పంచమ గుచ్ఛము 137 నుండి 228

 దత్తాత్రేయ స్వామి తన భక్తుడైన 'వేదశర్మ' అనే బ్రాహ్మణుని ఇల్లాలు, పుత్రుని పట్టిన బ్రహ్మరాక్షస పీడను తొలగించి అనుగ్రహించిన పరమ పవిత్రమైన ఘట్టము.

శీర్షిక: దత్తదేవుఁడు వేదశర్మ ననుగ్రహించుట

137 పద్యము (సీస పద్యము)

సీ. వేదశర్మ యనంగ విశ్రుతుం డొకవిప్రు డుండె విశాలాపురోపకంఠ మందు వానికి నొక్కఁ డాత్మజుం డాతని చేసిన కర్మంబు చెయిది నేడు బ్రహ్మగ్రహంబులు పట్టి బాధించెడు దుష్టభావమ్ములు దుర్ధరమ్ము లన్యోన్యవివిధవదై షులు నవ్వించు నేడ్పించు నాడించు నెందుఁ ద్రిప్పుఁ

దత్సమావిష్టుఁడా ద్విజతనయుఁ డెఱుఁగఁ డెందు భక్ష్యం బభక్ష్యంబు నెదియొ చేయుఁ దత్సముద్ధరణార్థయత్నములు పెక్కు లాచరించియు ఫల మెనయండ తండ్రి. (౧౩౭)

ప్రతిపదార్థము:

వేదశర్మ+అనంగన్ = వేదశర్మ అనే పేరుతో, విశ్రుతుండు = మిక్కిలి ప్రసిద్ధి చెందిన, ఒక = ఒకానొక, విప్రుడు = బ్రాహ్మణుడు, విశాలాపుర+ఉపకంఠమందున్ = విశాలా నగరము యొక్క పొలిమేరలలో (సమీపమున), ఉండెన్ = నివసించుచుండెను, వానికిన్ = ఆ బ్రాహ్మణునికి, ఒక్కడు = ఒకే ఒక, ఆత్మజుండు = కుమారుడు కలడు, నేడు = ప్రస్తుతము, ఆతని = ఆ కుమారుడు పూర్వము, చేసిన = ఆచరించిన, కర్మంబు = పాప కర్మ యొక్క, చెయిదిన్ = ప్రభావము వలన, బ్రహ్మగ్రహంబులు = బ్రహ్మరాక్షసులు (బ్రహ్మగ్రహములు), పట్టి = ఆవహించి, బాధించెడున్ = పీడించుచున్నవి, దుర్ధరమ్ములు = భరింపరానివియు, అన్యోన్య = ఒకదానికొకటి విరుద్ధమైనవియు, వివిధ = అనేక రకములైన, వదైషులు (వధ+ఐషులు) = చంపాలనే కోరికలు రేపేవియు అయిన, దుష్టభావమ్ములు = కీడు తలంపులతో ఆ గ్రహము వానిని, నవ్వించున్ = పిచ్చిగా నవ్వించును, ఏడ్పించున్ = గట్టిగా ఏడ్పించును, ఆడించున్ = వికృతముగా నాడించును, ఎందున్ = సమస్త ప్రదేశములకు, త్రిప్పున్ = పరుగులు పెట్టించును, తత్+సమావిష్టుడు+ఆ = ఆ బ్రహ్మగ్రహము చేత ఆవహింపబడినవాడైన, ద్విజతనయుడు = ఆ బ్రాహ్మణ కుమారుడు, ఎందున్ = దేనిని కూడా, ఎఱుగడు = వివేకముతో తెలుసుకోలేడు, భక్ష్యంబు = తినదగిన పదార్థము ఏదో, అభక్ష్యంబు = తినకూడని పదార్థము, ఏది+ఒ = ఏదియో తెలియక, చేయున్ = ఏది పడితే అది తినును, తండ్రి = ఆ తండ్రియైన వేదశర్మ, తత్ = ఆ కుమారుని యొక్క, సముద్ధరణ+అర్థ = బాగు చేయుట కొరకైన, యత్నములు = చికిత్సలు, పూజలు వంటి ప్రయత్నములు, పెక్కులు = అనేకముగా, ఆచరించియున్ = చేసినప్పటికిని, ఫలము = ప్రయోజనమును, ఎనయడు+అ = పొందలేకపోయెను.

