"దత్తాత్రేయ స్వామి ఇచ్చిన వరాల గొప్ప ప్రభావం వలన, అటువంటి అపూర్వమైన సమృద్ధిని, గొప్ప ధన సంపదను, విస్తారమైన బలాన్ని, కీర్తిని నేను పొందాను. అందుకే, ఈ భూమండలాన్ని నా ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాను. ఇక మీదట, ఇతర క్షత్రియుల యొక్క శౌర్య సంపదలు (పరాక్రమం) చెల్లవు. ఎవరైనా సరే, అహింసా బుద్ధితో తమ ఆయుధాలను వదిలిపెట్టండి."

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు తన శక్తికి, అధికారినికి మూలం దత్తాత్రేయుని వరం అని స్పష్టంగా చెబుతున్నప్పటికీ, ఆ వర ప్రభావంతో వచ్చిన గర్వమే ఇక్కడ ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. 'అన్య క్షత్త్రియ క్షాత్ర సంపత్తు ల్సాగవు' అనే వాక్యం, తన అధికారాన్ని సార్వభౌమత్వంగా ప్రకటించడం ద్వారా, మిగతా రాజులందరినీ తమ పరాక్రమాన్ని విడిచిపెట్టమని ఆజ్ఞాపించడం ఇతని ఏకచ్ఛత్రాధిపత్యాన్ని సూచిస్తుంది. 'అహింసామతిన్' అనే పదం వ్యంగ్యంగా ఉంది. ఇతని ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించడమే నిజమైన అహింస అని అతడు భావిస్తున్నట్లు తెలుస్తోంది.

గీత పద్యం (169)

సలుపరా దెందు పాపంబు జంతుమతుల

బుట్టఁబోయెడు సంకల్పములు నెఱుఁగుదు.

సర్వభూముల నుందు నీశ్వరునివరుస

జార చోరత్వములమాట సై ప ననుచు.

ప్రతిపదార్థం:

ఎందున్ = ఎక్కడ కూడా, పాపంబు = పాపాన్ని, సలుపరాదు = చేయకూడదు, జంతుమతులన్ = ప్రాణులకు సంబంధించిన బుద్ధితో (దైన్యంతో), పుట్టఁ బోయెడు = పుట్టడానికి ప్రయత్నించే, సంకల్పములు = తలంపులను, ఎఱుఁగుదు = నేను తెలుసుకోగలను, ఈశ్వరుని వరుస = పరమేశ్వరుని విధంగా, సర్వభూములన్ = సమస్త భూములలోను, ఉందున్ = ఉంటాను, జార చోరత్వముల మాట = వ్యభిచారము, దొంగతనముల గురించి, సై పను = సహించను, అంచున్ = అని (చాటించెను).

తాత్పర్యం:

"ఎవరూ ఎక్కడా పాపాన్ని చేయకూడదు. ప్రాణులకు దైన్యాన్ని కలిగించే దుస్సంకల్పాలు పుట్టడానికి ప్రయత్నించినా, ఆ తలంపులను కూడా నేను తెలుసుకోగలను. పరమేశ్వరుని మాదిరిగా, నేను సమస్త భూభాగాల్లోనూ ఉంటాను. కాబట్టి, వ్యభిచారము, దొంగతనముల వంటి విషయాలను నేను సహించను." అని కూడా కార్తవీర్యార్జునుడు చాటించాడు.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయ వరానంతరం, సర్వవ్యాపకత్వం, అసాధారణమైన శక్తిని పొందాడు. 'ఈశ్వరుని వరుస సర్వభూముల నుందున్' అనే వాక్యం ద్వారా, తనకున్న అణిమాది అష్టసిద్ధులలోని సర్వజ్ఞత్వం, సర్వవ్యాపకత్వాలను ప్రకటించాడు. ఇతని పాలనలో అసాంఘిక కార్యకలాపాలు (జార చోరత్వములు) ఉండటానికి వీలులేదని, తనకున్న దివ్యశక్తుల ద్వారా వాటిని అణచివేస్తానని తెలియజేయడం ఇక్కడ ప్రధానాంశం. తనను శివునితో సమానంగా భావించుకోవడం అతని గర్వాన్ని సూచిస్తున్నప్పటికీ, ప్రజలకు న్యాయాన్ని అందించే విషయంలో అతని కఠిన నియమం తెలుస్తోంది.

గీత పద్యం (170)

అతనియానఁ దలంచి యే యధిపులేని

నాయుధము దాల్ప రైరి నాఁ డడఁగియుండి

రాతఁ డొక్కండు దక్కఁ బరాక్రమమున

కన్యము రుచింపదయ్యె సమాశ్రయమ్ము.

ప్రతిపదార్థం:

ఆతని ఆనన్ = కార్తవీర్యార్జునుని ఆజ్ఞను, తలంచి = (మదిలో) తలచుకొని, ఏ అధిపులు = ఏ రాజులు కూడా, ఆయుధమున్ = ఆయుధాన్ని, తాల్ప రైరి = ధరించలేదు, ఆ నాఁడు = ఆ సమయంలో, అడఁగియుండిరి = అణగి మణగి ఉన్నారు, ఆతఁడు ఒక్కండు దక్క = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు ఒక్కడు తప్ప, పరాక్రమమునకు = పరాక్రమానికి, అన్యము = వేరే ఆశ్రయం, సమాశ్రయమ్ము = వేరే ఆధారం, రుచింపదయ్యె = నచ్చలేదు (లభించలేదు).

తాత్పర్యం:

కార్తవీర్యార్జునుని ఆజ్ఞను మనస్సులో పెట్టుకుని, ఏ ఇతర రాజులు కూడా ఆయుధాన్ని ధరించలేదు. ఆ సమయంలో వారంతా అణగి మణగి ఉన్నారు. ఎందుకంటే, కార్తవీర్యార్జునుడు ఒక్కడు తప్ప, పరాక్రమానికి వేరే ఆధారం, ఆశ్రయం దొరకనంతటి గొప్ప ప్రభావం అతనిది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం కార్తవీర్యార్జునుని ఏకచ్ఛత్రాధిపత్యాన్ని, అతని అధికార ప్రభావానికి మిగతా రాజులు ఎంతగా భయపడ్డారో తెలియజేస్తుంది. పరాక్రమానికి కార్తవీర్యార్జునుడు తప్ప వేరే ఆశ్రయం లేదనే భావం, భూమిపై ఇతర క్షత్రియుల పరాక్రమాన్ని అణచివేసే స్థాయికి అతని శక్తి పెరిగిందనే విషయాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది దత్తాత్రేయుని వరప్రభావం యొక్క అంతిమ ఫలితాన్ని వివరిస్తుంది.

ఈ పద్యాలలో దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహంతో కార్తవీర్యార్జునుడు పొందిన అపారమైన వైభవాన్ని, శక్తిని, తద్వారా అతడు సాధించిన ఏకచ్ఛత్రాధిపత్యాన్ని విపులంగా వర్ణించడం జరిగింది.

కార్తవీర్యార్జునుని వైభవం

పద్యం 171

గ్రామపాలుఁడు వాఁడె భూమిపాలుఁడు వాఁడె

వాఁడె పశుక్షేత్రపాలకుండు

బ్రాహ్మణ క్షత్తి యవైశ్యశూద్రాదిజా

తుల ధర్మ మరయ నౌ దొరయు వాఁడె

సంయములకు వాఁడె సార్ధమ్ములకు వాఁడె

వానికి వాఁడె నిర్వాహకుండు

బహుయజ్ఞముల సమాప్త వరదక్షి ణముల

సాగించెను దపించె జయము నెన సె

వ్యాలదస్యుదహనపై రిశస్త్ర భయమ్ము

లందు సన్యము లగు నొందిలులను

మునుఁగు జనుల కెల్లప్రొద్దు సముద్ధర్త

వాఁ డొకండె యనఁగ వర లెఁ దలఁప

ప్రతిపదార్థం:

గ్రామపాలుఁడు = గ్రామములను పాలించువాడు, వాఁడె = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడే, భూమిపాలుఁడు = దేశమును పాలించువాడు, వాఁడె = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడే, పశుక్షేత్రపాలకుండు = పశువులను, పొలములను రక్షించువాడు, వాఁడె = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడే, బ్రాహ్మణ+క్షత్రియ+వైశ్య+శూద్ర+ఆదిజాతుల = బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర మొదలగు జాతుల యొక్క, ధర్మము = ధర్మములను, అరయన్ = విచారించుటకు, ఔదొరయు = తగిన ప్రభువు, వాఁడె = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడే, సంయములకు = సన్యాసులకు (లేదా నిగ్రహం కలవారికి), వాఁడె = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడే, సార్ధమ్ములకు = వర్తకుల సమూహములకు, వాఁడె = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడే, వానికి = వారికి, వాఁడె = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడే, నిర్వాహకుండు = వారి పనులు చక్కబెట్టువాడు, బహుయజ్ఞముల = అనేక యజ్ఞములను, సమాప్త = పూర్తి చేయబడిన, వరదక్షిణముల = శ్రేష్ఠమైన దక్షిణలతో, సాగించెను = నిర్వహించెను, తపించె = తపస్సు చేసెను, జయము = విజయమును, నెనసె = పొందెను, వ్యాల = పాములచేత, దస్యు = దొంగలచేత, దహన = అగ్నిచేత, వైరి = శత్రువులచేత, శస్త్ర = ఆయుధాలచేత, భయమ్ములందు = కలిగే భయాలలో, సన్యములు = రక్షణలు, అగు = అయ్యే, నొందిలులను = కష్టాలలో, మునుఁగు = మునిగిపోయే, జనులకెల్లప్రొద్దు = ప్రజలకందరికీ ఎల్లప్పుడూ, సముద్ధర్త = రక్షకుడైనవాడు, వాఁడు = అతడు, ఒకండెయనఁగ = ఒక్కడే అని, తలఁప = తలచుటకు, వరలెన్ = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం:

గ్రామాలను, దేశాన్ని, పశువులను, పొలాలను పాలించేవాడు ఆ కార్తవీర్యార్జునుడే. బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర మొదలైన జాతుల ధర్మాలను విచారించి అమలుపరిచే తగిన రాజు అతడే. సన్యాసులకు, వ్యాపార సమూహాలకు అతడే ముఖ్యమైన నిర్వాహకుడు. అతడు అనేక యజ్ఞాలను శ్రేష్ఠమైన దక్షిణలతో పూర్తి చేశాడు, తపస్సు చేశాడు, గొప్ప విజయాలు పొందాడు. పాములు, దొంగలు, అగ్ని, శత్రువులు, ఆయుధాలు మొదలైనవాటి వలన కలిగే కష్టాలనే భయాలనే రక్షణలలో మునిగిపోయే ప్రజలకు ఎల్లప్పుడూ రక్షకుడు ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు ఒక్కడే అని చెప్పగలిగేంత గొప్పవాడై ప్రకాశించాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో కార్తవీర్యార్జునుని యొక్క పరిపాలనా దక్షత, అతని సర్వశ్రేష్ఠమైన స్థానం వర్ణించబడింది. సాధారణ పాలనతో పాటు, ధర్మ పరిరక్షణ, కష్టాలలో ప్రజలను రక్షించడం, యజ్ఞాలు, తపస్సుల ద్వారా ధార్మిక జీవనం గడపడం వంటి అతని సకల గుణాలను పేర్కొనడం జరిగింది. సకల అధికారాలు, ధర్మాలు, పనులు అతడి వలననే నడుస్తున్నాయని తెలుపుతోంది.

పద్యం 172

గీ. అతఁడు రాజ్యంబు శాసించు నట్టి వేళ

నష్ట మయ్యె నర్థం బను నరులు లేర

వాని యభిమానము సమృద్ధి వైభవంబు

నరసి కొనె నంగిరోముని హర్ష గీతి.

ప్రతిపదార్థం:

అతఁడు = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు, రాజ్యంబు = రాజ్యాన్ని, శాసించు+అట్టివేళ = పాలించే అటువంటి సమయంలో, అర్థంబు = ధనం, నష్టమయ్యెన్+అను = కోల్పోయాను అని చెప్పే, నరులు = మనుషులు, లేర = లేరు, వాని = అతని యొక్క, అభిమానము = దయగల మనస్సును, సమృద్ధి = సంపదను, వైభవంబు = ఐశ్వర్యాన్ని, అంగిరోముని = అంగీరసుడనే ముని, హర్షగీతి = సంతోషముతో కూడిన పాటగా, అరసికొనెన్ = పొగిడాడు.

తాత్పర్యం:

ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్న సమయంలో, తమ ధనం నష్టమైంది అని చెప్పే మనుషులు ఒక్కరూ లేరు. అతని దయగల మనసును, సంపదను, ఐశ్వర్యాన్ని అంగీరసుడనే మహర్షి సంతోషంతో పాట రూపంలో కీర్తించాడు.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుని పాలనలో ప్రజలు సుభిక్షంగా, సుఖంగా ఉన్నారని, ధన నష్టం అనేది ఎవరికీ కలగలేదని ఈ పద్యం చెబుతోంది. అతని పరిపాలన ఎంతటి సుస్థిరతతో, న్యాయంతో కూడుకున్నదో ఇది తెలియజేస్తుంది. ఈ వైభవాన్ని చూసి అంగీరస మహర్షి కూడా సంతోషంతో పాటలు పాడాడంటే అతని గొప్పతనం ఎంతటిదో అర్థం చేసుకోవచ్చు.

పద్యం 173

గీ. దానములఁగాని తపములఁగాని యనుల

గెలుపులంగాని ప్రజఁ బ్రోచు కీర్తిఁగాని

యనియెద నిజంబు కార్త వీర్యక్షితీశు

దారి నడుగిడలే రన్యధరణిపు లని.

ప్రతిపదార్థం:

దానములఁగాని = దానముల విషయంలో గాని, తపములఁగాని = తపస్సుల విషయంలో గాని, అరుల = శత్రువులను, గెలుపులంగాని = జయించడంలో గాని, ప్రజఁబ్రోచు = ప్రజలను పాలించే, కీర్తిఁగాని = కీర్తి విషయంలో గాని, నిజంబు = నిజం, అనియెద = నేను చెప్పగలను, కార్తవీర్యక్షితీశు = కార్తవీర్యార్జునుడనే రాజు యొక్క, దారిన్ = మార్గంలో, అన్యధరణిపులు = ఇతర రాజులు, అడుగిడలేరని = అడుగు పెట్టలేరని.

తాత్పర్యం:

దానాలు చేయడంలో గాని, తపస్సులు చేయడంలో గాని, శత్రువులను జయించడంలో గాని, ప్రజలను రక్షించే కీర్తిని పొందడంలో గాని, నిజం చెప్పాలంటే, ఇతర రాజులు కార్తవీర్యార్జునుని మార్గంలో అడుగు పెట్టలేరు. అంటే అతని అంతటి గొప్పతనాన్ని పొందలేరు.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు నాలుగు ముఖ్యమైన అంశాలలో- దానం, తపస్సు, శత్రు విజయం, ప్రజలను పాలించే కీర్తి - ఇతరులకు అందని మహోన్నత స్థానంలో ఉన్నాడని ఈ పద్యం నిర్ధారిస్తుంది. అతనితో పోల్చదగిన రాజు వేరొకడు లేడని సుమతి తన తండ్రికి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు.

పద్యం 174

క. ఏనాఁ డా దత్తేశ్వరు

చే నట్టిసమృద్ధి వడ సెఁ జిరకీర్తి విభుం

డానాఁడు తదుత్సవములు

దాను ప్రజలు సలిపి రెలమిఁ దగ నేటేటన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఏనాఁడు = ఏ రోజునైతే, ఆదత్తేశ్వరుచేన్ = ఆ దత్తాత్రేయుని వలన, చిరకీర్తి విభుండు = గొప్ప కీర్తిగల ఆ రాజు (కార్తవీర్యార్జునుడు), అట్టి సమృద్ధి = అటువంటి సంపదను, వడసెన్ = పొందెనో, ఆనాఁడు = ఆ రోజున, తదుత్సవములు = దానికి సంబంధించిన ఉత్సవాలను, దాను = తానూ (రాజు), ప్రజలు = ప్రజలూ, తగ = తగిన విధంగా, ఏటేటన్ = ప్రతి సంవత్సరమూ, ఎలమిన్ = సంతోషంతో, సలిపిరి = చేసారు.

తాత్పర్యం:

ఏ రోజున అయితే ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం వలన అటువంటి గొప్ప సంపదను, చిరకీర్తిని పొందగలిగాడో, ఆ రోజున అతడు, అతని ప్రజలు ప్రతి సంవత్సరమూ సంతోషంతో తగిన విధంగా ఉత్సవాలు జరుపుకున్నారు.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుని గొప్ప సమృద్ధి, కీర్తికి మూల కారణం దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం అని ఈ పద్యం స్పష్టం చేస్తోంది. దత్తాత్రేయుని వరం లభించిన రోజును పురస్కరించుకుని, రాజుతో పాటు ప్రజలు కూడా ప్రతి సంవత్సరం ఉత్సవాలు జరుపుకోవడం, దత్తాత్రేయుని పట్ల, కార్తవీర్యార్జునుని పట్ల వారికి ఉన్న భక్తి, కృతజ్ఞతను తెలియజేస్తుంది.

 

సీ. తా నొకనాఁడు శ్రీదత్త దేవుని సన్ని

ధికిఁ జని శుశ్రూషఁ దెలఁచివచ్చు

నంతిపురంబునయందె యొక్కొక వేళ

నాండ్రతో సరసమ్ము లాడుచుండు

ధర్మశాస్త్రము లొక్కతఱిఁ బరామర్శించు

యోగశాస్త్రము లెత్తు నొక్క ఠేవ

తత్త్వశాస్త్రమ్ము లు త్తములొద్ద నొకసారి

వినుచుండుఁ దాత్పర్య మనువుపడఁగ

ద త్తగురునొద్ద యెది యెది తా నెఱుంగుఁ

బలుకు నెల్లర కదియు గోప్య మని లేక

యన్ని యెడలను దుష్టసంహరణ శిష్ట

రక్షణము లాచరించుఁ దత్ప్రహరణంబ. 175

ప్రతిపదార్థం: తాను = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు, ఒకనాడు = ఒక దినమున, శ్రీదత్తదేవుని సన్నిధికిన్ = దత్తదేవుని దగ్గరకు, చని = పోయి, శుశ్రూషన్ = సేవను, తలచి = తలపెట్టి, వచ్చు = తిరిగి వచ్చును, అంతఃపురంబునయందె = అంతఃపురము నందు, ఒక్కొకవేళ = కొన్నిసమయాలలో, ఆండ్రతోన్ = భార్యలతో, సరసమ్ములాడుచుండు = చమత్కారములాడుతుండును, ఒక్కతఱిన్ = ఒక సమయమునందు, ధర్మశాస్త్రములన్ = ధర్మశాస్త్రములను, పరామర్శించు = పరిశీలించును, ఒక్కఠేవ = ఒక విధముగా, యోగశాస్త్రములన్ = యోగశాస్త్రములను, ఎత్తున్ = చర్చించును, ఒకసారి = ఒక పర్యాయము, తత్త్వశాస్త్రమ్ములన్ = తత్త్వశాస్త్రములను, తాత్పర్యము = భావము, అనువుపడగన్ = సరిగా తెలిసేలా, ఉత్తములొద్దన్ = ఉత్తములైన పండితుల వద్ద, వినుచుండున్ = వింటూ ఉండును, దత్తగురునొద్ద = దత్తాత్రేయుడైన గురువు వద్ద, తాన్ = తాను, ఏది ఏది = ఏ విషయములను, ఎఱుంగున్ = తెలుసుకున్నాడో, అదియున్ = ఆ విషయము, ఎల్లరకు = అందరికీ, గోప్యమని = రహస్యమని, లేక = భావించక, అన్ని ఎడలన్ = అన్నిచోట్లా, దుష్టసంహరణ = దుష్టులను సంహరించుట, శిష్టరక్షణము = సజ్జనులను రక్షించుట, తత్ = ఆ దత్తదేవుని, ప్రహరణంబ = ఆజ్ఞగా, ఆచరించున్ = చేస్తూ ఉండేవాడు.

తాత్పర్యం: ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు ఒకనాడు శ్రీ దత్తదేవుని సన్నిధికి వెళ్లి సేవచేసి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, అంతఃపురంలో కొన్నిసమయాలలో తన భార్యలతో సరసాలు ఆడుతుండేవాడు. ఒకసారి ధర్మశాస్త్రాలను పరిశీలించడం, మరొకసారి యోగశాస్త్రాలను చర్చించడం, ఇంకొకసారి ఉత్తములైన పండితుల వద్ద తత్త్వశాస్త్రాల రహస్యాన్ని సరిగా తెలుసుకునేలా వింటూ ఉండేవాడు. దత్తగురువు వద్ద తానెరిగిన ప్రతి విషయాన్ని అందరికీ రహస్యం అని దాచకుండా తెలియజేసేవాడు. అన్నిచోట్లా దుష్టులను సంహరించడం, సజ్జనులను రక్షించడం అనే దత్తదేవుని ఆజ్ఞను ఆచరించేవాడు.

విశేషాలు: కార్తవీర్యార్జునుడు కేవలం రాజ్యపాలనకే పరిమితం కాకుండా, ఆధ్యాత్మిక చింతనతో, విద్యా గోష్ఠులలో పాల్గొంటూ, ధర్మ, యోగ, తత్త్వశాస్త్రాల జ్ఞానాన్ని పెంచుకుంటూ ఉండేవాడని తెలుస్తోంది. దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం వలన పొందిన జ్ఞానాన్ని గోప్యంగా ఉంచకుండా అందరికీ ఉపయోగపడేలా చెప్పడం అతని గొప్ప లక్షణం. దుష్టశిక్షణ, శిష్టరక్షణ అనేది దత్తాత్రేయుని ఆజ్ఞగా భావించి పాలన సాగించాడని ఇక్కడ విశదం.

ఉ. అంతటివానిఁ జేసె విభుఁ డర్జును నా కృతవీర్యసూతి ధీ

మంతుఁ డనంతుఁ డాద్యుఁ డవు మాధవు నాద్యవతారమౌ నవి

ద్యాంతకు దత్త దేవు సచరాచర భావ్యు మహానుభావ మ

త్యంతము చింతితార్థద మిదంవిధ మంచు నుతించి యిట్లనున్ 176

ప్రతిపదార్థం: ధీమంతుడు = బుద్ధిమంతుడు, అనంతుడు = అంతము లేనివాడు, ఆద్యుడు = మొదలైనవాడు, అవు = ఐన, మాధవు = శ్రీమన్నారాయణుని యొక్క, ఆద్య + అవతారమౌ = మొదటి అవతారము అయిన, అవిద్య + అంతకున్ = అజ్ఞానమును నశింపజేయునట్టి, స + చర + అచర = చరాచరములతో కూడిన లోకముచే, భావ్యు = ధ్యానించదగినవాడు, మహానుభావము = గొప్ప మహిమ కలవాడు, అత్యంతము = మిక్కిలి, చింతిత + అర్థ + దము = తలచిన కోరికలను ఇచ్చునది అయిన, దత్తదేవు = దత్తాత్రేయ ప్రభువు, ఇదంవిధము = ఇట్టిది (పరిమితి కలది), అంచున్ = అని, నుతించి = స్తుతించి, విభుండు = ప్రభువు, ఆ కృతవీర్యసూతిన్ = ఆ కృతవీర్యుని కుమారుడైన, అర్జునున్ = కార్తవీర్యార్జునుని, అంతటివానిన్ = అటువంటి గొప్పవాడినిగా, చేసెన్ = చేసాడు, ఇట్లు + అనున్ = ఈ విధంగా చెప్పాడు.

తాత్పర్యం: బుద్ధిమంతుడు, అంతము లేనివాడు, మొదటివాడు అయిన శ్రీమన్నారాయణుని మొదటి అవతారమై, అజ్ఞానాన్ని నశింపజేసేవాడు, చరాచర లోకంచే ధ్యానించదగినవాడు, గొప్ప మహిమ కలవాడు, తలచిన కోరికలను తీర్చేవాడు అయిన దత్తదేవుడు, 'ఈయన మహిమ ఇంతింత' అని స్తుతించి, కృతవీర్యుని కుమారుడైన ఆ కార్తవీర్యార్జునుడిని అటువంటి గొప్ప వ్యక్తిగా చేశాడు అని చెప్పి (సుమతి తన తండ్రితో) ఈ విధంగా అన్నాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో దత్తాత్రేయుని సర్వోత్తమత్వం, విష్ణువు యొక్క అవతారత్వం, జ్ఞానప్రదాతృత్వం చక్కగా వర్ణించబడింది. దత్తాత్రేయుడు 'ధీమంతుడు, అనంతుడు, ఆద్యుడు, మాధవుని ఆద్యవతారము' అని చెప్పడం వలన దత్తతత్త్వం యొక్క పరాత్పర స్థితిని తెలియజేయబడింది. కార్తవీర్యార్జునుడు పొందిన గొప్పదనం అంతా దత్తప్రభువు అనుగ్రహమేనని చెప్పడం ఇక్కడి ముఖ్యోద్దేశం.

సీ. వినుమయ్య ! జగము కారణ మవ్యయము సత్య

మద్వైతము పరాత్పరార్థ మమరు

నెద్దానికన్న నెం దితరమ్ము నరులకు

లేదో మృగ్యతమ మ్మలింగి బ్రహ్మ

మదె యిది యనఁగ్ర సదాధార మై వాసు

దేవుఁడు మాయతో భావితుఁ డయి

భువనములు సృజించుఁ బోషించును మలంచు

నజుఁ డీశుఁ డొకఁ డన నాతఁ డొప్పుఁ

గవు లెవనిధ్యానధారాసిఁ గర్మబంధ

కవలిత గ్రంధివిచ్ఛేదకలన కౌ దు

రట్టి పరమాత్మ యా హరి యత్రి కాత్మ

దత్తుఁ డై దత్తదేవావతార మనసె. 177

ప్రతిపదార్థం: వినుమయ్య = వినండి తండ్రీ, జగము = లోకములకు, కారణము = మూలకారణమైనది, అవ్యయము = నాశనము లేనిది, సత్యము = శాశ్వతమైనది, అద్వైతము = రెండు కానిది, పరాత్పర + అర్థము = పరమార్థము, అమరున్ = అయి ఉన్నది, ఎద్దానికన్నన్ = దేని కంటే, నరులకు = మానవులకు, ఎందున్ = ఎక్కడ కూడా, ఇతరమ్ము = వేరేది, లేదో = లేదో, మృగ్యతమము = అన్నింటికన్నా అన్వేషించదగినది, అ + లింగి = ఆకారము లేనిది, బ్రహ్మము = పరబ్రహ్మము, అది + ఇది = అది ఇది అని, అనగన్ = చెప్పడానికి వీలులేకుండా, సదాధారమై = ఎప్పుడూ ఆధారమై, వాసుదేవుడు = ఆ వాసుదేవుడు, మాయతోన్ = మాయతో, భావితుడు + అయి = భావించబడినవాడై, భువనములు = లోకములను, సృజించున్ = సృష్టిస్తాడు, పోషించును = కాపాడుతాడు, మలంచున్ = లయం చేస్తాడు, అజుడు = పుట్టుక లేనివాడు, ఈశుడు = ప్రభువు, ఒకడు + అనన్ = ఒక్కడే అని, అతడు = ఆ పరమాత్మ, ఒప్పున్ = ఒప్పి ఉన్నాడు, కవులు = కవులు (యోగులు), ఎవని = ఏ పరమాత్మ యొక్క, ధ్యాన + ధార + అసిన్ = ధ్యానము అనే ప్రవాహపు కత్తిచేత, కర్మబంధ = కర్మబంధముచేత, కవలిత = చుట్టబడిన, గ్రంధి = ముడి యొక్క, విచ్ఛేద + కలనకు = విచ్ఛేదమును కలిగించుటకు, ఔదురు = సమర్థులవుతారో, అట్టి పరమాత్మ = అటువంటి పరమాత్మయే, ఆ హరి = ఆ విష్ణువు, అత్రికిన్ = అత్రి మహర్షికి, ఆత్మ + దత్తుడై = తనను తాను దత్తము చేసుకున్నవాడై, దత్తదేవ + అవతారము = దత్తదేవుని అవతారముగా, అనసె = ప్రసిద్ధికెక్కెను.

తాత్పర్యం: తండ్రీ, వినండి! లోకాలకు మూలకారణమై, నాశనం లేనిదై, సత్యమై, అద్వైతమై, పరమార్థమై ఉన్నది ఏది ఉన్నదో, దానికన్నా వేరేది మానవులకు ఎక్కడా లేదో, అన్వేషించదగినదై, ఆకారము లేనిదై ఉన్న ఆ పరబ్రహ్మమే (వాసుదేవుడు), 'అది ఇది' అని చెప్పడానికి వీలులేకుండా, సర్వకాలంలో ఆధారమై ఉండి, తన మాయతో భావించబడినవాడై, బ్రహ్మ, ఈశ్వరుడు అనే పేర్లతో ఒక్కడే లోకాలను సృష్టిస్తాడు, పోషిస్తాడు, లయం చేస్తాడు. యోగులు ఎవని ధ్యానమనే కత్తితో కర్మబంధాల ముళ్లను ఛేదించడానికి సమర్థులవుతారో, అటువంటి పరమాత్మయే ఆ శ్రీహరి, అత్రి మహర్షికి తనను తానే దత్తం చేసుకున్నవాడై, దత్తదేవావతారంగా ప్రసిద్ధికెక్కాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని తత్త్వమును, పరబ్రహ్మ స్వరూపమును వివరిస్తోంది. దత్తాత్రేయుడు కేవలం ఒక అవతారం మాత్రమే కాక, సృష్టి, స్థితి, లయ కారణమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపమని స్పష్టం చేస్తోంది. ఇక్కడ చెప్పబడిన బ్రహ్మలక్షణాలు ఉపనిషత్తుల సారాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి. దత్తదేవుడు అత్రి మహర్షికి దత్తుడు కావడం అనే చారిత్రక అంశాన్ని పరమాత్మ తత్త్వంతో ముడిపెట్టారు.

గీ. అఖిలశక్తు దయాశ్రయుఁ డజుఁడు దేవుఁ

డమ్మహాత్ము భజించువా రమృతు లౌ దు

రాత్మ నుడిఁ బని సర్వభావార్పణమునఁ

బ్రభు నతనిఁ గొల్చి భవి దేహబంధ మెడయు. 178

ప్రతిపదార్థం: అఖిల + శక్తు = సర్వ శక్తులు కలవాడు, దయాశ్రయుడు = దయకు ఆధారమైనవాడు, అజుడు = పుట్టుక లేనివాడు, దేవుడు = ప్రకాశించేవాడు, ఆ + మహాత్ము = ఆ గొప్ప ఆత్మను, భజించువారు = సేవించేవారు, అమృతులు + ఔదురు = మరణం లేనివారవుతారు, భవి = సంసార బంధంలో ఉన్నవాడు, ఆత్మ = మనస్సు, నుడిన్ = మాట, పనిన్ = క్రియలచేత, సర్వ + భావ + అర్పణమునన్ = అన్ని భావములను సమర్పించుటతో, ఆ ప్రభున్ = ఆ ప్రభువును, అతనిన్ = ఆ దత్తదేవుని, కొల్చి = పూజించి, దేహబంధము = దేహముతో కలిగిన బంధమును, ఎడయు = విడిచిపెడతాడు.

తాత్పర్యం: సర్వ శక్తులు కలవాడు, దయకు నిలయమైనవాడు, పుట్టుక లేనివాడు అయిన ఆ దత్తదేవుని భజించేవారు మరణం లేనివారవుతారు. సంసార బంధంలో ఉన్న వ్యక్తి మనస్సు, మాట, క్రియలతో పాటు తన సర్వ భావములను ఆ ప్రభువుకు సమర్పించి, ఆయన్ని సేవించడం ద్వారా దేహ బంధమును (మోక్షమును) విడిచిపెడతాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని సర్వశక్తిమత్వాన్ని, దయాగుణాన్ని వివరిస్తూ, భక్తి యొక్క మార్గాన్ని బోధిస్తోంది. "అమృతులు ఔదురు" అనడం వలన దత్త భజన మోక్షసాధనమని తెలుస్తోంది. త్రికరణశుద్ధిగా - "ఆత్మ (మనస్సు) నుడి (వాక్కు) పని (క్రియ)" - సర్వభావార్పణము చేయాలని చెప్పడం శరణాగతి తత్త్వానికి పరాకాష్ఠ. దీని ద్వారా భక్తుడు దేహబంధం నుండి విముక్తుడై మోక్షాన్ని పొందుతాడనేది ఈ పద్యం యొక్క ప్రధాన సందేశం.

 

179వ పద్యం

మ. జనులారా! వెస రండు పుష్పమొ? పలాశంబో ఫలంబో? జలం

బొ? నివేదించెడువాని కిచ్చెదను నే మోక్షంబు భక్తి క్రమం

బును వీక్షించి యదే యభావ మయినం బొం డేల నాదాక మీ

ధనముల్ ధాన్యము లన్యముల్ గొన మదిం దాత్పర్య మూహింపుఁడా.

ప్రతిపదార్థం:

జనులారా = ఓ ప్రజలారా!, వెసన్ = శీఘ్రముగా, రండు = రండి, పుష్పమొ = పువ్వునో, పలాశంబో = ఆకునో, ఫలంబో = పండునో, జలంబొ = నీటినో, నివేదించెడువాని కిన్ = సమర్పించువానికి, భక్తి + క్రమంబును = భక్తి యొక్క పద్ధతిని, వీక్షించి = చూచి, నేన్ = నేను, మోక్షంబు = ముక్తిని, ఇచ్చెదను = ప్రసాదిస్తాను, అదే = ఆ చెప్పిన పత్ర పుష్పాదులే, అభావము + అయినన్ = లేకపోయినప్పటికి, నా + దాక = నా వద్దకు, పొండు = రండి, మీ = మీ యొక్క, ధనముల్ = సంపదలు, ధాన్యముల్ = ధాన్యములు, అన్యముల్ = ఇతర వస్తువులు, కొనన్ = తీసుకోను, ఏల = ఎందుకు (సందేహం)?, మదిన్ = మనస్సులో, తాత్పర్యము + ఊహింపుఁడా = నా అంతరార్థమును ఆలోచించండి.

తాత్పర్యం:

"ఓ ప్రజలారా! త్వరగా నా వద్దకు రండి. భక్తితో నాకు ఒక పువ్వునో, ఆకునో, పండునో లేదా దోసెడు నీటినో సమర్పించే వారి భక్తిని చూసి నేను వారికి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాను. ఒకవేళ అవి కూడా సమర్పించలేని స్థితిలో ఉన్నా సరే, నా దగ్గరకు రండి. మీ ధన కనక వస్తు వాహనాలను నేనేమీ కోరను. నా మాటల వెనుక ఉన్న నిజాన్ని మీ మనస్సులో గ్రహించండి" అని పరమాత్మ చెబుతున్నాడు.

విశేషాలు:

భగవంతుడు బాహ్యమైన వస్తువుల కంటే అంతరంగికమైన భక్తికే ప్రాముఖ్యతనిస్తాడని ఈ పద్యం చెబుతోంది. భగవద్గీతలోని "పత్రం పుష్పం ఫలం తోయం" అనే శ్లోక భావం ఇక్కడ స్ఫురిస్తోంది.

180వ పద్యం

చ. అను పరమాత్మ వాక్యము ముదావహసంశపథంబు సర్వశా

స్త్రనిచయమందు విందుముగదా హరి ధర్మ మధర్మము న్భరిం

ప నడఁగఁద్రొక్క శిష్టపరిపాలన దుష్టవినష్టి సేయ మే

దిని నవతారముల్గొ నుఁగదే వెఱ పేల? సమాశ్రయించినన్.

ప్రతిపదార్థం:

అను = అటువంటి, పరమాత్మ + వాక్యము = భగవంతుని మాట, ముదావహ + సంశపథంబు = సంతోషాన్ని కలిగించే గట్టి ప్రతిజ్ఞ అని, సర్వ + శాస్త్ర + నిచయము + అందున్ = అన్ని శాస్త్రముల సమూహము నందు, విందుము + కదా = వింటున్నాము కదా, హరి = శ్రీమహావిష్ణువు, ధర్మమున్ = ధర్మమును, భరింపన్ = రక్షించుటకు, అధర్మమున్ = అధర్మమును, అడఁగన్ + త్రొక్కన్ = అణచివేయుటకు, శిష్ట + పరిపాలన = సాధువులను కాపాడుటకు, దుష్ట + వినష్టి + చేయన్ = దుష్టులను నశింపజేయుటకు, మేదినిన్ = భూమిపై, అవతారముల్ + కొనున్ + కదే = అవతారములను ఎత్తుతాడు కదా, సమాశ్రయించినన్ = ఆయన్ని శరణు వేడితే, వెఱపు + ఏల = భయమెందుకు?.

తాత్పర్యం:

పరమాత్మ చెప్పిన ఈ మాటలు సంతోషాన్నిచ్చే సత్య ప్రమాణాలని మనం శాస్త్రాల ద్వారా తెలుసుకుంటున్నాము. ధర్మాన్ని రక్షించడానికి, అధర్మాన్ని అణచడానికి, సాధువులను కాపాడి దుష్టులను శిక్షించడానికి ఆ స్వామి ఈ భూమిపై అవతారాలు ఎత్తుతుంటాడు. అటువంటప్పుడు ఆయన్ని ఆశ్రయించిన వారికి భయం ఎందుకు?

విశేషాలు:

భగవంతుని అవతార లక్ష్యాలను, శరణాగతి యొక్క ప్రాముఖ్యతను కవి ఇక్కడ వివరించారు.

181వ పద్యం

అజుఁ డనాదినిధనుఁ డయ్యు నాయయ్యలో

కస్థితిం దలంచి భూస్థలి బహు

గతుల దోఁచుఁ బ్రథమగణ్య మా దత్తేశు

వంశవిధము వింటివయ్య? తండ్రి!

ప్రతిపదార్థం:

అజుఁడు = పుట్టుక లేనివాడు, అనాది + నిధనుఁడు = ఆది అంతము లేనివాడు, అయ్యున్ = అయినప్పటికి, ఆ + అయ్య = ఆ తండ్రి (పరమాత్మ), లోకస్థితిన్ = భూమి యొక్క స్థితిని (లేదా సుఖ స్థితిని), తలంచి = కోరి, భూస్థలిన్ = భూలోకమున, బహు + గతులన్ = అనేక రూపములలో, తోఁచున్ = కనిపిస్తాడు, ప్రథమ + గణ్యము = మొట్టమొదట ఎన్నదగినది, ఆ + దత్తేశు = ఆ దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క, వంశ + విధము = వంశ వృత్తాంతమును, వింటివ + అయ్య = విన్నావు కదా, తండ్రి = ఓ తండ్రీ!.

తాత్పర్యం:

నాన్నగారూ! ఆ దత్తప్రభువు పుట్టుక, చావు లేనివాడు. అయినప్పటికీ లోక క్షేమం కోరి ఈ భూమిపై అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంటాడు. అటువంటి దత్తాత్రేయుని వంశ వృత్తాంతాన్ని ఇప్పటివరకు విన్నావు కదా!

విశేషాలు:

సుమతి తన తండ్రికి దత్తాత్రేయుని దివ్యత్వాన్ని, ఆయన అవతార విశిష్టతను వివరిస్తున్న సందర్భమిది.

182వ పద్యం

ఉ. ఎందఱికిం బలంబులు నహీనరమావిభవంబు లిచ్చె నిం

కేందఱి యోగ రూఢపరమేశ్వరభావులఁ జేసె వాసి బో

ధేందిర సప్లై ముక్తులుగ నెందఱ సల్పెను దత్త దేవుఁ డా

నందమయుండు తెల్పఁగలనా? విను మైన నలర్క సంభృతిన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఆనందమయుండు = ఆనంద స్వరూపుడైన, దత్త + దేవుఁడు = దత్తాత్రేయ స్వామి, ఎందఱికిన్ = ఎంతమందికి, బలంబులున్ = బలములను, అహీన + రమా + విభవంబులు = తక్కువ కాని (గొప్ప) సంపదలను, ఇచ్చెన్ = ప్రసాదించెనో, ఇంకన్ = ఇంకా, ఏందఱిన్ = ఎంతమందిని, యోగ + రూఢ + పరమేశ్వర + భావులన్ = యోగమునందు నిలకడ కలిగి పరమేశ్వర భావము పొందినవారిగా, చేసెన్ = చేసెనో, వాసి = ప్రసిద్ధమైన, బోధ + ఇందిరన్ = జ్ఞానలక్ష్మిని, ఇచ్చి = ప్రసాదించి, ముక్తులుగన్ = మోక్షము పొందినవారిగా, ఎందఱన్ = ఎంతమందిని, సల్పెన్ = చేసెనో, తెల్పన్ + కలనా = నేను చెప్పగలనా (చెప్పలేను), ఐనన్ = అయినప్పటికి, అలర్క + సంభృతిన్ = అలర్కుని కథను, వినుము = విను.

తాత్పర్యం:

ఆనందమయుడైన దత్తప్రభువు ఎంతమందికి మహాబలాలను, అపారైశ్వర్యాలను ఇచ్చాడో, ఇంకెంతమందిని గొప్ప యోగులుగా మార్చాడో, జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించి ఎంతమందికి మోక్షాన్ని ఇచ్చాడో లెక్కపెట్టి చెప్పడం నా వల్ల కాదు. అయినప్పటికీ ఇప్పుడు అలర్కుని వృత్తాంతాన్ని చెబుతాను విను.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుడు భౌతిక సంపదలతో పాటు ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని కూడా ప్రసాదిస్తాడని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

183వ పద్యం (అలర్క చరితము)

సీ. ఎవని సోమాహుతి నింద్రుండు ముద మందె

వాఁ డొప్పు శత్రుజి త్పార్థివేంద్రుఁ

డరివిదారణుఁడు మహాబాహుఁడు ఋతుధ్వ

జుఁడు నా నతని కాత్మజుండు కలఁడు

బుద్ధి బృహస్పతిఁ బోఁడిమి నశ్వుల

శక్రు విక్రాంతి రాజసుతుఁ డొరయు

నతఁడు క్రీడించెఁ తుల్యవయఃపరాక్రమ

క్రము లవు నృపకుమారకులతోడ

నట్లు కొంతకాల మరుగఁగా నాగలో

కంబునుండి భూతలంబుఁ జెంది

యశ్వతరుని కొడుకు లాడ నై రనుదినం

బవనిసురకు మారు లై తదా ప్తి.