తాత్పర్యం:

విశాలా నగర సమీపంలో 'వేదశర్మ' అనే ప్రసిద్ధ బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. అతనికి ఒకే ఒక కుమారుడు ఉన్నాడు. ఆ కుమారుడిని అతడు పూర్వజన్మలో చేసిన పాపకర్మ ప్రభావం చేత భయంకరమైన బ్రహ్మరాక్షసులు (బ్రహ్మగ్రహాలు) ఆవహించి పీడించసాగాయి. ఆ గ్రహాల వల్ల కలిగే దుష్ట భావాలు భరించరానివిగా ఉండేవి. అవి వానితో వికృత చేష్టలు చేయిస్తూ ఒకసారి నవ్వించి, ఒకసారి ఏడ్పించి, పిచ్చిగా ఆడించి, నలుదిక్కులా పరుగులు పెట్టించేవి. ఆ గ్రహపీడితుడైన బ్రాహ్మణ కుమారునికి వివేకం నశించి, తినదగినది ఏదో తినకూడనిది ఏదో తెలియక ఏది పడితే అది తినేవాడు. తండ్రి అయిన వేదశర్మ తన కుమారుని ఆ పీడ నుండి రక్షించడం కోసం ఎన్నో ప్రయత్నాలు, శాంతులు చేసినప్పటికీ ఎలాంటి ఫలితము లభించలేదు.

 విశేషాలు:

పూర్వకర్మ ఫలం ఏ విధంగా జీవుడిని గ్రహపీడల రూపంలో వేధిస్తుందో, లౌకిక చికిత్సలు దానికి ఏ విధంగా లొంగవో ఈ సీస పద్యంలో కవి ఎంతో కరుణారసార్ద్రంగా వర్ణించారు.

138పద్యము (గీత పద్యము)

గీ. శీల మేమయ్యెనయ్య సుశీల! కొడుక! యేమి సేసిన లాభింప దేమి? యనుచు ఖన్నుఁ డై వేదశర్మ వీక్షించుచుండు నంత నొకనాఁటి వైశ్వదేవాంతమందు. (౧౩౮)

ప్రతిపదార్థము:

సుశీల = మంచి శీలము గలవాడా!, కొడుక = నా కుమారా!, శీలము = నీ సద్గుణము, ఏమి+అయ్యెన్+అయ్య = ఏమైపోయింది నాయనా!, ఏమి = ఎన్ని ఉపాయములు, చేసినన్ = ఆచరించినను, ఏమి = ఏ రవ్వంతైనా, లాభింపదు = గుణము కనబడుట లేదు, అనుచున్ = అంటూ, ఖన్నుడు+ఐ = మిక్కిలి దుఃఖించినవాడై, వేదశర్మ = ఆ వేదశర్మ, వీక్షించుచుండున్ = కుమారుని చూస్తూ బాధపడుచుండును, అంతన్ = అటువంటి సమయములో, ఒకనాటి = ఒకానొక రోజు, వైశ్వదేవ+అంతమందున్ = గృహస్థులు నిత్యము ఆచరించే వైశ్వదేవమనే యజ్ఞ కర్మ ముగిసిన సమయమున.

తాత్పర్యం:

"గుణవంతుడవైన నా కుమారా! నీ సత్ప్రవర్తన ఏమైపోయింది నాయనా! ఎన్ని శాంతులు చేసినా ఏమాత్రం గుణపడటం లేదే!" అని వేదశర్మ ప్రతిరోజూ కుమారుడిని చూసి ఎంతో దుఃఖించేవాడు. అలా ఉండగా, ఒకరోజు మధ్యాహ్న సమయాన గృహస్థు ధర్మమైన వైశ్వదేవ కర్మ ముగిసి, అతిథి కొరకు వేచి చూసే సమయం ఆసన్నమైనది.

 విశే\ షాలు:

'వైశ్వదేవము' అనేది ప్రతి గృహస్థు నిత్యము దేవతల కొరకు, సమస్త భూతముల కొరకు అన్నమును సమర్పించే పవిత్రమైన విధి. దీని తర్వాతనే అతిథి పూజ జరుగుతుంది.