ప్రతిపదార్థం:

ఎవని = ఎవరి యొక్క, సోమ + ఆహుతిన్ = సోమరస హోమము చేత, ఇంద్రుండు = దేవేంద్రుడు, ముదము + అందెన్ = సంతోషించెనో, వాఁడు = అతడు, శత్రుజిత్ + పార్థివ + ఇంద్రుఁడు = శత్రుజిత్తు అనే రాజు, ఒప్పన్ = ప్రసిద్ధుడు, అతనికిన్ = ఆ రాజుకు, అరి + విదారణుఁడు = శత్రువులను చీల్చువాడు, మహా + బాహుఁడు = గొప్ప భుజబలము కలవాడు, ఋతుధ్వజుఁడు + నాన్ = ఋతుధ్వజుడు అనే పేరుతో, ఆత్మజుండు = కుమారుడు, కలఁడు = ఉన్నాడు, ఆ + రాజసుతుఁడు = ఆ రాజకుమారుడు (ఋతుధ్వజుడు), బుద్ధిన్ = తెలివితేటలలో, బృహస్పతిన్ = బృహస్పతిని, పోఁడిమిన్ = అందమునందు, అశ్వులన్ = అశ్వినీ దేవతలను, విక్రాంతిన్ = పరాక్రమమునందు, శక్రున్ = ఇంద్రుని, ఒరయున్ = పోలియుండును, అతఁడు = ఆ ఋతుధ్వజుడు, తుల్య + వయః + పరాక్రమ + క్రములు + అవు = తనతో సమానమైన వయస్సు, పరాక్రమము కలవారైన, నృప + కుమారకులతోడన్ = రాజకుమారులతో, క్రీడించెన్ = విహరించెను, అట్లు = ఆ విధముగా, కొంత + కాలము = కొంతకాలము, అరుగఁగా = గడవగా, నాగలోకంబు + నుండి = నాగలోకము నుండి, భూతలంబున్ = భూమిని, చెంది = చేరి, అశ్వతరుని + కొడుకులు = అశ్వతరుడనే నాగరాజు కుమారులు, తద్ + ఆప్తిన్ = అతనితో (ఋతుధ్వజునితో) స్నేహము కొరకు, అనుదినంబు = ప్రతిరోజూ, అవనిసుర + కుమారులు + ఐ = బ్రాహ్మణ కుమారుల వేషమున, ఆడన్ + ఐరి = ఆడుకొనసాగిరి.

తాత్పర్యం:

ఎవరు చేసిన సోమయాగము వల్ల ఇంద్రుడు సంతృప్తి చెందాడో అటువంటి శత్రుజిత్తు అనే రాజు కలడు. ఆయనకు పరాక్రమవంతుడైన ఋతుధ్వజుడు అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. అతడు బుద్ధిలో బృహస్పతిని, అందంలో అశ్వినీ దేవతలను, పరాక్రమంలో ఇంద్రుడిని పోలి ఉండేవాడు. అతడు తన ఈడు రాజకుమారులతో ఆడుకుంటూ ఉండేవాడు. కొంతకాలానికి నాగలోకపు రాజైన అశ్వతరుని కుమారులు భూలోకానికి వచ్చి, బ్రాహ్మణ కుమారుల వేషంలో ఋతుధ్వజునితో స్నేహం చేసి ప్రతిరోజూ ఆడుకోసాగారు.

విశేషాలు:

అలర్కుని తండ్రి అయిన ఋతుధ్వజుని పుట్టుక, పరాక్రమం మరియు నాగకుమారులతో ఆయనకు ఏర్పడిన పరిచయాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

184

ఆ. సతము నట్టు లాడు సవయస్కు లగు నాగ

రాట్కుమారులందు రహి నదికిన

మనసు దివ్యరాక మనుజేంద్ర తనయుండు

బాద రమింపఁ డొంటి వార వెలిగె.

ప్రతిపదార్థం:

సతము = ఎల్లప్పుడు, నట్లు + ఆడు = అట్లు ఆటలాడుచున్న, సవయస్కులు + అగు = సమానమైన వయస్సు కలిగిన, నాగరాట్ + కుమారులందు = నాగరాజు కుమారుల యందు, రహిన్ = మిక్కిలి అనురాగముతో, అదికిన = అతుక్కుపోయిన, మనసున్ = మనస్సు కలిగినవాడై, దివ్యరాక = దేవతల వంటి కాంతి కలిగిన, మనుజేంద్ర + తనయుండు = ఆ రాజకుమారుడు (ఋతధ్వజుడు), బాద = బాధ (లేక వ్యధ), రమింపడు + ఒంటిన్ = ఒంటరిగా ఉండుటకు ఇష్టపడడు, వార = వారందరితో, వెలిగె = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం:

ఎల్లప్పుడూ తనతో సమాన వయస్కులైన నాగకుమారులతో ఆడుకుంటూ, వారిపై మిక్కిలి అనురాగం పెంచుకున్న రాజకుమారుడు (ఋతధ్వజుడు) ఒంటరిగా ఉండటానికి ఇష్టపడేవాడు కాదు. వారందరితో కలిసి ఎంతో సంతోషంగా, ప్రకాశవంతంగా ఉండేవాడు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం ఆటవెలది ఛందస్సులో ఉన్నది.
• రాజకుమారుడైన ఋతధ్వజునికి, నాగకుమారులకు మధ్య ఉన్న గాఢమైన స్నేహబంధం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

185

క. ఆ రాజసూను నాగకు

మారులు విడువంగలేరు మౌటి వారల నా

ధీరవరుం డెడబాయుఁడు

భూరి స్నేహకృతబంధమున సంగతితోన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఆ + రాజసూనున్ = ఆ రాజకుమారుడిని, నాగకుమారులు = నాగేంద్రుని పుత్రులు, విడువంగలేరు = వదిలి ఉండలేరు, మాటి = మాటిమాటికి (లేదా ఎల్లప్పుడు), వారలన్ = వారిని, ఆ + ధీరవరుండు = ధైర్యవంతులలో శ్రేష్టుడైన ఆ రాజకుమారుడు, ఎడబాయుండు = విడిచిపెట్టడు, భూరి = గొప్పదైన, స్నేహ = చెలిమి చేత, కృత = ఏర్పడిన, బంధమున = అనుబంధముతో, సంగతితోన్ = కూడికతో.

తాత్పర్యం:

ఆ రాజకుమారుడిని నాగకుమారులు విడిచి ఉండలేకపోయేవారు. అదేవిధంగా, ధీరవరుడైన ఆ రాజు కూడా వారి మధ్య ఏర్పడిన గాఢమైన స్నేహ బంధం కారణంగా వారిని క్షణకాలం కూడా విడిచి ఉండేవాడు కాదు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం కంద పద్యం.
• ఋతధ్వజుడు మరియు నాగకుమారుల మధ్య గల అన్యోన్యతను, విడదీయరాని స్నేహాన్ని కవి చక్కగా వివరించారు.

---

186

క. ఒకనాఁ డశ్వతరుం డా

త్మకుమారులఁ బిలిచి సమ్మద మ్మొదవఁగ నదురై

సకులాశంసనముగ నను

సుకుమారకులార! కలదె చోద్య మేదేనిన్?

ప్రతిపదార్థం:

ఒకనాడు = ఒక దినమున, అశ్వతరుండు = అశ్వతరుడనే నాగరాజు, ఆత్మకుమారులన్ = తన పుత్రులను, పిలిచి = పిలిపించి, సమ్మదము + ఒదవన్ + గన్ = సంతోషము కలిగేలా, ఎదురై = ఎదురు వచ్చి, సకుల + ఆశంసనముగన్ = వంశాభివృద్ధిని కోరుతూ (లేదా కులమునకు హితముగా), అనున్ = ఇట్లు పలికెను, సుకుమారకులార = ఓ సుకుమారులైన బిడ్డలారా, ఏదేనిన్ = ఏదైనా, చోద్యము = ఆశ్చర్యకరమైన విశేషము, కలదె = ఉన్నదా.

తాత్పర్యం:

ఒకరోజు అశ్వతరుడనే నాగరాజు తన కుమారులను పిలిచి, ఎంతో వాత్సల్యంతో వారి ఎదుటికి వచ్చి, వంశ క్షేమాన్ని కోరుతూ ఇలా అడిగాడు: "ఓ సుకుమారులైన నా బిడ్డలారా! మీకు విశేషమైన లేదా ఆశ్చర్యకరమైన విషయమేదైనా కనిపించిందా?"

విశేషాలు:

• ఇది కూడా కంద పద్యం.
• తండ్రికి కొడుకులపై గల ప్రేమాభిమానాలు, వారి దైనందిన విశేషాలను తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

187

సీ. గుణవంతుఁ డగు రాజకొడుకుతోఁ జెలిమికి

సత మూర్య కరుగుట సమ్మతమ్మ

సత్సంగమునఁ గల్గు సద్భావ మెంతేని

సామాన్యుఁడా యేమి యీ మహీతుఁడు?

నచ్యుతు నవతారమా యని శంకింతు

మారీతి లోకోపకారితఁ గని.

యట్టివానికి మిత్రు లై తిరి బళిబళి

యేమి సాధించితి రీహితమ్ము

నాదరమ్మున మిత్రకార్య మొనరుప

వలయు సత్సఖుల కవశ్య మలఘులార!

యెద్దియేఁ బెద్ద పని మీర లెఱిఁగి చేయ

నేరకుండినఁ జెప్పుఁడా నే యొనర్తు.

 

ప్రతిపదార్థం:

గుణవంతుడు + అగు = మంచి గుణములు కలిగిన, రాజకొడుకుతోన్ = రాజకుమారుడితో, చెలిమికి = స్నేహము కొరకు, సతము = ఎల్లప్పుడు, ఊర్వకున్ = భూలోకమునకు, అరుగుట = వెళ్ళుట, సమ్మతమ్మ = మాకు ఇష్టమే, సత్సంగమునన్ = సజ్జనుల సాంగత్యము వలన, కల్గు = కలిగే, సద్భావము = మంచి భావము (లేక బుద్ధి), ఎంతేని = ఎంతో గొప్పది, ఈ + మహీతుడు = ఈ పూజ్యుడైన రాజకుమారుడు, సామాన్యుడా + ఏమి = సామాన్య మానవుడా ఏమిటి (కాదు), ఆ + రీతి = ఆ విధమైన, లోకోపకారితన్ = లోకమునకు ఉపకారము చేయు గుణమును, కని = చూచి, అచ్యుతున్ + అవతారమా = విష్ణుమూర్తి అవతారమా, అని = అని, శంకింతుము = సందేహిస్తున్నాము. అలఘులార = గొప్పవారైన ఓ కుమారులారా!, అట్టివానికిన్ = అటువంటి మహనీయునికి (రాజకుమారునికి), మిత్రులు + ఐతిరి = స్నేహితులయ్యారు, బళిబళి = ఆహా! ఎంత మేలు!, ఈహితమ్ము = కోరదగినది (ప్రయోజనము), ఏమి = ఏది, సాధించితిరి = సాధించారు?, ఆదరమ్మునన్ = మిక్కిలి అనురాగముతో, మిత్రకార్యము = మిత్రునికి చేయవలసిన పనిని, ఒనరుపవలయున్ = నెరవేర్చవలెను, సత్సఖులకున్ = మంచి మిత్రులకు, అవశ్యము = ఇది తప్పనిసరి, ఎద్దియేన్ = ఏదైనా, పెద్ద + పని = గొప్ప కార్యము, మీరలు = మీరు, ఎఱిఁగి = తెలుసుకొని, చేయనేరకుండినన్ = చేయలేకపోయినట్లయితే, చెప్పుఁడా = నాకు చెప్పండి, నే + ఒనర్తున్ = నేనే ఆ పనిని చేస్తాను.

తాత్పర్యం:

"మంచి గుణాలు కలిగిన ఆ రాజకుమారుడితో స్నేహం కోసం మేము నిత్యం భూలోకానికి వెళ్ళడం మాకు ఎంతో ఇష్టం. సత్పురుషుల సాంగత్యం వల్ల కలిగే మేలు అంతా ఇంతా కాదు. ఈ మహానుభావుడు సామాన్యుడు కాదని మాకు అనిపిస్తోంది. ఆయన చేస్తున్న లోకోపకారాన్ని చూస్తుంటే, సాక్షాత్తు ఆ విష్ణుమూర్తే అవతరించాడా అని మాకు సందేహం కలుగుతోంది." ఓ పుత్రులారా! అటువంటి ఉత్తమ గుణవంతునికి మీరు స్నేహితులయ్యారు, చాలా సంతోషం. అయితే అతని పట్ల మీరు సాధించిన ప్రయోజనం ఏమిటి? నిజమైన మిత్రులు తమ స్నేహితుని అవసరాలను గుర్తించి, ఆదరంతో వారి పనులను నెరవేర్చాలి. ఒకవేళ ఆ రాజకుమారునికి సంబంధించి ఏదైనా కష్టమైన పని ఉండి, అది మీరు చేయలేకపోతుంటే నాకు చెప్పండి, ఆ మిత్రకార్యాన్ని నేనే స్వయంగా నెరవేరుస్తాను" అని అశ్వతరుడు తన కొడుకులతో అన్నాడు.

విశేషాలు:

 

• ఋతధ్వజుని సద్గుణాలను, అతనిలోని దైవాంశను నాగకుమారులు తమ తండ్రికి వివరిస్తున్న సందర్భం ఇది.   మిత్రధర్మాన్ని గురించి ఇక్కడ గొప్పగా వివరించబడింది. కేవలం స్నేహం చేయడమే కాకుండా, మిత్రుని కష్ట సుఖాలలో పాలుపంచుకోవడమే నిజమైన స్నేహమని అశ్వతరుని మాటల ద్వారా తెలుస్తోంది.
•   తండ్రి తన కుమారుల స్నేహితుని కోసం తాను కూడా శ్రమించడానికి సిద్ధపడటం అతని ఉదార స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.

#శ్రీదత్తభాగవతము తృతీయ గుచ్ఛము

గ్రంథకర్త: బ్రహ్మశ్రీ #తాడేపల్లిరాఘవనారాయణశాస్త్రిగారు

వ్యాఖ్యాత: ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

188 పద్యం

మ. అనుడుం బుత్రులు తండ్రితోఁ బలికి రయ్యా! చేయఁగారాని దె

వ్వనికి న్వానికిఁ గృత్య మొండు కల దేవాఁ డేమి చేయంగలాఁ

డనుభావాఢ్య మదాలసాఖ్య సతి గంధర్వాత్మసంజాత దై

వాని మాయం బతి చచ్చినట్లు విని మృత్యు ప్రాప్త యయ్యె న్వెసన్.

ప్రతిపదార్థం:

అనుడున్ = అని తండ్రి అనగా, పుత్రులు = కుమారులు, తండ్రితోన్ = అశ్వతరునితో, పలికిరి = ఇట్లు చెప్పారు, అయ్యా = ఓ తండ్రీ!, చేయగన్ + రానిది = చేయలేనటువంటి పని, ఎవ్వనికిన్ = ఎవరికి ఉంటుంది?, వానికిన్ = ఆ ఋతుధ్వజునికి, కృత్యము + ఒండు = ఒక పని, కలదు = ఉన్నది, ఏవాడు = ఏ పురుషుడు, ఏమి = ఏ పనిని, చేయన్ + కలాడు = చేయగలడు?, అనుభావ + ఆఢ్య = గొప్ప ప్రభావము కలది, మదాలస + ఆఖ్య = మదాలస అను పేరు గలది, సతి = పత్ని, గంధర్వ + ఆత్మసంజాత = గంధర్వ రాజకుమారి, దైవాని = దైవము యొక్క, మాయన్ = మాయ వలన, పతి = భర్త (ఋతుధ్వజుడు), చచ్చినట్లు = మరణించినట్లు, విని = ఆలకించి, వెసన్ = వెంటనే, మృత్యు + ప్రాప్త + అయ్యెన్ = మరణించినది.

తాత్పర్యం:

తండ్రి మాటలు విన్న నాగకుమారులు ఇలా అన్నారు. "ఓ తండ్రీ! సాధ్యపడని పని ఎవరికి ఉంటుంది? కానీ మా మిత్రుడైన ఆ ఋతుధ్వజునికి ఒక తీరని కష్టం కలిగింది. దానిని ఎవరూ తీర్చలేరు. గొప్ప గుణవంతురాలు, గంధర్వ కన్య అయిన మదాలస అతని భార్య. దైవమాయ వల్ల తన భర్త చనిపోయాడనే అబద్ధపు వార్త విని ఆమె ప్రాణాలు విడిచింది."

విశేషాలు:

మదాలస పట్ల ఋతుధ్వజునికి ఉన్న ప్రేమానురాగాల తీవ్రతను, మాయ వల్ల కలిగిన విపత్తును ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

189 పద్యం

మ. అనుకూలం బ్రమదం దథావిధ మృత న్స్వాంతంబునం దెంచి దా

నిన కా కన్యఁ బ్రరిగ్రహింప నని పూనెం జూ వ్రతం బంచుఁ జె

ప్పిన దుర్దానవుఁ డాతఁ డెవ్వఁ డలసాధ్వీరత్న మేలాగు చ

చ్చెను రాట్సూతి యిటేల పూనె వ్రతముం జెప్పుం డనం దండ్రికిన్.

ప్రతిపదార్థం:

అనుకూలన్ = తనకు అనుకూలవతి అయిన భార్యను, ప్రమదన్ = ఆ మదాలసను, తథావిధ = ఆ విధముగా, మృతన్ = మరణించినదానినిగా, స్వాంతంబునన్ = మనస్సులో, తలంచి = ఎంచి, దానిని + కాక = ఆమెను తప్ప, అన్యన్ = వేరొక స్త్రీని, పరిగ్రహింపను + అని = వివాహము చేసుకోనని, వ్రతంబు = దీక్షను, పూనెన్ + చూ = పూనాడు సుమా, అంచున్ = అని, చెప్పినన్ = కుమారులు చెప్పగా, ఆ + దుర్దానవుడు = ఆ చెడ్డ రాక్షసుడు, ఎవ్వడు = ఎవరు?, అల + సాధ్వీ + రత్నము = ఆ పుణ్యస్త్రీ, ఏలాగు = ఏ విధముగా, చచ్చెను = మరణించినది, రాట్ + సూతి = రాజకుమారుడు, ఇటేల = ఈ విధముగా ఎందుకు, వ్రతమున్ = దీక్షను, పూనెన్ = పట్టాడు, చెప్పండు + అనన్ = చెప్పండి అని అడుగగా, తండ్రికిన్ = తండ్రికి ( సుమతి తండ్రికి)

తాత్పర్యం:

"ఆమె లేని లోకంలో వేరొక స్త్రీని పెళ్ళి చేసుకోనని ఆ రాజకుమారుడు కఠిన వ్రతం పట్టాడు" అని కుమారులు చెప్పగా, తండ్రి అశ్వతరుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. "ఆ రాక్షసుడు ఎవరు? ఆ పతివ్రత ఎలా మరణించింది? రాజకుమారుడు అంతటి కఠిన దీక్ష ఎందుకు తీసుకున్నాడు? వివరంగా చెప్పండి" అని కుమారుని సుమతిని తండ్రి అడిగాడు.

విశేషాలు:

ఏకపత్నీ వ్రతుడైన ఋతుధ్వజుని నిశ్చలమైన అనురాగం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

---

190 పద్యం

ఉ. నాగకుమారు లిట్లని రనా! ముని గాలవుఁ డేగుదెంచి య

భ్యాగతపూజ లంది యొక యశ్వముఁ జూపి నృపాలుతోడ దే

వా! గతి యెందునుం జెడని వాహము దీని స్వసూతి కిమ్ము నా

యాగ మడంపుమా కువలయాశ్వుఁ డతం డగు దీనిసంగతిన్.

ప్రతిపదార్థం:

నాగకుమారులు = నాగరాజ పుత్రులు, ఇట్లు + అనిరి = ఇట్లు పలికిరి, అనా = ఓ తండ్రీ!, ముని = ఋషి అయిన, గాలవుడు = గాలవ మహర్షి, ఏగుదెంచి = వచ్చి, అభ్యాగత + పూజలు = అతిథి మర్యాదలు, అంది = స్వీకరించి, ఒక = ఒకానొక, అశ్వమున్ = గుర్రమును, చూపి = కనబరిచి, నృపాలుతోడ = శత్రుజిత్తు మహారాజుతో, దేవా = ఓ రాజా!, గతి = వేగము, ఎందునున్ = ఎక్కడను, చెడని = తగ్గని, వాహము = వాహనము, దీనిన్ = ఈ గుర్రమును, స్వసూతికిన్ = నీ కుమారునికి, ఇమ్ము = ఇవ్వుము, దీని + సంగతిన్ = దీనితో కూడి ఉండుట వలన, అతడు = నీ కుమారుడు, కువలయాశ్వుడు = కువలయాశ్వుడు అను పేరు గలవాడు, అగున్ = అగును, నా + యాగము = నా యజ్ఞమును, అడంపుము + ఆ = రక్షింపుము (విఘ్నములు అణచుము).

తాత్పర్యం:

నాగకుమారులు ఇలా చెప్పారు: "తండ్రీ! పూర్వం గాలవ మహర్షి శత్రుజిత్తు మహారాజు వద్దకు వచ్చి పూజలు అందుకున్నాడు. ఒక దివ్యమైన గుర్రాన్ని చూపి, 'రాజా! దీని వేగం ఎక్కడా ఆగదు. దీనిని నీ కుమారునికి ఇవ్వు. దీనిని ఎక్కడం వల్ల అతనికి కువలయాశ్వుడు అనే పేరు వస్తుంది. అతడిని పంపి నా యజ్ఞానికి కలిగే విఘ్నములను తొలగించు' అని కోరాడు."

విశేషాలు:

ఋతుధ్వజునికి 'కువలయాశ్వుడు' అనే పేరు ఎలా వచ్చిందో ఈ పద్యం ద్వారా తెలుస్తోంది.

---

191 పద్యం

అసురుఁ డెవండొ వచ్చి తన యాశ్రమముం జెడఁగొట్టు నెప్పుడున్

విసివి నభంబుఁ జూచితిని వెంటనె దివ్యతురంగ మిద్ది నా

వసతికి నేగు దెంచెను దివంబుననుండి భవత్సుతుండు నా

వసమున దీని నెక్కిరిపుభంగమున న్ననుఁ బ్రీతుఁ జేసెడున్.

ప్రతిపదార్థం:

ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడు, ఎవండొ = ఎవరో ఒక, అసురుడు = రాక్షసుడు, వచ్చి = సమీపించి, తన = ఆ ముని యొక్క, ఆశ్రమమున్ = నివాసమును, చెడగొట్టున్ = నాశనము చేయుచున్నాడు, విసివి = విసిగిపోయి, నభంబున్ = ఆకాశమును, చూచితిని = చూశాను, వెంటనే = తక్షణమే, దివంబుననుండి = ఆకాశము నుండి, ఇద్ది = ఈ, దివ్య + తురంగము = ఉత్తమమైన గుర్రము, నా = నా యొక్క, వసతికిన్ = ఆశ్రమమునకు, ఏగుదెంచెను = వచ్చినది, భవత్ + సుతుండు = నీ కుమారుడు, దీనిన్ = ఈ గుర్రమును, ఎక్కి = అధిరోహించి, రిపు + భంగమునన్ = శత్రువును సంహరించి, నా + వసమున = నా ఆధీనములో ఉండి, నన్నున్ = నన్ను, ప్రీతున్ = సంతోషము కలవానిగా, చేసెడున్ = చేయగలడు.

తాత్పర్యం:

"ఒక రాక్షసుడు మాటిమాటికీ వచ్చి నా ఆశ్రమమును పాడుచేస్తున్నాడు. నేను విసిగిపోయి ఆకాశం వైపు చూడగా, ఈ దివ్య అశ్వం పైనుండి దిగి వచ్చింది. నీ కుమారుడు ఈ గుర్రాన్ని ఎక్కి ఆ రాక్షసుడిని సంహరించి నన్ను సంతోషపెడతాడు" అని ముని చెప్పాడు.

విశేషాలు:

ధర్మ రక్షణ కోసం దైవమే గుర్రము రూపంలో సహాయం పంపిందని ముని భావన.

192 పద్యం

ఉ. పంపుము నీకునూరకుఁ దపంబు సుఖంబుగ నాకు సాగ ర

క్షింపు మటన్న మౌనినుడికిం గృతకౌతుక మంగళున్ సుతున్

బొంపిరివోవు దీవనలఁ బోలఁ గుతూహలిఁ జేసి మౌనితో

నంపె నృపాలుఁ డాతఁడు తదాశ్రమ మొంది సుఖసితుండుగాన్.

ప్రతిపదార్థం:

పంపుము = పంపించుము, నీకున్ = నీకు, ఊరకున్ = సులభముగా, తపంబు = తపస్సు ఫలించును, నాకున్ = నాకు, సుఖంబుగ = హాయిగా, సాగన్ = యజ్ఞం సాగేలా, రక్షింపుము = కాపాడుము, అటన్న = అని పలుకగా, మౌని + నుడికిన్ = ఆ ఋషి మాటలకు, కృత + కౌతుక + మంగళున్ = చేయబడిన పెళ్ళి/శుభ కార్యము కలవానిని, సుతున్ = కుమారుని, పొంపిరివోవు = అతిశయించు, దీవనలన్ = ఆశీస్సులతో, పోలన్ = తగినట్లుగా, కుతూహలిన్ + చేసి = ఉత్సాహవంతునిగా చేసి, నృపాలుడు = శత్రుజిత్తు రాజు, మౌనితోన్ = ఋషితో, అంపెన్ = పంపాడు, అతడు = ఆ కుమార ఋతుధ్వజుడు, తత్ + ఆశ్రమము = ఆ ఆశ్రమమును, ఒంది = చేరి, సుఖ + స్థితుండు + కాన్ = సుఖముగా ఉన్నవాడై.

తాత్పర్యం:

"నీ కుమారుడిని పంపించు, నీకు పుణ్యం దక్కుతుంది, నా తపస్సు నిర్విఘ్నంగా సాగుతుంది" అన్న ముని మాటలకు రాజు అంగీకరించాడు. కుమారునికి శుభాలు పలికి, మంగళాశాసనాలు చేసి, ఎంతో ఉత్సాహంతో ముని వెంట పంపాడు. ఋతుధ్వజుడు ఆ ముని ఆశ్రమానికి చేరుకొని అక్కడ సుఖంగా ఉన్నాడు.

విశేషాలు:

తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించి, ముని సేవకై సిద్ధపడిన ఋతుధ్వజుని పితృవాక్య పరిపాలన, ధర్మనిరతి ఇక్కడ ప్రశంసనీయం.

దత్తాత్రేయుని చరిత్ర విపులంగా తనకు చెప్పమని సుమతిని అతని తండ్రి అడుగగా సుమతి అలర్కుడి చరిత్రను చెబుతున్న సందర్భంలోని పద్యాలకు వ్యాఖ్యానం.

ఇక అలర్కుడి చరిత్రను చెబుతాను విను.

శత్రుజిత్తు అనే రాజుకు ఋతుధ్వజుడు అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. ఆ కుమారుడికి నాగకుమారులు అత్యంత మిత్రులు. వారితో విడదీయరాని స్నేహం కలిగి ఆడుకునేవాడు. నాగకుమారుల తండ్రి అశ్వతరుడు. ఆయన ఒకసారి వారిని "మిత్రుల కోసం చేయదగిన సహాయం ఏమైనా ఉందా?" అని అడిగాడు.

సద్గుణవంతుడైన ఆ రాజకుమారుడితో స్నేహం చేయడానికి మీరు నిరంతరం భూలోకానికి వెళ్ళడం నాకు చాలా ఇష్టమైన విషయం. మంచివారితో స్నేహం చేయడం వల్ల ఎంతో మేలు జరుగుతుంది. ఆ ఋతుధ్వజుడు సామాన్యుడు కాదు; లోకానికి ఆయన చేసే ఉపకారం చూస్తుంటే సాక్షాత్తు విష్ణుమూర్తి అవతారమేమోననిపిస్తోంది. అటువంటి వాడితో స్నేహం చేసి మీరు గొప్ప విజయం సాధించారు. మంచి మిత్రులుగా మీరు ఆయనకు సహాయం చేయాలి. ఒకవేళ మీరు చేయలేని పెద్ద పని ఏదైనా ఉంటే నాకు చెప్పండి, నేను చేస్తాను" అని అశ్వతరుడు అన్నాడు

మదాలస - ఋతుధ్వజుల కథ

మిత్రత్వం మరియు యాగ సంరక్షణ: పూర్వం శత్రుజిత్తు అనే రాజుకు ఋతుధ్వజుడు అనే కుమారుడు ఉండేవాడు. అతనికి నాగకుమారులతో గొప్ప స్నేహం ఉండేది. ఒకసారి గాలవుడు అనే ముని తన యాగాన్ని రక్షించమని శత్రుజిత్తును కోరాడు. తండ్రి ఆజ్ఞ మేరకు ఋతుధ్వజుడు ఒక దివ్యమైన గుర్రాన్ని ఎక్కి యాగాన్ని కాపాడటానికి వెళ్ళాడు. ఆ గుర్రం వల్ల అతనికి 'కువలయాశ్వుడు' అనే పేరు వచ్చింది.

రాక్షసుని వెంట పాతాళానికి: యాగానికి ఆటంకం కలిగిస్తున్న ఒక రాక్షసుడు పంది రూపంలో వచ్చి, ఋతుధ్వజుడిని చూసి పారిపోయాడు. రాజు అతడిని వెంబడిస్తూ ఒక లోతైన గుహలోకి వెళ్ళాడు. అక్కడ పాతాళంలో అతనికి మదాలస అనే అందమైన కన్య కనిపించింది. ఆమె గంధర్వ రాజైన విశ్వావసు కుమార్తె. వారిద్దరూ మొదటి చూపులోనే ఒకరినొకరు ఇష్టపడ్డారు.

మదాలస దీనగాధ: మదాలస చెలికత్తె అయిన కుండల రాజుకు అసలు విషయం చెప్పింది: "పాతాళకేతువు అనే రాక్షసుడు మదాలసను అపహరించి, తన కొడుక్కి ఇచ్చి పెళ్లి చేయాలని ఇక్కడ బంధించాడు. బాధతో మదాలస ప్రాణాలు వదులుకోవాలనుకుంది. కానీ కామధేనువు ప్రత్యక్షమై.. 'నిన్ను రక్షించడానికి భూలోకం నుండి ఒక రాజు వస్తాడు, అతడే నీ భర్త అవుతాడు' అని ఓదార్చింది. ఇప్పుడు నువ్వు వచ్చావు కాబట్టి, మీరిద్దరూ పెళ్లి చేసుకోవడం ధర్మం" అని చెప్పింది.

వివాహం మరియు విజయం: వారి గురువుగారైన తుందిలుని సమక్షంలో ఋతుధ్వజుడు, మదాలసల వివాహం ఘనంగా జరిగింది. పెళ్లి ముగించుకుని వారు వెళ్తుండగా, పాతాళకేతువు అడ్డుపడి యుద్ధానికి దిగాడు. ఋతుధ్వజుడు ఆ రాక్షసుడిని సంహరించి, అతని తమ్ముడైన తాలకేతువును ఓడించాడు. ఆ తర్వాత తన దివ్య అశ్వంపై భార్యతో కలిసి స్వదేశానికి తిరిగి వచ్చి, తన తల్లిదండ్రులకు సంతోషాన్ని కలిగించాడు.

---

ముఖ్య విశేషాలు:

• నాయకుడు: ఋతుధ్వజుడు (కువలయాశ్వుడు).
• నాయిక: మదాలస (జ్ఞానానికి ప్రతీక).
• ప్రతినాయకుడు: పాతాళకేతువు.

తాలకేతువు పగ - మదాలస పునర్జన్మ

తాలకేతువు మాయాజాలం:

పాతాళకేతువు తమ్ముడైన తాలకేతువు తన అన్నను చంపిన ఋతుధ్వజునిపై పగ పెంచుకున్నాడు. ఒకరోజు ఋతుధ్వజుడు వేటకు వెళ్ళినప్పుడు, తాలకేతువు ఒక సాధువు వేషంలో అతడిని కలిశాడు. "నేను యాగం చేస్తున్నాను, నాకు ధనం కావాలి. నీ ఉంగరాన్ని దానంగా ఇచ్చి, నేను తిరిగి వచ్చేవరకు నా ఆశ్రమాన్ని కాపాడు" అని రాజును నమ్మించి ఉంగరం తీసుకున్నాడు.

అబద్ధపు వార్త - మదాలస మరణం:

తాలకేతువు నేరుగా రాజధానికి వెళ్లి, రాజు తండ్రి అయిన శత్రుజిత్తుతో.. "ఋతుధ్వజుడిని రాక్షసులు చంపేశారు, మేము అతనికి దహన సంస్కారాలు చేశాము. ఆనవాలుగా ఈ ఉంగరం ఒక్కటే మిగిలింది" అని ఏడుస్తున్నట్లు నటించి చెప్పాడు. ఆ వార్త విన్న వెంటనే, పతివ్రత అయిన మదాలస తట్టుకోలేక ప్రాణత్యాగం చేసింది. పగ తీర్చుకున్న తాలకేతువు తిరిగి రాజు వద్దకు వెళ్లి, ఏమీ ఎరగనట్లు కృతజ్ఞతలు చెప్పి పంపేశాడు.

రాజు ప్రతిజ్ఞ:

ఋతుధ్వజుడు ఇంటికి తిరిగి వచ్చాక జరిగిన ఘోరం తెలుసుకుని కుప్పకూలిపోయాడు. తన భార్యపై ఉన్న ప్రేమతో, "నేను ఇక ఏ ఇతర స్త్రీని వివాహం చేసుకోను" అని కఠిన ప్రతిజ్ఞ చేసి ఏకాకిగా ఉండిపోయాడు.

నాగరాజు తపస్సు:

ఋతుధ్వజుని స్నేహితులైన నాగకుమారులు ఈ విషయాన్ని తమ తండ్రి అశ్వతరునికి చెప్పారు. అశ్వతరుడు తన సోదరుడు కంబలునితో కలిసి సరస్వతీ దేవిని, పరమశివుడిని మెప్పించి తపస్సు చేశాడు. శివుడు ప్రత్యక్షం కాగా, "మదాలస మళ్ళీ మునుపటి రూపంతో నా కూతురిగా పుట్టాలి" అని వరం కోరాడు. శివుని సూచన మేరకు శ్రాద్ధ కర్మలు నిర్వహించి, మధ్యమ పిండాన్ని తన భార్యకు తినిపించగా, మదాలస ఆ నాగరాజుకు కుమార్తెగా జన్మించింది.

అలర్కుని జననం:

అశ్వతరుడు ఋతుధ్వజుడిని పాతాళానికి పిలిపించి, మదాలసను అతనికి అప్పగించాడు. వారు తిరిగి రాజ్యానికి వచ్చి సుఖంగా జీవిస్తూ నలుగురు కుమారులను కన్నారు.

1. మొదటి కుమారుడు: విక్రాంతుడు
2. రెండో కుమారుడు: సుబాహుడు
3. మూడో కుమారుడు: శత్రుమర్ధనుడు

రాజు పెట్టిన ఈ పేర్లు విని మదాలస నవ్వింది (ఎందుకంటే ఆత్మకు పేర్లతో సంబంధం లేదని ఆమె భావన). అప్పుడు రాజు "నాలుగో వాడికి నువ్వే పేరు పెట్టు" అనగా, ఆమె అతనికి 'అలర్కుడు' అని పేరు పెట్టింది.

---

పద్యం 193

ఉ. అంతట నొక్కనాఁ డసురుఁ డమ్ముని సందియ వార్చుచుండ ధ

ర్షింతు నటంచుఁ బంది యయి చెచ్చెర వచ్చెను బాపఁడే యటం

చింతటిలో న రేంద్రసుతుఁ డెక్కెఁ దురంగమ మెక్కువెట్టె వి

ల్లెంతయు నర్ధచంద్రశర మేసె నదల్చెను బాఴె దైత్యుఁడున్.

ప్రతిపదార్థం:

అంతటన్ = ఆ తర్వాత, ఒక్కనాఁడు = ఒక రోజున, అసురుఁడు = రాక్షసుడు, ఆ + ముని = ఆ ముని (గాలవుడు), సందియవార్చుచుండన్ = సంధ్యను ఉపాసిస్తూ ఉండగా, ధర్షింతున్ + అటంచున్ = బాధించెదను అని, పంది + అయి = వరాహ రూపమును ధరించి, చెచ్చెరన్ = వేగముగా, వచ్చెను = వచ్చెను, పాపఁడే + అటంచున్ = పాపాత్ముడే అని భావించి, ఇంతటిలోన్ = ఆ సమయంలోనే, నరేంద్ర + సుతుఁడు = రాజకుమారుడు (ఋతుధ్వజుడు), తురంగమము + ఎక్కెన్ = గుర్రాన్ని అధిరోహించెను, విల్లు + ఎక్కువెట్టెన్ = వింటికి నారిని సంధించెను, ఎంతయున్ = మిక్కిలిగా, అర్ధచంద్ర + శరము = అర్ధచంద్ర ఆకారము గల బాణమును, ఏసెన్ = ప్రయోగించెను, అదల్చెను = గర్జించెను, దైత్యుఁడున్ = రాక్షసుడు కూడా, పాఴెన్ = పారిపోయెను.

తాత్పర్యం:

ఒకరోజు గాలవ మహర్షి సంధ్యావందనం చేసుకుంటున్న సమయంలో, ఆ రాక్షసుడు మునిని హింసించాలనే ఉద్దేశంతో వరాహ రూపంలో అక్కడికి వచ్చాడు. వెంటనే రాజకుమారుడైన ఋతుధ్వజుడు గుర్రాన్ని ఎక్కి, వింటిని సంధించి, ఒక అర్ధచంద్ర బాణాన్ని ప్రయోగించాడు. ఆ దెబ్బకు భయపడిన రాక్షసుడు గర్జిస్తూ అక్కడి నుండి పారిపోయాడు.

విశేషాలు:

రాజకుమారుని చురుకుదనం మరియు ముని కార్యమునకు ఆటంకం కలగకుండా అతడు చూపిన పరాక్రమం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

పద్యం 194

ఉ. కాలికి బుద్ది సెప్పు సరిఁ గై కొని పోయె ఋతుధ్వజుండుఁ బా

తాలము దూఴె వాఁ డితఁడు దద్గతిఁ దద్దతుఁ డయ్యె నింతలోఁ

జాలక వాఁ డదృశ్యుఁ డగుచాయ నృపాత్మజుఁ డార సెం దదీ

యాలయమందు విశ్రమము నందుచుఁ గన్గొనె నొక్కసుందరిన్.

ప్రతిపదార్థం:

కాలికిన్ + బుద్ధి + చెప్పు + సరిన్ = పారిపోవుటకు సిద్ధముగా (మిక్కిలి వేగముగా), కైకొని + పోయెన్ = వెంటాడి వెళ్ళెను, ఋతుధ్వజుండున్ = ఋతుధ్వజుడు, వాఁడు = ఆ రాక్షసుడు, పాతాలము + దూఴెన్ = పాతాళ లోకములోకి ప్రవేశించెను, ఇతఁడు = ఈ ఋతుధ్వజుడు, తద్ + గతిన్ = అదే దారిలో, తత్ + గతుఁడు + అయ్యెన్ = వానిని అనుసరించిన వాడయ్యెను, ఇంతలోన్ = ఈ లోపల, వాఁడు = ఆ రాక్షసుడు, చాలక = పట్టుబడకుండా, అదృశ్యుఁడు + అగు + చాయన్ = మాయమైపోయే విధంగా, నృపాత్మజుఁడు = రాజకుమారుడు, ఆరసెన్ = వెతికెను, తదీయ + ఆలయమందున్ = ఆ రాక్షసుని నివాసమునందు, విశ్రమమున్ + అందుచున్ = విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, ఒక్క + సుందరిన్ = ఒక అందగత్తెను, కన్గొనెన్ = చూసెను.

తాత్పర్యం:

రాక్షసుడు ప్రాణభయంతో పారిపోతుండగా, ఋతుధ్వజుడు అతడిని వేగంగా వెంటాడాడు. ఆ రాక్షసుడు పాతాళ లోకంలోకి దూరి మాయమైపోయాడు. అతడిని వెతుకుతూ ఋతుధ్వజుడు కూడా పాతాళానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఒక భవనంలో వెతుకుతుండగా, అతనికి ఒక పరమ సుందరి కనిపించింది.

విశేషాలు:

రాక్షసుని మాయాశక్తి మరియు ఋతుధ్వజుని సాహసము ఇక్కడ వ్యక్తమవుతాయి. పాతాళ లోక వర్ణనలో భాగంగా ఒక సుందరి ప్రవేశం కథలో మలుపును సూచిస్తుంది.

పద్యం 195

క. ఎవ్వతె వీవు తలోదరి!

ఎవ్వరిదాన వని యడుగ నెదియుఁ బలుకకే

జవ్వని ప్రాసాదాగ్రముఁ

జివ్వున నెక్కుటయు నచటు చేరెఁ బతి వెసన్.

ప్రతిపదార్థం:

తలోదరి = సన్నని నడుము కలదానా!, వీవు = నీవు, ఎవ్వతెవు = ఎవరివి?, ఎవ్వరిదానవు = ఎవరికి సంబంధించిన దానివి?, అని + అడుగన్ = అని అడగగా, ఏదియున్ + పలుకక + ఏ = ఏమీ సమాధానం చెప్పకుండానే, జవ్వని = ఆ యువతి, ప్రాసాద + అగ్రమున్ = భవనము యొక్క పైభాగమును, చివ్వునన్ = వేగముగా, ఎక్కుటయున్ = ఎక్కగా, పతి = ఆ రాజకుమారుడు, వెసన్ = వెనువెంటనే, అచటు + చేరెన్ = అక్కడికి చేరుకున్నాడు.

తాత్పర్యం:

"ఓ సుందరీ! నీవు ఎవరివి? ఎక్కడి నుండి వచ్చావు?" అని ఋతుధ్వజుడు ఆమెను ప్రశ్నించాడు. కానీ ఆమె ఏ సమాధానం చెప్పకుండా వేగంగా ఆ భవనం పై అంతస్తులోకి వెళ్ళిపోయింది. ఆమె వెనువెంటనే రాజకుమారుడు కూడా అక్కడికి వెళ్ళాడు.

విశేషాలు:

ఆమె మౌనం మరియు ఆమె నడకలోని వేగం ఆమెలోని ఏదో ఒక ఆవేదనను లేదా రహస్యాన్ని సూచిస్తున్నాయి.

పద్యం 196

ఉ. కాముఁడు వద్ద లేని రతికామిని నాఁ దగు కన్నె నొక్కతెన్

భూమివిభుండు కాంచనవిభూషిత తల్పనిషణ్ణఁ జూచి ని

స్తామసరాజసుం డయి రసాతల దేవతఁగాఁ తలంచె నా

సామినిఁ గాంచి మైమఱపు సంగతిఁ జెందెను బాల లోలతన్.

ప్రతిపదార్థం:

కాముఁడు = మన్మథుడు, వద్ద + లేని = దగ్గర లేనట్టి, రతికామిని + నాన్ + తగు = రతీదేవి అని చెప్పదగిన, కన్నెన్ + ఒక్కతెన్ = ఒక కన్యను, భూమివిభుండు = రాజకుమారుడు, కాంచన + విభూషిత = బంగారముతో అలంకరింపబడిన, తల్ప + నిషణ్ణన్ = శయ్యపై కూర్చుని ఉన్న దానిని, చూచి = చూసి, నిస్తామస + రాజసుండు + అయి = తామస గుణము లేనివాడై, రసాతల + దేవతన్ + కాన్ = పాతాళ లోకపు దేవతగా, తలంచెన్ = భావించెను, ఆ + సామినిన్ + కాంచి = ఆ శ్రేష్ఠురాలిని చూసి, బాల + లోలతన్ = ఆ పడుచుపిల్ల పట్ల గల ఆసక్తితో, మైమఱపు + సంగతిన్ = పరవశమును, చెందెను = పొందెను.

తాత్పర్యం:

మన్మథుడు పక్కన లేని రతీదేవిలా ఉన్న ఆ కన్యను, బంగారు శయ్యపై కూర్చుని ఉండగా ఋతుధ్వజుడు చూశాడు. ఆమెను చూడగానే అతడు పాతాళ లోక దేవతగా భ్రమించి, ఆమె అందానికి ముగ్ధుడై పరవశించిపోయాడు.

విశేషాలు:

ఆమె సౌందర్యాన్ని రతీదేవితో పోల్చడం ద్వారా ఆమె అసమాన లావణ్యాన్ని కవి వర్ణించారు.

పద్యం 197

శా. చిత్రంబందలి బొమ్మయా యనఁగ మూర్ఛిల్లంగ నై యున్న యా

నేత్రానందకరిన్ గనుంగొని మహీనేత్రాత్మజుం డాలితో

నాత్రం బొప్పఁగ శీతలామృతమృదూద్య చ్చామరం బెత్తి స

ద్గాత్రి న్వీవ నొకింత యూరడిలి వేగం బుచ్చె నిట్టూరుపుల్.

ప్రతిపదార్థం:

చిత్రంబందలి = పటములోని, బొమ్మయా + అనఁగన్ = బొమ్మో అన్నట్లుగా, మూర్ఛిల్లంగన్ + ఐ + ఉన్న = స్పృహ తప్పి ఉన్న, ఆ + నేత్ర + ఆనందకరిన్ = కళ్లకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే ఆ సుందరిని, కనుంగొని = చూసి, మహీనేత్ర + ఆత్మజుండు = రాజకుమారుడు, ఆలితోన్ = ఆ స్త్రీ పట్ల, ఆత్రంబు + ఒప్పఁగన్ = ఆతురతతో, శీతల + అమృత + మృదు + ఉద్యత్ + చామరంబు = చల్లని అమృతము వంటి మెత్తని చామరమును, ఎత్తి = పట్టుకొని, సద్గాత్రిన్ = చక్కని శరీరము కల ఆమెకు, వీవన్ = విసరగా, ఒకింత = కొంచెం, ఊరడిలి = తేరుకొని, వేగన్ = వేగముగా, నిట్టూరుపుల్ = వేడి నిట్టూర్పులు, పుచ్చెన్ = విడిచెను.

తాత్పర్యం:

చిత్రపటంలోని బొమ్మలా స్పృహ కోల్పోయి పడి ఉన్న ఆమెను చూసి రాజకుమారుడు కంగారు పడ్డాడు. వెంటనే చల్లని చామరంతో ఆమెకు గాలిని వీచాడు. ఆమె కొంచెం సేపటికి స్పృహలోకి వచ్చి, దీర్ఘమైన నిట్టూర్పులు విడిచింది.

విశేషాలు:

ఆమె స్థితి పట్ల రాజకుమారుడు చూపిన ఆర్తి, సేవ ఇక్కడ కనబడుతున్నాయి. స్పృహ తప్పిన సుందరిని చిత్రపటంలోని బొమ్మతో పోల్చడం ఆమె నిశ్చల సౌందర్యానికి ప్రతీక.

పద్యం 198

మ. భయమో? మోహమొ? యింక నొక్కటియొ? విశ్వాసంబుతోఁ చెప్పితే

నయముం గూర్చెద నూరడిల్లు ముదితా! యం చాతఁ డూరార్ప ము

ద్దియ నోరాడక స్వీయవృత్తమున రద్దిం బెద్ద చింతించి యె

ద్దియొ చే జా టొనరించి యాలిచెవి నూదెన్ మందమందధ్వనిన్.

ప్రతిపదార్థం:

ముదితా = ఓ సుందరీ!, భయమో = భయమా?, మోహమొ = వ్యామోహమా?, ఇంకన్ + ఒక్కటియొ = లేక మరేదైనా కారణమా?, విశ్వాసంబుతోన్ = నమ్మకముతో, చెప్పితేన్ = చెబితే, నయమున్ + కూర్చెదన్ = మేలు చేసెదను, ఊరడిల్లుము = శాంతించుము, అంచున్ = అని, అతఁడు = ఆ రాజకుమారుడు, ఊరార్పన్ = ఓదార్చగా, ముద్దియ = ఆ చిన్నది, నోరాడక = మాట రాక, స్వీయ + వృత్తమునన్ = తన వృత్తాంతమునందు, రద్దిన్ = అలజడిని, పెద్ద + చింతించి = ఎక్కువగా ఆలోచించి, ఎద్దియొ = ఏదో ఒక, చే + చాటు + ఒనరించి = చేత్తో సైగ చేసి, ఆలి + చెవిన్ = ఆ చెలికత్తె చెవిలో, మందమంద + ధ్వనిన్ = అతి మెల్లని స్వరముతో, ఊదెన్ = చెప్పెను.

తాత్పర్యం:

"ఓ సుందరీ! నీ భయానికి లేదా దుఃఖానికి కారణం ఏమిటి? భయమా, మోహమా లేక మరేదైనానా? నాతో చెబితే నీకు మేలు చేస్తాను" అని ఋతుధ్వజుడు ఓదార్చాడు. ఆమె స్వయంగా ఏమీ మాట్లాడలేక, తనలో తాను ఎంతో మధనపడి, పక్కనే ఉన్న తన చెలికత్తె చెవిలో మెల్లగా తన మనసులోని మాటను చెప్పింది.

విశేషాలు:

రాజకుమారుని దయార్ద్ర హృదయం మరియు ఆ సుందరి యొక్క బిడియం లేదా సంకోచం ఇక్కడ చక్కగా వర్ణించబడింది. ఆమె నేరుగా మాట్లాడలేక చెలికత్తెను ఆశ్రయించడం నాటి స్త్రీల సహజ సిద్ధమైన లజ్జను తెలియజేస్తుంది.

199వ పద్యము:

చ. అది మది నూహసేసి యనె నాతనితో స్మరసుందరుండ! చె

ప్పుదు నెటు? లూరకుందు నెటు? పో నినుఁ జూపి యనంగుఁ డమ్ములం

గుదెఁగొని ముగ్ధ పేరురము గ్రుచ్చుచునుండె దయందొఱంగి యం

గద కిటు లయ్యె నింతి విను గాథ యగాధధృతీ! వచించెదన్.

ప్రతిపదార్థము:

అగాధ+ధృతీ = అపారమైన ధైర్యము కలవాడా, అది = ఆ మదాలస, మదిన్ = మనస్సులో, ఊహసేసి = ఆలోచించి, ఆతనితోన్ = ఆ ఋతుధ్వజునితో, అనెన్ = పలికెను (చెలికత్తె ద్వారా), స్మర+సుందరుండ = మన్మథుని వంటి అందగాడా, చెప్పుదున్ = చెబుతాను, ఎటుల = ఏ విధముగా, ఊరకుందును = మిన్నకుండిపోతాను, ఎటుల = ఏ విధముగా, పో = పోనీ, నినున్ = నిన్ను, చూపి = చూపించి, అనంగుడు = మన్మథుడు, అమ్ములన్ = బాణములను, కుదెగొని = గుంపుగా తీసుకొని, దయన్ = దయను, తొఱంగి = విడిచి, ముగ్ధ = ఈ అమాయకురాలైన మదాలస యొక్క, పేరురమున్ = విశాలమైన హృదయమునందు, గ్రుచ్చుచునుండెన్ = గుచ్చుచున్నాడు, అంగదకున్ = శరీర తాపమునకు, ఇంతి = ఈ చిన్నది, ఇటులయ్యెన్ = ఈ విధముగా అయినది, విను = ఆలకించుము, గాథ = ఈ కథను, వచించెదన్ = తెలియజేస్తాను.

తాత్పర్యం:

మిక్కిలి ధైర్యవంతుడా! మన్మథుని వంటి రూపము గలవాడా! ఆ మదాలస తన మనస్సులో ఆలోచించి తన చెలికత్తె ద్వారా ఇలా చెప్పించింది: "నేను ఏమని చెప్పను? ఎలా ఊరకుండగలను? నిన్ను చూపి, మన్మథుడు దయలేకుండా తన బాణాల సమూహంతో ఈ ముగ్ధ హృదయాన్ని గాయపరుస్తున్నాడు. ఈమె శరీర తాపానికి కారణం ఇదే. ఓ రాకుమారా! ఈమె కథను వివరిస్తాను విను."

విశేషాలు:

మదాలస ఋతుధ్వజుని చూడగానే అనురాగవతి అయినదని, ఆమె విరహ తాపాన్ని చెలికత్తె వర్ణించిన తీరు ఇక్కడ మనోహరంగా ఉంది.

---

200వ పద్యము:

సీ. విశ్వావసుండు నా విఖ్యాతనాముఁ డు

న్నాఁడు నాకమున గంధర్వరాజు

తత్తనూజాత మదాలస దీని పే

రనఘ! కన్నియ యిది యందకత్తె

దానవుండు ద్విషద్విచారణుం డాత్మజుం

డల చంద్రకేతుసమాహ్వయునకు

నీతండు పాతాలకేతుసంజ్ఞాతుండు

కొనివచ్చెఁ పాతాలకుహరమునకు

మా చెలిఁ దమోమయంబైన మాయసేసి

యుద్వహింపఁగ నుండెఁ ద్రయోదశిఁ దిథి

శూద్రశూద్రుఁడు నేదసంశ్రుతి కెటు లటు

తగడు చార్వంగి కసురుఁడు తగఁడు తగఁడు.

ప్రతిపదార్థము:

అనఘ = పాపరహితుడా, నాకమునన్ = స్వర్గమునందు, విశ్వావసుండు = విశ్వావసుడు, నా = అనే, విఖ్యాత+నాముడు = ప్రసిద్ధమైన పేరు గల, గంధర్వ+రాజు = గంధర్వ రాజు, ఉన్నాడు = ఉన్నాడు, దీని = ఈమె, పేరు = నామము, మదాలస = మదాలస, తత్+తనూజాత = ఆయన పుత్రిక, ఇది = ఈమె, అందకత్తె = మిక్కిలి సౌందర్యవతి అయిన, కన్నియ = కన్య, అల = ఆ, చంద్రకేతు+సమాహ్వయునకు = చంద్రకేతువు అను పేరు గల వానికి, ఆత్మజుండు = కుమారుడు, ద్విషద్+విచారణుడు = శత్రువులను హింసించువాడు, దానవుండు = రాక్షసుడు, ఈతండు = ఇతడు, పాతాలకేతు+సంజ్ఞాతుండు = పాతాళకేతువు అను పేరు గలవాడు, మా చెలిన్ = మా స్నేహితురాలిని, తమోమయంబు+ఐన = చీకటితో కూడిన, మాయ+చేసి = మాయావి యై, పాతాల+కుహరమునకున్ = పాతాళ బిలమునకు, కొనివచ్చెన్ = తీసుకువచ్చాడు, త్రయోదశి = త్రయోదశి అను, తిథిన్ = తిథి యందు, ఉద్వహింపగన్ = వివాహము చేసుకోబోవుచు, ఉండెన్ = ఉన్నాడు, వేద+సంశ్రుతికిన్ = వేదములను వినుటకు, శూద్ర+శూద్రుడు = అత్యంత నీచుడైన వాడు, ఎటుల = ఏ విధముగా, అటు = ఆ విధముగానే, చార్వంగికిన్ = అందమైన అవయవములు గల ఈమెకు, అసురుడు = ఈ రాక్షసుడు, తగడు = తగడు, తగడు = ఏమాత్రము తగడు.

తాత్పర్యం:

పుణ్యాత్ముడా! స్వర్గలోకంలో విశ్వావసుడు అనే ప్రసిద్ధ గంధర్వరాజు ఉన్నాడు. ఈమె ఆయన కుమార్తె మదాలస. ఈమె పరమ సుందరి. చంద్రకేతువు కుమారుడైన పాతాళకేతువు అనే రాక్షసుడు మాయ చేసి ఈమెను పాతాళానికి అపహరించుకు వచ్చాడు. రాబోయే త్రయోదశి నాడు ఈమెను పెళ్ళి చేసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. వేదాలను వినడానికి చరమజాతివాడు ఏ విధంగా అనర్హుడో, ఈ సుందరిని పొందడానికి ఆ రాక్షసుడు కూడా అంత అనర్హుడు. అతడు ఈమెకు ఏమాత్రం తగడు.

విశేషాలు:

రాక్షసుని అకృత్యాన్ని, మదాలస గొప్పతనాన్ని చెలికత్తె ఇక్కడ స్పష్టంగా వివరించింది. వేద శ్రవణానికి అనర్హతను పోలికగా చెప్పడం విశేషం.

---

201వ పద్యము:

ఉ. ఇన్నలినాక్షి యొప్పమి నతీతదినమ్మున మేను వాయ నై

యున్న వచించె నా సురభి యుగ్మలి! యీతఁడు నిన్నుఁ బొందలేఁ

డెన్నఁగ మర్త్యలోకమున కేగిన వీని నెవండు శస్త్రసం

భిన్ను నొనర్చు వాఁ డగుఁజుమీ పతి నీకు ద్రుతంబ యం చనెన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఈ+నలినాక్షి = పద్మముల వంటి కన్నులు గల ఈమె, ఒప్పమిన్ = ఇష్టము లేక, అతీత+దినమ్మున = గడిచిన రోజున, మేను = ప్రాణములను, వాయనై = వదలదలచి, ఉన్నన్ = ఉండగా, ఆ = ఆ, సురభి = సురభి (కామధేనువు), వచించెన్ = ఇలా పలికెను, ఉగ్మలి = ఓ చిన్నదానా, ఈతడు = ఈ రాక్షసుడు, నిన్నున్ = నిన్ను, పొందలేడు = పొందలేడు, ఎన్నగన్ = యోచించగా, మర్త్య+లోకమునకు = భూలోకమునకు, ఏగిన = వెళ్ళిన, వీనిన్ = ఇతనిని, ఎవడు = ఏ వీరుడు, శస్త్ర+సంభిన్నున్ = ఆయుధములతో చీల్చిన వాడు, ఒనర్చువాడు = చేస్తాడో, వాడు+అగున్+చుమీ = అతడే అవుతాడు సుమా, నీకు = నీకు, పతి = భర్త, ద్రుతంబు+అ = త్వరలోనే, అంచున్ = అంటూ, అనెన్ = పలికెను.

తాత్పర్యం:

ఈ పద్మాక్షి రాక్షసుడికి లొంగక, ప్రాణత్యాగం చేయాలని నిశ్చయించుకున్నప్పుడు కామధేనువు ప్రత్యక్షమై ఇలా చెప్పింది: "ఓ చిన్నదానా! బాధపడకు. ఈ రాక్షసుడు నిన్ను పొందలేడు. భూలోకానికి వెళ్ళిన ఈ రాక్షసుడిని ఎవడైతే తన శస్త్రాలతో సంహరిస్తాడో, అతడే నీకు భర్త అవుతాడు" అని ఓదార్చింది.

విశేషాలు:

మదాలసకు ధైర్యాన్ని ఇచ్చేలా దైవవాణి లేదా సురభి మాటలు ఇక్కడ సందర్భోచితంగా ఉన్నాయి.

---

202వ పద్యము:

ఉ. కుండల పేరి దానఁ గొమకుం జెలి నేను మనోహరాంగ! నీ

చుం డితఁ డిప్డ పంది యయి చొచ్చె మహీతలమందు వీని నె

వ్వండొ శరాళి గ్రొచ్చె మునిపాలనకై జనపాలుఁ డొక్కఁ డ

చ్చండత కోడి వాఁ డెన సెఁ జాటుగ స్వాలయ మేను జూడగన్.

ప్రతిపదార్థము:

మనోహర+అంగ = అందమైన రూపము కలవాడా, కుండల = కుండల, పేరిదానన్ = అను పేరు గలదానిని, నేను = నేను, కొమకున్ = ఈ కొమ్మకు (మదాలసకు), చెలిన్ = చెలికత్తెను, నీచుండు = నీచుడైన, ఇతడు = ఈ రాక్షసుడు, ఇప్పుడు = ఈ సమయమున, పంది = వరాహము, అయి = రూపము దాల్చి, మహీతలము+అందు = భూమండలము పైకి, చొచ్చెన్ = వెళ్ళాడు, ముని+పాలనకై = మునిని రక్షించుట కొరకు, ఒక్కడు = ఒక, జనపాలుడు = రాజు, వీనిన్ = ఇతనిని, శర+ఆళిన్ = బాణముల సమూహముతో, గ్రొచ్చెన్ = గుచ్చెను, ఆ = ఆ, చండతకు = పరాక్రమమునకు, ఓడి = భయపడి, వాడు = ఆ రాక్షసుడు, నేను = నేను, చూడగన్ = చూస్తుండగానే, చాటుగ = రహస్యముగా, స్వ+ఆలయము = తన నివాసమును, ఎనసెన్ = చేరెను.

తాత్పర్యం:

సుందరాంగా! నా పేరు కుండల. నేను మదాలసకు ప్రాణసఖిని. నీచుడైన ఈ రాక్షసుడు పంది రూపం ధరించి భూలోకానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఎవరో ఒక రాజు మునిని రక్షించడం కోసం ఇతడిని బాణాలతో కొట్టాడు. ఆ దెబ్బలకు తాళలేక, ఆ వీరుడి పరాక్రమానికి భయపడి, నేను చూస్తుండగానే వాడు తన నివాసానికి పారిపోయి వచ్చాడు.

విశేషాలు:

రాక్షసుడు పారిపోయి రావడం, అతడిని కొట్టిన వీరుడు ఎవరో అన్న ఉత్కంఠను ఈ పద్యం కలిగిస్తుంది.

---

203వ పద్యము:

ఉ. అక్కడఁ జూచి యిక్కడకు నాగత నై నినుఁ గంటి నింతలో

నెక్కడివాఁడ వెవ్వఁడ వహీనకుమారుఁడవా? నరుండవా?

నిక్కము వేల్పవా? యిటకు నీ వెటు వచ్చితి మర్యుఁ డైన నీ

యిక్క జొరంగరాద మహితేచ్ఛ! భవద్విధ మానతీయవే.

ప్రతిపదార్థము:

అక్కడ = అక్కడ (రాక్షసుడు పారిపోయి వచ్చిన చోట), చూచి = చూసి, ఇక్కడకున్ = ఈ ప్రదేశమునకు, ఆగతను+ఐ = వచ్చినదాననై, నినున్ = నిన్ను, కంటిన్ = చూశాను, ఇంతలోన్ = ఈ లోపుగా, ఎక్కడివాడవు = నీవు ఏ ప్రాంతము వాడవు, ఎవ్వడవు = ఎవరు, అహీన+కుమారుడవా = నాగకుమారుడవా, నరుండవా = మనుష్యుడవా, నిక్కము = నిజముగా, వేల్పవా = దేవతవా, ఇటకు = ఇక్కడికి, నీవు = నీవు, ఎటు = ఏ విధముగా, వచ్చితి = వచ్చావు, మర్త్యుడు = మానవుడు, ఐన = అయినచో, ఈ = ఈ, ఇక్క = చోటుకు, చొరంగరాదు+అ = ప్రవేశించలేడు కదా, మహిత+ఇచ్ఛ = గొప్ప కోరిక కలవాడా, భవత్+విధము = నీ వృత్తాంతమును, ఆనతీయవే = ఆజ్ఞాపించుము (తెలియజేయుము).

తాత్పర్యం:

అక్కడ రాక్షసుడిని చూసి ఇక్కడికి వచ్చేసరికి నిన్ను చూశాను. ఇంతకీ నువ్వు ఎవరివి? ఎక్కడి నుండి వచ్చావు? నాగకుమారుడివా లేక మనుష్యుడివా? లేక నిజంగా దేవతవా? ఇక్కడికి ఎలా రాగలిగావు? సాధారణ మానవులెవరూ ఈ పాతాళ లోకానికి రాలేరు కదా! ఓ మహానుభావా! నీ వివరాలేమిటో మాకు తెలియజేయి.

విశేషాలు:

ఋతుధ్వజుని తేజస్సును చూసి కుండల ఆశ్చర్యపోతూ, అతడు సామాన్య మానవుడు కాదని గ్రహించి అడిగిన ప్రశ్నలు ఇక్కడ ఆసక్తికరంగా ఉన్నాయి.

204 వ పద్యం

చ. సురభి వచించినట్టి కృతి చొప్పడెనో? యిఁక దాపనేల? నీ

సురుచిర మైన మేను గుణసుందర! తన్వి వరింప నెంచి చొ

క్కి రమణి యిట్టు లై నది విశీర్ణమనోభవ బాణవేదనన్

వరవిభవా! వచింపు నిజవర్తనమున్ విధిసంవిధానమున్.

ప్రతిపదార్థము:

గుణసుందర = సద్గుణములచే అందగాడా!, సురభి = సురభి అనే దేవతావు, వచించినట్టి = చెప్పినటువంటి, కృతి = కార్యము (విధానము), చొప్పడెనో = కుదిరినదో ఏమో!, ఇక = ఇక మీదట, దాపనేల = దాచడం ఎందుకు?, వరవిభవా = గొప్ప ఐశ్వర్యము కలవాడా!, నీ + సురుచిరము + ఐన = నీదైన మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైన, మేను = శరీరమును, తన్వి = ఈ సుకుమారి (మదాలస), వరింపన్ + ఎంచి = పెండ్లి చేసుకోవాలని కోరి, చొక్కి = పరవశించి, రమణి = ఈ చిన్నది, విశీర్ణ + మనోభవ + బాణ + వేదనన్ = విచ్ఛిన్నమైన మన్మథుని బాణముల బాధచేత, ఇట్టులు + ఐనది = ఈ విధముగా అయినది, నిజ + వర్తనమున్ = నీ యొక్క నిశ్చయమైన ప్రవర్తనను (వృత్తాంతమును), విధి + సంవిధానమున్ = విధి నిర్ణయమును, వచింపు = తెలుపుము.

తాత్పర్యము:

గుణవంతుడా! సురభి పూర్వం చెప్పినట్లే జరుగుతున్నట్లుంది, ఇక దాచడం ఎందుకు? నీ సుందర విగ్రహాన్ని చూసి ఈ మదాలస నిన్ను వరించాలని మోహించింది. మన్మథ బాణాల బాధతో పరవశించి ఇలా వివశ అయిపోయింది. ఓ మహానుభావా! నీవు ఎవరు? నీ వృత్తాంతం ఏమిటి? ఇక్కడికి ఎలా వచ్చావో ఆ దైవ సంకల్పాన్ని వివరించు.

విశేషములు:

మదాలస స్థితిని మన్మథ బాణ పీడితముగా వర్ణించడం ద్వారా ఆమె అనురాగాన్ని కవి ఇక్కడ వ్యక్తపరిచారు. సురభి అనే కామధేనువు చెప్పిన భవిష్యత్తు నిజమవుతోందని కుండల భావన.

---

205 వ పద్యం

చ. అన విని పల్కె నేఁ గువలయాశ్వుఁ డన న్మహి శత్రుజిన్మహా

వనిపతిసూతి గాలవునివాసమునన్ మునివిఘ్న కారిఁ బం

దిని దితిజాధముం బొడిచి దిక్కిఱి పాఱిన వానివెంట ని

మ్మనికికి వచ్చితిన్ దురితు మాయికు నాతని ద్రుంపఁ దెంపుమై.

ప్రతిపదార్థము:

అనన్ = ఆ మాటలు అనగా, విని = ఆలకించి, పల్కెన్ = ఇట్లు పలికెను, నేన్ = నేను, మహి = భూమిపై, శత్రుజిత్ + మహా + అవనిపతి + సూతిన్ = శత్రుజిత్తు అనే గొప్ప రాజు కుమారుడను, కువలయాశ్వుడను + అనన్ = కువలయాశ్వుడు అనే పేరు గలవాడను, గాలవుని + నివాసమునన్ = గాలవ మహర్షి ఆశ్రమమున, ముని + విఘ్నకారిన్ = మునుల యజ్ఞాలకు ఆటంకము కలిగించే వానిని, పందిని = వరాహ రూపంలో ఉన్న, దితిజ + అధమున్ = రాక్షసాధముడిని, పొడిచి = గాయపరచి, దిక్కు + ఎఱి = దిక్కు తోచక, పాఱిన + వాని + వెంట = పారిపోయిన ఆ రాక్షసుడిని వెంబడిస్తూ, దురితున్ = పాపాత్ముడు, మాయికున్ = మాయావి అయిన, ఆతనిన్ = ఆ రాక్షసుడిని, తెంపుమై = సాహసముతో, త్రుంపన్ = చంపడానికి, ఈ + మనికికిన్ = ఈ నివాసమునకు (పాతాళానికి), వచ్చితిన్ = వచ్చాను.

తాత్పర్యము:

ఆ మాటలు విని ఋతుధ్వజుడు ఇలా అన్నాడు: "నేను శత్రుజిత్తు మహారాజు కుమారుడను, నన్ను కువలయాశ్వుడు అంటారు. గాలవ మహర్షి యజ్ఞాన్ని పాడుచేస్తున్న ఒక రాక్షసుడు పంది రూపంలో రాగా, వాడిని కొట్టాను. గాయపడి దిక్కుతోచక పారిపోతున్న ఆ మాయావిని, పాపాత్ముడిని అంతం చేయాలనే సాహసంతో వెంబడిస్తూ ఈ పాతాళ లోకానికి వచ్చాను."

విశేషములు:

రాక్షసుని సంహరించాలనే క్షత్రియ ధర్మాన్ని, పరాక్రమాన్ని కువలయాశ్వుడు ఇక్కడ వెల్లడించాడు.

---

206 వ పద్యం

గీ. ఇంతలో మీరు గాంచితి రే నరుండ

దానవుఁడఁ గాను దేవుండఁ గాననవుడుఁ

కుండలయుఁ బల్కె భూవరాఖండలుండ!

సురభి చెప్పిన చొప్పిది సూనృతంబె.

ప్రతిపదార్థము:

ఇంతలో = ఈ లోపు, మీరు = మీరు, కాంచితిరి = నన్ను చూశారు, ఏన్ = నేను, నరుండన్ = మనుష్యుడను, దానవుడన్ + కాను = రాక్షసుడను కాను, దేవుండన్ + కాను = దేవతను కాను, అనవుడున్ = అని చెప్పగా, కుండల + యున్ = కుండల కూడా, పల్కెన్ = ఇట్లనెను, భూవర + అఖండలుండ = రాజశ్రేష్ఠుడా!, సురభి = సురభి, చెప్పిన = తెలిపిన, చొప్పు + ఇది = ఈ విధానము, సూనృతంబె = ముమ్మాటికీ సత్యమే.

తాత్పర్యము:

"నేను కేవలం మనిషిని మాత్రమే, దేవతను గాని రాక్షసుడిని గాని కాను. ఆ రాక్షసుడిని వెతుకుతూ రాగా మిమ్మల్ని చూశాను" అని రాజు చెప్పాడు. అప్పుడు కుండల "ఓ రాజేంద్రా! సురభి చెప్పిన మాట అక్షర సత్యమైంది" అని పలికింది.

విశేషములు:

మదాలస వివాహం ఒక మనుష్యుడితో జరుగుతుందని సురభి పూర్వమే చెప్పి ఉండవచ్చు, అందుకే కుండల 'సూనృతం' (సత్యం) అని ధ్రువీకరించింది.

---

207 వ పద్యం

ఉ. పాపుఁడు దెబ్బ తిన్నది భవచ్ఛరయుక్తిన సందియంబు లే

దీపగిది న్నినుం బెరసి యీ తనుమధ్య సభాగ్య మయ్యె వీ

రా! పొలఁతిం గ్రహింపుము త్వదాశ్రయ మందు సమాహితుండ వై

యాపయిఁ జేయ నౌ పనికి నాయితమయ్యెదుగాక యం చనన్.

ప్రతిపదార్థము:

వీరా = ఓ వీరుడా!, పాపుడు = ఆ పాపాత్ముడైన రాక్షసుడు, భవత్ + శర + యుక్తిన = నీ బాణము దెబ్బతోనే, దెబ్బ + తిన్నది = దెబ్బతిన్నాడు (చనిపోయాడు), సందియంబు + లేదు = సందేహం లేదు, ఈ + పగిదిన్ = ఈ విధముగా, నినున్ = నిన్ను, పెరసి = పొంది (కలిసి), ఈ + తనుమధ్య = ఈ సన్నని నడుము కల మదాలస, సభాగ్యము + అయ్యెన్ = అదృష్టవంతురాలైనది, పొలంతిన్ = ఈ స్త్రీని, గ్రహింపుము = స్వీకరించుము (పెళ్ళి చేసుకో), త్వత్ + ఆశ్రయము + అందున్ = నీ ఆశ్రయమునందు, సమాహితుండవు + ఐ = నిలకడ కలిగినవాడవై, ఆ + పయిన్ = ఆ తరువాత, చేయన్ + ఔ = చేయవలసిన, పనికిన్ = కార్యమునకు, ఆయితము + అయ్యెదు + కాక = సిద్ధపడవచ్చును, అంచున్ + అనన్ = అని చెప్పగా.

తాత్పర్యము:

"ఓ వీరుడా! ఆ రాక్షసుడు నీ బాణ దెబ్బకే చనిపోయాడు, అందులో సందేహం లేదు. ఈ విధంగా నిన్ను చేరుకున్న ఈ మదాలస ఎంతో అదృష్టవంతురాలు. ఈమెను భార్యగా స్వీకరించు. నీ రక్షణలో స్థిరపడిన తర్వాత, నీవు చేయవలసిన ఇతర కార్యాల గురించి ఆలోచించవచ్చు" అని కుండల చెప్పింది.

విశేషములు:

శత్రువు నశించాడని భరోసా ఇస్తూ, మదాలసను స్వీకరించమని కుండల రాజును కోరిన సందర్భమిది.

---

208 వ పద్యం

చ. వనితఁ గొనంగ నౌన పరవంతుఁడ నా కిపు దన్నుమిన్న! మ

జ్జనకుఁడు స్వామి గల్ల నని క్ష్మా వరనందనుఁ డంచు నుండ యో

గిని యగు కొంత నెచ్చెలి యొగిం దలఁచెన్మది శాంతు యోగివ

ర్యుని ఘనుఁ దుందిలాభిధు గురు న్గురుతుల్యుఁ గుమారమాన్యునిన్.

ప్రతిపదార్థము:

తన్నుమిన్న = ఓ శ్రేష్ఠురాలా!, ఇప్పుడు = ఈ సమయాన, వనితన్ = ఈ స్త్రీని, కొనంగన్ + ఔన = స్వీకరించడం తగునా?, నాకున్ = నాకు, మత్ + జనకుడు = నా తండ్రి, స్వామి = యజమాని (ప్రభువు), కల్లన్ + అని = కాదనలేను అని, క్ష్మావరనందనుడు = రాజకుమారుడు (ఋతుధ్వజుడు), అంచున్ + ఉండన్ = అంటూ ఉండగా, యోగిని + అగు = యోగిని అయిన, కొంత = ఆ స్త్రీ (కుండల), నెచ్చెలి = తన స్నేహితురాలు, శాంతున్ = శాంత స్వభావుడైన వానిని, యోగి + వర్యుని = యోగులలో శ్రేష్ఠుడిని, ఘనున్ = గొప్పవాడైన, తుందిల + అభిధున్ = తుందిలుడు అనే పేరు గలవానిని, గురున్ = గురువును, గురుతుల్యున్ = తండ్రి వంటి వానిని, కుమార + మాన్యునిన్ = కుమారులచే గౌరవింపబడే వానిని, మదిన్ = మనసులో, ఒగిన్ = చక్కగా, తలచెన్ = స్మరించెను.

తాత్పర్యము:

"ఓ సుందరీ! నేను స్వతంత్రుడిని కాను, మా తండ్రిగారి అనుమతి లేకుండా ఈమెను పెళ్ళి చేసుకోవడం ధర్మమా?" అని ఋతుధ్వజుడు సందేహించాడు. అప్పుడు యోగిని అయిన కుండల, మదాలస క్షేమం కోరి, శాంతమూర్తి, యోగిశ్రేష్ఠుడు అయిన 'తుందిలుడు' అనే మహర్షిని తన మనసులో తలచుకుంది.

విశేషములు:

పితృవాక్య పరిపాలన పట్ల ఋతుధ్వజుడికి ఉన్న నిబద్ధత ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. సమస్య పరిష్కారానికి కుండల తన గురువును ప్రార్థించింది.

---

209 వ పద్యం

ఉ. అప్పుడ వచ్చె నా మునియు నాత్తనమిత్కుశముఖ్యవస్తుఁడై

గొప్ప మదాలసాప్రియము కుండలగౌరవ మెంచి రాట్సుతున్

దప్పని దిద్ది దైవముపథం బనుచు న్వినిపించి పావకున్

దెప్పునఁ గూర్చి మంత్రసు విధిం గృతమంగళ సంవిధానుఁ డై.

ప్రతిపదార్థము:

అప్పుడ = ఆమె తలచుకున్న వెంటనే, ఆ + మునియున్ = ఆ తుందిల మహర్షి కూడా, ఆత్త + నమిత్ + కుశ + ముఖ్య + వస్తుడు + ఐ = చేత పట్టబడిన సమిధలు, దర్భలు మొదలైన ముఖ్య వస్తువులు కలవాడై, వచ్చెన్ = వచ్చెను, గొప్ప = మిక్కిలి, మదాలసా + ప్రియము = మదాలసకు ఇష్టమైన దానిని, కుండల + గౌరవమున్ = కుండల పట్ల గల గౌరవమును, ఎంచి = తలచి, రాట్సుతున్ = రాజకుమారుడిని, తప్పని + దిద్ది = సందేహాన్ని తొలగించి, దైవము + పథంబు + అనుచున్ = ఇది దైవ నిర్ణయమని, వినిపించి = చెప్పి, తెప్పునన్ = వేగముగా, పావకున్ = అగ్నిని, కూర్చి = ప్రతిష్ఠించి, మంత్ర + సువిధిన్ = మంత్రయుక్తమైన మంచి విధానముతో, కృత + మంగళ + సంవిధానుడు + ఐ = శుభప్రదమైన పెళ్ళి ఏర్పాట్లు చేసినవాడై.

తాత్పర్యము:

కుండల తలచుకోగానే తుందిల మహర్షి సమిధలు, దర్భలతో అక్కడికి వచ్చాడు. మదాలస ఇష్టాన్ని, కుండల విన్నపాన్ని మన్నించి, రాజకుమారుడి సందేహాలను తీర్చాడు. "ఇది దైవ సంకల్పం" అని నచ్చజెప్పి, వెంటనే అగ్నిని ప్రతిష్ఠించి, వేద మంత్రాల సాక్షిగా మదాలసా ఋతుధ్వజులకు వైభవంగా వివాహం జరిపించాడు.

విశేషములు:

మహర్షి స్వయంగా వచ్చి వివాహం జరిపించడం ద్వారా ఈ సంబంధానికి దైవికమైన మరియు శాస్త్రీయమైన బలం చేకూరిందని కవి వర్ణించారు.

210 పద్యం

గీ. పెండ్లి సేయించి కన్య నొప్పించి పోయె

దాను దుందిలమౌని యథాగతముగ

దంపతుల నిచ్చ దీవించి తప మొనర్పఁ

గుండలయుఁ జనెఁ తదనుజ్ఞఁ గొని ప్రియమున. 210

ప్రతిపదార్థము:

తుందిల + మౌని = తుందిలుడు అనే ముని, పెండ్లి + చేయించి = వివాహము జరిపించి, కన్యన్ = ఆ కన్యను (మదాలసను), ఒప్పించి = (రాజుకు) అప్పగించి, దంపతులన్ = ఆ నూతన దంపతులను, ఇచ్చన్ = ఇష్టపూర్వకముగా, దీవించి = ఆశీర్వదించి, యథా + గతముగన్ = వచ్చిన దారినే, తాను = తాను, పోయెన్ = వెళ్ళిపోయెను, కుండల + యున్ = కుండల కూడా, తపము + ఒనర్పన్ = తపస్సు చేసుకోవడానికి, తత్ + అనుజ్ఞన్ = ఆ ముని యొక్క (లేదా రాజు యొక్క) అనుమతిని, కొని = తీసుకుని, ప్రియమునన్ = సంతోషముతో, చనెన్ = వెళ్ళెను.

తాత్పర్యము:

తుందిల మహర్షి మదాలసా ఋతుధ్వజులకు వివాహం జరిపించి, కన్యను రాజుకు అప్పగించి, ఆ దంపతులను మనసారా దీవించి వెళ్ళిపోయాడు. ఆ తరువాత కుండల కూడా వారి వద్ద సెలవు తీసుకుని, తపస్సు చేసుకోవడానికి సంతోషంగా వెళ్ళింది.

విశేషములు:

వివాహ బాధ్యత తీరగానే ముని, కుండల తమ విధులకు (తపస్సుకు) మళ్ళడం వారి నిరీహను సూచిస్తుంది.

---

211 పద్యం

ఉ. అంతట శత్రుజిత్తనయుఁ డాలి నిజాశ్వసమూఢఁ జేసి ని

ర్గంతుమనస్కుఁ డై వినె ఖరధ్వని దైత్యకుల ప్రభుండు స్వః

ప్రాంతమునుండి తెచ్చిన మదాలస పేరిటి స్త్రైణరత్న మా

గంతుకుఁ డక్కటా యెవఁడొ కై కొనిపోయెడు నడ్డుఁ డం చటన్. 211

ప్రతిపదార్థము:

అంతట = ఆ పైన, శత్రుజిత్ + తనయుడు = శత్రుజిత్తు కుమారుడు (ఋతుధ్వజుడు), ఆలిన్ = భార్యను, నిజ + అశ్వ + సమూఢన్ = తన గుర్రముపై ఎక్కించుకున్నదానినిగా, చేసి = చేసి, నిర్గంతు + మనస్కుడు + ఐ = బయలుదేరాలనే నిశ్చయముతో ఉండగా, అటన్ = అక్కడ, దైత్య + కుల + ప్రభుండు = రాక్షస రాజు (పాతాళకేతువు సోదరుడు), స్వః + ప్రాంతము + నుండి = స్వర్గ ప్రాంతము నుండి, తెచ్చిన = తీసుకువచ్చిన, మదాలస + పేరిటి = మదాలస అనే పేరు గల, స్త్రైణ + రత్నము = స్త్రీ రత్నమును, ఆగంతుకుడు = ఎవరో కొత్తవాడు, అక్కటా = అయ్యో, ఎవడో = ఎవడో కానీ, కైకొని + పోయెడున్ = తీసుకొని వెళుతున్నాడు, అడ్డుడు + అంచున్ = అడ్డుకోండి అని, ఖర + ధ్వని = కఠినమైన అరుపును, వినెన్ = వినెను.

తాత్పర్యము:

ఋతుధ్వజుడు తన భార్యను గుర్రంపై ఎక్కించుకుని బయలుదేరుతుండగా, ఒక భయంకరమైన కేక వినిపించింది. "స్వర్గం నుండి మేము తెచ్చుకున్న స్త్రీరత్నమైన మదాలసను ఎవరో కొత్తవాడు అపహరించుకుపోతున్నాడు, అడ్డుకోండి!" అని రాక్షస నాయకుడు అరుస్తున్నాడు.

విశేషములు:

మదాలస అపహరణకు గురైన గంధర్వ కన్య అని, ఆమెను రాక్షసులు బంధించారని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

---

212 పద్యం

చ. అది విని రాజసూతి క్షణ మాగి కనుంగొన నింతలో భయ

ప్రదదితిజప్రధానబల రాజులతో నెదిరించె వైరి యు

న్మదమున మర్త్యవీరుఁడు నమర్త్యులు మెచ్చ నరాతిసంహతిం

బ్రదరపవిప్రవర్షములపా లొనరించి కలంచియాడుచున్. 212

ప్రతిపదార్థము:

అది + విని = ఆ మాటలు విని, రాజసూతి = రాజకుమారుడు, క్షణము + ఆగి = ఒక్క నిమిషము ఆగి, కనుంగొనన్ = చూడగా, ఇంతలో = ఈ లోపు, భయప్రద = భయమును కలిగించే, దితిజ + ప్రధాన + బల + రాజులతోన్ = రాక్షస సేనా నాయకులతో, వైరి = శత్రువు, ఎదిరించెన్ = ఎదిరించాడు, ఉన్మదమునన్ = మిక్కిలి గర్వముతో (ఉత్సాహముతో), మర్త్య + వీరుడు = మానవ వీరుడైన ఋతుధ్వజుడు, అమర్త్యులు = దేవతలు, మెచ్చన్ = మెచ్చుకొనేలా, అరాతి + సంహతిన్ = శత్రు సమూహమును, ప్రదర + పవి + ప్రవర్షముల + పాలు + ఒనరించి = బాణములు అనే వజ్రాయుధముల వర్షమున ముంచి, కలంచి + ఆడుచున్ = కలవరపెడుతూ.

తాత్పర్యము:

ఆ అరుపులు విన్న ఋతుధ్వజుడు ఆగి చూడగా, రాక్షస మూకలు అతడిని చుట్టుముట్టాయి. అప్పుడు ఆ మానవ వీరుడు, దేవతలు కూడా ఆశ్చర్యపోయేలా, తన బాణ వర్షంతో శత్రువులను చెల్లాచెదురు చేస్తూ యుద్ధం చేశాడు.

విశేషములు:

ఒక మానవుడు రాక్షస సేనను పాతాళంలో ఎదిరించడం గొప్ప పరాక్రమంగా వర్ణించబడింది.

---

213 పద్యం

శా. పాప మ్మిమ్మెయి బంటపండినది లే పాతాల కేతుండ ని

న్నే పారం దునుమంగ నడ్డపడలే రెవ్వార లిం దంచుఁ ద

న్నాప న్వచ్చిన వానితమ్ము నధిపద్యం దాల కేతు న్విచే

ష్టాపన్నుం బొనరించి యన్న తలఁకన్ వ్యాపాదితుం జేసి తోన్. 213

ప్రతిపదార్థము:

పాతాళకేతుండ = ఓ పాతాళకేతువా!, నిన్ = నిన్ను, ఏపారన్ = అతిశయించేలా, తునుమంగన్ = చంపడానికి, ఇందున్ = ఇక్కడ, ఎవ్వారలు = ఎవరూ, అడ్డపడలేరు + లే = అడ్డుపడలేరులే, పాపము + ఇమ్మెయి = నీ పాపము ఈ విధంగా, పంట + పండినది = పండినది, అంచున్ = అంటూ, తన్ను + ఆపన్ + వచ్చిన = తనను అడ్డుకోవడానికి వచ్చిన, వాని + తమ్మున్ = ఆ పాతాళకేతువు తమ్ముడైన, తాలకేతున్ = తాలకేతువును, అధిప + అద్యన్ = గొప్పవానిని, విచేష్టాపన్నున్ + పొనరించి = స్పృహ తప్పేలా చేసి, అన్న + తలకన్ = అన్న అయిన పాతాళకేతువు భయపడేలా, తోన్ = వెంటనే, వ్యాపాదితున్ + చేసి = చంపివేశాడు.

తాత్పర్యము:

"ఓ పాతాళకేతువా! నీ పాపం పండింది, నిన్ను చంపకుండా ఎవరూ ఆపలేరు" అని గర్జిస్తూ, తనను అడ్డువచ్చిన పాతాళకేతువు తమ్ముడు 'తాలకేతువు'ని ఋతుధ్వజుడు ముందుగా దెబ్బతీశాడు. అన్న చూస్తుండగానే తమ్ముడిని సంహరించాడు.