139 పద్యము (గీత పద్యము)

గీ. అతిథి విచ్చేసె దుర్వాసు నన్న యనఁగఁ బూసినాఁ డెల్లయంగము ల్బూదెపూత ముసరుచున్నవి యీఁగలు మ్రోత లడర నట్టి దుర్గంధు మలిను భిక్షార్థిఁ జూచి. (౧౩౯)

ప్రతిపదార్థము:

దుర్వాసున్ (దుర్వాసుని) = దుర్వాస మహర్షి యొక్క, అన్న = అన్నగారైన దత్తాత్రేయ స్వామి (లేదా దుర్వాసుని వలె ఉగ్రరూపమున ఉన్న వాడు), అనగన్ = అనునట్లుగా, ఒక, అతిథి = భిక్షకుడు, విచ్చేసెన్ = అక్కడికి వచ్చెను, ఎల్ల+అంగములు = అతని శరీర అవయవములన్నియు, బూదెపూత = బూడిద పూత చేత (విభూతి లేదా ధూళి చేత), పూసినాడు = నిండియున్నవి, ఈగలు = అనేకమైన ఈగలు, మ్రోతలు = ఝంకార ధ్వనులు, అడరన్ = మిక్కులిగా చేయుచు, ముసరుచున్నవి = అతని శరీరంపై ముసురుకొని ఉన్నవి, అట్టి = అటువంటి, దుర్గంధున్ = చెడు వాసన కలవాడును, మలినున్ = మురికిగా ఉన్నవాడును అయిన, భిక్షార్థిన్ = భిక్షను కోరి వచ్చినవానిని, చూచి = గమనించి.

తాత్పర్యం:

ఆ సమయమున దుర్వాస మహర్షి సోదరుడైన దత్తాత్రేయ స్వామియే స్వయంగా ఒక అవధూత రూపంలో (భిక్షుకుడిగా) అక్కడికి విచ్చేశారు. ఆయన శరీరం అంతా బూడిద పూయబడి, ఒంటిపై ఈగలు రొద చేస్తూ ముసురుతున్నాయి. ఒళ్లంతా దుర్గంధంతో, మురికితో నిండిన ఆ భిక్షార్థిని వేదశర్మ చూశాడు.

विशేషాలు:

భగవంతుడు భక్తుని పరీక్షించుటకు మరియు అనుగ్రహించుటకు అత్యంత హేయమైన, మలినమైన రూపంలో భిక్షకుడిగా రావడం ఇక్కడ విశేషం.

140 పద్యము (గీత పద్యము)

గీ. దేవతాబుద్ధి న య్యтиథిప్రియుండు స్వీయధర్మం బనుసరించి వివిధపూజ లాచరించె సమర్పించె నన్న భిక్ష లాత్మ నెంచె దత్తాత్రేయుఁడా? యటంచు, (౧౪౦)

ప్రతిపదార్థము:

అతిథిప్రియుండు = అతిథులను పూజించుట యందు ప్రీతి గలవాడైన ఆ వేదశర్మ, న+అయ్యతిథిన్ (ఆ+అతిథిని) = ఆ వచ్చిన భిక్షుకుని, దేవతాబుద్ధిన్ = సాక్షాత్ దైవ స్వరూపమనే భావనతో, స్వీయ = తన గృహస్థ, ధర్మంబు = ధర్మమును, అనుసరించి = పాటించి, వివిధ = అనేక రకములైన, పూజలు = అర్చనలను, ఆచరించెన్ = చేసెను, అన్నభిక్షలు = అన్నమును భిక్షగా, సమర్పించెన్ = సమకూర్చెను, ఆత్మన్ = తన మనస్సునందు, దత్తాత్రేయుడు+ఆ = ఈయన సాక్షాత్ దత్తాత్రేయ స్వామియా!, అటంచున్ = అని, ఎంచెన్ = భావించెను.

తాత్పర్యం:

అతిథి అభ్యాగతులను పూజించడమే పరమ ధర్మంగా భావించే ఆ వేదశర్మ, ఆ భిక్షుకుని రూపంలో ఉన్న మాలిన్యాన్ని చూడక, సాక్షాత్ దేవతా స్వరూపంగా భావించాడు. తన గృహస్థ ధర్మాన్ని అనుసరించి ఆయనకు కాళ్లు కడిగి, అర్ఘ్యపాద్యములిచ్చి పూజించాడు. భక్తితో అన్నభిక్షను సమర్పించాడు. అలా పూజిస్తూనే, తన మనస్సులో "ఈయన సాక్షాత్ దత్తాత్రేయ స్వామియేమో!" అని తలంచాడు.

విశేషాలు:

బాహ్య రూపాన్ని చూసి భ్రమపడక, అంతర్గత దైవత్వాన్ని గుర్తించడమే ఉత్తమ భక్తుని లక్షణం. వేదశర్మకు దత్తాత్రేయునిపై గల అచంచలమైన భక్తి ఇందులో వ్యక్తమవుతోంది.