విశేషములు:

రాక్షస సంహారంలో రాజు చూపిన వేగం, గురి ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి.

---

214 పద్యం

గీ. అడ్డపడు మూఁకలను దున్మి యాలి నశ్వ

సంస్థితం జేసికొని నిజస్థాన మెనసి

తాతపాదపదారవిందములకు నెరఁగెఁ

బత్నితో వృత్తవృత్త ముపన్యసించె. 214

ప్రతిపదార్థము:

అడ్డపడు = అడ్డువచ్చే, మూకలను = రాక్షస గుంపులను, తున్మి = చంపి, ఆలిన్ = భార్యను, అశ్వ + సంస్థితన్ + చేసికొని = గుర్రముపై కూర్చుండబెట్టుకొని, నిజ + స్థానము + ఎనసి = తన స్వస్థానమునకు (రాజధానికి) చేరుకొని, పత్నితో = భార్యతో కలిసి, తాత + పాద + పద + అరవిందములకున్ = తండ్రి యొక్క పాదపద్మములకు, ఎరగెన్ = నమస్కరించెను, వృత్త + వృత్తము = జరిగిన వృత్తాంతమును అంతటినీ, ఉపన్యసించెన్ = వివరించెను.

తాత్పర్యము:

అడ్డువచ్చిన రాక్షస సేనలను హతం చేసి, ఋతుధ్వజుడు తన భార్యతో కలిసి సురక్షితంగా రాజధానికి చేరుకున్నాడు. తండ్రి పాదాలకు నమస్కరించి, పాతాళంలో జరిగిన విశేషాలన్నీ వివరించాడు.

విశేషములు:

విజయంతో తిరిగి వచ్చిన కుమారుడు తండ్రికి వినయంగా నమస్కరించడం ఉత్తమ సంస్కారానికి నిదర్శనం.

---

215పద్యం

చ. విజయరమన్ నవోఢ నతివిశ్రుతితోఁ గొని వచ్చి మ్రొక్కు నా

త్మజమణిన్ గౌగిలించుకొని తండ్రి ముదం బెనసెన్ గడున్ ఋతు

ధ్వజునకుఁ బ్రాప్త యైనది మదాలస యెన్న వశంబె వారి భా

వజనిజవైభవానుభవ భావవిభావర్త సై కమత్యమున్. 215

ప్రతిపదార్థము:

విజయరమన్ = విజయలక్ష్మిని, నవోఢన్ = కొత్త పెళ్ళికూతురిని, అతి + విశ్రుతితోన్ = గొప్ప కీర్తితో, కొని + వచ్చి = తీసుకువచ్చి, మ్రొక్కు = నమస్కరిస్తున్న, ఆత్మజ + మణిన్ = కుమారుడనే రత్నమును, గౌగిలించుకొని = కౌగిలించుకొని, తండ్రి = తండ్రి (శత్రుజిత్తు), కడున్ = మిక్కిలి, ముదము + ఎనసెన్ = సంతోషమును పొందెను, ఋతుధ్వజునకున్ = ఋతుధ్వజుడికి, మదాలస = మదాలస, ప్రాప్త + ఐనది = లభించినది, వారి = వారిద్దరి, భావజ + నిజ + వైభవ + అనుభవ = మన్మథుని వల్ల కలిగే శృంగార వైభవానుభవమును, భావ + విభ + ఆవర్త = మనోభావాల ప్రకాశము యొక్క కలయికను, ఐకమత్యమున్ = ఏకత్వాన్ని, ఎన్నన్ + వశంబె = వర్ణించడం సాధ్యమా?

తాత్పర్యము:

విజయంతోనూ, కొత్త కోడలితోనూ వచ్చిన కొడుకును చూసి తండ్రి శత్రుజిత్తు ఎంతో మురిసిపోయి అతడిని గాఢంగా కౌగిలించుకున్నాడు. ఋతుధ్వజ మదాలసల అనురాగం, వారి మనసుల కలయిక వర్ణనాతీతం.

విశేషములు:

వీరత్వంతో పాటు శృంగార రసాన్ని కూడా కవి ఇక్కడ మేళవించారు.

---

216 పద్యం

ఉ. యోగ మిదంవిధం బిక వియోగముమాటయు విన్ము తండ్రి! యా

భోగయశో౽ను కూలుఁడొకపూట యమస్వసృతీర దేశమం

దేగుచుఁ జూచె సానుచరుఁ డీశసుతుం డొక తాపసాశ్రమం

బాగమభాగ భావితశుకాలపనప్రియ మిష్టపుష్టమున్. 216

ప్రతిపదార్థము:

తండ్రి = ఓ తండ్రీ , యోగము = వారి కలయిక, ఇదం + విధము = ఈ విధముగా జరిగినది, ఇక = ఇక మీదట, వియోగము + మాటయు = వారి ఎడబాటు గురించి కూడా, విన్ము = వినుము, ఆభోగ + యశస్ + అనుకూలుడు = గొప్ప కీర్తికి పాత్రుడైనవాడు, ఈశ + సుతుండు = రాజకుమారుడు (ఋతుధ్వజుడు), ఒక + పూట = ఒకనాడు, సానుచరుడు = అనుచరులతో కూడినవాడై, యమస్వసృ + తీర + దేశమందున్ = యముని చెల్లెలు (యమున) నది తీర ప్రాంతమున, ఏగుచున్ = వెళుతూ, ఆగమ + భాగ + భావిత = వేద భాగములచే పవిత్రమైన, శుక + ఆలపన + ప్రియము = చిలుకల పలుకులతో ఇంపైనది, ఇష్ట + పుష్టమున్ = చూడముచ్చటగా ఉన్నట్టి, ఒక = ఒక, తాపస + ఆశ్రమంబున్ = మునుల ఆశ్రమమును, చూచెన్ = చూసెను.

తాత్పర్యము:

(సుమతి చెప్తున్నాడు) " ఓ తండ్రీ !వారి కలయిక ఇలా జరిగింది. ఇక వారి వియోగం (ఎడబాటు) గురించి విను. గొప్ప కీర్తిమంతుడైన ఋతుధ్వజుడు ఒకనాడు యమునా నదీ తీరంలో విహరిస్తుండగా, వేద మంత్రాల ధ్వనితో, చిలుకల పలుకులతో ఎంతో ప్రశాంతంగా ఉన్న ఒక ముని ఆశ్రమాన్ని చూశాడు."

విశేషములు:

కథలో ఒక మలుపును (వియోగాన్ని) సూచిస్తూ యమునా తీరంలోని ఆశ్రమ వర్ణనతో ఈ పద్యం సాగింది.

పద్యం 217

సీ. పనస మందార చంపక కోవిదారాది

వల్లీ తత ద్రుమ ప్రోల్లసితము

హంస కారండవా ద్యబ్విహ గాకీర్ణ

సాబ్జ సరోవరా భ్యంచితమ్ము

సంచారవన్మృగ శాఖామృగాప్లుత

భూభూజ శాఖకా పూరితమ్ము

గోబ్రహ్మ బృందాగ్ని కుశ మృగాజిన ముఖ

సుహితా ధ్యయన రావ శోభితమ్ము

నైన కృతకాశ్రమము సుకృతాశ్రమ మని

చొచ్చె మన రాజసూనుఁ డుత్సుకమతి యయి

తాను మును సాము చచ్చిన "తాల కేతుఁ

డసురుఁ డం దుండె మునివేష మాక్రమించి.

ప్రతిపదార్థం:

పనస = పనస చెట్లు, మందార = మందార చెట్లు, చంపక = సంపెంగ చెట్లు, కోవిదార + ఆది = దేవకాంచన మొదలైన, వల్లీ = తీగలతో, తత = విస్తరించిన, ద్రుమ = వృక్షములతో, ప్రోల్లసితము = ప్రకాశించునదియు, హంస = హంసలు, కారండవ + ఆది = నీటి కోడి మొదలైన, అబ్విహగ = నీటి పక్షులతో, ఆకీర్ణ = నిండిన, స + అబ్జ = పద్మములతో కూడిన, సరోవర = సరస్సులతో, అభ్యంచితమ్ము = ఒప్పియున్నదియు, సంచారవత్ = సంచరించుచున్న, మృగ = లేళ్లు, శాఖామృగ = కోతులతో, ఆప్లుత = గెంతబడిన, భూభూజ = వృక్షముల యొక్క, శాఖకా = కొమ్మలతో, ఆపూరితమ్ము = నిండినదియు, గో = ఆవులు, బ్రహ్మబృంద = బ్రాహ్మణ సమూహము, అగ్ని = హోమాగ్ని, కుశ = దర్భలు, మృగాజిన = జింక చర్మము, ముఖ = మొదలైన వాటితో, సుహిత = చక్కగా కూడిన, అధ్యయన = వేద పఠనము యొక్క, రావ = ధ్వనితో, శోభితమ్ము = విరాజిల్లునట్టిది, ఐన = అయినట్టి, కృతక + ఆశ్రమము = మాయా ఆశ్రమమును, సుకృత + ఆశ్రమము = పుణ్య ఆశ్రమము, అని = అని తలచి, మన = మన, రాజసూనుడు = రాజకుమారుడైన ఋతుధ్వజుడు, ఉత్సుకమతి + అయి = కుతూహలము గల మనస్సు కలవాడై, చొచ్చెన్ = ప్రవేశించెను, తాను = తాను, మును = పూర్వము, సాము = యుద్ధమున, చచ్చిన = మరణించిన పాతాళకేతువు సోదరుడు, తాలకేతుడు = తాలకేతువు అను పేరుగల, అసురుడు = రాక్షసుడు, మునివేషము = ముని వేషమును, ఆక్రమించి = ధరించి, అందున్ = ఆ ఆశ్రమంలో, ఉండెన్ = ఉండెను.

తాత్పర్యం:

పనస, మందార, సంపెంగ, దేవకాంచన వంటి వృక్షాలు, తీగలతో ఆ ఆశ్రమం శోభిస్తోంది. హంసలు, నీటికోళ్లతో నిండిన పద్మాల సరస్సులు అక్కడ ఉన్నాయి. అడవి మృగాలు, కొమ్మలపై గెంతే కోతులతో ఆ ప్రాంతం కలకలలాడుతోంది. ఆవులు, మునులు, హోమాగ్నులు, దర్భలు, జింకచర్మాలతో పాటు వేదఘోషతో ఆ ఆశ్రమం పవిత్రంగా కనిపిస్తోంది. అది తాలకేతుడు సృష్టించిన మాయా ఆశ్రమమని తెలియక, ఋతుధ్వజుడు అది పుణ్య ఆశ్రమమని భావించి కుతూహలంతో లోపలికి వెళ్ళాడు. అక్కడ యుద్ధంలో చనిపోయిన పాతాళకేతుని తమ్ముడు తాలకేతుడు ముని వేషంలో ఉన్నాడు.

విశేషములు:

ఇక్కడ తాలకేతుడు తన మాయాశక్తితో ఒక కృత్రిమ ఆశ్రమాన్ని సృష్టించి, ఋతుధ్వజుని మోసం చేయడానికి మునిలా నటిస్తున్నాడని కవి వర్ణించారు.

---

పద్యం 218

ఉ. వచ్చిన రాజపుత్రు నభివంచితుఁ జేయఁ తలంచి రక్కసుం

డెచ్చుగఁ బూజసేసి యనియెన్ మఖ మొం డొనరింప నెంచితిన్

సచ్చరితుండ! దక్షిణకుఁ జాలిన విత్తము లేమి నీ మెడన్

మెచ్చగు సొమ్ము నిమ్మనెద నే ననఁజాలకయుం గ్రియాదృతిన్.

ప్రతిపదార్థం:

వచ్చిన = తన వద్దకు వచ్చిన, రాజపుత్రున్ = రాజకుమారుని, అభివంచితున్ = మోసపోయినవానినిగా, చేయన్ = చేయవలెనని, తలంచి = నిశ్చయించుకొని, రక్కసుండు = ఆ రాక్షసుడు (తాలకేతుడు), ఎచ్చుగన్ = అధికముగా, పూజ + చేసి = అతిథి సత్కారములు చేసి, అనియెన్ = ఇట్లు పలికెను, సచ్చరితుండ = మంచి చరిత్ర కలవాడా!, ఒండు = మరియొక, మఖము = యజ్ఞమును, ఒనరింపన్ = చేయుటకు, ఎంచితిన్ = నిశ్చయించుకున్నాను, దక్షిణకున్ = యజ్ఞ దక్షిణ ఇచ్చుటకు, చాలిన = సరిపడా, విత్తము = ధనము, లేమిన్ = లేకపోవుటచే, నీ = నీ యొక్క, మెడన్ = కంఠమునందున్న, మెచ్చు + అగు = మెచ్చుకోదగిన, సొమ్ము = ఆభరణమును (హారము), ఇమ్ము = ఇమ్మని, అనెదన్ = అడుగుచున్నాను, నేన్ = నేను, అనన్ + చాలకయున్ = అడగలేకపోయినను, క్రియా + ఆదృతిన్ = యజ్ఞ కార్యముపై ఆదరముతో (అడుగుతున్నాను).

తాత్పర్యం:

తన వద్దకు వచ్చిన ఋతుధ్వజుని మోసం చేయాలని తాలకేతుడు భావించాడు. అతనికి గొప్పగా అతిథి సత్కారాలు చేసి, ఇలా అన్నాడు: "ఓ పుణ్యాత్ముడా! నేను ఒక యజ్ఞం చేయాలనుకుంటున్నాను. కానీ దక్షిణ ఇవ్వడానికి నా దగ్గర తగినంత ధనం లేదు. నిన్ను అడగడానికి సంకోచంగా ఉన్నా, యజ్ఞం పూర్తి చేయాలనే పట్టుదలతో నీ మెడలో ఉన్న ఆ అమూల్యమైన ఆభరణాన్ని ఇమ్మని అడుగుతున్నాను."

విశేషములు:

రాక్షసుడు ముని వేషంలో ఉండి, అత్యంత వినయంగా నటిస్తూ రాజకుమారుని నగను యాచించడం అతని మాయోపాయాన్ని సూచిస్తుంది.

---

పద్యం 219

చ. అది యిటు లిచ్చి నిల్వుము మదాశ్రమమందు ముహూర్తకాల మే

నిదె సలిలాధినాధుఁ గని యిప్పుడ క్రమ్మఱెదన్ వరంబు లి

చ్చెదన శుభంబు నీ కగు వశీకృతలోక! యటంచుఁ జాఁచెఁ గే

లుదిత సురాయుధ ప్రభము నుజ్జ్వల భూషణ మిచ్చె నీతఁడున్.

ప్రతిపదార్థం:

అది = ఆ ఆభరణమును, ఇటులు = ఈ విధముగా, ఇచ్చి = నాకు ఇచ్చి, మత్ + ఆశ్రమమందు = నా ఆశ్రమమునందు, ముహూర్తకాలము = కొద్ది సమయము, నిల్వుము = ఉండుము, ఏను = నేను, ఇదే = ఇప్పుడే, సలిలాధినాధున్ = వరుణ దేవుని, కని = దర్శించి, ఇప్పుడు + అ = ఇప్పుడే, క్రమ్మఱెదన్ = తిరిగి వచ్చెదను, వరంబులు = వరములను, ఇచ్చెదన్ = నీకు ప్రసాదించెదను, వశీకృతలోక = లోకములను వశము చేసుకున్నవాడా!, నీకున్ = నీకు, శుభంబు = మేలు, అగున్ = కలుగుగాక, అటంచున్ = అని పలుకుతూ, కేలు = చేయి, చాచెన్ = చాపెను, ఈతడున్ = ఈ ఋతుధ్వజుడు కూడా, ఉదిత = ఉదయించిన, సురాయుధ = ఇంద్రధనుస్సు యొక్క, ప్రభము = కాంతి వంటి కాంతి గల, ఉజ్జ్వల = ప్రకాశవంతమైన, భూషణము = ఆభరణమును, ఇచ్చెన్ = ఇచ్చెను.

తాత్పర్యం:

"ఆ నగను నాకిచ్చి కొద్దిసేపు నా ఆశ్రమంలోనే ఉండు. నేను ఇప్పుడే వరుణదేవుని కలిసి తిరిగి వస్తాను. నీకు శుభం కలుగుతుంది, నీకు వరాలు ఇస్తాను" అని చెబుతూ తాలకేతుడు చేయి చాపాడు. లోకైక వీరుడైన ఋతుధ్వజుడు ఇంద్రధనుస్సులా మెరిసిపోయే తన ప్రకాశవంతమైన ఆభరణాన్ని అతనికి ఇచ్చివేశాడు.

విశేషములు:

ముని రూపంలో ఉన్న రాక్షసుని మాటలను నమ్మి ఋతుధ్వజుడు తన ఆభరణాన్ని దానం చేయడం అతని ఉదారగుణాన్ని, అలాగే రాక్షసుని కపట బుద్ధిని తెలియజేస్తుంది.

---

పద్యం 220

ఉ. వాఁ డది చేతఁ బుచ్చుకొని వారి మునింగి క్షణంబులోన న

వ్వీ డెనయంగఁ పోయి మునివేషమునం గనిపించి యార్తి మై

ఱేఁడును నమ్మదాలసయు ఱిచ్చపడ న్జన ముమ్మలింప ని

ట్లాడె సువర్ణకంఠ పరమాభరణం బటు పెట్టి సాశ్రుఁడై.

ప్రతిపదార్థం:

వాడు = ఆ తాలకేతుడు, అది = ఆ ఆభరణమును, చేతన్ = చేతితో, పుచ్చుకొని = గ్రహించి, వారిన్ = నీటిలో, మునింగి = మునిగి, క్షణంబులోనన్ = ఒక్క క్షణములోనే, ఆ + వీడు = ఆ పట్టణమును (ఋతుధ్వజుని నగరమును), ఎనయంగన్ = చేరునట్లు, పోయి = వెళ్లి, మునివేషమునన్ = ముని వేషముతోనే, కనిపించి = ప్రత్యక్షమై, ఆర్తిమై = దుఃఖముతో, రేడును = రాజు (శత్రుజిత్తు), ఆ + మదాలసయు = ఆ మదాలసయు, ఱిచ్చపడన్ = ఆశ్చర్యపోయి నిర్ఘాంతపోగా, జనము = ప్రజలు, ముమ్మలింపన్ = కలత చెందగా, సువర్ణ = బంగారముతో చేసిన, కంఠ = మెడలోని, పరమ + ఆభరణంబు = శ్రేష్ఠమైన ఆభరణమును, అటు = అక్కడ, పెట్టి = ఉంచి, సాశ్రువు + ఐ = కన్నీళ్లతో కూడినవాడై, ఇట్లు + ఆడెన్ = ఈ విధముగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

ఆ ఆభరణాన్ని తీసుకున్న తాలకేతుడు నీటిలో మునిగి, మాయాశక్తితో క్షణకాలంలో ఋతుధ్వజుని నగరానికి చేరుకున్నాడు. అక్కడ ముని వేషంలోనే ఉండి, శత్రుజిత్తు మహారాజు, మదాలస మరియు ప్రజలందరూ నిర్ఘాంతపోయేలా కపట నాటకమాడాడు. కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, ఋతుధ్వజుని మెడలోని ఆ శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాన్ని వారి ముందు పెట్టి భీతి కలిగించేలా మాట్లాడసాగాడు.

విశేషములు:

తాలకేతుడు రాజభవనానికి వెళ్లి ఋతుధ్వజుడు చనిపోయాడనే భ్రమను కలిగించడానికి ఈ పన్నాగం పన్నాడు. ఆభరణాన్ని చూపడమే అతని ప్రధాన ఆయుధం.

 

 

 

పద్యం 221:

సీ. వీరుండు లోకోపకారి ఋతుధ్వజుం

డున్నాఁడె? యట్టివాఁ డుర్వి నింక

నీ మాయదారిదై త్యామయ మెటనుండి

దాపరించెనో? యట్టితరమువాని

కక్కటా యే మని యనువాఁడ నే మని

యేమి లాభ మ్మెడ రిది యెనయనె?

చెప్పకుండుటకు వచ్చితినే? యే మైనఁ గా

నిమ్ము మహారాజ! యిట్టు లయ్యె

నొక్కరక్కసుచే సుతుం డుక్కు మడగు

చుండి నా యాశ్రమముదరి నొసఁగె నాకు

నీకు నిమ్మనెఁ గైకొను శోక ముడుగు

హృత్సమాశ్వాసనం బిది యింకమీఁద.

ప్రతిపదార్థం:

వీరుండు = పరాక్రమవంతుడు, లోక+ఉపకారి = లోకానికి మేలు చేసేవాడు అయిన, ఋతుధ్వజుండు = ఋతుధ్వజుడు, ఉన్నాడె = ఉన్నాడా?, అట్టివాడు = అటువంటి గొప్పవాడు, ఉర్విన్ = భూమిపై, ఇంక = ఇకమీదట, ఈ = ఈ, మాయదారి = కపటమైన, దైత్య + ఆమయము = రాక్షసుడనే రోగము, ఎటనుండి = ఎక్కడి నుండి, దాపరించెనో = సంభవించిందో, అట్టి + తరమువానికిన్ = అటువంటి శక్తివంతునికి, అక్కటా = అయ్యో, ఏమి + అని = ఏమని, అనువాడను = చెప్పగలను, ఏమి + లాభము = ఏమి ప్రయోజనము, ఎడరు + ఇది = ఈ ఆపద, ఎనయనె = సంభవించెనే, చెప్పకుండుటకున్ = చెప్పకుండా ఉండటానికి, వచ్చితినే = వచ్చానా?, మహారాజ = ఓ రాజా, ఏమైనన్ + కానిమ్ము = ఏదైనా కానీ, ఇట్టులు + అయ్యెన్ = ఈ విధంగా జరిగింది, ఒక్క + రక్కసుచేన్ = ఒక రాక్షసుని వలన, సుతుండు = నీ కుమారుడు, ఉక్కు = పరాక్రమము, మడగుచుండి = నశిస్తూ (మరణిస్తూ), నా + ఆశ్రమము + దరిన్ = నా ఆశ్రమము సమీపంలో, నాకున్ = నాకు, ఒసగెన్ = ఇచ్చాడు, నీకున్ = నీకు, ఇమ్మనెన్ = ఇవ్వమన్నాడు, కైకొను = తీసుకో, శోకము + ఉడుగు = దుఃఖాన్ని వదులుము, ఇంక + మీద = ఇకపై, ఇది = ఈ ఆభరణము, హృత్ + సమాశ్వాసనంబు = హృదయానికి ఊరట కలిగించునది.

తాత్పర్యం:

లోకోపకారి, వీరుడు అయిన ఋతుధ్వజుడు ఇక లేడు. అటువంటి వానికి ఈ మాయదారి రాక్షస భయం ఎక్కడి నుండి వచ్చిందో కదా! అయ్యో, ఏమని చెప్పను? చెప్పినా ఏమి లాభం? ఈ ఆపద ఇలా సంభవించింది. చెప్పకుండా ఉండలేక వచ్చాను మహారాజా! ఒక రాక్షసునితో పోరాడుతూ నీ కుమారుడు ప్రాణాలు విడిచే సమయంలో, నా ఆశ్రమము దగ్గర ఈ ఆభరణాన్ని నాకు ఇచ్చి, దీనిని నీకు ఇవ్వమని కోరాడు. దీనిని తీసుకో, దుఃఖించకు. ఇకపై ఇదే నీకు ఊరట.

విశేషాలు:

తాలకేతుడు ముని వేషంలో ఉండి, అత్యంత నేర్పుగా కపట మాటలతో శత్రుజిత్తు మహారాజును నమ్మించడానికి ప్రయత్నించాడు. పుత్ర వియోగ వార్తను అతి దారుణంగా వర్ణించాడు.

---

పద్యం 222:

చ. వనమున శూద్రతాపసులు వాని దహించిరితత్తురంగముం

 గొని చనె దుష్టుఁ డయ్యసురకో యని యేడ్చితి మెల్లవార మీ

పని యిదితప్పకుంట నిటు వచ్చితిఁ జేసెద నింతమాత్ర మే

ననిభవదీయశోకముల నక్కట చూడఁగఁజాలఁ బోయెదన్.

ప్రతిపదార్థం:

వనమునన్ = అడవిలో, శూద్ర + తాపసులు = శూద్ర తపస్వులు, వానిన్ = అతనిని (ఋతుధ్వజుని), దహించిరి = దహన సంస్కారాలు చేశారు, తత్ + తురంగమున్ = ఆ గుర్రాన్ని, దుష్టుడు = చెడ్డవాడైన, ఆ + అసుర = ఆ రాక్షసుడు, కొని + చనెన్ = తీసుకొని వెళ్ళాడు, మేము + ఎల్లవారము = మేమందరము, కో + అని = ఓ అని, ఏడ్చితిమి = విలపించాము, ఈ + పని = ఈ కార్యము, ఇది = ఇది, తప్పకుంటన్ = తప్పనిసరి కావడంతో, ఇటు = ఇక్కడికి, వచ్చితిన్ = వచ్చాను, ఏను = నేను, ఇంతమాత్రము = ఇంతవరకే, చేసెదను + అని = చేస్తానని, అక్కట = అయ్యో, భవదీయ + శోకములన్ = మీ దుఃఖములను, చూడగన్ + చాలన్ = చూడలేను, పోయెదన్ = వెళ్ళిపోతాను.

తాత్పర్యం:

అడవిలో శూద్ర తపస్వులు ఋతుధ్వజుని దహనం చేశారు. ఆ దుష్ట రాక్షసుడు గుర్రాన్ని ఎత్తుకుపోయాడు. మేమందరం ఎంతో ఏడ్చాం. ఈ వార్త చెప్పడం నా బాధ్యత కాబట్టి వచ్చాను. నేను చేయగలిగింది ఇంతే. మీ దుఃఖాన్ని నేను చూడలేను, ఇక వెళ్తాను.

విశేషాలు:

తాలకేతుడు అబద్ధాలను నిజంలా నమ్మించడానికి దహన సంస్కారాల ప్రస్తావన తెచ్చాడు. తద్వారా ఋతుధ్వజుడు తిరిగి రాడనే బలమైన నమ్మకాన్ని కలిగించాడు.

---

పద్యం 223:

గీ. అనుచు నల కంఠభూషణ మచట నైచి

పోవనేపోయె వా డెదఁ పొంగిపడుచు

రాజు మూర్ఛిల్లె మూర్ఛిల్లె రాజపత్ని

విన్న జనమెల్ల మూర్ఛిల్లె వీట బాట.

ప్రతిపదార్థం:

అనుచున్ = అని పలుకుతూ, అల = ఆ, కంఠ + భూషణము = మెడలోని ఆభరణాన్ని, అచటన్ = అక్కడ, ఐచి = పడవేసి, వాడు = ఆ తాలకేతుడు, ఎదన్ = మనసులో, పొంగి + పడుచున్ = సంతోషిస్తూ, పోవనే + పోయెన్ = వెళ్ళిపోయాడు, రాజు = శత్రుజిత్తు మహారాజు, మూర్ఛిల్లెన్ = స్పృహ తప్పాడు, రాజపత్ని = రాణి (మదాలస), మూర్ఛిల్లెన్ = మూర్ఛపోయింది, వీట + బాట = పట్టణంలోని దారుల్లో ఉన్న, విన్న = ఈ వార్త విన్న, జనము + ఎల్లన్ = ప్రజలందరూ, మూర్ఛిల్లెన్ = మూర్ఛపోయారు.

తాత్పర్యం:

అలా పలికి ఆ మెడలోని ఆభరణాన్ని అక్కడ పడవేసి, మనసులో సంతోషిస్తూ తాలకేతుడు వెళ్ళిపోయాడు. అది చూసి రాజు, రాణి మదాలస మూర్ఛపోయారు. ఆ వార్త విన్న నగర ప్రజలందరూ బాటల్లోనే స్పృహ తప్పి పడిపోయారు.

విశేషాలు:

ఒక అబద్ధపు వార్త మొత్తం రాజ్యాన్ని ఎంతటి విషాదంలో ముంచిందో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. తాలకేతుని కుతంత్రం ఫలించిన తీరు ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

పద్యం 224:

ఉ. గుండె గుబుక్కు మంచు నొకకొంత తపింపఁగఁద్రోచికొంచు న

య్యండజయాన యల్లన మదాలసయత్తను మామ నత్తఱిన్

 గొండొక యూరడించిక్రియకుం బురికొల్పి యమాత్యముఖ్యులన్

జండతరానలార్చుల నిజప్రియు నెంచుచు వేల్చె నంగమున్.

ప్రతిపదార్థం:

గుండె = హృదయము, గుబుక్కు + మంచున్ = దిగులుతో తల్లడిల్లగా, ఒక + కొంత = కొంచెం సేపు, తపింపగన్ = దుఃఖించగా, త్రోచికొంచున్ = ఆ దుఃఖాన్ని ఆపుకుంటూ, ఆ + అండజయాన = హంస వంటి నడక గల ఆ, మదాలస = మదాలస, అత్తను = అత్తగారిని, మామన్ = మామగారిని, ఆ + తఱిన్ = ఆ సమయంలో, ఒండొక = కొంచెం, ఊరడించి = ఓదార్చి, అమాత్య + ముఖ్యులన్ = మంత్రులను, క్రియకున్ = అంత్యక్రియలకు, పురికొల్పి = సిద్ధం చేసి, చండతర + అనల + అర్చులన్ = మిక్కిలి తీక్షణమైన అగ్ని జ్వాలలలో, నిజ + ప్రియున్ = తన ప్రాణనాథుని, ఎంచుచున్ = తలచుకుంటూ, అంగమున్ = తన శరీరమును, వేల్చెన్ = అర్పించింది (సహగమనం చేసింది).

తాత్పర్యం:

మదాలస గుండె ఒక్కసారిగా తల్లడిల్లింది. కొంతసేపు దుఃఖించినా, వెంటనే తెప్పరిల్లి అత్తామామలను ఓదార్చింది. మంత్రులను కార్యోన్ముఖులను చేసి, తన ప్రియుడైన ఋతుధ్వజుని తలచుకుంటూ తీక్షణమైన అగ్ని జ్వాలలలో తన శరీరాన్ని అర్పించి సహగమనం చేసింది.

విశేషాలు:

మదాలస పతివ్రతా శిరోమణి. భర్త మరణించాడనే వార్త వినగానే ఆమె ఏ మాత్రం ఆలస్యం చేయకుండా ప్రాణత్యాగం చేయడం ఆమె అనన్య సామాన్యమైన అనురాగానికి నిదర్శనం.

---

పద్యం 225:

చ. ఒడ లెఱుఁగంగనైన దనయుం డటు గా స్నుషనేగి కోర్చునే?

యొడయఁడు మంత్రిముఖ్యు లెటులో తను బోధితుఁ జేయఁజేయ

నా కొడుకునకుం జలాంజలులు గూర్చి మునింగి గృహంబుఁ జొచ్చె

నీ వడువున శోక వారినిధిఁ బాపపుదైత్యుఁడు ముంచె రాష్ట్రమున్.

ప్రతిపదార్థం:

ఒడలు = శరీరం (స్పృహ), ఎఱుగంగన్ + ఐన = తెలిసిన తర్వాత, తనయుండు = కుమారుడు, అటు + కాన్ = మరణించగా, స్నుష = కోడలు, ఏగి = వెళ్ళిపోవడానికి (మరణించడానికి), ఓర్చునే = సహిస్తాడా?, ఒడయడు = రాజు, మంత్రి + ముఖ్యులు = ప్రధాన మంత్రులు, ఎటులో = ఏ విధంగానో, తనున్ = తనను, బోధితున్ + చేయన్ + చేయన్ = నచ్చజెప్పగా, ఆ + కొడుకునకున్ = ఆ కుమారునికి, జలాంజలులు = నీటి తర్పణాలు, కూర్చి = ఇచ్చి, మునింగి = స్నానం చేసి, గృహంబున్ = ఇంటిని, చొచ్చెన్ = ప్రవేశించాడు, ఈ + వడువునన్ = ఈ విధంగా, పాపపు + దైత్యుడు = పాపాత్ముడైన రాక్షసుడు, రాష్ట్రమున్ = దేశాన్ని, శోక + వారినిధిన్ = దుఃఖమనే సముద్రంలో, ముంచెన్ = ముంచేశాడు.

తాత్పర్యం:

స్పృహ వచ్చాక కొడుకు మరణించాడని, కోడలు సహగమనం చేసిందని తెలిసి రాజు తల్లడిల్లిపోయాడు. మంత్రులు ఎంతో ఓదార్చగా, అతి కష్టం మీద కొడుకుకు తర్పణాలు విడిచి, స్నానం చేసి ఇంటికి వెళ్ళాడు. ఆ పాపిష్ఠి రాక్షసుడు ఈ విధంగా రాజ్యమంతటినీ దుఃఖ సముద్రంలో ముంచేశాడు.

విశేషాలు:

తాలకేతుని మాయాశక్తి వల్ల ఒక నిండు సంసారం, ఒక సుభిక్షమైన రాజ్యం ఎలా అల్లకల్లోలమైందో ఈ పద్యం ముగింపులో తెలుస్తుంది. మాయావుల మాటలు ఎంతటి అనర్థాలకు దారితీస్తాయో ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.

226వ పద్యము

ఉ. అంతటఁ బోయినట్టి సలిలాధ్వమున న్మఱివచ్చి వాఁడు దు

ష్టాంతకు రాజపుత్రుఁ బ్రణయమ్మును దియ్యముఁ దోఁపఁ బొమ్ము నా

స్వాంతము మెచ్చె సంతన మెసంగెఁ గృతార్థుడ నైతి వత్స! నా

కింతకు సాధితమ్మయిన వెల్ల యభీప్సిత మంచు నెంచినన్.

ప్రతిపదార్థం:

అంతటన్ = ఆ తర్వాత, పోయినట్టి = వెళ్ళినటువంటి, సలిల + అధ్వమునన్ = నీటి మార్గము ద్వారా, మఱి = తిరిగి, వచ్చి = వచ్చి, వాఁడు = ఆ తాలకేతుడు, దుష్ట + అంతకున్ = దుష్టులను అంతమొందించు వాడైన, రాజపుత్రున్ = రాజకుమారుని (ఋతుధ్వజుని), ప్రణయమ్మును = ప్రేమయును, తియ్యమున్ = మాధుర్యమును, తోఁపన్ = కనిపించునట్లుగా, వత్స = కుమారా!, పొమ్ము = వెళ్ళుము, నా = నాయొక్క, స్వాంతము = మనస్సు, మెచ్చెన్ = మెచ్చుకొన్నది, సంతనము = సంతోషము, ఎసంగెన్ = కలిగినది, కృతార్థుడను + ఐతిన్ = ధన్యుడనయ్యాను, ఇంతకున్ = ఇప్పటికి, నాకు = నాకు, అభీప్సితము + ఐనవి + ఎల్ల = కోరబడినవన్నీ, సాధితమ్ము + అంచున్ = సాధించబడినవని, ఎంచినన్ = అనుకొనగా.

తాత్పర్యం:

ఆ రాక్షసుడు నీటి మార్గమున మాయతో తిరిగి వచ్చి, దుష్టశిక్షకుడైన ఋతుధ్వజునితో ఎంతో ప్రేమగా, తీయగా ఇట్లా అన్నాడు: "కుమారా! ఇక వెళ్ళు. నీ పరాక్రమానికి నా మనస్సు ఎంతో మెచ్చింది. నేను ధన్యుడినయ్యాను. నా కోరికలన్నీ నెరవేరాయి" అని పలికాడు.

విశేషాలు:

తాలకేతుడు తన కపట బుద్ధితో, ఋతుధ్వజుని నమ్మించడానికి ముని వేషంలో ఎంతో మృదువుగా మాట్లాడటం ఇక్కడ గమనించవచ్చు.

---

227వ పద్యము

గీ. కుత్సిత మెఱుంగకున్న యక్కువలయాశ్వుఁ

డతని నిక్కపుముని యని యాత్మ నెంచి

మంచిగ నుతించి లేచి నమస్కరించి

దివ్యము నిజాశ్వ మెక్కి పోఁ దివిరెఁ బురికి.

ప్రతిపదార్థం:

కుత్సితము = కపటమును/కుతంత్రాన్ని, ఎఱుంగక + ఉన్న = ఎరుగనటువంటి, ఆ కువలయాశ్వుఁడు = ఋతుధ్వజుడు, అతనిన్ = ఆ రాక్షసుని, నిక్కపు + ముని + అని = నిజమైన ముని అని, ఆత్మన్ = మనస్సులో, ఎంచి = భావించి, మంచిగన్ = చక్కగా, నుతించి = స్తుతించి, లేచి = లేచి, నమస్కరించి = నమస్కారము చేసి, దివ్యము = శ్రేష్ఠమైన, నిజ + అశ్వము = తన గుర్రాన్ని, ఎక్కి = అధిరోహించి, పురికిన్ = నగరమునకు, పోన్ = వెళ్ళుటకు, తివిరెన్ = ప్రయత్నించెను.

తాత్పర్యం:

కపటం అంటే ఏమిటో తెలియని ఋతుధ్వజుడు, ఆ తాలకేతుని నిజమైన ముని అని నమ్మాడు. అతనికి భక్తితో నమస్కరించి, తన దివ్యమైన గుర్రాన్ని ఎక్కి రాజధానికి బయలుదేరాడు.

విశేషాలు:

ఋతుధ్వజుని నిష్కల్మష హృదయం, పెద్దల పట్ల అతనికి ఉన్న గౌరవం ఈ పద్యంలో వ్యక్తమవుతున్నాయి.

228వ పద్యము

చ. అనిలసుపర్ణవిక్రమము నశ్వము నెక్కి మదాలసం గనుం

గొనఁ పితృపాదపాదములకుం ప్రణమిల్ల నరంబ వచ్చు నా

జనపతిసూతి చూచె నలసం బవహర్ష మఘస్థ మా పురం

బునుఁ తను జూచి విస్మయముఁ పొంది ప్రహర్షము నొందుచుండఁగన్.

ప్రతిపదార్థం:

అనిల = గాలి, సుపర్ణ = గరుత్మంతుని వంటి, విక్రమము = వేగము కల, అశ్వమున్ = గుర్రమును, ఎక్కి = అధిరోహించి, మదాలసన్ = మదాలసను, కనుంగొనన్ = చూచుటకు, పితృ = తండ్రి యొక్క, పాద + పద్మములకున్ = పాదపద్మములకు, ప్రణమిల్లన్ = నమస్కరించుటకు, నరంబ = వేగముగా, వచ్చు = వచ్చుచున్న, ఆ = ఆ, జనపతి + సూతి = రాజకుమారుడు (ఋతుధ్వజుడు), అలసము = ఉత్సాహము లేనిది, అప్రహర్షము = సంతోషము లేనిది, అఘస్థము = దుఃఖములో మునిగినది అయిన, ఆ = ఆ, పురంబునున్ = నగరమును, చూచెన్ = చూసెను, తనున్ = తనను, చూచి = చూసి (ప్రజలు), విస్మయమున్ = ఆశ్చర్యమును, పొంది = పొంది, ప్రహర్షమున్ = మిక్కిలి సంతోషమును, ఒందుచుండఁగన్ = పొందుతుండగా.

తాత్పర్యం:

గాలితోను, గరుత్మంతునితోను పోటీ పడే వేగము గల గుర్రాన్ని ఎక్కి, తన భార్య మదాలసను, తలిదండ్రులను చూడాలనే ఆతురతతో ఋతుధ్వజుడు నగరానికి వచ్చాడు. కానీ అక్కడ నగరమంతా కళావిహీనమై, విషాదంలో మునిగి ఉండటం చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. చనిపోయాడనుకున్న రాజకుమారుని చూడగానే ప్రజలు విస్మయంతో, ఆనందంతో ఉప్పొంగిపోయారు.

విశేషాలు:

రాజకుమారుడు వచ్చేసరికి నగర పరిస్థితి భీతి గొలిపేలా ఉంది. మదాలస అగ్నిప్రవేశం చేయడం వల్ల నగరమంతా శోకసంద్రమైంది.

---

229వ పద్యము

సీ. అత్యంతవిక సన్నయనమై పరస్పరం

బుం గుతుకపుఁ పరిష్వంగములను

దిష్ట్యావచనముల “దీర్ఘాయు రేధతా”

మ్మను దీవనలను గల్యాణ మబ్బె

హతు లై రి పరిపంథులన్న! మమ్మేలుము

తలిదండ్రుల మనంబు కలకఁ తేర్పు

మపకంటకం బవు నానంద మెనయించి

తయ్య యటన్న మే లౌ పలుకుల

వెనుక ముందును బ్రక్కల మొనసివచ్చు

పురజనముతోడఁ పితృగేహముం జొరంగఁ

తండ్రి తల్లియుఁ బాంధవుల్ తత్క్షణప్ర

ణయమునం గౌఁగిలించి రానంద మెగువ.

ప్రతిపదార్థం:

అత్యంత = మిక్కిలి, వికసత్ = వికసించిన, నయనము + ఐ = కన్నులు కలవారై, పరస్పరంబున్ = ఒకరినొకరు, కుతుకపు = వేడుకైన, పరిష్వంగములను = కౌగిలింతలతో, దిష్ట్యా + వచనముల = శుభాకాంక్షలతో, దీర్ఘాయుః + ఏధతామ్ + అను = చిరంజీవివి కమ్మనే, దీవనలను = ఆశీస్సులతో, కల్యాణము + అబ్బెన్ = శుభము కలిగింది, పరిపంథులు = శత్రువులు, హతులు + ఐరి = చంపబడ్డారు, అన్న = ఓ కుమారా, మమ్మున్ + ఏలుము = మమ్మల్ని పాలించుము, తలిదండ్రుల = తల్లిదండ్రులయొక్క, మనంబు = మనస్సులోని, కలకన్ = అలజడిని, తేర్పుము = తొలగించుము, అపకంటకంబు + అవు = అడ్డంకులు లేని, ఆనందము = సంతోషమును, ఎనయించితి + అయ్య = కలిగించావు తండ్రీ, అటన్న = అని పలికే, మేలు + అవు = శుభకరమైన, పలుకుల = మాటల మధ్య, వెనుక = వెనుక, ముందును = ముందు, ప్రక్కలన్ = ప్రక్కలందు, మొనసి = చేరి, వచ్చు = వచ్చుచున్న, పురజనముతోడన్ = పురజనులతో కలిసి, పితృ + గేహమున్ = తండ్రి ఇంటిని (రాజభవనాన్ని), చొరంగన్ = ప్రవేశించగా, తండ్రి = తండ్రి, తల్లియున్ = తల్లియు, బాంధవుల్ = బంధువులు, తత్ + క్షణ = ఆ క్షణమందలి, ప్రణయమునన్ = ప్రేమతో, ఆనందము = సంతోషము, ఎగువన్ = అతిశయించగా, గౌఁగిలించిరి = హత్తుకున్నారు.

తాత్పర్యం:

ప్రజలందరూ వికసించిన కళ్లతో ఋతుధ్వజుని చుట్టుముట్టారు. ఒకరినొకరు ఆలింగనం చేసుకుంటూ, "దీర్ఘాయుష్మాన్ భవ" అని దీవిస్తూ, శత్రు సంహారం చేసినందుకు అభినందించారు. తల్లిదండ్రుల దుఃఖాన్ని తీర్చమని వేడుకున్నారు. అటువంటి కోలాహలాల మధ్య ఋతుధ్వజుడు అంతఃపురంలోకి వెళ్ళగానే, అతని తల్లిదండ్రులు, బంధువులు అమితమైన ఆనందంతో అతడిని కౌగిలించుకున్నారు.

విశేషాలు:

ఒక వీరుడు విజయం సాధించి తిరిగి వచ్చినప్పుడు రాజ్య ప్రజలు పొందే ఉద్వేగం, తల్లిదండ్రుల వాత్సల్యం ఇక్కడ మనోహరంగా వర్ణించబడ్డాయి.

---

230వ పద్యము

గీ. కనుల బాష్పము లానందకలన కొలయ

వత్స “జీవ చిరం" బను పలుకు పలుకు

తాతునకు మ్రొక్కి యడిగెఁ తత్తత్వ మతఁడు

వాఁడు వానికిఁ జెప్పె సర్వ మయినట్లు.

ప్రతిపదార్థం:

కనుల = కళ్ళలో, బాష్పములు = కన్నీళ్లు, ఆనంద = సంతోషము యొక్క, కలనన్ = కలయిక చేత, కొలయన్ = నిండగా, వత్స = కుమారా, జీవ = జీవించుము, చిరంబు = చిరకాలము, అను = అనే, పలుకు = మాటను, పలుకు = పలుకుతున్న, తాతునకున్ = తండ్రికి (శత్రుజిత్తు మహారాజుకు), మ్రొక్కి = నమస్కరించి, అతఁడు = ఆ ఋతుధ్వజుడు, తత్ + తత్వము = అక్కడ జరిగిన అసలు విషయాన్ని, అడిగెన్ = అడిగాడు, వాఁడు = ఆ తండ్రి, వానికిన్ = ఆ కుమారునికి, అయినట్లు = జరిగినదంతా, సర్వము = అంతా, చెప్పెన్ = వివరించెను.

తాత్పర్యం:

ఆనందబాష్పాలతో తడిసిన కళ్లతో "నాయనా! చిరంజీవివి కమ్ము" అని దీవిస్తున్న తండ్రికి ఋతుధ్వజుడు నమస్కరించాడు. నగరమంతా ఎందుకు ఇలా ఉందో, అసలేం జరిగిందో వివరించమని అడిగాడు. అప్పుడు శత్రుజిత్తు మహారాజు, తాలకేతుడు వచ్చి చేసిన మాయా నాటకం గురించి, మదాలస అగ్నిప్రవేశం గురించి జరిగినదంతా కుమారుడికి వివరించాడు.

విశేషాలు:

సంతోషం వెంటే విషాదం పొంచి ఉందనే సత్యాన్ని ఈ పద్యం సూచిస్తోంది. మదాలస మరణవార్త వినబోయే ముందు ఉన్న ఉత్కంఠ ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

231వ పద్యము

ఉ. మాటలలో మదాలసకు మానినికి హృదయేష్ట కైన య

ప్పాటు వినంఁగఁబడ్డఁ బొరపాటని కాదని తండ్రిఁ జూచి డ

బ్బాటుఁన దన్ముఖంబున నపత్రప శోకము నిర్వచింప న

మ్మేటి దొఱంగఁబోని యసుమేలనముం గని యార్తమూర్తి యై.

ప్రతిపదార్థం:

మాటలలో = సంభాషణలో, మానినికిన్ = గౌరవనీయురాలైన, మదాలసకున్ = మదాలసకు, హృదయ + ఇష్టకైన = మనసునకు ప్రియమైన భార్యకు, ఆ + పాటు = ఆ కష్టము (మరణం), వినంబడ్డన్ = వినబడగా, పొరపాటు + అని = పొరపాటేమోనని, కాదు + అని = కాదని (నిజమేనని), తండ్రిన్ + చూచి = తండ్రిని వీక్షించి, డబ్బాటునన్ = ఆశ్చర్యముతో (దిగ్భ్రాంతితో), తత్ + ముఖంబునన్ = ఆ తండ్రి ముఖమునందు, అపత్రప = సిగ్గుతో కూడిన, శోకము = దుఃఖమును, నిర్వచింపన్ = వ్యక్తము చేయగా, ఆ + మేటి = ఆ శ్రేష్ఠుడైన ఋతుధ్వజుడు, తొఱంగన్ + పోని = విడిచిపెట్టని, అసు + మేలనమున్ = ప్రాణ స్నేహమును (ప్రేమను), కని = చూచి, ఆర్తమూర్తి + ఐ = మిక్కిలి దుఃఖించినవాడై.

తాత్పర్యం:

తండ్రి మాటలలో తన ప్రాణప్రియయైన మదాలసకు కలిగిన ఆపద గురించి విన్న ఋతుధ్వజుడు మొదట అది పొరపాటేమో అనుకున్నాడు. కానీ తండ్రి ముఖంలోని విషాదాన్ని చూసి అది నిజమని గ్రహించాడు. మదాలసపై ఉన్న గాఢమైన అనురాగంతో, ఆమె మరణవార్త విని అతడు అమితమైన శోకానికి గురయ్యాడు.

విశేషాలు:

మదాలస మరణ వార్త విన్నప్పుడు కలిగిన దిగ్భ్రాంతి, తండ్రి ముఖ కవళికల ద్వారా సత్యాన్ని గ్రహించిన తీరు ఇక్కడ మనోహరంగా వర్ణించబడింది.

---

232వ పద్యము

గీ. ఆ మదాలస మత్త్రియ యంతరించె

నే మఱొక్కతెఁ గొన నింక నీ భవమున

నని ప్రియానృణ్యమునకని యల్ల ధీరుఁ

డుదక దాన మ్మొనర్చె సయ్యు విదకు విధి.

ప్రతిపదార్థం:

ఆ + మదాలస = ఆ మదాలస, మత్ + ప్రియ = నా ప్రేయసి, అంతరించెన్ = మరణించినది, ఈ + భవమునన్ = ఈ జన్మలో, ఇంకన్ = ఇకమీదట, ఏన్ = నేను, మఱొక్కతెన్ = వేరొక స్త్రీని, కొనన్ = వివాహమాడను, అని = అని నిశ్చయించుకొని, ప్రియ + ఆనృణ్యమునకున్ + అని = ప్రియురాలి పట్ల ఋణము తీర్చుకొనుటకై, అల్ల + ధీరుడు = ఆ ధైర్యవంతుడైన ఋతుధ్వజుడు, ఆ + యువతికిన్ = ఆ మదాలసకు, విధిన్ = శాస్త్రోక్తంగా, ఉదక + దానము + ఒనర్చెన్ = తిలోదకాలు సమర్పించెను.

తాత్పర్యం:

"నా ప్రియురాలైన మదాలస మరణించింది. ఈ జన్మలో నేను మరే ఇతర స్త్రీని వివాహం చేసుకోను" అని ఆ ధీశాలి ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. తన భార్య పట్ల గల కృతజ్ఞతతో, ఋణము తీర్చుకోవడం కోసం ఆమెకు శాస్త్ర ప్రకారం జలతర్పణములను విడిచాడు.

విశేషాలు:

ఋతుధ్వజుని ఏకపత్నీ వ్రత నిష్ఠ, ఆమెపై గల అచంచలమైన ప్రేమ ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నాయి.

---

233వ పద్యము

ఉ. అప్పుడు తాదవస్థ్యమున కయ్యె గతాగతశోకవిభ్రమం

బప్పతి దేవతామణికి నై జగ మంతయు నేడ్వ నేడ్వరా

యప్పతియుం దదీయులును హా విధి కెవ్వరు నేమి సేతు రా

యొప్పమిఁ తీర్ప నీశ్వరులు నోప రొరు ల్దలపెట్ట నే మగున్?

ప్రతిపదార్థం:

అప్పుడు = ఆ సమయమున, తత్ + అవస్థ్యమునకున్ = ఆ స్థితికి, గత + ఆగత = పోయిన మరియు వచ్చిన, శోక + విభ్రమంబు = దుఃఖపు తడబాటు, అయ్యెన్ = కలిగెను, ఆ + పతి = ఆ రాజు (ఋతుధ్వజుడు), దేవతామణికిన్ + ఐ = దేవతా రూపము వంటి మదాలస కోసమై, జగము + అంతయున్ = లోకమంతా, ఏడ్వగాన్ = విలపిస్తుండగా, ఆ + పతియున్ = ఆ ఋతుధ్వజుడును, తదీయులును = అతని వారును, ఏడ్వరా = ఏడవరా (అందరూ ఏడ్చారు), హా = అయ్యో, విధికిన్ = దైవఘటనకు, ఎవ్వరున్ = ఎవరైనా, ఏమి + సేతురు = ఏమి చేయగలరు?, ఆ + ఒప్పమిన్ = ఆ అనర్థమును (అన్యాయమును), తీర్పన్ = తొలగించుటకు, ఈశ్వరులున్ = సమర్థులైన వారు కూడా, ఓపరు = శక్తివంతులు కారు, ఒరులు = ఇతరులు, తలపెట్టన్ = ప్రయత్నించినట్లయితే, ఏమి + అగున్ = ఏమవుతుంది (ఏమీ కాదు).

తాత్పర్యం:

ఆ సమయంలో ఋతుధ్వజుడు పొందిన దుఃఖం వర్ణనాతీతం. మదాలస వంటి ఉత్తమురాలి కోసం లోకమంతా విలపించింది. రాజూ, అతని బంధువులు అందరూ కన్నీరు మున్నీరయ్యారు. విధి చేసే పనులకు ఎవ్వరూ ఏమీ చేయలేరు. దైవ నిర్ణయాన్ని మార్చడం ఎవరి తరము కాదు.

విశేషాలు:

విధి బలీయమైనదని, ఎంతటి వారికైనా దైవ నిర్ణయం తప్పదని ఇక్కడ కవి సూచించారు.

---

234వ పద్యము

ఉ. సంతతి లేదు ప్రేయసియొ చచ్చె మజొక్కతె ముట్టఁబోడు వాఁ

డింతకు నన్వయంబు పనియే సరిపోయినయట్టు లుండె నే

మంత సుఖింతు రట్టిసుతు నట్టె కనుంగొని తల్లిదండ్రు లా

నంతకు బాహ్యబంధు పరివార మికేమి సుమాళముం గనున్?

ప్రతిపదార్థం:

సంతతి = పిల్లలు, లేదు = లేరు, ప్రేయసియొ = భార్య ఏమో, చచ్చెన్ = మరణించెను, వాడు = ఆ ఋతుధ్వజుడు, మఱొక్కతెన్ = వేరొక స్త్రీని, ముట్టన్ + పోడు = స్వీకరించడు, ఇంతకున్ = ఇప్పటికి, అన్వయంబు + పనియే = వంశం యొక్క పనే, సరిపోయిన + అట్టులు + ఉండెన్ = ముగిసిపోయినట్లు ఉన్నది, అట్టి + సుతున్ = అటువంటి కుమారుని, అట్టె = ఆ విధంగా, కనుంగొని = చూచి, తల్లిదండ్రులు = మాతాపితరులు, ఏము + అంత = ఎంతో, సుఖింతురు = సుఖపడగలరు?, ఆ + అంతకున్ = అప్పటికి, బాహ్య + బంధు + పరివారము = ఇతర బంధువులు మరియు పరివారము, ఇంక + ఏమి = ఇంకేమి, సుమాళమున్ = ఉత్సాహమును (సంతోషమును), కనున్ = పొందగలరు.

తాత్పర్యం:

ఋతుధ్వజునికి సంతానం లేదు, భార్య మరణించింది, వేరొక వివాహం చేసుకోనని భీష్మించుకున్నాడు. దీనితో వంశం అంతరించిపోయేలా ఉంది. కుమారుని అట్టి స్థితిలో చూసి తల్లిదండ్రులు ఎలా సుఖపడగలరు? వారిని చూసి బంధుమిత్రులు కూడా దిగులు చెందారు.

విశేషాలు:

వంశోద్ధారకుడు కావాల్సిన కుమారుడు వైరాగ్యంతో, శోకంతో ఉండటం వల్ల తల్లిదండ్రులు పొందే వేదన ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తోంది.

---

235వ పద్యము

గీ. సత్యసంధుం డతం డి ట్లసంశయముగ

స్త్రీసమాభోగసుఖము దూరీకరించెఁ

తోడివారలతో నెప్పుడాడుచుండుఁ

కాలయాపన కయి ధర్మగతి దొఱఁగక.

ప్రతిపదార్థం:

సత్యసంధుండు = సత్యమును పాటించేవాడు, అతండు = ఆ ఋతుధ్వజుడు, ఇట్లు = ఈ విధంగా, అసంశయముగ = సందేహం లేకుండా, స్త్రీ + సమాభోగ + సుఖమున్ = స్త్రీలతో పొందే సుఖమును, దూరీకరించెన్ = త్యజించెను (వదులుకొనెను), కాల + యాపన + కయి = కాలము గడుపుటకై, ధర్మ + గతిన్ = ధర్మ మార్గమును, తొఱంగక = విడువకుండా, ఎప్పుడు = నిరంతరము, తోడివారలతోన్ = తన స్నేహితులతో, ఆడుచున్ + ఉండున్ = కాలక్షేపం చేయుచుండెను.

తాత్పర్యం:

నిజాయితీ గలవాడైన ఋతుధ్వజుడు నిస్సందేహంగా ఇకపై స్త్రీ సుఖాలకు దూరంగా ఉండాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ధర్మ మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, కేవలం కాలక్షేపం కోసం తన మిత్రులతో కలిసి తిరుగుతూ రోజులు గడపసాగాడు.

విశేషాలు:

ప్రియురాలిపై గల ప్రేమ అతడిని భౌతిక సుఖాల పట్ల విముఖుడిని చేసింది.

---

236వ పద్యము

ఉ. కావున మాకుఁ జేయ నొక కార్యము కద్దె? సుహృత్త్రియార్థ మం

చీవిధి నాడు పుత్రుల సమాహితము న్విని నాగరాజు కా

ర్యావసరమ్ము నెమ్మది స్వయమ్ముగ నెంచి వచించె ధర్మసం

భావన భావితాత్ముఁడు శుభం బని వారలు నుబ్బియాడఁగన్.

ప్రతిపదార్థం:

కావున = కాబట్టి, మాకున్ = మాకు, సుహృత్ + ప్రియ + అర్థము + అంచున్ = స్నేహితునికి (ఋతుధ్వజునికి) ప్రియము చేయుటకై, ఒక + కార్యము = ఒక పని, కద్దె = ఉన్నది కదా?, ఈ + విధిన్ = ఈ విధంగా, ఆడు = మాటలాడుతున్న, పుత్రుల = కుమారుల (అశ్వతరుని కొడుకుల), సమాహితమున్ = నిశ్చయమును, విని = ఆలకించి, నాగరాజు = అశ్వతరుడు, కార్య + అవసరమ్మున్ = పని యొక్క ఆవశ్యకతను, నెమ్మదిన్ = తన మనసులో, స్వయమ్ముగన్ = స్వయముగా, ఎంచి = ఆలోచించి, ధర్మ + సంభావన = ధర్మముపై గౌరవముతో, భావిత + ఆత్ముడు = పవిత్రమైన మనసు గలవాడై, శుభంబు + అని = మంచిది అని, వచించెన్ = పలికెను, వారలున్ = ఆ కుమారులును, ఉబ్బి + ఆడగన్ = సంతోషముతో గెంతులు వేయగా.

తాత్పర్యం:

మిత్రుడైన ఋతుధ్వజుని కోసం ఏదైనా మేలు చేయాలని నాగరాజు కుమారులు భావించారు. వారి మాటలు విన్న అశ్వతరుడు (నాగరాజు) తన మనసులో ఆలోచించి, అది ధర్మబద్ధమైన కార్యమని భావించి, అందుకు అంగీకరించాడు. తండ్రి అంగీకారం తెలపగానే కుమారులు ఎంతో సంతోషించారు.

విశేషాలు:

మిత్రుని ఆపదలో ఆదుకోవాలనే నాగకుమారుల తపన, దానికి తండ్రి ప్రోత్సాహం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

పద్యం 237:

పురుషుఁ డొనరింపవలె యత్నమును బరోప

కారమునకును దైవ మీఁగావలె ఫల

మిందిర ప్రసన్న యగు ధైర్యమందుఁ గాన

నింక నేను దపించెద నిందుకొఱకు.

ప్రతిపదార్థం:

పురుషుఁడు = మనిషి, పరోపకారమునకును = ఇతరులకు మేలు చేయుట కొరకు, యత్నమును = ప్రయత్నమును, ఒనరింపవలెన్ = చేయాలి, దైవము = భగవంతుడు, ఫలము = ఫలితమును, ఈవలెన్ + కావలెన్ = ఇవ్వవలసి ఉంటుంది, ధైర్యమందున్ = పట్టుదల ఉన్నచోట, ఇందిర = లక్ష్మీదేవి, ప్రసన్న + అగున్ = అనుగ్రహిస్తుంది, కాన = కాబట్టి, ఇందుకొఱకు = ఈ కార్యము సాధించుటకై, ఇంక = ఇకమీదట, నేను, తపించెదన్ = తపస్సు చేస్తాను.

తాత్పర్యం:

మానవుడు పరోపకారం కోసం తన వంతు ప్రయత్నం చేయాలి. దానికి తగిన ఫలితాన్ని దైవమే ప్రసాదించాలి. ధైర్యం ఉన్నచోట లక్ష్మీదేవి ప్రసన్నమవుతుంది. కాబట్టి, నా స్నేహితుడైన ఋతుధ్వజుని మేలు కోసం నేను తపస్సు చేస్తాను.

విశేషాలు:

మంచి పని కోసం చేసే ప్రయత్నానికి దైవబలం తోడవుతుందని, పట్టుదలే కార్యసిద్ధికి మూలమని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

పద్యం 238:

అని కొడుకుల కని యహిపతి

పనివిని హిమవంతమందుఁ బ్లక్షావరణం

బను తీర్థంబున దుశ్చర

మును దపము నొనర్చె సురలు మును లౌ ననఁగన్.

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఆ విధంగా, కొడుకులకున్ + అని = కుమారులతో చెప్పి, అహిపతి = సర్పరాజైన అశ్వతరుడు, పనివిని = కార్యము నిశ్చయించుకొని, హిమవంతమందున్ = హిమాలయ పర్వతము నందు, ప్లక్షావరణంబు + అను = ప్లక్షావరణము అనే పేరుగల, తీర్థంబున = పుణ్యక్షేత్రములో, సురలు = దేవతలు, మునులు = ఋషులు, ఔననఁగన్ = మెచ్చుకొనే విధంగా, దుశ్చరమును = ఆచరించడానికి కష్టమైన, తపమున్ = తపస్సును, ఒనర్చెన్ = చేసెను.

తాత్పర్యం:

కుమారులతో ఆ విధంగా చెప్పి, నాగరాజైన అశ్వతరుడు హిమాలయాల్లోని ప్లక్షావరణం అనే తీర్థానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ దేవతలు, మునులు ఆశ్చర్యపోయేలా కఠోరమైన తపస్సును ప్రారంభించాడు.

విశేషాలు:

మిత్రుని పుత్రుని కోసం ఒక తండ్రి పడే తపన, ఆయన నిశ్చయదార్ఢ్యం ఈ పద్యంలో కనిపిస్తాయి.

---

పద్యం 239:

నియమితాహారుఁ డై ధర్మనిత్యుఁ డశ్వ

తరుఁడు త్రిస్స్నాతుఁ డై ధ్యేయతత్పరుఁ డయి

మేలి పలుకులఁ పలుకుల మెలఁత దెలఁచె

ఘన మహామాయ సర్వప్రకాశిక నిటు.

ప్రతిపదార్థం:

నియమిత + ఆహారుఁడు + ఐ = మితమైన ఆహారము కలవాడై, ధర్మనిత్యుఁడు = ధర్మము నందు ఆసక్తి కలవాడైన, అశ్వతరుఁడు = అశ్వతరుడనే నాగరాజు, త్రిస్స్నాతుఁడు + ఐ = మూడు కాలములలో స్నానము చేసేవాడై, ధ్యేయతత్పరుఁడు + అయి = ధ్యానించే దానిపై ఏకాగ్రత కలవాడై, మేలి = శ్రేష్ఠమైన, పలుకులన్ = మాటలతో, పలుకుల మెలఁతన్ = వాగ్దేవియైన సరస్వతిని, ఘన = గొప్పదైన, మహామాయ = మహామాయా స్వరూపిణిని, సర్వప్రకాశికన్ = అన్నింటిని ప్రకాశింపజేసే దానిని, ఇటు = ఈ విధంగా, తలఁచెన్ = స్మరించెను.

తాత్పర్యం:

అశ్వతరుడు ఆహార నియమాలు పాటిస్తూ, నిత్యం ధర్మాచరణ చేస్తూ, మూడు కాలములలో స్నానమాచరిస్తూ ఏకాగ్రతతో ఉన్నాడు. సర్వ జగత్తును ప్రకాశింపజేసే మహామాయ, వాగ్దేవి అయిన సరస్వతీ దేవిని శ్రేష్ఠమైన స్తోత్రాలతో ఈ విధంగా ధ్యానించాడు.

విశేషాలు:

తపస్సు చేసేటప్పుడు పాటించవలసిన బాహ్య, అంతర శుద్ధిని కవి ఇక్కడ వివరించారు. సరస్వతిని 'పలుకుల మెలత' అనడం ముచ్చటగా ఉంది.

---

పద్యం 240:

ఆరిరాధయిషుండ నై యఖిలధాత్రి

నిను మహాదేవిఁ గల్యాణి ననుమతింతు

బ్రహ్మయోని! సరస్వతి! ప్రణతులఁ గొను

మభిముఖివి కమ్ము నాకు నిత్యప్రకాశ!

ప్రతిపదార్థం:

అరిరాధయిషుండన్ + ఐ = ఆరాధించాలనే కోరిక కలవాడనై, అఖిలధాత్రి = సమస్త భూమండలానికి ఆధారమైన దానవు, మహాదేవిన్ = గొప్ప దేవతవు, కల్యాణిన్ = శుభములను ఇచ్చేదానవు అయిన, నినున్ = నిన్ను, అనుమతింతున్ = ప్రార్థిస్తున్నాను, బ్రహ్మయోని = వేదములకు మూలమైనదానా, సరస్వతి = ఓ సరస్వతీ దేవి, ప్రణతులన్ = నా నమస్కారములను, కొనుము = స్వీకరించుము, నిత్యప్రకాశ = ఎల్లప్పుడూ వెలిగేదానా, నాకున్, అభిముఖివి + కమ్ము = నా ఎదుట సాక్షాత్కరించుము.

తాత్పర్యం:

ఓ సరస్వతీ దేవీ! నిన్ను ఆరాధించాలనే సంకల్పంతో ఉన్నాను. సమస్త లోకాలకు ఆధారభూతవు, మంగళప్రదవు అయిన నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను. వేదాలకు జన్మస్థానమైన నీవు నా నమస్కారాలు స్వీకరించి, నాకు ప్రసన్నురాలివి కావాలి.

విశేషాలు:

భక్తుడు దైవాన్ని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి చేసే విన్నపం ఇక్కడ భక్తిరసంతో నిండి ఉంది.

---

పద్యం 241:

లేని మోక్షాదిధర్మముల్ లేని తత్క్రి

యాశ్రమమ్ము లసత్తులౌ నన్నియు నిటు

దేవి! సంయోగ సంబంధితావిధమున

వెలయు నీయందు నీకన్న వేఱుగాక.

ప్రతిపదార్థం:

దేవి = ఓ తల్లీ, నీవు + లేని = నీవు లేనటువంటి, మోక్ష + ఆది + ధర్మముల్ = మోక్షము మొదలైన ధర్మములు, లేని = నీవు లేనటువంటి, తత్ + క్రియా + ఆశ్రమమ్ములు = ఆయా కర్మలు మరియు ఆశ్రమ ధర్మములు, అన్నీయున్ = అవన్నీ, అసత్తులు + ఔన్ = సత్యము కానివి (వ్యర్థములు) అవుతాయి, ఇటు = ఈ విధంగా, సంయోగ = కలయిక అనే, సంబంధిత + ఆవిధమున = సంబంధము చేత, నీకన్న = నీకంటే, వేఱుగాక = భిన్నము కాకుండా, నీయందున్ = నీలోనే, వెలయున్ = ప్రకాశిస్తాయి.

తాత్పర్యం:

ఓ దేవీ! నీవు లేనిదే మోక్షం కానీ, ధర్మాలు కానీ, ఆశ్రమ కర్మలు కానీ ఏవీ ఉండవు. అవి సత్యం కావు. ఈ ప్రపంచంలోని సమస్తమూ నీతో విడదీయరాని సంబంధం కలిగి, నీకంటే వేరు కాకుండా నీలోనే వెలుగుతున్నాయి.

విశేషాలు:

అద్వైత భావంతో సరస్వతీ దేవిని సర్వవ్యాపిగా, సర్వశక్తిమయిగా ఇక్కడ స్తుతించడం జరిగింది.

---

పద్యం 242:

సంప్రతిష్ఠిత మెందు నీ సర్వ మట్టి

యక్షరపదంబ వీవె సత్యస్వరూప!

పరమ మక్షర మన బ్రహ్మపద మిది యన

విశ్వ మింతకుఁ కుదురీవు వేద్యవిద్య!

ప్రతిపదార్థం:

సత్యస్వరూప = సత్యమే రూపముగా కలదానా, ఈ + సర్వము = ఈ జగత్తు అంతా, ఎందున్ = దేనియందైతే, సంప్రతిష్ఠితము = చక్కగా నిలిచి ఉందో, అట్టి = అటువంటి, అక్షర + పదంబవు = నాశనము లేని స్థానము, ఈవె = నీవే, పరమము = శ్రేష్ఠమైనది, అక్షరము + అనన్ = అక్షరము అన్నా, బ్రహ్మపదము + ఇది + అనన్ = ఇది బ్రహ్మ పదము అన్నా, విశ్వము + ఇంతకున్ = ఈ ప్రపంచమంతటికీ, కుదురు = ఆధారము, ఈవు = నీవే, వేద్యవిద్య = తెలుసుకోదగిన విద్యవు నీవే.

తాత్పర్యం:

ఓ సత్య స్వరూపిణీ! ఈ చరాచర జగత్తంతా నీలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది. నాశనం లేని పరమపదము నీవే. వేదాంతం చెప్పే అక్షర పరబ్రహ్మ స్వరూపం నీవే. ఈ విశ్వమంతటికీ ఆధారం నీవే. తెలుసుకోదగిన పరమార్థ విద్యవు కూడా నీవే.

విశేషాలు:

సరస్వతీ దేవిని కేవలం చదువుల తల్లిగానే కాకుండా, పరబ్రహ్మ స్వరూపిణిగా ఈ పద్యం అభివర్ణించింది.

పద్యం 243:

భౌమములు పరమాణువు ల్వహ్నియు నెటు

లొక్కదారువునందుండె నక్కరణిని

బ్రహ్మము నశేషజగముఁ చిద్భావభావి

తాత్మ వగు ని నెనసి యనన్యత వెలుంగు.

ప్రతిపదార్థం:

భౌమములు = భూమికి సంబంధించిన అంశాలు, పరమాణువుల్ + వహ్నియున్ = పరమాణువులు మరియు అగ్ని, ఎటులు = ఏ విధముగా, ఒక్క + దారువునందున్ = ఒకే కట్టెలో, ఉండెన్ = ఉండునో, ఆ + కరణిని = ఆ విధముగానే, బ్రహ్మమున్ = పరబ్రహ్మమును, అశేష + జగమున్ = సమస్తమైన ఈ జగత్తును, చిద్భావ + భావిత + ఆత్మవు = జ్ఞాన స్వరూపముతో నిండిన దానవు, అగు = అయినటువంటి, నిన్ = నిన్ను, ఎనసి = ఆశ్రయించి, అనన్యతన్ = వేరు కాకుండా (అద్వైత భావముతో), వెలుంగున్ = ప్రకాశించును.

తాత్పర్యం:

ఓ సరస్వతీ దేవి! ఒక కాష్ఠము (కట్టె) లో పార్థివ పరమాణువులు, అగ్ని ఏ విధంగా అంతర్లీనమై కలిసి ఉంటాయో, అలాగే ఈ అనంతమైన జగత్తు మరియు పరబ్రహ్మము కూడా చిన్మయ స్వరూపిణివైన నీ యందే అభేదంగా నిలిచి ప్రకాశిస్తున్నాయి.

విశేషాలు:

ఇక్కడ దేవిని సర్వాధారభూతమైన శక్తిగా వర్ణించారు. కార్య కారణ రూపాలైన జగద్బ్రహ్మలు ఆమె యందే మరుగున పడి ఉంటాయని చెప్పడం ద్వారా ఆమె విశ్వవ్యాప్తతను చాటారు.

---

పద్యం 244:

అక్షరసంస్థాన మ్మగు నక్షరము

త్రిమాత్రకము చరాచర మఖిల

మ్మాక్షింపబడు న య్యో మక్షరమునఁ

గలది లేనియది నాదమయీ!

ప్రతిపదార్థం:

అక్షర + సంస్థానము + అగు = అక్షరములన్నింటికీ నిలయమైన, అక్షరము = నాశనము లేనిదియు, త్రిమాత్రకము = మూడు మాత్రల కాలము కలది (అ-ఉ-మ), అఖిలమ్ + చరాచరము = సమస్తమైన ఈ సచరాచర సృష్టి, ఆక్షింపబడున్ = చూడబడునో (నివసించి ఉండునో), ఆ + ఓమ్ + అక్షరమునన్ = ఆ ఓంకారమనే అక్షరము నందు, కలది = ఉన్నది (సత్తు), లేనియది = లేనిది (అసత్తు), నాదమయీ = ఓ నాద స్వరూపిణి!

తాత్పర్యం:

ఓ నాదమయీ! నీవు త్రిమాత్రకమైన ఓంకార స్వరూపిణివి. సకల అక్షరములకు మూలమైన ఆ ఓంకారము నందే సదసత్ రూపమైన ఈ సమస్త చరాచర జగత్తు ఇమిడి ఉన్నది.

విశేషాలు:

ఓంకారమే సర్వ విద్యలకు, సృష్టికి మూలమని, అది సరస్వతీ దేవి యొక్క అక్షర రూపమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.

---

పద్యం 245:

మూడు లోకమ్ములు మూడు వేదమ్ములు

ముగురు మూర్తులు వర్ణములును మూడు

వహ్నులు మూ డట్లు వర్గమ్ములును మూడు

మూడు జ్యోతిస్సులు మూడు గొనము

లాశ్రమమ్ములు మూ డహర్ని శాసంధ్యలు

మూడు కాలమ్ములు మూడు దశలు

మూడు దోసమ్ములు మూడు శబ్దమ్ములు

మూడు స్వరమ్ములు మూడు సంధ్య

లిమ్మెయిం ద్ర్యాత్మకమ్ము విశ్వమ్ము సర్వ

మమ్మ! మాత్రాత్రయాత్మక మ్మక్షరమ్మ

సర్వ మిది నీదు రూపంట చాయబాట

బ్రహ్మపథమున నన్నె మల్ప మవు బాట.

ప్రతిపదార్థం:

అమ్మ = ఓ తల్లి!, మూడు + లోకమ్ములు = భూ, భువః, సువః లోకాలు, మూడు + వేదమ్ములు = ఋక్, యజుర్, సామ వేదాలు, ముగురు + మూర్తులు = బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు, మూడు + వర్ణములును = బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య వర్ణాలు, మూడు + వహ్నులు = గార్హపత్యాది అగ్నులు, అట్లు = అదే విధముగా, మూడు + వర్గమ్ములు = ధర్మార్థ కామాలు, మూడు + జ్యోతిస్సులు = సూర్య, చంద్ర, అగ్నులు, మూడు + గొనములు = సత్వ, రజస్తమ గుణాలు, మూడు + ఆశ్రమమ్ములు = బ్రహ్మచర్య, గృహస్థ, వానప్రస్థాలు, మూడు + అహర్నిశాసంధ్యలు = ప్రాతః, మధ్యాహ్న, సాయం సంధ్యలు, మూడు + కాలమ్ములు = భూత, భవిష్యత్, వర్తమాన కాలాలు, మూడు + దశలు = జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి అవస్థలు, మూడు + దోసమ్ములు = వాత, పిత్త, శ్లేష్మ దోషాలు, మూడు + శబ్దమ్ములు = పుం, స్త్రీ, నపుంసక లింగాలు, మూడు + స్వరమ్ములు = ఉదాత్త, అనుదాత్త, స్వరిత స్వరాలు, మూడు + సంధ్యలు = కాల సంధులు, ఈ + మెయిన్ = ఈ విధముగా, త్రి + ఆత్మకమ్ము = మూడు రూపములు కలది, సర్వము + విశ్వమ్ము = ఈ విశ్వమంతా, మాత్రాత్రయ + ఆత్మకము = అ-ఉ-మ అనే మూడు మాత్రల స్వరూపమైన, అక్షరమ్మ = ఓ ఓంకార రూపధారిణి!, సర్వము + ఇది = ఇదంతా, నీదు + రూపము + అంట = నీ స్వరూపమే అట, చాయబాట = నీడ వంటి మార్గమున, బ్రహ్మపథమునన్ = బ్రహ్మమును పొందే దారిలో, అన్నెము +అల్పము + అవు + బాట = మిగతాది  అల్పమయిన బాట.

తాత్పర్యం:

ఓ తల్లి! లోకాలు, వేదాలు, త్రిమూర్తులు, గుణాలు, కాలాలు - ఇలా ఈ విశ్వంలోని సమస్తం మూడు సంఖ్యతో కూడి ఉన్నవి. ఇవన్నీ ఓంకారంలోని మూడు మాత్రల స్వరూపాలే. ఇదంతా నీ రూపమే. బ్రహ్మపదాన్ని పొందే మార్గంలో నన్ను సులభమైన దారిలో నడిపించు తల్లీ!

విశేషాలు:

సృష్టిలోని త్రిగుణాత్మకమైన వైవిధ్యమంతా దేవి యొక్క ఓంకార రూపంలోనే ఇమిడి ఉందని ఈ పద్యం అద్భుతంగా వివరిస్తుంది.

---

పద్యం 246:

శ్రౌతములు స్మార్తములు నైన సంస్థ లెల్లఁ

ద్వత్స్వరూపంబ యవుఁ బ్రణవంబు నాది

నూది పలికి గదా బ్రహ్మవాదిచయము

చేతఁ జేయంగఁబడుచుండేఁ చిన్మయాత్మ!

ప్రతిపదార్థం:

చిన్మయ + ఆత్మ = జ్ఞాన స్వరూపిణివైన ఓ దేవి!, శ్రౌతములు = వేదోక్తములు, స్మార్తములు + ఐన = స్మృతుల యందు చెప్పబడినవి అయిన, సంస్థలు + ఎల్లన్ = సమస్త కర్మకాండలు, త్వత్ + స్వరూపంబె + అవున్ = నీ స్వరూపములే అగును, బ్రహ్మవాది + చయము + చేతన్ = బ్రహ్మజ్ఞానుల సమూహము చేత, ఆదిన్ = మొదట, ప్రణవంబున్ = ఓంకారమును, ఊది + పలికి + గదా = గట్టిగా ఉచ్చరించి కదా, చేయంగన్ + పడుచుండెన్ = చేయబడుచున్నవి.

తాత్పర్యం:

ఓ చిన్మయ స్వరూపిణి! వేదాలలో, స్మృతులలో చెప్పబడిన సకల ధర్మకార్యాలు నీ రూపాలే. బ్రహ్మజ్ఞానులు ఏ కర్మను ప్రారంభించినా మొదట నీ స్వరూపమైన ఓంకారాన్ని ఉచ్చరించే కదా ప్రారంభిస్తారు!

విశేషాలు:

ఓంకార ఉచ్చారణ లేనిదే ఏ వైదిక కర్మ పూర్తికాదు. ఆ ఓంకారమే సరస్వతి అని ఇక్కడ భావం.

---

పద్యం 247:

అవికార్య దివ్య పరిణా

మవివర్జితనిష్క్రియపరమాత్రార్థగత

త్వవిశేషాంచిత మొరులకు

నవినిర్దేశ్య మవు రూప మది నీవ కదే?

ప్రతిపదార్థం:

అవికార్య = వికారము లేనిది, దివ్య = ప్రకాశవంతమైనది, పరిణామ + వివర్జిత = మార్పులు లేనిది, నిష్క్రియ = పనులు లేనిది (నిశ్చలమైనది), పరమ + మాత్ర + అర్థ + గతత్వ = శ్రేష్ఠమైన కేవల అర్థమును పొందినది, విశేష + అంచితము = విశేషములతో కూడినది, ఒరులకు = ఇతరులకు, అవినిర్దేశ్యము + అవు = నిర్దేశించి చెప్పుటకు వీలుకానిది, రూపము = అట్టి రూపము, అది = అది, నీవ + కదే = నీవే కదా!

తాత్పర్యం:

మార్పులు లేనిది, దివ్యమైనది, పరిణామ రహితమైనది, నిశ్చలమైనది మరియు ఇతరులు వర్ణించడానికి వీలుకాని ఆ పరబ్రహ్మ స్వరూపం నీవే కదా తల్లీ!

విశేషాలు:

దేవిని కేవలం శబ్ద రూపంగానే కాకుండా, వాక్కుకు అందని పరబ్రహ్మ తత్వంగా ఇక్కడ స్తుతించడం జరిగింది.

పద్యం 248

అమ్మెయి జిహ్వాతాల్వోష్ఠమ్ముల జనియించు వర్ణశబ్దమ్ముల వా

క్యమ్ముల నా కనఁగ శక్యమ్మవు పరలక్ష్యవాస్త వార్థము నీవే

ప్రతిపదార్థం:

అమ్మెయిన్ = ఆ విధముగా, జిహ్వా + తాలు + ఓష్ఠమ్ములన్ = నాలుక-అంగిలి-పెదవుల సహాయముతో, జనియించు = పుట్టేటటువంటి, వర్ణ + శబ్దమ్ముల = అక్షరముల మరియు శబ్దముల యొక్క, వాక్యమ్ములన్ = వాక్యముల ద్వారా, నాకనఁగన్ = గ్రహించుటకు లేదా దర్శించుటకు, శక్యము + అవు = సాధ్యమయ్యేటటువంటి, పర + లక్ష్య + వాస్తవ + అర్థము = పరమార్థమైన నిజమైన స్వరూపము, నీవే = నీవే అయి ఉన్నావు.

తాత్పర్యం:

ఓ సరస్వతీ దేవీ! నాలుక, అంగిలి, పెదవుల ద్వారా ఉచ్చరించబడే అక్షరములలోనూ, శబ్దములలోనూ, వాక్యములలోనూ వెలిగే పరమార్థము నీవే. వాక్కు ద్వారా నిన్ను తెలుసుకోవడం సాధ్యమవుతుంది.

విశేషాలు:

వాగ్దేవి అక్షర రూపంలోనూ, ఆ అక్షరాల కలయికతో ఏర్పడే అర్థ రూపంలోనూ మనకు గోచరిస్తుందని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

పద్యం 249

ఈవిధి నేక మై మఱి యనేకవిధ మ్మయి సూర్యచుద్రమః

పానకముఖ్యతై జసిక భావితభావము పారమేశ్వరం

బీ వసుధాదిరూపము రహించెడు రూపపరూప మైన స

ద్భావము చిన్ని రూపితము భావిని! నీ పద మెన్న శక్యమే?

ప్రతిపదార్థం:

ఈవిధిన్ = ఈ విధముగా, ఏకము + ఐ = ఒక్కానివే అయి ఉండి, మఱి = మరల, అనేక + విధమ్ము + అయి = ఎన్నో రూపములు కలదానివై, సూర్య + చంద్రమః + పావక + ముఖ్య = సూర్యుడు-చంద్రుడు-అగ్ని మొదలైన, తైజసిక = తేజస్సు కలిగిన వారిచే, భావిత + భావము = ధ్యానింపబడే రూపము, పారమేశ్వరము = పరమేశ్వరుని సంభంధమైన శక్తి, ఈ + వసుధా + ఆది + రూపము = ఈ భూమి మొదలైన పంచభూతముల స్వరూపము, రహించెడు = విరాజిల్లేటటువంటి, రూప + అరూపము + ఐన = రూపము ఉన్నట్టి మరియు రూపము లేనట్టి, సద్భావము = సత్యమైన ఉనికి, చిన్ని రూపితము = సూక్ష్మముగా నిరూపించబడినది, భావిని = ఓ కల్యాణీ!, నీ + పదము = నీ స్థానమును లేదా వైభవమును, ఎన్నన్ = గణించుట లేదా పొగడుట, శక్యమే = సాధ్యమా? (కాదు అని అర్థము).

తాత్పర్యం:

ఓ మంగళప్రదాయిని! నీవు ఏకమై ఉండి కూడా అనేక రూపాలలో కనిపిస్తావు. సూర్యచంద్రుల వెలుగులోనూ, అగ్ని హోత్రము లోనూ, భూమి మొదలైన పంచభూతములలోనూ నీవే ఉన్నావు. సాకార నిరాకార స్వరూపిణివైన నీ వైభవాన్ని కొలవడం ఎవరికైనా సాధ్యమా?

విశేషాలు:

అమ్మవారు విశ్వరూపిణి అని, ఈ జగత్తులోని సమస్త వెలుగులు ఆమె స్వరూపాలేనని ఈ పద్యం చెబుతోంది.

---

పద్యం 250

మానస ప్రేరిత ప్రాణాభిహత మయి ప్రకృతిపూరుష పల్లవపుటమధ్య

మందు మంజరివలె నల నాభికందంబు నందుదయించి పరాభిధాన

మమరఁ బశ్యంతి నా నాహృదయముఁ బర్వి యటనుండి మధ్యమ యనఁగఁ గంఠ

పర్యంత మెనసి తత్ప్రభృతి మూద్ధాంతంబు వైఖరిపేర నిష్పన్నము నగు

శబ్దమే బ్రహ్మ మయ్యది సాగుచోటు చొచ్చుచోటు పరబ్రహ్మ మిచ్చవెట్టి

దీనిఁ గనుఁగొనఁ జెందు నద్దాని ననుట వర్ణితం బైన దీ నీ ప్రభావ మొకఁడె.

ప్రతిపదార్థం:

మానస + ప్రేరిత = మనస్సుచే ప్రేరేపించబడిన, ప్రాణ + అభిహతము + అయి = ప్రాణవాయువు యొక్క తాకిడి పొందినదై, ప్రకృతి + పూరుష = ప్రకృతి మరియు పురుషులనెడి, పల్లవ + పుట + మధ్యమందున్ = చిగురాకుల మధ్యలో, మంజరి + వలెన్ = పూగుత్తి వలె, అల + నాభి + కందంబునందున్ = ఆ నాభి మూలమునందు, ఉదయించి = పుట్టి, పరా + అభిధానము = 'పరా' వాక్కు అనే పేరుతో, అమరన్ = విరాజిల్లగా, పశ్యంతి + నా = 'పశ్యంతి' అనే పేరుతో, హృదయమున్ = హృదయమును, పర్వి = వ్యాపించి, అట + నుండి = అక్కడ నుండి, మధ్యమ + అనఁగన్ = 'మధ్యమ' వాక్కు అనే పేరుతో, కంఠ + పర్యంతము = కంఠము వరకు, ఎనసి = చేరుకొని, తత్ + ప్రభృతి = అక్కడ నుండి మొదలుకొని, మూర్ధ + అంతంబు = శిరస్సు (తల) వరకు, వైఖరి + పేరన్ = 'వైఖరి' అనే పేరుతో, నిష్పన్నము + అగు = బయటకు వచ్చేటటువంటి, శబ్దమే = శబ్దమే, బ్రహ్మము = శబ్దబ్రహ్మము, అయ్యది = ఆ శబ్దము, సాగు + చోటు = బయటకు వెళ్ళే చోటు, చొచ్చు + చోటు = లోపలికి ప్రవేశించే చోటు, పరబ్రహ్మము = ఆ పరమాత్మయే, ఇచ్చవెట్టి = ఇష్టపడి, దీనిన్ = దీనిని, కనుఁగొనన్ = దర్శించినచో, అద్దానిన్ = ఆ పరబ్రహ్మమును, చెందును = పొందును, అనుట = అని చెప్పడము, వర్ణితంబు + ఐనది = వర్ణించబడినది, ఈ + నీ + ప్రభావము + ఒకఁడె = ఇది అంతా నీ ప్రభావమే.