141 పద్యము (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. ధన్యుఁడఁ గేవలాతిథివిధానమయేనియు, దత్తదేవుఁడా? ధన్యతరుండ, నిప్పురి నతం డెపుడుం దగ భిక్షసేయు నా మాన్యత యింతలా? గురుని మాలిమి కైన నటంచు విప్రమూ ర్ధన్యుఁడు వెంటనంటె నతితత్పరుఁ డై యతఁ డెందువోయిన௯. (౧౪౧)

ప్రతిపదార్థము:

కేవల = కేవలము, అతిథి = వచ్చిన అతిథికి చేసిన, విధానము+అయీనియు (విధానమే అయినను) = సత్కార క్రమమే అయినప్పటికీ నేను, ధన్యుడన్ = ధన్యుడను, ఒకవేళ ఈయన, దత్తదేవుడు+ఆ = సాక్షాత్ దత్తాత్రేయ స్వామియే అయితే గనుక, ధన్యతరుండన్ = మరీ అంతకంటే ధన్యుడను, న+ఇప్పురిన్ (ఈ+పురిన్) = ఈ నగరమునందు, అతండు = ఆ స్వామి, ఎపుడున్ = ఎల్లప్పుడును, తగన్ = తగినట్లుగా, భిక్ష+చేయు = భిక్షాటన చేసే, నా మాన్యత = నా భాగ్యము, ఇంతలా = ఇంత గొప్పదా!, గురుని = ఆ జగద్గురువు యొక్క, మాలిమికిన్+ఐనన్ = అనుగ్రహము కొరకైనా సరే, నటు+అంచున్ = ఆ విధముగా భావిస్తూ, విప్రమూర్ధన్యుడు = బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ వేదశర్మ, అతితత్పరుడు+ఐ = మిక్కిలి శ్రద్ధాసక్తులు కలవాడై, అతడు = ఆ భిక్షుకుడు, ఎందు+పోయినన్ = ఏ వైపునకు వెళ్ళినను, వెంటన్+అంటెన్ = ఆయన వెనుకే అనుసరించెను.

తాత్పర్యం:

"ఈ వచ్చినవాడు కేవలం సాధారణ అతిథి అయినా ఆయనకు సేవ చేసినందుకు నేను ధన్యుడనే. ఒకవేళ ఈయన సాక్షాత్ దత్తాత్రేయ స్వామియే అయితే గనుక నాకంటే ధన్యుడు జగత్తులో లేడు. నా ఇంటికి వచ్చి భిక్ష స్వీకరించేంతటి భాగ్యం నాకు కలిగిందా! ఆ జగద్గురువు ప్రేమను, అనుగ్రహాన్ని ఎలాగైనా పొందాలి" అని భావిస్తూ, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడైన వేదశర్మ ఆ భిక్షుకుడు భిక్ష ముగించుకొని ఏ వైపునకు వెళుతుంటే, అంతటి శ్రద్ధతో ఆయన వెనుకే అనుసరించసాగాడు.

 విశేషాలు:

భగవంతుని పాదాలను ఆశ్రయించి, ఆయన వెనుకే నడవడం అనే శరణాగతి తత్త్వము ఈ ఉత్పలమాల పద్యంలో ఎంతో మనోహరంగా వర్ణించబడింది.

పద్యము 142 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. కట్టెలు పిట్ట లిట్టికలు కత్తులు తా నని చేతి కందినన్ గొట్టెను ముట్టి మీఁది కెగఁగొట్టెను దిట్టె ని రంత చేసినన్ గట్టిగఁ బట్టు పట్టి తినుఁ గా దని పోని ద్విజేంద్రుఁ జూచి యా దిట్ట స్మృతి స్థిరంబుగ మృతదేహము మాంసముఁ గోసి యిచ్చినన్.

ప్రతిపదార్థము:

తాన్ = ఆ గ్రహపీడితుడైన ద్విజ కుమారుడు, చేతికిన్+అందినన్ = తన చేతికి దొరికినట్టి, కట్టెలు = కర్రలు, పిట్టలు = పక్షులు, ఇట్టికలు = ఇటుకరాళ్ళు, కత్తులు = ఆయుధములు, అని = అనే భేదము లేకుండా, కొట్టెను = కొట్టసాగెను, ముట్టి = (ఎదుటివారిని) తాకి, మీదికిన్ = వారిపైకి, ఎగగొట్టెను = విసిరి కొట్టెను, ఇరంత (నిరంత) = ఎడతెరిపి లేకుండా, చేసినన్ = ఈ విధముగా వికృత చేష్టలు చేయుచుండగా, కాదని = వదలిపెట్టకుండా, పోని = వెంబడించి వెళుచున్న, ద్విజేంద్రున్ = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడైన వేదశర్మను, చూచి = గమనించి, యా దిట్ట = ఆ గ్రహావధూత (లేదా గ్రహరూప దత్తుడు), స్మృతి = బుద్ధి, స్థిరంబుగన్ = నిశ్చలముగా ఉండునట్లు, మృతదేహము = శవము యొక్క, మాంసమున్ = మాంసమును, కోసి = ఖండించి, ఇచ్చినన్ = (తినమని) ఇవ్వగా.

తాత్పర్యం:

ఆ గ్రహపీడితుడైన వేదశర్మ కుమారుడు చేతికి దొరికిన కట్టెలు, ఇటుకలు, కత్తులు అని చూడకుండా అందరి మీదికి విసురుతూ, కొడుతూ, తిడుతూ భీభత్సం సృష్టించాడు. అయినా సరే వేదశర్మ వెనకడుగు వేయకుండా ఆ భిక్షుకుని (దత్తుని) వెంబడించాడు. అది చూసి ఆ అవధూత, ఒక శవము యొక్క మాంసాన్ని కోసి, స్థిరమైన బుద్ధితో ఆ బ్రాహ్మణునికి తినమని ఇచ్చాడు.

విశేషాలు:

ఇది భక్తుని తీవ్రతను, నిష్ఠను పరీక్షించే ఘట్టం. అవధూత మార్గంలో ఇటువంటి లోకోత్తర పరీక్షలు సహజం.

పద్యము 143 (చంపకమాల పద్యము)

చ. అదియు మహత్ప్రసాద మని యందెను గన్నుల నద్ది మ్రొక్కె నె మ్మది నిదె త్రోవ యంచు గరిమమ్మున వెన్నడి తెన్నుఁబట్టె నా పద సుఖ మంచు నెంచి తనుఁ బాయని పాటుని సీనడించి కొం డదరి దరి న్ని విష్టుఁ డయి డంబు విడంబన దోఁప నిట్లనెన్.

ప్రతిపదార్థము:

అదియున్ = ఆ శవమాంసాన్ని కూడా, మహత్+ప్రసాదము = పరమ పవిత్రమైన భగవత్ ప్రసాదము, అని = అని భావించి, అందెన్ = స్వీకరించెను, కన్నులన్ = నేత్రములకు, అద్ది = అద్దుకొని, మ్రొక్కెన్ = నమస్కరించెను, నెమ్మదిన్ = ప్రశాంత మనస్సుతో, ఇదె = ఇదే, త్రోవ = మోక్షమార్గము, అంచున్ = అంటూ, గరిమమ్మునన్ = గౌరవముతో, వెన్నడి = వెంబడించి, తెన్నున్+పట్టెన్ = ఆ దారిని అనుసరించెను, ఆపద = ఆ కష్టమును కూడా, సుఖము = ఆనందము, అంచున్ = అని, ఎంచి = భావించి, తనున్ = తనను, పాయని = వదలని, పాటుని (పాపమును / పీడను), సీనడించి (ఛీత్కరించి) = తోసిరాజని, కొండ+అదరి (కొండ దరి) = ఆ పర్వతము యొక్క, దరిన్ = సమీపమున, నివిష్టుడు+అయి = కూర్చున్నవాడై, డంబు = ఆడంబరము, విడంబన = మాయా వేషము, తోపన్ = కనబడునట్లు, ఇట్లు+అనెన్ = ఈ విధముగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

వేదశర్మ ఆ శవమాంసాన్ని కూడా పరమశివుని ప్రసాదంగా భావించి కళ్లకు అద్దుకొని నమస్కరించాడు. ఇదే తారక మార్గమని నమ్మి, సుఖదుఃఖాలను సమానంగా ఎంచుతూ ఆయన వెంటే నడిచాడు. అప్పుడు ఆ అవధూత ఒక కొండ సమీపంలో కూర్చుని, తన మాయా వేషం ప్రదర్శిస్తూ ఇలా అన్నాడు.

పద్యము 144 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. ఏటికి వచ్చినాఁడ విటు లెయ్యది కార్యము పిచ్చివానితోఁ బేటగు వానితోడ మొగ మోటు మెఱుంగనివానితో న న మ్మాటికి మాటికి న్నతులు సల్పుచు బిడ్డనిగోడు చెప్పు న ప్పాటనే యేడ్చు విప్రుఁ గని పాలకుఁడుం గృప దోఁప నాప్తుఁ డై.