తాత్పర్యం:

మనస్సు యొక్క ప్రేరణతో, ప్రాణవాయువు కదలిక వల్ల నాభి వద్ద పుట్టే శబ్దం 'పరా' వాక్కు. అది హృదయంలో 'పశ్యంతి'గా, కంఠంలో 'మధ్యమ'గా, నోటి ద్వారా బయటకు వచ్చేటప్పుడు 'వైఖరి'గా మారుతుంది. ఈ శబ్దబ్రహ్మమే నీవు. ఈ శబ్దం ఎక్కడ పుడుతుందో, ఎక్కడ లీనమవుతుందో తెలిసినవాడు పరబ్రహ్మను పొందుతాడు. ఇదంతా నీ ప్రభావమే.

విశేషాలు:

వాక్కు యొక్క నాలుగు దశలను (పరా, పశ్యంతి, మధ్యమ, వైఖరి) శాస్త్రీయంగా మరియు ఆధ్యాత్మికంగా వివరించిన అద్భుతమైన పద్యం ఇది.

---

పద్యం 251

వేదవేదాంగ వేదాంతవివిధ శాఖికాస్థిరీకృత మాద్యస్త కాల దేశ

తా పరిచ్ఛిన్న మసదాశ్రయ మగు సత్వ రూప మని నిన్నుఁ జూతు మరూపణీయ!

ప్రతిపదార్థం:

వేద + వేదాంగ + వేదాంత = వేదములు-వేదాంగములు-ఉపనిషత్తులు అనెడి, వివిధ + శాఖికా = అనేకమైన కొమ్మల ద్వారా, స్థిరీకృతము = స్థిరపరచబడినది, ఆది + అంత = మొదలు మరియు చివర లేనిది, కాల + దేశ + తా = కాలము మరియు దేశములచే, పరిచ్ఛిన్నము = విడదీయరానిది, అసత్ + ఆశ్రయము + అగు = అశాశ్వతమైన జగత్తుకు ఆధారం, సత్వ + రూపము + అని = సత్వగుణ స్వరూపమని, నిన్నున్ = నిన్ను, చూతుము = దర్శింతుము, అరూపణీయ = వర్ణించుటకు వీలుకానిదానా!

తాత్పర్యం:

ఓ వర్ణించ వీలుకాని దేవీ! వేదములు, వేదాంగాలు, ఉపనిషత్తులు నీ ఉనికిని చాటుతున్నాయి. కాలమునకు, దేశమునకు అతీతురాలివైన నిన్ను, ఈ జగత్తుకు ఆధారభూతమైన సత్వగుణ స్వరూపిణిగా మేము సేవిస్తున్నాము.

విశేషాలు:

జ్ఞాన స్వరూపిణి అయిన సరస్వతీ దేవిని వేదవేదాంత వేద్యురాలుగా ఇక్కడ స్తుతించడం జరిగింది.

---

పద్యం 252

వాస్తవమున కనాఖ్య మై వైభవమున షడ్గుణాఖ్యమ్ము త్రిగుణసంశ్రయతఁ గార

ణాఖ్య మయి లోకదృష్టి బహ్వాఖ్య మగుచు మనములో నెలి వెలుఁగొందు నిను భజింతు.

ప్రతిపదార్థం:

వాస్తవమునకు = నిజానికి, అనాఖ్యము + ఐ = పేరు లేనిదానివై, వైభవమునన్ = వైభవము చేత, షడ్గుణ + ఆఖ్యమ్ము = ఆరు గుణములు (జ్ఞాన, బల, ఐశ్వర్య, వీర్య, శక్తి, తేజస్సులు) కలదానివై, త్రిగుణ + సంశ్రయతన్ = సత్త్వ-రజస్తమో గుణములను ఆశ్రయించుట ద్వారా, కారణ + ఆఖ్యము + అయి = సృష్టికి కారణమైన దానివిగా పిలవబడుతూ, లోక + దృష్టిన్ = లోకము యొక్క చూపులో, బహు + ఆఖ్యము + అగుచు = అనేక పేర్లు కలదానివై, మనములోన్ = మా మనస్సులో, ఎలి = మేలుకొని లేదా ప్రకాశిస్తూ, వెలుఁగొందు = ప్రకాశించే, నినున్ = నిన్ను, భజింతున్ = సేవింతును.

తాత్పర్యం:

నిజానికి నీకు ఏ పేరూ లేదు. కానీ నీ వైభవం వల్ల షడ్గుణైశ్వర్యవతివని, త్రిగుణాల వల్ల సృష్టికి కారణభూతురాలివని, లోకంలో అనేక నామాలతో పిలవబడుతున్నావు. మా మనస్సులలో జ్ఞానజ్యోతివై వెలిగే నిన్ను భజిస్తున్నాను.

విశేషాలు:

నిర్గుణ నిరాకార పరబ్రహ్మ స్వరూపిణియే భక్తుల కోసం అనేక రూపాలను, నామాలను ధరిస్తుందని దీని సారాంశం.

#శ్రీదత్తభాగవతము తృతీయ గుచ్ఛము 139 వపుట ( పిడిఎఫ్19 వపుట)

( 253 నుండి    వరకు ఉన్న పద్యాలు వివరణతో ) 31 -12 -25

గ్రంథకర్త: బ్రహ్మశ్రీ #తాడేపల్లిరాఘవనారాయణశాస్త్రిగారు

వ్యాఖ్యాత: ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

అశ్వతరుడు ఆహార నియమాలు పాటిస్తూ, నిత్యం ధర్మాచరణ చేస్తూ, మూడు కాలములలో స్నానమాచరిస్తూ ఏకాగ్రతతో ఉన్నాడు. సర్వ జగత్తును ప్రకాశింపజేసే మహామాయ, వాగ్దేవి అయిన సరస్వతీ దేవిని శ్రేష్ఠమైన స్తోత్రాలతో ఈ విధంగా ధ్యానించాడు.

పద్యం 253:

గీ. శక్తియుక్తపదార్థసంసక్త మస్తి

భావ మాధ్యానవిభవసంభావిత మవు

సుఖమునం దోఁచు సౌఖ్యమ్ముఁ జూచి దాని

బింబ మవు భూమసుఖ మెంచు విద్వరుండు.

ప్రతిపదార్థము:

విద్వత్ + వరుండు = పండిత శ్రేష్ఠుడు, శక్తి + యుక్త = సామర్థ్యముతో కూడిన, పదార్థ = వస్తువుల యందు, సంసక్తము = తగిలియున్నట్టియు, అస్తి + భావము = ఉన్నది అను తలంపు కలిగినట్టియు, ఆధ్యాన = ధ్యానము యొక్క, విభవ = మహిమ చేత, సంభావితము + అవు = పొందబడినట్టి, సుఖమునన్ = ఆనందము నందు, తోఁచు = కనిపించునట్టి, సౌఖ్యమ్మున్ = సుఖమును, చూచి = దర్శించి, దాని = ఆ సుఖమునకు, బింబము + అవు = మూలమైనట్టి, భూమ + సుఖము = అనంతమైన బ్రహ్మానందమును, ఎంచున్ = తలచును.

తాత్పర్యము:

పండితుడైనవాడు బాహ్య పదార్థముల యందున్న ఉనికిని (సత్తను), ధ్యాన మహిమ వల్ల కలిగే సుఖాన్ని గమనిస్తాడు. ఆ సుఖమునందు ప్రతిబింబించే మూలమైన అనంత సుఖాన్ని (బ్రహ్మానందాన్ని) ఆ పండితుడు గుర్తిస్తాడు.

విశేషాలు:

లౌకిక సుఖములు కేవలం ప్రతిబింబాలని, వాటన్నిటికీ మూలం పరమానందమని ఇక్కడ వివరించబడింది.

---

పద్యం 254:

గీ. సకలమును నిష్కలంబు నౌ జగము దేవి!

వ్యాప్త మైనది నీచేత నిఖల మిట్టు

లేది ద్వైతవ్యవస్థితం బేది బ్రహ్మ

భావనావస్థిత మవు నద్వైత మదియు.

ప్రతిపదార్థము:

దేవి = ఓ సరస్వతీ దేవి!, సకలమును = సమస్తమును, నిష్కలంబున్ + ఔ = కళలు లేనిది (నిర్గుణము) అయిన, జగము = ఈ ప్రపంచము, నిఖలము = సంపూర్ణముగా, ఇట్టులు = ఈ విధముగా, నీ చేతన్ = నీ ద్వారా, వ్యాప్తము + ఐనది = నిండియున్నది, ఏది = ఏ వస్తువు అయితే, ద్వైత + వ్యవస్థితంబు = భేద భావముతో ఉన్నదో, ఏది = ఏది అయితే, బ్రహ్మ + భావనా + అవస్థితము + అవు = బ్రహ్మ భావనతో కూడి ఉన్నదో, అదియు = ఆ పదార్థము కూడా, అద్వైతము = భేదము లేని నీ స్వరూపమే.

తాత్పర్యము:

ఓ దేవీ! ఈ ప్రపంచమంతా నీవే వ్యాపించి ఉన్నావు. బయటికి ద్వైతంగా (వేరువేరుగా) కనిపిస్తున్నప్పటికీ, బ్రహ్మ భావనతో చూస్తే అదంతా అద్వైతమైన నీ స్వరూపమే అని విజ్ఞులు తెలుసుకుంటారు.

విశేషాలు:

సృష్టిలోని సర్వము దేవీమయమని, ద్వైతాద్వైతములకు మూలం ఆమేనని తెలుపబడింది.

---

పద్యం 255:

ఉ. నిత్యము లౌ పదార్థము లనిత్యము తానవి స్థూలసూక్ష్మతా

ప్రత్యయగోచరమ్ములు నభమ్మున భూస్థలి నంతరిక్షమం

దత్యనుభూయమానములు సమ్మరొ! నీవలన న్స్ఫురించుఁ ద

త్ప్రత్యయ మేని నీస్వరము వ్యంజనముం గమకంబుగా నగున్.

ప్రతిపదార్థము:

అమ్మరో = ఓ తల్లి!, నిత్యములు + ఔ = శాశ్వతములు అనిపించే, పదార్థములు = వస్తువులు, అనిత్యము = అశాశ్వతములు, అవి = ఆ వస్తువులు, స్థూల = బయటికి కనిపించేవిగాను, సూక్ష్మతా = సూక్ష్మమైనవిగాను, ప్రత్యయ = జ్ఞానమునకు, గోచరమ్ములు = అందుబాటులో ఉండును, నభమ్మునన్ = ఆకాశము నందు, భూస్థలిన్ = భూమి మీద, అంతరిక్షమందు = ఆకాశ మధ్యమున, అత్యనుభూయమానములు = మిక్కిలి అనుభవింపబడుచున్నవి, తద్ + ప్రత్యయము + ఏని = ఆ వస్తు జ్ఞానమంతా, నీ వలనన్ = నీ ద్వారానే, స్ఫురించున్ = కలుగుచున్నది, నీ = నీ యొక్క, స్వరము = అచ్చు, వ్యంజనమున్ = హల్లు, గమకంబుగాన్ = స్వర కంపనముగా, అగున్ = ఉండును.

తాత్పర్యము:

ఓ తల్లీ! లోకంలో శాశ్వతమనిపించే పదార్థాలన్నీ నిజానికి అశాశ్వతాలే. స్థూల, సూక్ష్మ రూపాల్లో ఉండే ఆ వస్తువుల జ్ఞానం నీ వల్లే కలుగుతోంది. ఆ జ్ఞానమే అక్షర రూపంలో (స్వర, వ్యంజన, గమకాలుగా) నీ నుండి ఉద్భవిస్తోంది.

విశేషాలు:

శబ్ద బ్రహ్మ స్వరూపిణి అయిన సరస్వతియే సర్వ వస్తు జ్ఞానానికి మూలమని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

పద్యం 256:

క. మూర్తామూర్తసమస్త

స్ఫూర్తిస్పృహణీయవిభవసూక్తి మయాత్మా!

కీర్తించెద భర్తవ్యుడ

నార్తులఁ బెడ(బాపుమమ్మ! యని కొనియాడెన్.

ప్రతిపదార్థము:

మూర్త + అమూర్త = రూపము ఉన్నట్టియు రూపము లేనట్టియు, సమస్త = అన్నిటి యొక్క, స్ఫూర్తి = వెలుగును, స్పృహణీయ = కోరదగిన, విభవ = ఐశ్వర్యమును, సూక్తి = మంచి మాటలను, మయ + ఆత్మా = కలిగిన దానా!, కీర్తించెదన్ = నిన్ను స్తుతించుచున్నాను, భర్తవ్యుడన్ = పోషింపదగిన వాడను, ఆర్తులన్ = బాధితులను, పెడబాపుము + అమ్మ = దరిజేర్చి ఆదుకొనుము తల్లి, అని = ఈ విధముగా, కొనియాడెన్ = స్తుతించెను.

తాత్పర్యము:

సాకార నిరాకార స్వరూపిణివి, సమస్త జ్ఞాన వైభవానికి మూలమైన దానవు అయిన నిన్ను స్తుతిస్తున్నాను. నీవు శరణాగతులను రక్షించే దానివి, నన్ను కూడా నీవు ఆదుకో అని అశ్వతరుడు వేడుకున్నాడు.

విశేషాలు:

దేవి యొక్క విశ్వరూపాన్ని, ఆమె కరుణా స్వభావాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

---

పద్యం 257:

చ. స్తుతవిథ విష్ణుజిహ్వ విధిసుందరి తోఁచి ధృతి న్వచించె న

శ్వతర! భుంజంగవల్లభ! భవన్మతి వాఱెడుచొప్పు విప్పిచె

ప్పు తగ నొసంగుదున్ వెస నపూర్వవిధంబు వరం బటంచు న

శ్వతరుఁడు దాని కుబ్బి యనె స్వామినితో సతితోఁ గృతార్థు డై.

ప్రతిపదార్థము:

స్తుత + విధ = స్తుతించబడిన విధముగా, విష్ణు + జిహ్వ = విష్ణువు నాలుకపై ఉండునట్టి (వాగ్దేవి), విధి + సుందరి = బ్రహ్మ దేవుని భార్య (సరస్వతి), తోఁచి = ప్రత్యక్షమై, ధృతిన్ = ధైర్యముతో, వచించెన్ = పలికెను, అశ్వతర = ఓ అశ్వతరుడా!, భుజంగ + వల్లభ = పాముల రాజువైన ఓ నాగరాజా!, భవత్ + మతి = నీ బుద్ధి, వాఱెడు + చొప్పు = కోరుకొనే విధమును, విప్పి + చెప్పు = వివరించి చెప్పుము, తగన్ = తగినట్లుగా, అపూర్వ + విధంబు = ముందెన్నడూ లేని విధముగా, వరంబు = వరమును, వెసన్ = శీఘ్రముగా, ఒసంగుదున్ = ఇచ్చెదను, అటంచున్ = అని పలుకగా, అశ్వతరుఁడు = అశ్వతరుడు, దానికిన్ = ఆ మాటలకు, ఉబ్బి = సంతోషించి, స్వామినితో = యజమానురాలితో (దేవితో), సతితోన్ =  పతివ్రతతో, కృతార్థుడు + ఐ = ధన్యుడై, అనెన్ = పలికెను.

తాత్పర్యము:

అశ్వతరుని స్తుతికి మెచ్చి సరస్వతీ దేవి ప్రత్యక్షమై "ఓ నాగరాజా! నీ మనస్సులో ఏముందో చెప్పు, నీకు అపూర్వమైన వరాన్ని ఇస్తాను" అని పలికింది. ఆ మాటలకు అశ్వతరుడు ఎంతో సంతోషించి, కృతకృత్యుడై దేవికి తన కోరికను విన్నవించాడు.

విశేషాలు:

సరస్వతీ దేవిని "విష్ణు జిహ్వ" (విష్ణువు నాలుకపై ఉన్నది) మరియు "విధి సుందరి" (బ్రహ్మ భార్య) అని సంబోధించడం ఆమె వైభవాన్ని చాటుతోంది.

---

పద్యం 258:

శా. అమ్మా! కంబలుఁ డన్న నాయతని జిహ్వాగ్రంబుల న్నిల్చి నా

ద మ్మందమ్ముగ సస్వరప్రహీతవిద్యాపద్య నెక్కొల్పుమా

యమ్మాడ్కి న్భవదీయ దేయవరసాహాయ్యంబుతోఁ బంబి యా

యిమ్ము ల్మూడును నాకఁగొందుము సవిత్రీ! నాన్యసామాన్యతన్.

ప్రతిపదార్థము:

అమ్మా = ఓ తల్లి!, కంబలుడు + అన్నన్ = కంబలుడు మరియు నా యొక్క, జిహ్వ + అగ్రంబులన్ = నాలుకల కొనలపై, నిల్చి = నివాసముండి, నాదము = శబ్దము, అందమ్ముగన్ = అందముగా, సస్వర = స్వరములతో కూడిన, ప్రహీత = పంపబడిన/ప్రేరేపింపబడిన, విద్యా = విద్యను, పద్యన్ = మార్గమున, నెక్కొల్పుమా = స్థిరపరచుము, ఆ + మాడ్కిన్ = ఆ విధముగా, భవదీయ = నీ యొక్క, దేయ = ఇయ్యదగిన, వర = వరము యొక్క, సాహాయ్యంబుతోన్ = సాయముతో, పంబి = వ్యాపించి, ఆ + ఇమ్ములు + మూడును = ఆ మూడు లోకములను, ఆకగొందుము = వశము చేసికొందుము, సవిత్రీ = ఓ కన్నతల్లి!, నాన్య + సామాన్యతన్ = ఇతరులకు సాధ్యము కాని విధముగా.

తాత్పర్యము:

"అమ్మా! నా యొక్క, నా సోదరుడైన కంబలుని యొక్క నాలుకలపై నీవు నివసించి, మాకు సంగీత సాహిత్య విద్యలను ప్రసాదించు. నీ వరముతో మేము ముల్లోకాలను మెప్పించి, సామాన్యులకు సాధ్యం కాని రీతిలో కీర్తిని పొందుతాము" అని అశ్వతరుడు వేడుకున్నాడు.

విశేషాలు:

పాములకు నాలుకలు రెండుగా చీలి ఉంటాయి (ద్విజిహ్వలు). అశ్వతరుడు ఇక్కడ తన సోదరుడి కోసం కూడా జ్ఞానాన్ని అర్థించడం అతని గొప్పతనం.

---

పద్యం 259:

చ. అన నటు లయ్యెడు న్దురితహారి భవన్నుతి నెవ్వఁడేనిఁ ప్రొ

ద్దున నను నెమ్మది న్నిలిపి తోరపు వేడుకఁ బాడు నట్టివాఁ

డును ధనధాన్యసంపదఁ గడుం గమనీయకలాకలాపితన్

ఘనుఁడవు నంచదర్శనతం గాంచె సరస్వతి చూచుచుండఁగన్.

ప్రతిపదార్థము:

అనన్ = అని అశ్వతరుడు అనగా, అటులు + అయ్యెడున్ = అలాగే జరుగుగాక, దురిత + హారి = పాపములను హరించునట్టివాడా!, భవత్ + నుతిన్ = నీవు చేసిన ఈ స్తోత్రమును, ఎవ్వడేనిన్ = ఎవరైనను, ప్రొద్దునన్ = ఉదయమునే, ననున్ = నన్ను, నెమ్మదిన్ = నిర్మలమైన మనస్సుతో, నిలిపి = ధ్యానించి, తోరపు = గొప్పదైన, వేడుకన్ = ఉత్సాహముతో, పాడున్ = గానము చేయునో, అట్టివాడును = అటువంటి వాడు కూడా, ధన + ధాన్య + సంపదన్ = సంపదలతోను, కడున్ = మిక్కిలి, కమనీయ = మనోహరమైన, కలా + కలాపితన్ = కళల సమూహముతో, ఘనుడు + అవున్ = గొప్పవాడగును, అంచున్ = అని పలుకుచు, అదర్శనతం + కాంచెన్ = అదృశ్యమయ్యెను, సరస్వతి = సరస్వతీ దేవి, చూచుచుండగన్ = చూస్తుండగానే.

తాత్పర్యము:

అశ్వతరుని కోరికకు సరస్వతి మెచ్చి "అలాగే జరుగుతుంది. నీవు చేసిన ఈ స్తోత్రం పాపహారి. ఎవరైతే ఉదయాన్నే నన్ను ధ్యానిస్తూ ఈ స్తోత్రాన్ని చదువుతారో, వారు సకల సంపదలతో, కళలతో గొప్పవారవుతారు" అని వరమిచ్చి, అశ్వతరుడు చూస్తుండగానే అదృశ్యమైపోయింది.

విశేషాలు:

ఈ స్తోత్రం యొక్క ఫలశ్రుతి ఇక్కడ చెప్పబడింది. భక్తితో స్తుతిస్తే జ్ఞానంతో పాటు ఐశ్వర్యం కూడా లభిస్తుందని దీని సారాంశం.

కంబలాశ్వతరులు( అన్న దమ్ములు) శివునివలన వరములు గొనుట

పద్యం 259:

కదలి రప్పుడపుడ కంబలాశ్వతరులు

కైలాసశైలేలఁ గాంచి రచటి

గేస్తును దర్శించి కీర్తించి రనుగీత

తంత్రీలయప్రసాధన మదనము గాఁగ

సరస్వతి కైసేసి విహరించు లాగు

దోపఁగ భవ్యలక్షణముగ రేపును

మాపును ద్రిసమయసంధ్యల నిమ్మెయి

నారాధన మ్మొనర్చి రట్లు బహుతిథ

మగు కాలమపసరింప హరుఁ డనంగాంగ

హరుఁ డరుదార దారయుతముగా మెచ్చి

యిచ్చెద నుల్లమునకు నిష్టమెది

కోరుఁ డనఁ దా రిట్టు లనిరి.

ప్రతిపదార్థం:

అప్పుడు+అపుడు = ఆ సమయంలోనే, కంబల+అశ్వతరులు = కంబలుడు మరియు అశ్వతరుడు అనే నాగశ్రేష్ఠులు, కదలి = పయనమై, కైలాస+శైల+ఏలన్ = కైలాస పర్వత అధిపతిని, కాంచిరి = చూశారు, అచటి = అక్కడ ఉన్న, గేస్తును = గృహస్థును (శివుని), దర్శించి = సేవించి, కీర్తించిరి = స్తుతించారు, అనుగీత = సంగీతమునకు అనుగుణమైన, తంత్రీ+లయ+ప్రసాధన = వీణా తంత్రుల యొక్క లయబద్ధమైన అలంకరణ, మదనము = మథనము (అభ్యాసము), కాఁగన్ = అయ్యేలా, సరస్వతి = వాగ్దేవి, కైసేసి = అలంకరించుకొని, విహరించు = తిరుగుతున్న, లాగు = విధము, తోపఁగన్ = కనిపించేలా, భవ్య+లక్షణముగన్ = శుభప్రదమైన రీతిలో, రేపును = ఉదయము, మాపును = సాయంత్రము, త్రిసమయ+సంధ్యలన్ = మూడు సంధ్యల యందు, ఈ+మెయిన్ = ఈ విధముగా, ఆరాధనము+ఒనర్చిరి = పూజలు చేశారు, అట్లు = ఆ విధంగా, బహుతిథము+అగు = ఎక్కువైన, కాలము = సమయము, అపసరింపన్ = గడిచిపోగా, అనంగ+అంగ+హరుఁడు = మన్మథుని శరీరమును హరించినవాడైన, హరుఁడు = శివుడు, అరుదారన్ = ఒప్పిదముగా, దార+యుతముగాన్ = భార్యతో (పార్వతితో) కూడి, మెచ్చి = సంతోషించి, ఉల్లమునకున్ = మనస్సుకు, ఇష్టము+ఎది = కోరిక ఏదియో, ఇచ్చెదన్ = ఇచ్చెదను, కోరుఁడు = అడగండి, అనన్ = అని చెప్పగా, తారు = వారు (కంబలాశ్వతరులు), ఇట్టులు = ఈ విధంగా, అనిరి = పలికారు.

తాత్పర్యం:

కంబలుడు, అశ్వతరుడు అనే నాగరాజులు వెంటనే బయలుదేరి కైలాస పర్వతానికి వెళ్లారు. అక్కడ గృహస్థుగా ఉన్న పరమశివుని దర్శించి, స్తుతించారు. వీణా నాదంతో, లయబద్ధంగా వారు చేసే గానం సరస్వతీ దేవి స్వయంగా అక్కడ విహరిస్తున్నదా అన్నట్లుగా ఉంది. ఉదయ, సాయంకాలాల్లో మరియు త్రిసంధ్యల్లో వారు శివుడిని భక్తితో ఆరాధించారు. కొంతకాలం గడిచిన తర్వాత, మన్మథుడిని దహించిన ఆ పరమశివుడు పార్వతీదేవితో కలిసి ప్రత్యక్షమై, వారి భక్తికి మెచ్చి "మీ మనస్సులో ఉన్న కోరిక ఏదో కోరుకోండి, ఇస్తాను" అని పలికాడు. అప్పుడు వారు శివునితో ఇలా అన్నారు.

విశేషాలు:

నాగరాజుల సంగీత ప్రతిభను ఇక్కడ కవి చక్కగా వర్ణించారు. సరస్వతీ దేవి అనుగ్రహం పొందిన వారు కాబట్టి, వారి గానం సాక్షాత్తూ ఆమె విహారంలా ఉందని చెప్పడం ద్వారా వారి భక్తి పరిపక్వతను సూచించారు.

---

పద్యం 260:

కువలయాశ్వునిసతి దైత్యుకుత్సితమునఁ

జచ్చిన మదాలసా దేవి సంభవించు

నట్టి వయసున నా తెల్వి నల గొనముల

నా తనుజ యౌచు విజ్ఞాతజాతి యగుచు.

ప్రతిపదార్థం:

కువలయాశ్వుని+సతి = కువలయాశ్వుని భార్య, దైత్యు+కుత్సితమునన్ = రాక్షసుని మాయాజాలం వల్ల, చచ్చిన = మరణించిన, మదాలసా+దేవి = మదాలస అను ఆ దేవి, సంభవించున్ = మరల జన్మించాలి, అట్టి = పూర్వపు, వయసునన్ = యవ్వనముతో, ఆ+తెల్విన్ = ఆ తెలివితేటలతో, అల+గుణములన్ = ఆ ప్రసిద్ధమైన గుణాలతో, నా+తనుజ = నా కుమార్తె, అవుచున్ = అవుతూ, విజ్ఞాత+జాతి = గత జన్మ స్మృతి తెలిసినది, అగుచున్ = అవుతూ (పుట్టాలి).

తాత్పర్యం:

రాక్షసుడి మాయోపాయం వల్ల మరణించిన కువలయాశ్వుని భార్య మదాలస, తిరిగి జన్మించాలి. ఆమె పూర్వం ఏ వయసులో, ఏ తెలివితేటలతో, ఏ సద్గుణాలతో ఉండేదో, అవే లక్షణాలతో నా కుమార్తెగా పుట్టాలి. అంతేకాకుండా ఆమెకు తన పూర్వ జన్మ వృత్తాంతం కూడా తెలిసి ఉండాలి అని వారు కోరారు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ 'విజ్ఞాతజాతి' అనగా జాతిస్మరత్వం కలిగి ఉండాలని అర్థం. పునర్జన్మలో కూడా పాత జ్ఞాపకాలు, గుణాలు అలాగే ఉండాలని కోరడం ద్వారా మదాలస పట్ల అశ్వతరునికున్న వాత్సల్యం వ్యక్తమవుతోంది.

---

పద్యం 261:

మునినుత! నీ కెఱుంగనివి పుట్టులు పూర్వము లుండునయ్య? యో

గిని ఘనయోగమాత జనగీత సమజ్ఞ విభోధధీవరా

యణఁ దనుజాతఁ గాఁ బడసి యమ్మనుజేశ్వరసూతిఁ గూర్చు నె

మ్మనమునఁగాదె యిప్పడుట మా కిది యి మ్మధిభాగ్య మం చనన్.

ప్రతిపదార్థం:

ముని+నుత = మునులచే స్తుతించబడేవాడా!, నీకున్ = నీకు, ఎఱుంగనివి = తెలియనివి, పుట్టులు = జన్మలు, పూర్వములు = గత విశేషాలు, ఉండున్+అయ్య = ఉంటాయా స్వామీ (ఉండవు), యోగిని = యోగనిష్ఠ గలది, ఘన+యోగ+మాత = గొప్పదైన యోగవిద్యకు తల్లి వంటిది, జన+గీత = జనులచే కీర్తించబడేది, సమజ్ఞ = కీర్తి కలిగినది, విభోధ+ధీ+వరాయణన్ = జ్ఞానముతో కూడిన బుద్ధి కలిగిన ఆమెను, తనుజాతన్+కాన్ = కుమార్తెగా, పడసి = పొంది, ఆ+మనుజ+ఈశ్వర+సూతిన్ = ఆ రాజకుమారుడికి (కువలయాశ్వునికి), కూర్చు = కలపాలి, నెమ్మనమునన్+కాదె = మనస్సులో ఉన్న కోరిక ఇదే కదా, మాకున్ = మాకు, ఇది = ఈ కార్యము, ఇమ్ము = ప్రసాదించుము, అధిభాగ్యము = గొప్ప అదృష్టము, అంచున్+అనన్ = అని పలుకగా.

తాత్పర్యం:

మునులచే కొనియాడబడే ఓ స్వామీ! నీకు తెలియని గత జన్మలు కానీ, భవిష్యత్తు కానీ ఏముంటాయి? యోగిని, యోగమాత, లోకప్రసిద్ధురాలు, జ్ఞానవంతురాలు అయిన మదాలసను నా కుమార్తెగా పొంది, ఆమెను మరల ఆ రాజకుమారుడితో చేర్చాలన్నదే మా మనసులోని కోరిక. మాకు ఈ గొప్ప భాగ్యాన్ని ప్రసాదించు అని వారు ప్రార్థించారు.

విశేషాలు:

శివుని సర్వజ్ఞత్వాన్ని స్తుతిస్తూనే, లోకోపకారం కోసం మరియు ఒక పుణ్యదంపతులను కలపడం కోసం వారు ఈ వరాన్ని కోరారు.

---

పద్యం 262:

తప్పక యౌ యథాభిలషితమ్ముగ నిప్పని నాగనాథ! యా

చొప్పున లేదు సందియము శూరుఁడు వాఁడు పరోపకారి యా

యప్పకు నింత సేయఁ దగదా? చను శ్రాద్ధమునం బితృప్రియం

బొప్ప యజించి మధ్యమము నూర్జితపిండము నారగింపుమా.

ప్రతిపదార్థం:

తప్పక = ఖచ్చితముగా, అవున్ = జరుగుతుంది, యథా+అభిలషితమ్ముగన్ = కోరుకున్న విధముగానే, ఈ+పని = ఈ కార్యము, నాగనాథ = ఓ నాగరాజా!, ఆ+చొప్పున = ఆ విషయంలో, లేదు = లేదు, సందియము = సందేహము, శూరుఁడు = పరాక్రమవంతుడు, వాడు = ఆ కువలయాశ్వుడు, పరోపకారి = ఇతరులకు మేలు చేసేవాడు, ఆ+అప్పకున్ = ఆ మహానుభావుడికి, ఇంత = ఈ మాత్రం మేలు, చేయన్ = చేయుట, తగదా = ధర్మం కాదా, చను = రాబోయే, శ్రాద్ధమునన్ = శ్రాద్ధ కర్మ యందు, పితృ+ప్రియము+ఒప్పన్ = పితృదేవతలకు ప్రీతి కలిగేలా, యజించి = పూజించి (క్రియలు నిర్వహించి), మధ్యమము = రెండవదైన (నడిమి), ఊర్జిత+పిండమును = బలం కలిగించే పిండమును, ఆరగింపుమా = భుజించుము.

తాత్పర్యం:

ఓ నాగరాజా! నీవు కోరుకున్నట్లే తప్పకుండా జరుగుతుంది, ఇందులో సందేహం లేదు. కువలయాశ్వుడు గొప్ప శూరుడు, పరోపకారి. అటువంటి వాడికి ఈ మాత్రం సహాయం చేయడం సముచితమే. నీవు చేయబోయే పితృ కార్యంలో, పితృదేవతలను తృప్తి పరచిన తర్వాత, మూడు పిండాలలో మధ్యలో ఉన్న పిండాన్ని నీవు భుజించు అని శివుడు ఆజ్ఞాపించాడు.

విశేషాలు:

ధర్మబద్ధమైన కోరికలను దైవం తప్పక తీరుస్తుందని ఇక్కడ తెలుస్తోంది. పితృకార్యము మరియు పిండప్రదానము వంటి శాస్త్రీయ కర్మల ద్వారా అసాధ్యమైన కార్యాలను కూడా సుసాధ్యం చేయవచ్చని శివుడు సూచించాడు.

పద్యం 264:

శా. ఆకల్యాణి తథావిధాభిలగుణ వ్యాపార విజ్ఞానయై

నీ కావేళ సముద్భవించు నిది నిర్ణీతార్థమే పొ మ్మనన్

శ్రీకంఠాంఘ్రిమహిం బ్రణామములు వాసిం గూర్చి సంతుష్టచి

త్తాకారంబునఁ బేర్చి తత్ప్రహితు లై యావాసముం జేర నై.

ప్రతిపదార్థం:

ఆ+కల్యాణి = ఆ శ్రేష్ఠురాలు (మదాలస), తథావిధ+అఖిల+గుణ+వ్యాపార+విజ్ఞానయై = పూర్వము వలెనే సమస్తమైన గుణములతోను, చేష్టలతోను, తెలివితేటలతోను కూడినదై, నీకు+ఆ+వేళ = నీకు ఆ సమయమునందు, సముద్భవించున్ = జన్మించును, ఇది = ఈ విషయము, నిర్ణీత+అర్థమే = నిశ్చయించబడిన సత్యమే, పొమ్ము+అనన్ = వెళ్ళుము అని శివుడు చెప్పగా, శ్రీకంఠ+అంఘ్రి+మహిన్ = శివుని యొక్క పాదములపై, ప్రణామములు = నమస్కారములు, వాసిన్ = మిక్కిలి, కూర్చి = చేసి, సంతుష్ట+చిత్త+ఆకారంబునన్ = సంతోషించిన మనస్సుతో కూడిన రూపముతో, పేర్చి = అతిశయించి, తత్+ప్రహితులు+ఐ = ఆయనచే పంపబడినవారై, ఆవాసమున్ = నివాసమును, చేరన్+ఐ = చేరుటకై.

తాత్పర్యం:

ఆ మదాలస పూర్వం ఎటువంటి గుణగణాలు, తెలివితేటలు కలిగి ఉండేదో, అవే లక్షణాలతో తిరిగి నీకు పుత్రికగా జన్మిస్తుంది. ఇది తప్పకుండా జరుగుతుంది, నీవు వెళ్ళవచ్చు అని పరమశివుడు అశ్వతరుడికి చెప్పాడు. ఆ మాటలకు మిక్కిలి సంతోషించిన అశ్వతరుడు శివుని పాదాలకు భక్తితో నమస్కరించి, తన నివాసానికి బయలుదేరాడు.

విశేషాలు:

పరమశివుడు అశ్వతరుడికి మదాలస పునర్జన్మ గురించి అభయమిచ్చాడు. మదాలస కేవలం శరీరాకృతిలోనే కాకుండా, తన పూర్వజ్ఞానంతో సహా తిరిగి వస్తుందని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

పద్యం 265:

ఆ. కంబలాశ్వతరులు కామారి చెప్పిన

చొప్పు నాచరించి చూచుచుండ

నశ్వతర భుజంగు నిశ్వాసపద్దతి

నుట్టిపడియె నప్పు డట్టి గరిత.

ప్రతిపదార్థం:

కంబల+అశ్వతరులు = కంబలుడు మరియు అశ్వతరుడు అను ఇద్దరు నాగేంద్రులు, కామారి = మన్మథుని శత్రువైన శివుడు, చెప్పిన = ఆజ్ఞాపించిన, చొప్పునన్ = విధముగా, ఆచరించి = అనుష్ఠించి, చూచుచుండన్ = గమనిస్తుండగా, అశ్వతర+భుజంగు = అశ్వతరుడనే పాము యొక్క, నిశ్వాస+పద్ధతిన్ = నిట్టూర్పు మార్గము ద్వారా, అప్పుడు = ఆ సమయమున, అట్టి = అటువంటి (పూర్వపు రూపము కలిగిన), గరిత = స్త్రీ (మదాలస), ఉట్టిపడియెన్ = పుట్టినది.

తాత్పర్యం:

శివుడు చెప్పిన విధంగా అశ్వతరుడు పితృకార్యం ముగించి, మధ్య పిండాన్ని భక్షించి నిరీక్షిస్తుండగా, అతని నిశ్వాసం (శ్వాస) నుండి మదాలస పూర్వపు రూపలావణ్యాలతో అద్భుతంగా ఆవిర్భవించింది.

విశేషాలు:

మదాలస పుట్టుక అసాధారణమైనది. యోగబలంతో, శివలింగ అనుగ్రహంతో అశ్వతరుని నిశ్వాసం నుండి ఆమె తిరిగి జన్మించడం ఇక్కడ విశేషం.

పద్యం 266:

చ. అల తనుమధ్య నన్యులకు నందఁగఁ జెందఁగ రానిచోట దో

హలమున గేహమధ్యమున నాండ్రయెడం దగ దాచి యొక్క నాఁ

డల భుజగేంద్రుఁ డాత్మజులు నర్మిలిఁ బిల్చి వచించె సేమమా?

సులలితుఁ డా నరప్రవరసూనున కిక్కడ కేల రాడోకో?

ప్రతిపదార్థం:

అల = ప్రసిద్ధురాలైన, తనుమధ్యన్ = సన్నని నడుము కలిగిన ఆ మదాలసను, అన్యులకున్ = ఇతరులకు, అందన్+కన్ = దొరుకుటకు, చెందన్+కన్ = చేరుటకు, రాని+చోట = వీలులేని చోట, దోహలమునన్ = కుతూహలముతో (ప్రేమతో), గేహ+మధ్యమునన్ = ఇంటి లోపల, ఆండ్ర+ఎడన్ = స్త్రీల మధ్య, తగన్ = తగినట్లుగా, దాచి = ఉంచి, ఒక్క+నాడు = ఒక దినమున, అల = ఆ, భుజగేంద్రుడు = నాగేంద్రుడైన అశ్వతరుడు, ఆత్మజులున్ = తన కుమారులను, అర్మిలిన్ = ప్రేమతో, పిల్చి = పిలిచి, వచించెన్ = ఇట్లు పలికెను, సేమమా? = కుశలమా?, సులలితుడు = మిక్కిలి కోమలుడు (అందగాడు), ఆ+నరప్రవర+సూనునకున్ = శ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజు కుమారుడికి (కువలయాశ్వుడికి), ఇక్కడకు = ఈ ప్రదేశమునకు, ఏల = ఎందుకు, రాడు+ఓకో = రావడం లేదో కదా!

తాత్పర్యం:

ఆ మదాలసను ఇతరులెవరికీ తెలియకుండా అంతఃపురంలో స్త్రీల మధ్య రహస్యంగా ఉంచాడు అశ్వతరుడు. ఒకరోజు తన కుమారులను పిలిచి, "కుమారులు కుశలమేనా? మన ప్రాణమిత్రుడైన ఆ కువలయాశ్వుడు ఈ మధ్య ఇక్కడికి ఎందుకు రావడం లేదు?" అని అడిగాడు.

విశేషాలు:

మదాలస బ్రతికి ఉందనే విషయం అశ్వతరుడు తన కుమారులకు కూడా మొదట చెప్పకుండా రహస్యంగా ఉంచాడు. కువలయాశ్వునిపై తనకున్న అనురాగాన్ని ఇక్కడ వ్యక్తపరిచాడు.

పద్యం 267:

క. ర మ్మని మీరే పిలువరొ?

యిమ్మున కాతండె రాఁడో? యిదియె విచిత్రం

బిమ్మాడ్కి రేలుఁ బవళులు

సమ్మతి నాడుకొను సఖుల సఖ్యము తెఱఁగే?

ప్రతిపదార్థం:

రమ్ము+అని = రమ్మని, మీరే = మీరే, పిలువరొ? = పిలవడం లేదా?, ఇమ్మునకు = ఈ చోటుకు, ఆతండె = అతడే, రాడో? = రావడం లేదా?, ఇదియే = ఇదే, విచిత్రం = వింత, ఇమ్మాడ్కి = ఈ విధముగా, రేలున్ = రాత్రులు, పవళులు = పగళ్ళు, సమ్మతిన్ = ఇష్టముతో, ఆడుకొను = క్రీడించు, సఖుల = స్నేహితుల యొక్క, సఖ్యము = స్నేహము, తెఱగే? = పద్ధతేనా?

తాత్పర్యం:

"మీరు రమ్మని పిలవడం లేదా? లేక అతడే రావడం లేదా? ఇది చాలా వింతగా ఉంది. రాత్రింబగళ్లు ఎంతో ఇష్టంగా కలిసి ఆడుకునే స్నేహితుల మధ్య ఇలాంటి ఎడబాటు ఉంటుందా? ఇది స్నేహ ధర్మమేనా?" అని అశ్వతరుడు అడిగాడు.

విశేషాలు:

స్నేహితుల మధ్య నిరంతరం సంభాషణ, కలయిక ఉండాలని, అప్పుడే అది నిజమైన స్నేహమని అశ్వతరుని అభిప్రాయం.

పద్యం 268:

క. అన్యోన్యార్థము లన్యో

న్యాన్యాన్యము లైన నాఁడె యది సఖ్యమగున్

మాన్యు నతనిఁ దోడ్కొని రం

డీ న్యాయము వెలయ నానుడి న్సుతులారా!

ప్రతిపదార్థం:

అన్యోన్య+అర్థములు = ఒకరి ప్రయోజనములు మరొకరివి, అన్యోన్య+అన్యాన్యములు = ఒకరికొకరు వేరు కానట్లుగా (అభేదముగా), ఐన+నాడె = ఉన్నప్పుడే, అది = ఆ బంధము, సఖ్యము+అగున్ = స్నేహమగును, సుతులారా = కుమారులారా!, ఈ+న్యాయము = ఈ ధర్మము, వెలయన్ = ప్రకాశించునట్లుగా, నా+నుడిన్ = నా మాటగా, మాన్యున్ = గౌరవనీయుడైన, అతనిన్ = ఆ కువలయాశ్వుని, తోడ్కొని = వెంటబెట్టుకొని, రండు = రండి.