ప్రతిపదార్థము:

పిచ్చివానితోన్ = పిచ్చివాడనైన నాతో, పేటగు వానితోడ (మోటువానితో) = మొరటువానితో, మొగమోటు = దాక్షిణ్యము, ఎఱుంగనివానితోన్ = తెలియని నాతో, ఇటులు = ఈ విధముగా, ఏటికిన్ = ఎందుకు, వచ్చినాడవు = వెంబడించి వచ్చావు?, ఎయ్యది = ఏమిటి, కార్యము = నీ పని?, అని = అంటూ, మాటికిన్+మాటికిన్ = పదే పదే, నతులు = నమస్కారములు, సల్పుచున్ = చేయుచు, బిడ్డని = తన కుమారుని యొక్క, గోడు = బాధను, చెప్పున్ = చెప్పుకొనుచు, అప్పాటనే = ఆ రీతిగానే, ఏడ్చు = విలపించుచున్న, విప్రున్ = బ్రాహ్మణుని, కని = చూసి, పాలకుడున్ = జగత్ రక్షకుడైన దత్తుడు, కృప = దయ, తోపన్ = కలుగునట్లు, ఆప్తుడు+ఐ = హితవు కోరేవాడై.

తాత్పర్యం:

"ఓయీ! పిచ్చివాడను, మొరటువాడను, మొగమాటము లేనివాడను అయిన నా వెనుక ఎందుకు వస్తున్నావు? నీకేమి పని?" అని అవధూత అంటున్నా, పదే పదే నమస్కరిస్తూ, తన కుమారుని గ్రహపీడను చెప్పుకొని ఏడుస్తున్న ఆ బ్రాహ్మణుని చూసి, జగత్పాలకుడైన దత్తాత్రేయుడు దయార్ద్ర హృదయుడై ఆప్తునిగా ఇలా పలికెను.

పద్యము 145 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. ఏడు సబీజమంత్రముల నిచ్చెదఁ గైకొనుమయ్య! సూనుపై నేడు గ్రహంబు లున్నవి యహింస్యము లయ్యవి బమ్మరక్కసుల్ నేఁ డొక్కఁ డొక్కఁడు రేపు నిలు వెమ్మది నొక్కొక మంత్రయుక్తి న య్యేడుఁ గమంబుతో విడిచి యేగెడు న ట్లొనరింపు మంచితా!

ప్రతిపదార్థము:

అంచితా = పూజ్యుడా ఓ వేదశర్మ!, ఏడు = ఏడు సంఖ్య గల, సబీజ = బీజాక్షరములతో కూడిన, మంత్రములన్ = మంత్రములను, ఇచ్చెదన్ = నీకు ఉపదేశించెదను, కైకొనుము+అయ్య = స్వీకరించుము, సూనుపైన్ = నీ కుమారునిపై, ఏడు = ఏడు, గ్రహంబులు = బ్రహ్మగ్రహములు, ఉన్నవి = ఆవహించి ఉన్నవి, అయ్యవి = అవి, అహింస్యములు = సామాన్యముగా చంపరానివైన, బమ్మరక్కసుల్ = బ్రహ్మరాక్షసులు, నేడు = ఈ రోజు, ఒక్కడు = ఒక గ్రహము, రేపు = రేపు, ఒక్కడు = మరొకటి, నిలువెమ్మదిన్ (నిలువెల్ల) = క్రమముగా, ఒక్కొక = ఒక్కొక్క, మంత్రయుక్తిన్ = మంత్రప్రభావము చేత, ఆ ఏడున్ = ఆ ఏడు గ్రహములును, క్రమంబుతోన్ = వరుసగా, విడిచి = వదలిపెట్టి, ఏగెడున్ = వెళ్ళిపోవును, అట్లు = ఆ విధముగా, ఒనరింపుము = ఆచరించుము.

తాత్పర్యం:

"ఓ పుణ్యాత్ముడా! నీ కుమారుడిని ఏడు భయంకరమైన బ్రహ్మరాక్షస గ్రహాలు ఆవహించి ఉన్నాయి. అవి సామాన్యమైనవి కావు. నీకు ఏడు శక్తివంతమైన సబీజ మంత్రాలను ఉపదేశిస్తాను. ఒక్కొక్క మంత్రప్రభావం వల్ల ఒక్కొక్క గ్రహం చొప్పున ఆ ఏడు గ్రహాలు క్రమంగా నీ కుమారుడిని వదిలి వెళ్ళిపోతాయి. నేను చెప్పినట్లు చెయ్యి" అని స్వామి పలికారు.