తాత్పర్యం:

"కుమారులారా! ఒకరి అవసరాలను మరొకరు తమవిగా భావించినప్పుడే అది నిజమైన స్నేహం అనిపించుకుంటుంది. ఈ నీతిని అనుసరించి, నా మాటగా చెప్పి ఆ మహానుభావుడైన కువలయాశ్వుడిని ఇక్కడికి తీసుకురండి" అని అశ్వతరుడు తన కొడుకులకు చెప్పాడు.

విశేషాలు:

స్నేహానికి చక్కని నిర్వచనాన్ని ఈ పద్యం అందిస్తోంది. 'అన్యోన్యాన్యాన్యములు' అనగా ఇద్దరి మధ్య భేదం లేకపోవడం.

పద్యం 269:

క. మీయిరువురితోడియతం

దావత్సుం జూడ నెంచెరా చూపు లనన్

ధీయుతులు తండ్రి కెరగి త

థా యని చని రెనసి రల్ల ధరణీశసుతున్ .

ప్రతిపదార్థం:

మీ+ఇరువురితోడి = మీ ఇద్దరితో ఉన్న, అతండు = ఆ కువలయాశ్వుడు, ఆవత్సున్ = అంతవరకు, చూడన్ = చూచుటకు, ఎంచెరా = కోరుకున్నాడా, చూపులు = చూపులను, అనన్ = అని అడుగగా, ధీయుతులు = బుద్ధిమంతులైన ఆ కుమారులు, తండ్రికి = తండ్రికి, ఎరగి = నమస్కరించి, తథా+అని = అలాగే అని, చనిరి = వెళ్ళిరి, అల్ల = ఆ, ధరణీశ+సుతున్ = రాజకుమారుడిని (కువలయాశ్వుడిని), ఎనసిరి = కలుసుకున్నారు.

తాత్పర్యం:

మీ ఇద్దరినీ చూడాలని అతడు అనుకోవడం లేదా అని తండ్రి అడిగిన మాటలకు, బుద్ధిమంతులైన ఆ కుమారులు తండ్రికి నమస్కరించి, "అలాగే" అని చెప్పి వెళ్ళి రాజకుమారుడైన కువలయాశ్వుడిని కలుసుకున్నారు.

విశేషాలు:

తండ్రి ఆజ్ఞను శిరసావహించి కుమారులు వెంటనే స్నేహితుని కోసం బయలుదేరారు. ఇది పితృవాక్య పరిపాలనకు మరియు స్నేహానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతుంది.

పద్యం 270:

క. ఆటల పాటల బాటల

నేటుకొనం గలసిమెలసి నెరి నున్న తఱిన్

మాటికిమాటికి మైత్రీ

పాటవ మొక రూపు దాల్ప వా రని రిట్టుల్.

ప్రతిపదార్థం:

ఆటల = క్రీడలయందు, పాటల = సంభాషణల యందు (లేక సంగీతమున), బాటలన్ = సంచరించే మార్గములయందు, ఏటుకొనన్ = అతిశయించునట్లు, కలిసిమెలసి = ఐక్యమయి, నెరిన్ = ఒప్పిదముగా, ఉన్న+తఱిన్ = ఉన్న సమయంలో, మాటికిమాటికిన్ = మాటిమాటికి, మైత్రీ+పాటవము = స్నేహము యొక్క సామర్థ్యము, ఒక+రూపు+తాల్పన్ = ఒక ఆకారమును పొందినదో అన్నట్లుగా, వారు = ఆ నాగాత్మజులు, ఇట్టులు = ఈ విధముగా, అనిరి = పలికిరి.

తాత్పర్యం:

ఆటపాటల్లోనూ, విహారాల్లోనూ నిరంతరం కలిసిమెలసి ఉంటూ, స్నేహమే ఒక రూపం దాల్చిందా అన్నట్లుగా ఉన్న ఆ నాగాత్మజులు, కువలయాశ్వునితో ఈ విధంగా పలికారు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ 'స్నేహం ఒక రూపు దాల్చడం' అనడం ద్వారా కువలయాశ్వుడు మరియు నాగకుమారుల మధ్య ఉన్న అభేద భావాన్ని కవి చక్కగా వర్ణించారు.

పద్యం 271:

సీ. మా బహిఃప్రాణంబ! మనుజేంద్రతో కంబ!

యభిలషించెద మొక్కఁ డభిమతంబు

ము న్నెన్నఁడేనియు నిన్నుఁ గోరితి మొక్కొ?

యీ కోర్కిఁ జెల్లింప నేము తగ మె?

ప్రణయిజనప్రియ ప్రార్థనాభంగంబు

కృత్యమా? యెట్టివారికినిఁ గాదు

చిరకాల మిట్టి వాంఛిత మిచ్చ నెలకొన్న

నడఁచియుంచితిమి మాటాడలేక

సఖుఁడు సఖుఁ డని మీరు నిచ్చలును గూడి

మాడి యాడుచునుంటి రా యీడుజోడు

రాఁడు మనయింటి కెపు డొకనాఁడ యేనిఁ

దోడితెం డేను జూడ నం చాడెఁ దండ్రి.

ప్రతిపదార్థం:

మా+బహిఃప్రాణంబ = మాకు శరీరము వెలుపల ఉన్న ప్రాణము వంటివాడా!, మనుజేంద్ర+తోకంబ = రాజకుమారుడా!, ఒక్క+అభిమతంబు = ఒక కోరికను, అభిలషించెదము = కోరుచున్నాము, మున్ను = పూర్వము, ఎన్నడేనియు = ఎప్పుడైనా, నిన్నున్ = నిన్ను, కోరితిమొక్కొ = ఏదైనా అడిగామా?, ఈ+కోర్కిన్ = ఈ కోరికను, చెల్లింపన్ = నెరవేర్చుటకు, ఏము = మేము, తగమె = అర్హులము కామా?, ప్రణయి+జన+ప్రియ = ప్రేమితులైన వారి యొక్క, ప్రార్థనా+భంగంబు = కోరికను కాదనడం, కృత్యమా = చేయదగిన పనా?, ఎట్టివారికినిన్ = ఎవరికైనా, కాదు = తగదు, చిరకాలము = చాలా కాలము నుండి, ఇట్టి+వాంఛితము = ఇటువంటి కోరిక, ఇచ్చన్ = మనస్సులో, నెలకొన్నన్ = ఉన్నప్పటికీ, మాటాడలేక = బయటకు చెప్పలేక, అడచియుంచితిమి = అణచిపెట్టుకున్నాము, సఖుడు+సఖుడు+అని = మిత్రుడు మిత్రుడు అని, మీరు = మీరు, నిచ్చలును = ఎల్లప్పుడు, కూడి+మాడి = కలిసిమెలసి, ఆడుచునుంటిరి = క్రీడించుచున్నారు, ఆ+ఈడుజోడు = ఆ సమవయస్కుడు, ఎప్పుడు = ఎప్పుడూ, ఒక+నాడ+ఏనిన్ = ఒక్క రోజు కూడా, మన+ఇంటికి = మన ఇంటికి, రాడు = రావడం లేదు, ఏను = నేను, చూడన్ = చూడవలెనని ఉంది, తోడి+తెండు = వెంటబెట్టుకొని రండి, అంచున్ = అని, తండ్రి = మా తండ్రి, ఆడెన్ = పలికెను.

తాత్పర్యం:

"మా ప్రాణమిత్రమా! రాజకుమారా! మేము నిన్నొక కోరిక కోరుతున్నాము. ఇంతవరకు నిన్ను మేమేమీ అడగలేదు. నీ ప్రియమిత్రులమైన మా కోరికను తీర్చడం నీకు ధర్మమే కదా! ఈ కోరిక మా మనస్సులో ఎప్పటి నుంచో ఉన్నా బయటకు చెప్పలేకపోయాము. మా తండ్రిగారు మాతో 'మీరు నిరంతరం ఆ కువలయాశ్వుడితోనే గడుపుతున్నారు కదా, ఆ రాజకుమారుడు మన ఇంటికి ఒక్కసారైనా రాడు ఎందుకు? నేను అతడిని చూడాలని అనుకుంటున్నాను, ఒకసారి తీసుకురండి' అని చెప్పారు."

విశేషాలు:

స్నేహితుడిని తన ఇంటికి ఆహ్వానించే క్రమంలో నాగకుమారులు చూపిన వినయం, చనువు ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నాయి. కువలయాశ్వుడిని 'బహిఃప్రాణం' అనడం వారి ఆత్మీయతకు పరాకాష్ఠ.

పద్యం 272:

ఉ. మాటను వీటిబుచ్చు టను మానమ కా దిది తండ్రితోడి మో

మోటము గూడ వచ్చెఁ బుయిలోటము వో సెలవిమ్ము మిత్రమా!

నేఁటికి మాగృహాంగణము నెక్కొన మజ్జనకుండు ప్రీతుఁడౌ

మాటికిమాటికిన్ వినుము మా మన ముబ్బునఁ బ్రబ్బి యాడెడున్.

ప్రతిపదార్థం:

మాటను = మా మాటను, వీటిబుచ్చుట = వ్యర్థం చేయడం, అనుమానము+కాదు = నీకు ఇష్టం ఉండదు, ఇది = ఈ విషయము, తండ్రితోడి = మా తండ్రిగారి పట్ల ఉన్న, మోమోటము = సంకోచము కూడా, వచ్చెన్ = కలిగినది, పుయిలోటము = భయము (లేక సంకోచము), పో = పోవునట్లుగా, సెలవిమ్ము = అనుమతినిమ్ము, మిత్రమా = ఓ మిత్రమా!, నేటికి = ఈ రోజు, మా+గృహ+అంగణమున్ = మా ఇంటి ముంగిట, నెక్కొనన్ = అడుగు పెట్టినట్లయితే, మత్+జనకుండు = నా తండ్రి, ప్రీతుడు+ఔ = సంతోషిస్తాడు, మాటికిమాటికిన్ = మాటిమాటికి, వినుము = వినుము, మా+మనము = మా మనస్సు, ఉబ్బునన్ = ఉత్సాహముతో, ప్రబ్బి = వ్యాపించి, ఆడెడున్ = గంతులు వేయుచున్నది.

తాత్పర్యం:

"మిత్రమా! మా మాటను నీవు కాదనవని మాకు తెలుసు. మా తండ్రిగారి కోరికను మన్నించవలసిందిగా కోరుతున్నాము. నీవు ఈ రోజు మా ఇంటికి వస్తే మా తండ్రిగారు ఎంతో సంతోషిస్తారు. నిన్ను మా ఇంటికి తీసుకువెళ్తున్నామన్న ఉత్సాహంతో మా మనస్సులు ఉరకలు వేస్తున్నాయి. దయచేసి రావడానికి అంగీకరించు."

విశేషాలు:

స్నేహితుని ఇంటికి రావాలని కోరడంలో నాగకుమారులు చూపిన ఆర్తి, వారి తండ్రికి కువలయాశ్వునిపై ఉన్న గౌరవం ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.

పద్యం 273:

గీ. వినయభయభ క్తిసఖ్య నివిష్ట భావ

భావనాంచితముగ నిట్లు పలుకుచున్న

హితులఁ గని నవ్వి సంతసం బతులముగను

రాణ దనరంగ ననె నరరాజసుతుఁడు.

ప్రతిపదార్థం:

వినయ = వినయము, భయ = భయము (గౌరవపూర్వకమైన భయము), భక్తి = భక్తి, సఖ్య = స్నేహము, నివిష్ట+భావ = నిండిన భావములతో, భావనా+అంచితముగన్ = ఆలోచనలతో కూడినట్లుగా, ఇట్లు = ఈ విధంగా, పలుకుచున్న = మాట్లాడుతున్న, హితులన్ = మిత్రులను (మేలు కోరేవారిని), కని = చూచి, నరరాజ+సుతుడు = రాజకుమారుడైన కువలయాశ్వుడు, అతులముగను = సాటిలేని విధంగా, సంతసంబు = సంతోషము, రాణ+తనరంగన్ = ప్రకాశించగా, నవ్వి = చిరునవ్వు చిందించి, అనెన్ = ఇట్లు పలికెను.

తాత్పర్యం:

వినయం, గౌరవం, భక్తి మరియు స్నేహం నిండిన మనసుతో ఇంతగా వేడుకుంటున్న తన మిత్రులను చూసి, కువలయాశ్వుడు ఎంతో సంతోషించాడు. ముఖంలో చిరునవ్వుతో, శోభాయమానంగా వారితో ఇట్లు పలికాడు.

విశేషాలు:

మిత్రుల విన్నపంలోని ఆత్మీయతను కువలయాశ్వుడు గుర్తించాడు. వారి మాటల్లోని గౌరవ భావం అతడిని కదిలించింది.

పద్యం 274

ధన్యుడనాప్తులార! మన తాతుడు నన్ గన గోరెనా? సరే

మాన్యుడనింతకన్న గరిమంబగు కార్య మొకండు గల్గునా?

యన్యునిఁగాఁ దలంపనగునా? నను లెండు పదుండు పోద మ

న్యోన్య సుఖాకరంబుఁ తదనుగ్రహము న్మిరసా వహించెదన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఆప్తులార = మిత్రులారా!, ధన్యుడను = నేను ధన్యుడిని, మన = మనయొక్క, తాతుడు = తండ్రిగారు, నన్ = నన్ను, కనన్ = చూచుటకు, కోరెనా = ఆశించారా?, సరే = అలాగే, మాన్యుడు = గౌరవనీయుడైన ఆయన కోరిక కంటే, ఇంతకన్న = దీనికంటే, గరిమము+అగు = గొప్పదైన, కార్యము = పని, ఒకండు = ఒకటి, కల్గునా = ఉంటుందా?, నను = నన్ను, అన్యునిగా = పరాయివాడిగా, తలంపనగునా = భావించవచ్చా?, లెండు = లేవండి, పదుండు = వెళ్దాము, పోదము = వెళ్దాము పదండి, అన్యోన్య = ఒకరికొకరు, సుఖ+ఆకరంబు = సుఖాన్ని ఇచ్చేది, తత్+అనుగ్రహమున్ = ఆయన దయను, శిరసా వహించెదన్ = తలదాల్చుతాను.

తాత్పర్యం:

"మిత్రులారా! నేను ధన్యుడిని. మీ తండ్రిగారు నన్ను చూడాలని కోరుకోవడం నా అదృష్టం. గౌరవనీయుడైన ఆయన ఆజ్ఞను మించిన పని నాకు మరొకటి లేదు. నన్ను మీలో ఒకడిగా కాక అన్యుడిగా భావించకండి. పదండి ఇప్పుడే వెళ్దాము. మనందరికీ సుఖాన్నిచ్చే ఆయన అనుగ్రహాన్ని నేను శిరసా వహిస్తాను" అని కువలయాశ్వుడు పలికాడు.

విశేషాలు:

కువలయాశ్వుని వినయశీలత, మిత్రుల తండ్రి పట్ల అతనికి ఉన్న గౌరవభావం ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

పద్యం 275

క. అనుచుండ వారు లేచిర

యనఘులు మువ్వురును బ్రాతరారంభమునన్

ఘనపుణ్య గోమతిం గని

చని రన్నదిమధ్య మెనసి చయ్యన నయ్యా!

ప్రతిపదార్థం:

అయ్యా = ఓ మహానుభావా!, అనుచుండన్ = అని పలుకుతుండగా, వారు = ఆ, అనఘులు = పాపరహితులైన, మువ్వురును = ముగ్గురు (కువలయాశ్వుడు, ఇద్దరు నాగకుమారులు), లేచిరి = బయలుదేరారు, ప్రాతః+ఆరంభమునన్ = ఉదయకాలమున, ఘన+పుణ్య = మిక్కిలి పుణ్యప్రదమైన, గోమతిన్ = గోమతీ నదిని, కని = చూచి, ఆ+నది+మధ్యము = ఆ నది మధ్యను, ఎనసి = చేరి, చయ్యన = వేగముగా, చనిరి = వెళ్ళారు.

తాత్పర్యం:

కువలయాశ్వుడు అలా అనగానే, ఆ ముగ్గురు మిత్రులు ఉదయాన్నే బయలుదేరి పుణ్యనది అయిన గోమతిని చేరుకున్నారు. వారు వేగంగా నది మధ్యలోకి ప్రవేశించి ముందుకు సాగారు.

విశేషాలు:

గోమతీ నది ద్వారానే నాగలోకానికి (రసాతలానికి) మార్గం ఉందని ఇక్కడ సూచించబడింది.

పద్యం 276

ఆ. అంతదాఁకఁ దలఁచె నా రాజతనయుండు

వారి ద్విజసుతు లని వారి గీము

నదికి నపరతటమునం గల దాని రసా

తలముఁ జేర్చి రట్టె తద్ధితులును.

ప్రతిపదార్థం:

ఆ+రాజతనయుండు = ఆ కువలయాశ్వుడు, అంతదాకన్ = ఆ సమయం వరకు, వారిన్ = ఆ మిత్రులను, ద్విజ+సుతులు = బ్రాహ్మణ కుమారులు, అని = అని, వారి = వారియొక్క, గీము = ఇల్లు, నదికిన్ = నదికి, అపర+తటమునన్ = అవతలి ఒడ్డున, కలదు+అని = ఉందని, తలచెన్ = భావించాడు, తత్+హితులును = ఆ మిత్రులు మాత్రం, అట్టె = అలాగే, రసాతలమున్ = పాతాళ లోకమునకు, చేర్చిరి = తీసుకువెళ్ళారు.

తాత్పర్యం:

అప్పటివరకు కువలయాశ్వుడు తన మిత్రులు బ్రాహ్మణ కుమారులని, వారి ఇల్లు నదికి అవతలి ఒడ్డున ఎక్కడో ఉంటుందని అనుకున్నాడు. కానీ ఆ మిత్రులు అతడిని నేరుగా పాతాళ లోకానికి తీసుకువెళ్ళారు.

విశేషాలు:

నాగకుమారులు మానవ రూపంలో ఉండి కువలయాశ్వునితో స్నేహం చేశారని, రసాతల ప్రవేశం వరకు వారి నిజరూపం అతనికి తెలియదని ఇక్కడ అర్థమవుతోంది.

పద్యం 277

ఉ. పోవుచుఁబోవుచుఁ గనె నపూర్వఫణామణిఘృష్టి మంజరీ

భావితమూర్తుల హితుల భావజభావులు విస్మయించెఁ ద

ద్భావ మెఱింగి వారలు నుదంతము దెల్ప ముదంబు నొందె రా

జీవదలాక్షుఁ డౌ ననె విశిష్ట రసాతల సంపదంబుధిన్ .

ప్రతిపదార్థం:

పోవుచున్+పోవుచున్ = వెళ్తూ వెళ్తూ, అపూర్వ = ముందెన్నడూ లేని, ఫణా+మణి = పాము పడగపై గల మణుల యొక్క, ఘృష్టి = రాపిడి వల్ల కలిగిన, మంజరీ = కాంతి కిరణములతో, భావిత+మూర్తులన్ = వెలిగిపోతున్న శరీరములతో ఉన్న, హితులన్ = మిత్రులను, కనెన్ = చూచెను, భావజ+భావులు = మన్మథుని వంటి అందము కలవాడు (కువలయాశ్వుడు), విస్మయించెన్ = ఆశ్చర్యపోయాడు, తత్+భావము = ఆ మనోభావమును, ఎఱింగి = తెలుసుకొని, వారలు = ఆ మిత్రులు, ఉదంతము = అసలు విషయమును, తెల్పన్ = చెప్పగా, రాజీవదల+అక్షుడు = తామర రేకుల వంటి కన్నులు కలవాడు, ముదంబు+నొందెన్ = సంతోషించాడు, విశిష్ట = గొప్పదైన, రసాతల = పాతాళ లోకము యొక్క, సంపద+అంబుధిన్ = సంపదల సముద్రమును, ఔ+అనెన్ = బాగుంది అన్నాడు.

తాత్పర్యం:

మధ్య మార్గంలో తన మిత్రులు తమ నిజరూపాలను ధరించడం కువలయాశ్వుడు గమనించాడు. వారి పడగలపై ఉన్న మణుల కాంతులతో ప్రకాశిస్తున్న వారిని చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. వారు తమ వృత్తాంతాన్ని వివరించగా సంతోషించి, పాతాళ లోకంలోని అద్భుతమైన సంపదలను చూసి అబ్బురపడ్డాడు.

విశేషాలు:

నాగలోక వర్ణన, నాగమణుల కాంతిని కవి ఇక్కడ రమ్యంగా వర్ణించారు.

పద్యం 278

చ. సుహృదులతోడ నట్లు చని చూచెఁ దదీయునిఁ దాతు సంమదా

వహముగ దేవతాదరము భ క్తియుఁ తోఁపఁగ మ్రొక్కెఁ తండ్రిక

ట్లహితనిహంత యౌ కువలయాశ్వుఁ డితం డని చెప్పి చూపి రా

మహిపతికిం తదాత్మజులు నమ్మెయిఁ గౌఁగిఁటఁ జేర్చె నాతఁడున్

ప్రతిపదార్థం:

అట్లు = ఆ విధంగా, సుహృదులతోడన్ = మిత్రులతో కలిసి, చని = వెళ్ళి, తదీయునిన్ = వారియొక్క, తాతున్ = తండ్రిని (అశ్వతరుని), చూచెన్ = చూసెను, సంమద+ఆవహముగ = సంతోషము కలిగేలా, దేవతా+ఆదరము = దేవతల పట్ల ఉండే గౌరవము, భక్తియున్ = భక్తి, తోపగన్ = కనిపించగా, తండ్రికిన్+అట్లు = తండ్రికి చేసినట్లుగా, మ్రొక్కెన్ = నమస్కరించెను, అహిత+నిహంత = శత్రువులను సంహరించువాడు, ఔ = అయిన, కువలయాశ్వుడు = కువలయాశ్వుడు, ఇతండు = ఈయనే, అని = అని, తత్+ఆత్మజులు = ఆ అశ్వతరుని కుమారులు, ఆ+మహిపతికిన్ = ఆ రాజుకు (నాగరాజుకు), చెప్పి = వివరించి, చూపిరి = చూపించారు, ఆతడున్ = ఆ నాగరాజు కూడా, అమ్మెయిన్ = ఆ విధంగానే, కౌగిటన్ = కౌగిలిలో, చేర్చెన్ = చేర్చుకున్నాడు.

తాత్పర్యం:

తన మిత్రులతో కలిసి వెళ్ళిన కువలయాశ్వుడు నాగరాజైన అశ్వతరుడిని చూశాడు. ఎంతో భక్తిశ్రద్ధలతో, ఒక దేవతకు లేదా తన తండ్రికి మొక్కినట్లుగా ఆయనకు నమస్కరించాడు. "శత్రువులను జయించిన కువలయాశ్వుడు ఈయనే" అని కుమారులు పరిచయం చేయగా, అశ్వతరుడు ప్రేమతో అతడిని కౌగిలించుకున్నాడు.

విశేషాలు:

కువలయాశ్వుని వినయానికి అశ్వతరుడు ముగ్ధుడై అతడిని తన సొంత బిడ్డలా ఆదరించాడు.

పద్యం 279

ఉ. వాసన చూచె మూర్ధమున వత్స! చిరం భువి జీవ యం చనెన్

నా సుతు లెప్పుడుఁ పొగడ నాయన! వింటినిరా భవద్గుణ

శ్రీసుకృతంబు సూప నినుఁ చెప్పినయట్టుల చూచి నిర్వృతం

బై సకలేంద్రియమ్ముల చయ మ్మిది యొప్పెడు నిఫ్టు చూచితే

ప్రతిపదార్థం:

మూర్ధమునన్ = శిరస్సుపై, వాసన చూచెన్ = మూర్కొనెను (ప్రేమతో), వత్స = బిడ్డా!, భువి = భూమిపై, చిరం = చిరకాలం, జీవ = జీవించుము, అంచున్+అనెన్ = అని దీవించెను, నాయన = ఓ కుమారా!, నా = నా యొక్క, సుతులు = కుమారులు, ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడు, పొగడన్ = నీ గురించి పొగుడుతుండగా, వింటినిరా = విన్నాను, భవత్+గుణ = నీ గుణములు అనే, శ్రీ = సంపదను, సుకృతంబు = పుణ్యఫలమును, చూపన్ = చూచుటకు, నిన్నున్ = నిన్ను, చెప్పిన+అట్టుల = వారు చెప్పిన విధంగానే, చూచి = కనులారా గాంచి, ఇఫ్టు = ఇప్పుడు, సకల+ఇంద్రియమ్ముల = అన్ని ఇంద్రియముల యొక్క, చయమ్ము = సమూహము, నిర్వృతంబు+ఐ = సంతృప్తి చెందినదై, ఒప్పెడున్ = ప్రకాశిస్తోంది, చూచితే = గమనించావా.

తాత్పర్యం:

"నాయనా! చిరకాలం సుఖంగా జీవించు" అని అశ్వతరుడు కువలయాశ్వుని తల నిమిరి దీవించాడు. "నా కుమారులు ఎప్పుడూ నీ గుణగణాల గురించి చెబుతుంటే వినేవాడిని. ఆ పుణ్యమూర్తివి అయిన నిన్ను ఈ రోజు కళ్లారా చూశాక, నా ఇంద్రియాలన్నీ ఎంతో తృప్తిని పొందాయి" అని వాత్సల్యంతో పలికాడు.

విశేషాలు:

పెద్దలు పిల్లలను శిరస్సు మూర్కొని దీవించడం భారతీయ సంస్కృతిలోని గొప్ప ఆచారం. అశ్వతరుడు కువలయాశ్వుని పట్ల చూపిన ప్రేమ ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

పద్యం 280

మ. అని యవ్వీరున కర్ఘ్య మాసనము దివ్యాలంకృతు ల్గంధమా

ల్య నవీనాంశుక మందిరంబు లొసఁగెన్ హర్షించె లాలించె ని

త్తునురా కోరు వరం బభీప్సితము నీతోఁ క్రొత్తసందర్శనం

బనఘా! యూరక పోవరా దనుడు వాఁ డా పాముతో నిట్లనన్ .

ప్రతిపదార్థం:

అని = అని పలికి, ఆ+వీరునకు = ఆ పరాక్రమవంతుడైన కువలయాశ్వునకు, అర్ఘ్యము = గౌరవార్థం ఇచ్చే నీరు, ఆసనము = కూర్చునే పీఠం, దివ్య+అలంకృతులు = గొప్ప ఆభరణాలు, గంధ = సుగంధ ద్రవ్యాలు, మాల్య = పూలదండలు, నవీన+అంశుక = కొత్త వస్త్రాలు, మందిరంబులు = నివాసాలు, ఒసగెన్ = ఇచ్చెను, హర్షించెన్ = సంతోషించెను, లాలించెన్ = ప్రేమగా చూసెను, అనఘా = పాపము లేనివాడా!, నీతో = నీతో, క్రొత్త+సందర్శనంబు = ఇది మన మొదటి కలయిక, ఊరక = వట్టి చేతులతో, పోవరాదు = వెళ్ళకూడదు, అభీప్సితము = నీవు కోరుకున్న, వరం = వరమును, ఇత్తునురా = ఇస్తాను, కోరు = కోరుకో, అనుడు = అని అనగా, వాడు = ఆ కువలయాశ్వుడు, ఆ+పాముతో = ఆ నాగేంద్రునితో (అశ్వతరునితో), ఇట్లు+అనన్ = ఈ విధంగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

అశ్వతరుడు కువలయాశ్వుడికి అర్ఘ్యపాద్యాలు ఇచ్చి, దివ్యమైన ఆసనంపై కూర్చుండబెట్టాడు. వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, గంధం సమర్పించి ఎంతో గౌరవించాడు. "నాయనా! నిన్ను మొదటిసారి కలుసుకున్నాను, నిన్ను ఖాళీ చేతులతో పంపకూడదు. నీకు ఇష్టమైన వరం ఏదైనా కోరుకో, తప్పకుండా ఇస్తాను" అని పలికాడు. దానికి కువలయాశ్వుడు ఆ నాగేంద్రుడితో ఇలా అంటున్నాడు.

విశేషాలు:

అతిథి మర్యాదలు చేయడంలో అశ్వతరుడు పాటించిన పద్ధతులు ఇక్కడ వివరించబడ్డాయి. అశ్వతరుడు వరం ఇస్తాననడం తదుపరి కథా పరిణామానికి (మదాలసను అప్పగించడానికి) దారి తీస్తుంది.

 

ఋతుధ్వజుఁడు చచ్చి బ్రతికిన మదాలసతోఁ గలియుట

పద్యం 281

భగవంతుఁడా! పితృవసతి అర్ధములకు

లేదు కొదువ నీ ప్రసాదమునను

మతి యెన్నఁడేని ధర్మమున నిల్వఁగ నిమ్ము

నీ యనుగ్రహ మట్లు నెర సెనేనిఁ

బితృమాతృసద్గురుద్విజనులపైన నీ

పైన భావమ్ము భవ్యమ్ము నొసఁగు

మింతకన్నను వీని కేమి కావలె నన్న

యన్న రపతిసూతి కహిపతి యనె

వెన్నతోఁ బెట్టినవి నీకు నిన్నయంబు

లైన నటు లయ్యెడుంగాక యనఘ! యడుగు

మెంత దుష్కర మైన దురాప మైనఁ

జింత దక్కి సతంబుఁ గాంక్షించు వరము.

ప్రతిపదార్థము:

భగవంతుఁడా = ఓ ఈశ్వరా!, నీ + ప్రసాదమునను = నీవు కలిగించిన అనుగ్రహము వలన, పితృ + వసతి = తండ్రిగారి ఇంట, అర్థములకున్ = సంపదలకు, కొదువ = లోటు, లేదు = కలగలేదు, నీ + అనుగ్రహము = నీ కరుణ, అట్లు = ఆ విధముగా, నెరసెన్ + ఏనిన్ = పరిపూర్ణమైనచో, మతి = నా బుద్ధి, ఎన్నఁడు + ఏని = ఎల్లప్పుడూ, ధర్మమునన్ = ధర్మ మార్గమునందు, నిల్వఁగన్ + ఇమ్ము = నిలకడగా ఉండేలా చేయుము, పితృ = తండ్రి, మాతృ = తల్లి, సద్గురు = మంచి గురువులు, ద్విజనుల + పైనన్ = బ్రాహ్మణుల మీదను, నీ పైనన్ = నీ మీదను, భావమ్ము = నా ఆలోచనను, భవ్యమ్ము = శుభకరముగా, ఒసఁగుము = కలుగజేయుము, ఇంతకన్నను = దీనికంటే, వీనికిన్ = ఈ ఋతుధ్వజునికి, ఏమి = ఇంకేమి, కావలెన్ = కావాలి, అన్నన్ = అని అనగా, ఆ + నరపతి + సూతికిన్ = ఆ రాజకుమారుడైన ఋతుధ్వజునితో, అహిపతి = సర్పరాజైన అశ్వతరుడు, అనెన్ = ఇట్లు పలికెను, అనఘ = పుణ్యాత్ముడా!, ఈ + నయంబులు = ఈ నీతి గుణములు, నీకున్ = నీకు, వెన్నతోన్ + పెట్టినవి = పుట్టుకతోనే అలవడినవి, ఐనన్ = అయినప్పటికీ, అటులు + అయ్యెడున్ + కాక = నీవు కోరినట్లే జరుగుగాక, ఎంత = ఎంతటి, దుష్కరము + ఐనన్ = పొందశక్యము కానిదైనను, దురాపము + ఐనన్ = లభించనిదైనను, చింత = సంకోచము, దక్కి = విడిచి, సతంబున్ = ఎల్లప్పుడూ, కాంక్షించు = కోరుకొనే, వరము = వరమును, అడుగుము = అడుగుము.

తాత్పర్యము:

ఓ భగవంతుడా! నీ అనుగ్రహం వల్ల మా తండ్రిగారి నిలయంలో సంపదలకు ఏ కొరత లేదు. నీ దయ నాపై ఉంటే, నా బుద్ధి ఎల్లప్పుడూ ధర్మమార్గంలోనే ఉండేలా చూడు. తల్లిదండ్రులు, సద్గురువులు, బ్రాహ్మణులు మరియు నీ పట్ల నా భక్తి భావం ఎప్పుడూ మంగళకరంగా ఉండేలా దీవించు. ఇంతకంటే నాకు వేరే ఏమీ అక్కర్లేదు అని ఋతుధ్వజుడు అనగా, దానికి పాములకు రాజైన అశ్వతరుడు ఇలా అన్నాడు: "ఓ పుణ్యాత్ముడా! ఈ వినయ గుణాలు నీకు పుట్టుకతోనే వచ్చాయి. నీవు కోరినట్లే జరుగుగాక. కానీ, సంకోచం విడిచి నీ మనసులో ఎప్పటి నుంచో ఉన్న, పొందడానికి వీలుకాని అసాధ్యమైన వరాన్ని ఏదైనా కోరుకో" అని అన్నాడు.

విశేషాలు:

ఋతుధ్వజుని వినయశీలిత, ధర్మనిరతి ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. భౌతిక సంపదల కన్నా మానసిక ప్రశాంతతను, దైవభక్తిని కోరుకోవడం అతని గొప్పతనం. అశ్వతరుడు అతనిలోని నిగూఢమైన కోరికను (మదాలసను గురించిన చింతను) గుర్తించి, వరాన్ని కోరుకోమని ప్రోత్సహించాడు.

పద్యం 282

అని నాగేశుఁ డన న్న రేశసుతుఁ డాస్యమ్మందు లజ్జానుభా

వనవోల్లాసము హాస మొప్పఁగ సుహృద్వకాబ్జము ల్సూచినన్

ప్రణిపాత ప్రణయ ప్రధానముగ వార్వాక్రుచ్చి రా యయ్యతోఁ

బనితం బైన తదాశయం బఖిలమున్ భావించి వాఁ డిట్లనెన్.

ప్రతిపదార్థము:

అని = ఆ విధముగా, నాగ + ఈశుఁడు = సర్పరాజైన అశ్వతరుడు, అనన్ = పలుకగా, నర + ఈశ + సుతుఁడు = రాజకుమారుడైన ఋతుధ్వజుడు, ఆస్యము + అందున్ = ముఖమునందు, లజ్జా = సిగ్గుతో కూడిన, అనుభావ = భావము యొక్క, నవ + ఉల్లాసము = కొత్తదైన ప్రకాశము, హాసము = చిరునవ్వు, ఒప్పఁగన్ = ప్రకాశిస్తుండగా, సుహృత్ = స్నేహితులైన నాగకుమారుల యొక్క, వక్త్ర + అబ్జముల్ = పద్మముల వంటి ముఖములను, చూచినన్ = చూడగా, వారు = ఆ మిత్రులు, ప్రణిపాత = నమస్కారములతోను, ప్రణయ = అనురాగముతోను, ప్రధానముగన్ = ముఖ్యముగా, ఆ + అయ్యతోన్ = ఆ తండ్రిగారైన అశ్వతరునితో, వార్ = వారు, వాక్రుచ్చిరి = పలికిరి, పనితంబు + ఐన = నిశ్చయింపబడిన, తద్ + ఆశయంబు = అతని (ఋతుధ్వజుని) కోరికను, అఖిలమున్ = అంతటినీ, భావించి = గ్రహించి, వాఁడు = ఆ ఋతుధ్వజుడు, ఇట్లు + అనెన్ = ఈ విధముగా పలికెను.

తాత్పర్యము:

సర్పరాజైన అశ్వతరుడు అలా అనగానే, ఋతుధ్వజుని ముఖంలో సిగ్గుతో కూడిన కొత్త ఉత్సాహం, చిరునవ్వు మెరిశాయి. అతను తన మిత్రులైన నాగకుమారుల వైపు చూడగా, వారు తమ తండ్రికి నమస్కరించి ఋతుధ్వజుని మనసులోని కోరికను వివరించారు. అప్పుడు ఋతుధ్వజుడు తన ఉద్దేశ్యాన్ని గ్రహించిన వాడై ఇలా అన్నాడు.

విశేషాలు:

ఋతుధ్వజుడు మదాలస మరణం పట్ల కలిగిన దుఃఖాన్ని మిత్రుల ద్వారా అశ్వతరునికి తెలియజేయడం ఇందులో విశేషం. స్నేహితుల మధ్య ఉండే చొరవ, పెద్దల పట్ల ఉండే గౌరవం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతాయి.

పద్యం 283

భూతములతో వియోగము

భూతం బనుభూత మయ్యెఁబో తాదృశముల్

భూతములు మరలఁ గలియవె

యా తెఱఁగుఁ తలంచితేని నట్లగుఁ బుత్రా !

ప్రతిపదార్థము:

భూతములతోన్ = ప్రాణులతో (ప్రేమించిన వారితో), వియోగము = ఎడబాటు అనేది, భూతంబు = గతమునందు, అనుభూతము + అయ్యెన్ + పో = అనుభవించబడినదే కదా!, తాదృశముల్ = అటువంటి, భూతములు = ప్రాణులు, మరలన్ = మళ్ళీ, కలియవె = కలుసుకోవా?, ఆ + తెఱఁగున్ = ఆ విధానాన్ని, తలంచితేనిన్ = కోరుకున్నట్లయితే, పుత్రా = ఓ కుమారా!, అట్లు + అగున్ = అలాగే జరుగుతుంది.

తాత్పర్యము:

ప్రియమైన ప్రాణులతో ఎడబాటు కలగడం అనేది లోకంలో అందరికీ అనుభవమైనదే. అయితే, అలా విడిపోయిన వారు తిరిగి కలుసుకోలేరా? తప్పక కలుసుకుంటారు. ఓ కుమారా! నీవు కూడా ఆ విధంగా మళ్ళీ కలవాలని కోరుకుంటే అలాగే జరుగుతుంది.

విశేషాలు:

మరణించిన వారు తిరిగి రారనే లోక సహజ సూత్రాన్ని కాదని, అశ్వతరుడు తన తపోబలంతో మదాలసను తిరిగి రప్పించగలననే ధీమాను ఈ పద్యం సూచిస్తుంది. 'భూత' శబ్దమును వివిధ అర్థాలలో వాడటం కవి చమత్కారం.

---

పద్యం 284

చూపింతు మదాలస నన

నోపితృసమ! యట్టిదానినో మాయికనో?

చూపెట్టె దేనిఁ తలఁచెద

నాపైఁ ద్వదనుగ్రహంబు ననిచె నటంచున్

ప్రతిపదార్థము:

మదాలసన్ = మదాలసను, చూపింతున్ = నీకు చూపిస్తాను, అనన్ = అని అశ్వతరుడు అనగా, ఓ + పితృసమ = ఓ తండ్రితో సమానుడా!, అట్టిదానినో = మునుపటి మదాలసనేనా?, మాయికనో = మాయా రూపమునా?, దేనిన్ = ఎవరిని, చూపెట్టెదవు = చూపిస్తావో, నా పైనన్ = నా మీద, త్వద్ + అనుగ్రహంబు = నీ యొక్క కరుణ, అనిచెన్ = కురిసినది, అటంచున్ = అని, తలఁచెదన్ = భావిస్తాను.

తాత్పర్యము:

"నేను నీకు మదాలసను చూపిస్తాను" అని అశ్వతరుడు అనగా, ఋతుధ్వజుడు ఇలా అన్నాడు: "ఓ తండ్రితో సమానుడవైన ఓ నాగరాజా! నీవు చూపించబోయేది నిజమైన మదాలసనా లేక మాయా రూపమా? నీవు ఎవరిని చూపించినా, నాపై నీ అనుగ్రహం కలిగిందని నేను సంతోషిస్తాను."

విశేషాలు:

మదాలస చనిపోయిందని బలంగా నమ్మిన ఋతుధ్వజునికి, ఆమెను మళ్ళీ చూస్తాననే మాట నమ్మశక్యం కాలేదు. అందుకే అది మాయా రూపమేమోనని సందేహించినా, మహానుభావుడైన అశ్వతరుని దర్శన భాగ్యాన్ని ప్రసాదంగా భావించాడు.

 

"నేను నీకు మదాలసను చూపిస్తాను" అని అశ్వతరుడు అనగా, ఋతుధ్వజుడు ఇలా అన్నాడు: "ఓ తండ్రితో సమానుడవైన ఓ నాగరాజా! నీవు చూపించబోయేది నిజమైన మదాలసనా లేక మాయా రూపమా? నీవు ఎవరిని చూపించినా, నాపై నీ అనుగ్రహం కలిగిందని నేను సంతోషిస్తాను."

285 వ పద్యం

మ. అనుచుండం గొనిపోయి చూపె గృహగుప్తాత్మన్ హరాభ్యర్చనా

సునయప్రాప్త మదాలస న్విభునకు జూడంగ నై ప్రేయసీ!

యని చేరం జనువాని మానిచి రయంబారంగ నాగేంద్రుఁ డొ

య్యన మాయామయిఁ దాఁక మాయమగుఁజుమ్మా మున్నె నేఁజెప్పనే?

ప్రతిపదార్థము:

అనుచుండన్ = అని ఋతుధ్వజుడు పలుకుచుండగా, కొనిపోయి = తీసుకువెళ్ళి, గృహ + గుప్త + ఆత్మన్ = ఇంటిలో దాచబడిన శరీరము కలదియు, హర + అభ్యర్చనా = శివ పూజ అను, సునయ = మంచి మార్గము ద్వారా, ప్రాప్త = పొందబడిన, మదాలసన్ = మదాలసను, విభునకున్ = ఆ రాజునకు, చూడంగన్ + ఐ = చూచుటకై, చూపెన్ = చూపించెను, ప్రేయసీ! + అని = ఓ ప్రియురాలా! అని, చేరన్ = దగ్గరకు, చనువానిన్ = వెళ్లుచున్న వానిని (రాజును), మానిచి = ఆపి, నాగేంద్రుడు = అశ్వతరుడు, రయంబారంగన్ = వేగముగా, ఒయ్యన = మెల్లగా, మాయామయిన్ = మాయా స్వరూపిణిని, తాకన్ = ముట్టుకుంటే, మాయమగున్ + చుమ్మా = మాయమైపోతుంది సుమా!, మున్నె = ముందే, నేన్ = నేను, చెప్పన్ + ఏ = చెప్పలేదా?, (అని వారించెను).

తాత్పర్యము:

ఋతుధ్వజుడు మాట్లాడుచుండగానే అశ్వతరుడు అతడిని లోపలికి తీసుకువెళ్ళి, శివపూజా ఫలముగా తాను పొంది, రహస్యముగా ఉంచిన మదాలసను చూపించెను. తన ప్రియురాలిని చూడగానే ఋతుధ్వజుడు "ఓ ప్రేయసీ!" అని దగ్గరకు వెళ్ళబోయెను. అప్పుడు అశ్వతరుడు అతడిని ఆపి, "మాయా రూపాన్ని తాకితే మాయమైపోతుందని నేను ముందే చెప్పాను కదా!" అని పలికెను.

విశేషములు:

అశ్వతరుడు ఋతుధ్వజుని ప్రేమను పరీక్షించుటకు మరియు అతిశయించిన ఆనందము ప్రాణాపాయము కాకూడదని మాయా మదాలస అని భ్రమింపజేసి అపిన సందర్భమిది.

---

286 వ పద్యం

మ. అనుడు హా ప్రియ! యంచు నేలఁబడి మూర్ఛాయత్తుఁ డై తేఱి భా

వినికిన్ శోక పరిప్లుతుం డయిన యవ్వీరు స్సమాశ్వాసనం

బున ధీరుం బొనరించి యశ్వతరుఁ డా పుణ్యు న్సమీక్షించి వా

ణిని భర్గు న్భజియించి నీ కయి పురాణి న్దీని నార్జించితిన్.

ప్రతిపదార్థము:

అనుడున్ = అని అశ్వతరుడు అనగా, హా ప్రియ! + అంచున్ = హా ప్రియురాలా! అంటూ, నేలన్ + పడి = భూమిపై పడి, మూర్ఛ + ఆయత్తుడు + ఐ = మూర్ఛపోయినవాడై, తేరి = స్పృహ లోకి వచ్చి, భావినికిన్ = ఆ స్త్రీ (మదాలస) కొరకు, శోక + పరిప్లుతుండు + అయిన = దుఃఖములో మునిగిపోయిన, ఆ + వీరున్ = ఆ వీరుడైన ఋతుధ్వజుని, సమాశ్వాసనంబునన్ = ఓదార్పుతో, ధీరున్ = ధైర్యవంతునిగా, పొనరించి = చేసి, అశ్వతరుడు = నాగరాజు, ఆ + పుణ్యున్ = పుణ్యాత్ముడైన రాజును, సమీక్షించి = చూచి, వాణిని = సరస్వతీ దేవిని, భర్గున్ = శివుని, భజియించి = సేవించి, నీ కయి = నీ కోసము, పురాణిన్ = పురాతనమైన ప్రాణము కలదానిని (నిజమైన మదాలసను), దీనిన్ = ఈమెను, ఆర్జించితిన్ = సంపాదించితిని.

తాత్పర్యము:

అశ్వతరుని మాటలకు ఋతుధ్వజుడు "హా ప్రియా!" అని విలపిస్తూ మూర్ఛపోయెను. స్పృహ వచ్చిన తర్వాత తిరిగి శోకించుచున్న ఆ వీరుని అశ్వతరుడు ఓదార్చి, ధైర్యము చెప్పి ఇలా అన్నాడు: "ఓ పుణ్యాత్మా! నేను సరస్వతీ దేవిని, శివుని ప్రార్థించి, నీ కోసమే నిజమైన మదాలసను తిరిగి సంపాదించాను."

విశేషములు:

శివ సరస్వతుల అనుగ్రహముతో మదాలస పునర్జన్మ పొందిన వృత్తాంతము ఇక్కడ సూచించబడినది.

---

287 వ పద్యం

క. అత్యుత్కట మగు హర్షం

బత్యుత్కటశోక మల్లె యసువులఁ బుచ్చున్

సత్య మని నివారించితి

నిత్యగుణా! యెనయు మింక నీ సుందరినిన్.

ప్రతిపదార్థము:

అత్యుత్కటము + అగు = మిక్కిలి తీవ్రమైన, హర్షంబు = సంతోషము, అత్యుత్కట + శోకము + అల్లె = తీవ్రమైన దుఃఖము వలెనే, అసువులన్ = ప్రాణములను, పుచ్చున్ = తీసివేయును, సత్యము + అని = ఇది నిజమని, నివారించితిన్ = నిన్ను అడ్డుకున్నాను, నిత్యగుణా! = ఎల్లప్పుడూ మంచి గుణములు కలవాడా!, ఇంకన్ = ఇక, ఈ + సుందరినిన్ = ఈ మదాలసను, ఎనయుము = చేరుము.

తాత్పర్యము:

"ఓ గుణవంతుడా! మిక్కిలి తీవ్రమైన దుఃఖము ప్రాణాలను ఎలా తీస్తుందో, అలాగే అతిశయించిన సంతోషము కూడా ప్రాణాపాయము కలిగిస్తుంది. ఆ సత్యము తెలిసినవాడిని కాబట్టే నిన్ను అడ్డుకున్నాను. ఇక ఈ సుందరిని చేరుకో" అని అశ్వతరుడు పలికెను.

విశేషములు:

మానసికమైన ఆవేశకావేశాలు (సంతోషమైనా, దుఃఖమైనా) ప్రాణేంద్రియాల మీద చూపే ప్రభావము గురించి నాగరాజు చేసిన హితబోధ ఇక్కడ గమనించదగ్గది.

---

288 వ పద్యం

చ. అనుడుఁ బ్రహృష్టుఁ డై విధిగ నాలి గ్రహించి సుహృద్గృహంబునం

దు నమృతసమ్మితమ్ము రుచితో సరిచెప్పఁగ రాని భోజన

మ్మును బొనరించి రాత్రి సుఖముం బ్రియతోఁ పితృ సమ్మి తాపిత

మ్మును సుహృదిష్ట మందఁ గని మోదము ముమ్మర మై రహింపఁగన్.

ప్రతిపదార్థము:

అనుడున్ = అని అశ్వతరుడు పలుకగా, ప్రహృష్టుడు + ఐ = మిక్కిలి సంతోషించినవాడై, విధిగన్ = శాస్త్రోక్తముగా, ఆలిన్ = భార్యను (మదాలసను), గ్రహించి = స్వీకరించి, సుహృద్ + గృహంబునందున్ = మిత్రుడైన అశ్వతరుని ఇంట్లో, అమృత + సమ్మితమ్ము = అమృతముతో సమానమైనదియు, రుచితో = రుచిలో, సరిచెప్పగన్ + రాని = సాటిలేని, భోజనమ్మును = ఆహారమును, పొనరించి = తిని, రాత్రి = రాత్రివేళ, ప్రియతోన్ = ప్రియురాలితో, సుఖమున్ = సుఖమును, పితృ + సమ్మిత + అపితమ్మును = తండ్రి వంటి అశ్వతరునిచే ఇవ్వబడినదియు, సుహృద్ + ఇష్టము = మిత్రుని ఇష్టమును, అందగని = పొంది, మోదము = ఆనందము, ముమ్మరము + ఐ = అధికమై, రహింపగన్ = ప్రకాశించగా.

తాత్పర్యము:

అశ్వతరుని మాటలకు సంతోషించిన ఋతుధ్వజుడు విధిపూర్వకముగా మదాలసను స్వీకరించెను. మిత్రుని ఇంట్లో అమృతప్రాయమైన భోజనము చేసి, తండ్రి సమానుడైన అశ్వతరుడు సమకూర్చిన సదుపాయాలతో ఆ రాత్రి మదాలసతో కూడి పరమానందమును పొందెను.

విశేషములు:

అశ్వతరుడు ఋతుధ్వజుని పట్ల స్నేహితునిగా, తండ్రిగా వ్యవహరించిన తీరు శ్లాఘనీయము.

---

289 వ పద్యం

ఉ. ప్రొద్దున నాగరాజునకుఁ బూజ్యునకుం బ్రియతోడ మ్రొక్కి యే

ప్రొద్దును దన్నుఁ బాయని సుపుణ్యుల మిత్రుల వెంటఁగొంచుఁ తా

రద్దిర యంచు నూరిజను లట్టిటు చూడక చూడఁ జేరె నా

పద్దమనుం డలంకృతము భవ్యనిజాస్పద మాత్మ వొంగఁగన్.

ప్రతిపదార్థము:

ప్రొద్దునన్ = ఉదయమున, పూజ్యునకున్ = పూజింపదగిన, నాగరాజునకున్ = అశ్వతరునకు, ప్రియతోడన్ = మదాలసతో కలిసి, మ్రొక్కి = నమస్కరించి, ఏ + ప్రొద్దును = ఎల్లప్పుడును, తన్నున్ = తనను, పాయని = వదలని, సుపుణ్యులన్ = పుణ్యాత్ములైన, మిత్రులన్ = స్నేహితులను, వెంటన్ + కొంచున్ = వెంటబెట్టుకొని, ఊరి + జనులు = పురజనులు, అద్దిర + అంచున్ = ఆహా! ఆశ్చర్యము అని, అట్టిటు = అటు ఇటు, చూడక + చూడన్ = కన్నార్పకుండా చూడగా, ఆపద్ + దమనుండు = ఆపదలను అణచువాడైన ఋతుధ్వజుడు, ఆత్మ = మనస్సు, పొంగగన్ = ఉప్పొంగగా, అలంకృతము = అలంకరింపబడిన, భవ్య + నిజ + ఆస్పదము = శుభప్రదమైన తన నివాసమును (పట్టణమును), చేరెన్ = చేరుకొనెను.

తాత్పర్యము:

మరుసటి ఉదయం ఋతుధ్వజుడు మదాలసతో కలిసి అశ్వతరునకు నమస్కరించి, తన మిత్రులతో కలిసి బయలుదేరెను. ప్రజలందరూ ఆశ్చర్యంతో రెప్పవాల్చకుండా చూస్తుండగా, ఆపదలను తొలగించే ఆ వీరుడు మనసు నిండా సంతోషంతో అలంకృతమైన తన రాజధానిని చేరుకొనెను.

విశేషములు:

చనిపోయిందనుకున్న మదాలస తిరిగి రావడము చూసి పురజనులు ఆశ్చర్యపోవడము ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

290 వ పద్యం

క. తలిదండ్రుల పాదమ్ములఁ

గెలసమ్మున వంటి యాలికిని దనకును వా

రలు దీవన లిడఁ జెప్పెన్

సలలిత మగు న మ్మదాలసాప్రా ప్తికథన్.

ప్రతిపదార్థము:

తలిదండ్రుల = తల్లిదండ్రుల యొక్క, పాదమ్ములన్ = పాదములను, గెలసమ్మునన్ = గౌరవముతో (ఒద్దికగా), వంటి = తాకి (నమస్కరించి), ఆలికిని = భార్యకును, తనకును = తనకును, వారలు = ఆ తల్లిదండ్రులు, దీవనలు + ఇడన్ = ఆశీస్సులు ఇవ్వగా, సలలితము + అగు = మనోహరమైన, ఆ + మదాలసా + ప్రాప్తి + కథన్ = ఆ మదాలస తిరిగి లభించిన వృత్తాంతమును, చెప్పెన్ = వివరించెను.

తాత్పర్యము:

ఋతుధ్వజుడు తన భార్యతో కలిసి తల్లిదండ్రుల పాదాలకు నమస్కరించెను. వారు ఆ దంపతులను దీవించగా, మదాలస తనకు తిరిగి ఎలా దక్కిందో ఆ మనోహరమైన గాథను వారికి వివరించెను.

విశేషములు:

కష్టాల తర్వాత కలిగే సుఖము మరియు పెద్దల ఆశీస్సుల ప్రాధాన్యత ఇక్కడ గోచరిస్తుంది.

---

291 వ పద్యం

ఉ. అమ్మహితోత్సవమ్మున కియత్త యనం గన మూర్తివారు రా

ష్ట్రమ్ములవారు భూజగతి రాజాలువారలు గాక దేవలో

కమ్ములవారు నాగులు సుఖమ్మునఁ తోఁగఁగ స్వీయబంధువ

ర్గమ్ముల సమ్మదమ్ము వివరమ్ముగఁ తెల్పఁ గవు ల్ప్రవీణులే?

ప్రతిపదార్థము:

ఆ + మహిత + ఉత్సవమ్మునకున్ = ఆ గొప్పదైన వేడుకకు, ఇయత్త + అనన్ + గన = ఇంత అని చెప్పడానికి వీలులేనట్లుగా, మూర్తివారు = ప్రముఖులు, రాష్ట్రమ్ముల వారు = వివిధ దేశాల వారు, భూజగతి = భూలోకములోని, రాజు + ఆలు + వారలు = రాజులు మరియు వారి భార్యలు, కాక = కాకుండా, దేవలోకమ్ముల వారు = దేవలోక వాసులు, నాగులు = నాగలోక వాసులు, సుఖమ్మునన్ = సంతోషముతో, తోగగన్ = మునిగిపోగా, స్వీయ + బంధు + వర్గమ్ముల = తన బంధువుల యొక్క, సమ్మదమ్ము = ఆనందమును, వివరమ్ముగన్ = వివరముగా, తెల్పన్ = వివరించుటకు, కవులు = కవీశ్వరులు, ప్రవీణులు + ఏ = సమర్థులా? (కాదు అని భావము).

తాత్పర్యము:

ఆ గొప్ప ఉత్సవానికి భూలోక రాజులు, వారి భార్యలే కాకుండా, దేవతలు, నాగలోక వాసులు కూడా విచ్చేశారు. అందరూ అత్యంత సుఖసంతోషాలతో మునిగిపోయారు. ఆ సమయంలో అక్కడి వారి ఆనందాన్ని వర్ణించడానికి గొప్ప కవులకైనా సాధ్యము కాదు.

విశేషములు:

ఋతుధ్వజ మదాలసల పునఃసమాగమము లోకకల్యాణప్రదమైన ఉత్సవముగా ఇక్కడ వర్ణించబడినది.

ఆ. దేవళంబులందు దేవతలకు నిలు

వేలుపులకు నేలవేలుపులకు

నుత్సవములు పూజ లుపచారములు సల్పి

రిచ్చ మెచ్చ నట్టియెడ జనకుఁడ!

ప్రతిపదార్థం:

అట్టి+ఎడన్ = ఆ సమయంలో, జనకుఁడ = ఓ  తండ్రీ, దేవళంబులందున్ = దేవాలయాలలో, దేవతలకున్ = దేవతలకు, ఇలువేలుపులకున్ = కులదైవాలకు, నేలవేలుపులకున్ = భూసురులైన బ్రాహ్మణులకు, ఇచ్చ = మనస్సు, మెచ్చన్ = సంతోషించేటట్లుగా, ఉత్సవములు = వేడుకలు, పూజలు = అర్చనలు, ఉపచారములు = సేవలు, సల్పిరి = కావించిరి.

తాత్పర్యం:

ఓ తండ్రీ! ( సుమతి తండ్రి)  ఋతుధ్వజ మదాలసల పునఃసమాగమ సమయంలో, ప్రజలందరూ దేవాలయాల్లోని దేవతలకు, తమ కులదైవాలకు మరియు భూలోక దేవతలైన బ్రాహ్మణులకు మనస్సు తృప్తి చెందేలా ఉత్సవాలు, పూజలు, షోడశోపచారాలు నిర్వహించారు.

విశేషాలు:

మదాలస పునర్జీవనం పొంది రావడం ఒక అద్భుత ఘట్టం కావున, ఆ ఆనందంలో ప్రజలు భక్తిశ్రద్ధలతో దైవకార్యాలు నిర్వహించారని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

293వ పద్యం

గీ. గృహియు సన్నాసియుం గాని వహి రహించు

కొడుకునకుఁ జచ్చి బ్రతికిన కోడ లమర

నమరులకు లేని సౌఖ్యంబు లందు వారిఁ

గాంచి మురియుచుఁ జిర మేలె క్ష్మాపతి ధర.

ప్రతిపదార్థం:

గృహియున్ = గృహస్థు, సన్నాసియున్ = సంన్యాసి, కాని = కానట్టి, వహిన్ = ప్రవర్తనతో, రహించు = విరాజిల్లే, కొడుకునకున్ = కుమారుడైన ఋతుధ్వజునకు, చచ్చి+బ్రతికిన = మరణించి తిరిగి బ్రతికి వచ్చిన, కోడలు = కోడలైన మదాలస, అమరన్ = దొరకగా, అమరులకున్ = దేవతలకు కూడా, లేని = లేనటువంటి, సౌఖ్యంబులు = సుఖాలను, అందు = పొందుతున్న, వారిన్ = వారిద్దరిని, కాంచి = చూసి, క్ష్మాపతి = శత్రుజిత్తు మహారాజు, మురియుచున్ = ఆనందిస్తూ, ధరన్ = భూమిని, చిరము = చిరకాలం, ఏలెన్ = పరిపాలించెను.

తాత్పర్యం:

గృహస్థు లక్షణాలు, సంన్యాసి వంటి వైరాగ్య భావనలు కల తన కుమారుడు ఋతుధ్వజునికి, మరణించి మళ్ళీ బ్రతికి వచ్చిన కోడలు మదాలస తోడుకాగా, దేవతలకు కూడా లభించని సుఖాలను అనుభవిస్తున్న ఆ దంపతులను చూసి శత్రుజిత్తు మహారాజు మురిసిపోతూ చాలాకాలం భూమిని పాలించాడు.

విశేషాలు:

ఋతుధ్వజుని వ్యక్తిత్వం ఇక్కడ గృహికి, సంన్యాసికి మధ్యస్థంగా ఉండటం విశేషం. పితృహృదయానికి సంతాన సౌఖ్యం కంటే మిన్నయైన ఆనందం మరొకటి లేదని తెలుస్తోంది.

---

294వ పద్యం

ఉ. అంతటఁ గొంతకాలమున కా నరనాథుఁడు శత్రుజిత్తు భూ

కాంత సుమాళముం బెనిచి కాలముధర్మము నొందె నప్డు సా

మంతులు మంత్రులుం పురముమానిసులుం గవగూడి కూర్చి ర

త్యంతధృతిన్ ఋతుధ్వజున కంచితరాజ్యరమాభిషేకమున్

ప్రతిపదార్థం:

అంతటన్ = ఆ తర్వాత, కొంత+కాలమునకున్ = కొంత కాలానికి, ఆ+నరనాథుఁడు = ఆ రాజైన, శత్రుజిత్తు = శత్రుజిత్తుడు, భూకాంత = భూదేవి అనే భార్య యొక్క, సుమాళమున్ = సౌఖ్యాన్ని, పెనిచి = వృద్ధి చేసి, కాలధర్మము+నొందెన్ = పరమపదించాడు (మరణించాడు), అప్డు = అప్పుడు, సామంతులు = సామంతులు, మంత్రులున్ = మంత్రులు, పురము+మానిసులున్ = పట్టణ ప్రజలు, కవగూడి = ఏకమై, అత్యంత+ధృతిన్ = మిక్కిలి ధైర్యంతో, ఋతుధ్వజునకున్ = ఋతుధ్వజునికి, అంచిత = ఒప్పిదమైన, రాజ్యరమా+అభిషేకమున్ = పట్టాభిషేకాన్ని, కూర్చిరి = కావించిరి.

తాత్పర్యం:

తదనంతరం కొంతకాలానికి శత్రుజిత్తు మహారాజు కాలధర్మం చెందాడు. అప్పుడు మంత్రులు, సామంత రాజులు, ప్రజలందరూ కలిసి ఋతుధ్వజునికి అత్యంత వైభవంగా పట్టాభిషేకం చేశారు.

విశేషాలు:

తండ్రి మరణం తర్వాత రాజ్య సంప్రదాయం ప్రకారం సమర్థుడైన ఋతుధ్వజుడు పట్టాభిషిక్తుడైన వైనం ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

295వ పద్యం

చ. ప్రజల నిజౌరసప్రజలభంగిఁ తలంచుచు నేలుచుండ నా

భుజవిజితారికిఁ గొడుకు పుట్టె మదాలసయం దతండు నా

ప్రజకు విఁ గూర్చి క్రాంతుఁ డని ప్రాభవ మొప్పఁగఁ బేరు

పెట్టె భృత్యజనము పౌరవర్గము సుఖాస్పద మయ్యె హసించె నంబయున్

ప్రతిపదార్థం:

ప్రజలన్ = ప్రజలను, నిజ+ఔరస+ప్రజల+భంగిన్ = తన సొంత బిడ్డల వలె, తలంచుచున్ = భావిస్తూ, ఏలుచుండన్ = పరిపాలిస్తుండగా, ఆ+భుజ+విజిత+అరికిన్ = తన భుజబలంతో శత్రువులను గెలిచిన ఆ ఋతుధ్వజునికి, మదాలసయందున్ = మదాలస గర్భాన, కొడుకు = కుమారుడు, పుట్టెన్ = జన్మించెను, అతండు = ఆ రాజు, ప్రజకున్ = లోకానికి, విన్ = జ్ఞానాన్ని, కూర్చి = కలిగించి, క్రాంతుఁడు = పొందినవాడు, అని = అని అర్థం వచ్చేలా, ప్రాభవము+ఒప్పఁగన్ = వైభవం ఉట్టిపడేలా, విక్రాంతుఁడు = విక్రాంతుడు అని, పేరుపెట్టెన్ = నామకరణం చేసెను, భృత్యజనము = సేవకులు, పౌరవర్గము = ప్రజలు, సుఖ+ఆస్పదము+అయ్యెన్ = ఆనందానికి నిలయమయ్యారు, అంబయున్ = తల్లి అయిన మదాలస కూడా, హసించెన్ = నవ్వింది.

తాత్పర్యం:

ప్రజలను తన కన్నబిడ్డల వలె పాలిస్తున్న ఋతుధ్వజునికి మదాలస గర్భాన మొదటి కుమారుడు జన్మించాడు. ఆ బాలునికి 'విక్రాంతుడు' అని రాజు పేరు పెట్టాడు. ఆ సమయంలో సేవకులు, ప్రజలు సంతోషించారు, మదాలస మాత్రం చిరునవ్వు నవ్వింది.

విశేషాలు:

రాజు కుమారుని పేరులో పరాక్రమాన్ని వెతుకుతుంటే, బ్రహ్మజ్ఞాని అయిన మదాలస ఆ పేరు విని నవ్వడం ఇక్కడ గమనార్హం.

---

296వ పద్యం

గీ. బహుతిథం బగు కాల మావహి గడచిన తం

నొగి ద్వితీయుండు మఱి తృతీయుండుఁ పొడమ

మహిపతి సుబాహుఁ డని శత్రుమర్దనుఁ డని

పేరిడుచునుండ నన్నారి పెద్ద నవ్వె.

ప్రతిపదార్థం:

బహుతిథంబు+అగు = చాలా కాలం, ఆవహి = ఈ విధంగా, గడచినన్ = గడిచిపోగా, తన్ = ఆ పిమ్మట, ఒగిన్ = క్రమముగా, ద్వితీయుండు = రెండోవాడు, మఱి = మరియు, తృతీయుండున్ = మూడోవాడు, పొడమన్ = జన్మించగా, మహిపతి = రాజు, సుబాహుఁడు+అని = సుబాహుడు అని, శత్రుమర్దనుఁడు+అని = శత్రుమర్దనుడు అని, పేరు+ఇడుచున్+ఉండన్ = పేర్లు పెడుతుండగా, ఆ+నారి = ఆ మదాలస, పెద్ద+నవ్వెన్ = గట్టిగా నవ్వింది.

తాత్పర్యం:

మరికొంత కాలానికి మదాలసకు వరుసగా రెండో కొడుకు, మూడో కొడుకు పుట్టారు. రాజు వారికి 'సుబాహుడు', 'శత్రుమర్దనుడు' అని పేర్లు పెట్టాడు. ఆ పేర్లు విన్నప్పుడల్లా మదాలస గట్టిగా నవ్వింది.

విశేషాలు:

లౌకికమైన అర్థాలతో రాజు పెడుతున్న పేర్లను చూసి, ఆత్మజ్ఞాన సంపన్నురాలైన మదాలసకు అది వినోదంగా తోచి నవ్వింది.

---

297వ పద్యం

క. తదనంతరము చతుర్థుం

దుదయించిన సుతునిఁ జూచి యువిదం గని భూ

మిదయితుఁ డడిగెను గారణ

మెది? సుదతీ! నవ్వ సుతుల కేఁ బేరిడుచోన్.

ప్రతిపదార్థం:

తదనంతరము = ఆ తర్వాత, చతుర్థుండు = నాలుగోవాడు, ఉదయించిన = జన్మించగా, సుతునిన్ = కుమారుని, చూచి = వీక్షించి, ఉవిదన్ = భార్యను, కని = చూసి, భూమిదయితుఁడు = రాజు, అడిగెను = ప్రశ్నించెను, సుదతీ = ఓ సుందరీ, ఏన్ = నేను, సుతులకున్ = కొడుకులకు, పేరు+ఇడుచోన్ = పేర్లు పెడుతున్నప్పుడు, నవ్వన్ = నీవు నవ్వడానికి, కారణము+ఎది = కారణం ఏమిటి?

తాత్పర్యం:

ఆ తర్వాత నాలుగో కుమారుడు జన్మించాడు. అప్పుడు రాజు ఆ బాలుని చూసి, తన భార్య మదాలసతో "ఓ సుందరీ! నేను కొడుకులకు పేర్లు పెడుతుంటే నీవు ఎందుకు నవ్వుతున్నావు? దానికి కారణమేమిటి?" అని అడిగాడు.

విశేషాలు:

వరుసగా ముగ్గురు కొడుకుల పేర్లు పెట్టినప్పుడు నవ్విన మదాలసను చూసి, రాజులో కలిగిన కుతూహలం ఇక్కడ వ్యక్తమైంది.

పద్యం 298

గీ. వాఁడు విక్రాంతుఁ డితఁడు సుబాహుఁ డొరుఁడు

శత్రుమర్దనుం డేమి దోసంబు కలదు?

కానిచో నీవె పెట్టు మీ కాన్పు పేరు

చూత మెటు లుండునో? యది సురుచిరాంగి!

ప్రతిపదార్థం:

సురుచిర+అంగి = అందమైన శరీరము కలదానా!, వాఁడు = ఆ పెద్ద కొడుకు, విక్రాంతుఁడు = విక్రాంతుడు, ఇతఁడు = ఈ రెండవ వాడు, సుబాహుఁడు = సుబాహుడు, ఒరుఁడు = ఇంకొకడు (మూడవ వాడు), శత్రుమర్దనుండు = శత్రుమర్దనుడు, ఏమి = ఏ విధమైన, దోసంబు = దోషము, కలదు = ఉన్నది?, కానిచో = ఒకవేళ నా పేర్లు నచ్చనిచో, ఈ = ఈ ప్రస్తుతపు, కాన్పు = సంతానమునకు (నాల్గవ కొడుకుకు), పేరు = నామకరణము, నీవె = నీవే, పెట్టుము = చేయుము, అది = ఆ పేరు, ఎటులు = ఏ విధముగా, ఉండునో = ఉంటుందో, చూతము = చూద్దాము.

తాత్పర్యం:

అందగత్తెవైన ఓ మదాలసా! నేను మొదటి ముగ్గురు కొడుకులకు విక్రాంతుడు, సుబాహుడు, శత్రుమర్దనుడు అని పేర్లు పెట్టాను. ఆ పేర్లలో ఉన్న దోషమేమిటి? ఒకవేళ నీకు నా పద్ధతి నచ్చకపోతే, ఈ నాల్గవ కుమారుడికి నీవే పేరు పెట్టు. ఆ పేరు ఎలా ఉంటుందో మేము కూడా చూస్తాము.

విశేషాలు:

పేర్లలోని అర్థం కంటే, పరమార్థం తెలిసిన మదాలస చిరునవ్వుకు రాజు విస్మయం చెంది, ఆమెకే నామకరణ బాధ్యతను అప్పగించడం ఇక్కడ విశేషం.

---

పద్యం 299

చ. అను తననాథుతోడ సతి యంజలి బంధము మూర్థ మంద ని

ట్లను హృదయాధినాథ! విను మాఖ్య నలర్కు నొనర్పు వీని న

వ్వనె మది సంతసం బొదవఁ బార్థివముఖ్య! సధర్ముఁ డి సుతుం

డనుమతుఁ డౌ భవన్మతిఁ జిరాయురు పేతుఁడు నేను నావుడున్.

ప్రతిపదార్థం:

అను = అని పలికిన, తన = తనయొక్క, నాథుతోడ = భర్తతో, సతి = సాధ్వి అయిన మదాలస, అంజలి+బంధము = నమస్కరించిన చేతులు, మూర్థము = శిరస్సును, అందన్ = తాకగా, ఇట్లు = ఈ విధముగా, అనున్ = పలికెను, హృదయ+అధినాథ = ప్రాణేశ్వరా!, వినుము = ఆలకించుము, వీనిన్ = ఈ కుమారుని, ఆఖ్యన్ = పేరును, అలర్కున్ = అలర్కుడు అని, ఒనర్పుము = చేయుము (పెట్టుము), పార్థివ+ముఖ్య = ఓ రాజా!, మదిన్ = మనస్సులో, సంతసంబు = సంతోషము, ఒదవన్ = కలుగగా, నవ్వనె = నవ్వితిని, ఈ = ఈ, సుతుండు = కుమారుడు, సధర్ముఁడు = ధర్మముతో కూడినవాడు, భవత్ +మతిన్ = నీ బుద్ధికి, అనుమతుఁడు = ఇష్టుడైనవాడు, చిరాయురుపేతుఁడు = దీర్ఘాయువు కలవాడు, ఔను = అవుతాడు, నావుడున్ = అని పలుకగా.

తాత్పర్యం:

తన భర్త అలా అడగగానే, మదాలస శిరస్సు వంచి భక్తితో నమస్కరించి ఇలా అన్నది: "ప్రాణేశ్వరా! నా మనసులో సంతోషం కలగడం వల్లే నేను నవ్వాను. ఈ నాల్గవ కుమారుడికి 'అలర్కుడు' అని పేరు పెట్టండి. ఈ కుమారుడు గొప్ప ధర్మాత్ముడు, దీర్ఘాయుష్మంతుడు అవుతాడు. మీ బుద్ధికి కూడా ఇతడు ప్రీతిపాత్రుడు కాగలడు."

విశేషాలు:

ముగ్గురు కొడుకులను వైరాగ్యవంతులుగా మార్చిన మదాలస, నాల్గవ కుమారుడిని మాత్రం రాజ్యపాలన కోసం ధర్మాత్ముడిగా తీర్చిదిద్దదలచిన సంకేతం ఈ పద్యంలో కనిపిస్తుంది.

---

పద్యం 300

గీ. చాలదూరము వోయె నిశాంపతిమది

యేది యెటు లున్న నీ పేర నెది విశేష

మని విచారించి తదభిధేయమున మేల్మిఁ

గానకయు నట్టి పేర్వెట్టెఁ గలికిధృతికి.

ప్రతిపదార్థం:

నిశాంపతి = రాజైన శత్రుజిత్తు యొక్క, మది = మనస్సు, చాలదూరము = ఎక్కువగా, పోయెన్ = ఆలోచించెను, ఏది = ఏ పేరు, ఎటులు = ఏ రకముగా, ఉన్నన్ = ఉన్నప్పటికీ, నీ = నీవు చెప్పిన, పేరన్ = పేరులో, ఎది = ఏది, విశేషము = గొప్పదనము, అని = అంటూ, విచారించి = ఆలోచించి, తత్ +అభిధేయమునన్ = ఆ పేరు యొక్క అర్థమునందు, మేల్మిన్ = శ్రేష్ఠత్వమును, కానకయున్ = చూడలేకపోయినప్పటికీ, కలికి = మదాలస యొక్క, ధృతికి = నిశ్చయమునకు, అట్టి = ఆమె కోరిన, పేరు +పెట్టెన్ = నామకరణము చేసెను.

తాత్పర్యం:

రాజు చాలాసేపు ఆలోచించాడు. 'అలర్కుడు' అనే పేరులో ఉన్న ప్రత్యేకత ఏమిటో అతనికి అర్థం కాలేదు. ఆ పేరు వెనుక ఏ గొప్ప అర్థం ఉందో వెతికినా దొరకలేదు. అయినప్పటికీ, భార్య మీద ఉన్న గౌరవంతో, ఆమె పట్టుదలను అనుసరించి తన కుమారుడికి ఆ పేరే పెట్టాడు.

విశేషాలు:

సాధారణంగా 'అలర్కుడు' అంటే ఒక రకమైన పిచ్చి కుక్క అనే అర్థం కూడా వస్తుంది, అందుకే రాజుకు అందులో విశేషం ఏమీ కనిపించలేదు. కానీ మదాలస దృష్టిలో అది వేరు.

---

పద్యం 301

క. అని తనయుఁడు వినిపించిన

విని జనకుఁడు చిత్రితుఁ డయి వీనులవిందౌ

ఘన మాదాల వృత్తం

బనంతర విధంబు నడుగ నయ్యె నటన్నన్.

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఆ విధముగా, తనయుఁడు = కుమారుడైన అలర్కుడు, వినిపించినన్ = చెప్పగా, విని = ఆలకించి, జనకుఁడు = తండ్రి అయిన శత్రుజిత్తు, చిత్రితుఁడు +అయి = ఆశ్చర్యపోయినవాడై, వీనుల+విందు +ఔ = చెవులకు పండుగగా ఉన్న, ఘన = గొప్పదైన, మాదాల = మదాలసకు సంబంధించిన, వృత్తంబు = చరిత్రను, అనంతర = ఆ తరువాతి, విధంబున్ = విశేషములను, అడుగన్ +అయ్యెన్ = అడిగెను, అటు +అన్నన్ = ఆ విధంగా చెప్పగా.

తాత్పర్యం:

ఈ విధంగా కొడుకు తన తల్లిదండ్రుల సంభాషణను వివరించగా, తండ్రి ఆశ్చర్యపోయాడు. చెవులకు విందుగా ఉన్న ఆ మదాలస చరిత్రను, ఆ తర్వాత జరిగిన విశేషాలను కూడా చెప్పమని అడిగాడు.

విశేషాలు:

తల్లి గొప్పతనాన్ని కొడుకు నోట వినడం తండ్రికి పరమానందం కలిగించింది.

---

పద్యం 302

చ. విభవసముజ్జ్వలత్స్వపర! విశ్వజనీనలసత్ప్రవర్తనా!

ఋభువిభుసన్మణీమకుటమృష్టి విమృష్టపదాంతభూసతీ

సుభగత! బిల్వభూరుహ విశోభితనై జపదప్రకార! భ

క్తభయవిదారకా! భవవికారనివర్తక ! సంవిదాత్మకా!

ప్రతిపదార్థం:

విభవ = వైభవముతో, సముజ్జ్వలత్ = ప్రకాశిస్తున్న, స్వపర = తనవారైన భక్తులు కలవాడా!, విశ్వజనీన = లోకకల్యాణకరమైన, లసత్ = ప్రకాశించుచున్న, ప్రవర్తనా = నడవడిక కలవాడా!, ఋభు = దేవతలకు, విభు = ప్రభువులైన వారి, సత్ +మణి = శ్రేష్ఠమైన మణులతో కూడిన, మకుట = కిరీటముల యొక్క, మృష్టి = రాపిడి చేత, విమృష్ట = ఒరపిడి కలిగిన, పద +అంత = పాదముల చివర ఉన్న, భూసతీ = భూదేవి వలె, సుభగత = అందము కలవాడా!, బిల్వ +భూరుహ = మారేడు చెట్టు కింద, విశోభిత = ప్రకాశించుచున్న, నైజ = స్వకీయమైన, పద = స్థానము యొక్క, ప్రకార = పద్ధతి కలవాడా!, భక్త = భక్తుల యొక్క, భయ = భయమును, విదారకా = నశింపజేయువాడా!, భవ = సంసార, వికార = మార్పులను, నివర్తక = తొలగించువాడా!, సంవిదాత్మకా = జ్ఞానమే స్వరూపముగా కలవాడా!

తాత్పర్యం:

గొప్ప వైభవముతో తన భక్తులను రక్షించేవాడా! లోకోపకారకమైన ప్రవర్తన కలవాడా! దేవతా శ్రేష్ఠుల కిరీట మణుల రాపిడి తగిలే పాదపద్మాలు కలవాడా! మారేడు చెట్టు నీడన ప్రకాశించేవాడా! భక్తుల భయాలను పోగొట్టి, సంసార వికారాలను దూరం చేసే జ్ఞాన స్వరూపుడా! నీకు వందనం.

విశేషాలు:

 భక్తుల రక్షణే దైవ లక్షణమని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

పద్యం 303

క. నగజామనోహరా! దు

ష్టగజాహంకరణ మన

శమనాయిత! వి

శ్వగజాగ్రన్మహిమా! పా

పగజాలీ పంచవదన!

భాస్వత్సదనా!

ప్రతిపదార్థం:

నగజా = పార్వతీదేవికి, మనోహరా = మనసును హరించువాడా!, దుష్ట = దుష్టులనెడి, గజ = ఏనుగుల యొక్క, అహంకరణ = అహంకారమును, మన = నశింపజేయుటకు, శమనాయిత = యముని వంటివాడా!, విశ్వగ = ప్రపంచమంతటా వ్యాపించిన, జాగ్రత్ = మేల్కొని ఉన్న, మహిమా = మహిమ కలవాడా!, పాప = పాపములనెడి, గజాలీ = ఏనుగుల గుంపునకు, పంచవదన = సింహము వంటివాడా!, భాస్వత్ = ప్రకాశవంతమైన, సదనా = నివాసము కలవాడా!

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి మనసును గెలిచినవాడా! దుష్టుల అహంకారాన్ని అణచివేయడంలో యముని వంటివాడా! విశ్వమంతటా వ్యాపించిన మహిమ కలవాడా! పాపములనే ఏనుగుల గుంపును చీల్చి చెండాడే సింహమా! తేజోమయమైన నివాసం కలవాడా!

విశేషాలు:

శివుని (దత్తుని) పరంగా పాపాలను హరించే సింహస్వరూపాన్ని ఇక్కడ పోల్చడం జరిగింది.

---

పద్యం 304

మా. సుజనసజనచందోల్సుస్థసం పుష్ట ధర్మా !

స్వజనసదయచేత స్త జ్జన ప్రాపితార్థా !

భజనపర వితీర్ణ ప్రస్తు తారోధికామా !

విజనకృతవిచారావిర్భవత్స్వాపరోక్ష్యా!

ప్రతిపదార్థం:

సుజన = మంచి జనుల యొక్క, సజన = కూటమిలో, చందస్ = వేదోక్తమైన, ఉత్ +సుస్థ = మిక్కిలి స్థిరమైన, సంపుష్ట = పోషింపబడిన, ధర్మా = ధర్మము కలవాడా!, స్వజన = తన భక్తులపై, సదయ = దయతో కూడిన, చేతస్ = మనస్సుతో, తత్ +జన = ఆ భక్తుల ద్వారా, ప్రాపిత = పొందింపబడిన, అర్థా = కోరికలు తీర్చువాడా!, భజన = భజించుటయందు, పర = ఆసక్తులైన వారికి, వితీర్ణ = ఒసగబడిన, ప్రస్తుత = కొనియాడదగిన, ఆరోధి = అడ్డంకులు లేని, కామా = కోరికలు కలవాడా!, విజన = ఏకాంతమునందు, కృత = చేయబడిన, విచార = ధ్యానము చేత, ఆవిర్భవత్ = ప్రత్యక్షమగుచున్న, స్వ +అపరోక్ష్యా = ఆత్మ సాక్షాత్కారము కలవాడా!

తాత్పర్యం:

సత్పురుషుల వేద మార్గంలో ధర్మాన్ని రక్షించేవాడా! భక్తులపై దయతో వారి కోరికలు తీర్చేవాడా! తదేక ధ్యానంతో భజించేవారికి అభీష్టాలను ఇచ్చేవాడా! ఏకాంతంలో నిన్ను ధ్యానించే జ్ఞానులకు ఆత్మ స్వరూపంగా సాక్షాత్కరించేవాడా!

విశేషాలు:

భగవంతుడు ఏకాంత ధ్యానంలోనే సాక్షాత్కరిస్తాడనే వేదాంత సత్యాన్ని ఈ పద్యం బోధిస్తోంది.

---

పద్యం 305

సీ. ఆంధ్రోర్వి రామకథామృతమ్మున నింపె

వేంకటప్ప కవి సంవిత్పరుండు

హనుమాంబ పేరి మహాసాధ్వి పత్నిగా

ననుఁ గనెం దనయు విత్తనయుఁ జేసె

నాత్రేయగోత్రుండ నాఖ్యఁ దాడేపల్లి

రాఘవ పూర్వ నారాయణుండ

శ్రీ దేవి దయితగా శ్రీవిద్య సేవింతు

బహిరంతరర్చానుభవ మఖములఁ

ద్వత్ప్రసాదిత వాచా ప్రవాహచితము

దత్తభాగవతాఖ్య పాదపమునందు

నిందుపురనాథ! లింగోద్భవేశ! యిదిగొ

మూర్ధమునఁ దాల్పు మూడవు పూలగుత్తి.

ప్రతిపదార్థం:

ఆంధ్ర +ఉర్విన్ = తెలుగు నేలను, రామకథా +అమృతమ్మునన్ = రామాయణమనే అమృతంతో, నింపెన్ = నింపెనో, వేంకటప్ప కవి = వేంకటప్ప కవి, సంవిత్ +పరుండు = జ్ఞాన నిష్ఠుడైన ఆ కవి, హనుమాంబ = హనుమాంబ, పేరి = పేరుగల, మహాసాధ్వి = గొప్ప పతివ్రతను, పత్నిగా = భార్యగా కలిగి, ననున్ = నన్ను, తనయున్ = కుమారునిగా, కనెన్ = పొందెను, విత్తనయున్ = పుత్రవంతుని, చేసెన్ = చేసెనో, ఆత్రేయ +గోత్రుండన్ = ఆత్రేయ గోత్రానికి చెందినవాడను, ఆఖ్యన్ = పేరు చేత, తాడేపల్లి రాఘవ పూర్వ నారాయణుండన్ = తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణుడను, శ్రీదేవి = శ్రీదేవి, దయితగా = భార్యగా, శ్రీవిద్యన్ = శ్రీవిద్యను, సేవింతున్ = ఉపాసిస్తాను, బహిః +అంతర +అర్చా = బాహ్య మరియు అంతర్ పూజల యొక్క, అనుభవ = అనుభూతి అనెడి, మఖములన్ = యజ్ఞాల ద్వారా, త్వత్ = నీ యొక్క, ప్రసాదిత = ప్రసాదించిన, వాచా = వాక్కు అనెడి, ప్రవాహ = ప్రవాహము చేత, చితము = కూర్చబడిన, దత్తభాగవత +ఆఖ్య = దత్త భాగవతము అను పేరుగల, పాదపమునందు = కల్పవృక్షము నందు, ఇందుపుర +నాథ = చందనపురి (చందలూరు) నాథా!, లింగోద్భవేశ = ఓ లింగోద్భవేశ్వరా!, ఇదిగో = ఇదిగో, మూర్ధమునన్ = శిరస్సుపై, తాల్పుము = ధరించుము, మూడవ = మూడవదైన, పూలగుత్తి = పుష్పగుచ్ఛము (తృతీయ స్కంధము).

తాత్పర్యం:

ఆంధ్రదేశాన్ని తన రామకథామృతంతో  ముంచెత్తిన జ్ఞాని వేంకటప్ప కవి, మహాసాధ్వి హనుమాంబల కుమారుడను నేను. నా పేరు తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి. ఆత్రేయ గోత్రజుడను. నా భార్య శ్రీదేవి. నేను శ్రీవిద్యా ఉపాసకుడను. అంతర, బాహ్య పూజలనే యజ్ఞాలు చేసేవాడను. నీవు ప్రసాదించిన వాక్ ప్రవాహంతో కూర్చిన ఈ 'దత్త భాగవతము' అనే వృక్షం నుండి పుట్టిన ఈ మూడవ పూలగుత్తిని (తృతీయ స్కంధాన్ని), ఓ లింగోద్భవేశ్వరా! నీ శిరస్సుపై భక్తితో అలంకరిస్తున్నాను, స్వీకరించు.

విశేషాలు:

కవి తన వంశ పరంపరను, తన ఉపాసనా బలాన్ని తెలుపుతూ, ఈ గ్రంథ రచనను భగవంతుని ప్రసాదంగా భావించి ఆయనకే అంకితం ఇవ్వడం ఇక్కడి విశేషం.

 

                                             ******