పద్యము 146 (మత్తేభవిక్రీడిత పద్యము)

మ. ఎదియున్ లేని విమూఢుఁ దెచ్చి లిపి కా యా ముఖ్యవర్ణంబులన్ మొదల న్నేర్పి పదంబు వాక్య మనుచుం బోధించి మీమాంస గ ర్మదశ న్సాంఖ్యమున న్స్మరల్చి దృఢతం బ్రాపించి యోగంబు సం పద నద్వైతవిబుద్ధభావమున సర్వజ్ఞుం గురు లేయరే?

ప్రతిపదార్థము:

ఏదియున్+లేని = ఏమీ తెలియని, విమూఢున్ = పరమ మూర్ఖుడిని, తెచ్చి = పిలుచుకొని వచ్చి, లిపిన్ = అక్షరములను, కా = మరియు, ఆ ముఖ్య = ఆ ప్రధానమైన, వర్ణంబులన్ = అక్షర రూపములను, మొదలన్ = తొలుత, నేర్పి = బోధించి, పదంబు = పదములను, వాక్యము = వాక్య నిర్మాణమును, అనుచున్ = అంటూ, బోధించి = నేర్పి, మీమాంస = మీమాంస శాస్త్రమును, కర్మదశన్ = కర్మకాండను, సాంఖ్యమునన్ = సాంఖ్య శాస్త్రము నందు, స్మరల్చి (మరల్చి) = బుద్ధిని మళ్లించి, దృఢతన్ = స్థిరత్వమును, ప్రాపించి = కలిగించి, యోగంబు = యోగశాస్త్ర, సంపదన్ = సంపద చేత, అద్వైత = అద్వైతమైన, విబుద్ధ = ప్రబోధాత్మక, భావమునన్ = భావనతో, సర్వజ్ఞున్ = సర్వము తెలిసిన జ్ఞానిగా, గురులు = సమర్థులైన గురువులు, చేయరే = ఉద్ధరించరా? (తప్పక చేయుదురు).

తాత్పర్యం:

లోకంలో ఏమీ తెలియని మూఢుడిని సైతం దగ్గరకు చేర్చి, మొదట అక్షరాలు, పదాలు, వాక్యాలు నేర్పి, ఆపై మీమాంస, సాంఖ్య, యోగ శాస్త్రాలను బోధించి, చివరికి పరమ అద్వైత జ్ఞానాన్ని ఉపదేశించి సర్వజ్ఞుడిగా మార్చగల సమర్థత ఒక్క సద్గురువులకే ఉంటుంది కదా!

పద్యము 147 (సీస పద్యము)

సీ. ఆభ్యంతరములు బాహ్యము లవిద్యావృత్తు లిరుదెఱంగుల నుండు నెన్నియేని శాస్త్రప్రవృత్తుల సమయింపవలె వాని నవియు నడంగు వేదాంతబోధ మున ననుభూతి సమూల మజ్ఞానంబు విధ్వస్త మౌ నట్టివిధము చూవె

(బ్రహ్మగ్రహములు సంబరమునై యున్నవి) మేకసాధ్యములు గా వెన్నఁడేని నా వచించినరీతి మంత్రముల వరుస తోఁ బ్రయోగింపు మవి వీడి తొలంగు నన్న దత్తదేవు నుతించి ప్రదక్షిణించి మాటిమాటికి మ్రొక్కి బ్రాహ్మణుఁ డరుగుచు. (౧౪౭)

ప్రతిపదార్థము:

ఆభ్యంతరములు = అంతఃకరణకు సంబంధించినవి, బాహ్యములు = బాహ్య ప్రపంచమునకు సంబంధించినవి అయిన, అవిద్య+ఆవృత్తులు = అజ్ఞాన వృత్తులు, ఇరుదెఱంగులన్ = రెండు విధములుగా, ఎన్నియేని = అనంతముగా, ఉండున్ = ఉండును, శాస్త్ర = శాస్త్రముల యొక్క, ప్రవృత్తులన్ = అభ్యాసముల చేత, వానిన్ = ఆ బాహ్య వృత్తులను, సమయింపవలెన్ = నశింపజేయవలెను, అవియున్ = ఆ అంతర వృత్తులు కూడా, వేదాంతబోధమునన్ = ఉపనిషత్ జ్ఞాన ప్రబోధము చేత, అడంగున్ = లయమగును, అనుభూతిన్ = అపరోక్ష ఆత్మానుభూతి చేత, సమూలము = వేళ్లతో సహా, అజ్ఞానంబు = అజ్ఞానమనేది, విధ్వస్తము+ఔన్ = పూర్తిగా నశించిపోవును, అట్టి = అటువంటి, విధము = క్రమమును, చూవె = గమనించుము, బ్రహ్మగ్రహములు = ఈ బ్రహ్మరాక్షసులు, సంబరమునై (సంచితములై) = చేరి ఉన్నవి, ఏకసాధ్యములు = ఒక్కసారిగా లొంగేవి, కావు = కావు, ఎన్నడేని = ఎన్నటికీ, నా = నేను, వచించిన = చెప్పిన, రీతిన్ = విధానముగా, మంత్రములన్ = ఆ ఏడు మంత్రములను, వరుసతోన్ = క్రమపద్ధతిలో, ప్రయోగింపుము = జపింపుము, అవి = ఆ గ్రహములు, వీడి = వదలిపెట్టి, తొలంగున్ = వెళ్ళిపోవును, అన్న = అని పలికిన, దత్తదేవున్ = దత్తాత్రేయ స్వామిని, నుతించి = స్తుతించి, ప్రదక్షిణించి = చుట్టూ తిరిగి, మాటిమాటికిన్ = పదే పదే, మ్రొక్కి = నమస్కరించి, బ్రాహ్మణుడు = ఆ వేదశర్మ, అరుగుచున్ = వెళ్ళెను.

తాత్పర్యం:

"ఓ వేదశర్మ! మానవునికి బాహ్య, అభ్యంతర రూపాలలో అజ్ఞాన వృత్తులు అనేకం ఉంటాయి. బాహ్య వృత్తులను లౌకిక శాస్త్రాల చేత, అంతర వృత్తులను వేదాంత బోధ చేత అణచాలి. ఆత్మానుభూతి కలిగినప్పుడే అజ్ఞానం సమూలంగా నశిస్తుంది. నీ కుమారుడిని పట్టిన ఈ ఏడు బ్రహ్మరాక్షసులు ఒక్కసారిగా వదిలిపోయేవి కావు. నేను చెప్పిన వరుసలో ఆ మంత్రాలను ప్రయోగించు, అవి తొలగిపోతాయి" అని దత్తస్వామి పలికారు. వేదశర్మ ఆ దత్తదేవునికి ప్రదక్షిణ నమస్కారాలు చేసి ఆనందంతో ఇంటికి వెళ్లాడు.

పద్యము 148 (కంద పద్యము)

క. వాఁ డట్లు కోసి యిచ్చిన గాడిదశవమందు మాంసఖండము ద్వారం జూడంగ ర క్తపుష్పము పోఁడిమిఁ గన్పట్టె నబ్రమున మునుఁగంగన్. (౧౪౮)

ప్రతిపదార్థము:

వాడు = ఆ అవధూత, అట్లు = ఆ విధముగా, కోసి = ఖండించి, ఇచ్చిన = తనకు ఇచ్చినట్టి, గాడిదశవమందు (ఇక్కడ మునుపటి పద్యంలో మృతదేహము అని ఉన్నది, లీలా విశేషమున అది గాడిద శవముగా కనిపించి ఉండవచ్చును), మాంసఖండము = ఆ మాంసపు ముక్క, ద్వారన్ (దారిలో) = ఇల్లు చేరుకునే సరికి, చూడంగన్ = చూడగా, రక్తపుష్పము = ఎర్రటి పూవు యొక్క, పోఁడిమిన్ = అందముతో, కన్పట్టెన్ = ప్రకాశించెను, అబ్రమునన్ = ఆశ్చర్యమునందు, మునుఁగంగన్ = మునిగిపోయేలాగ.

తాత్పర్యం:

ఆ అవధూత శవము నుండి కోసి ఇచ్చిన ఆ మాంసపు ముక్క, వేదశర్మ ఇంటికి వెళ్లి చూసేసరికి ఎంతో అద్భుతంగా, ఒక ఎర్రటి దివ్య పుష్పము వలె మారిపోయింది. అది చూసి వేదశర్మ ఆశ్చర్య సముద్రంలో మునిగిపోయాడు.

विशేషాలు:

భగవంతుడు ఇచ్చినది అమంగళకరమైనదిగా కనిపించినా, అది అంతిమంగా మంగళప్రదమైన పుష్పముగా మారుతుందని ఇక్కడ నిరూపితమైనది.

పద్యము 149 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. దేవుఁడు చెప్పినట్లే వసతిం జొరఁబాఱి సుతుంగుఠించి భూ దేవుఁడు మంత్రసంతతి విధిం క్రమయుక్తి జపింపఁ జొచ్చె సం దీవరమైన తజ్జపము తేజన కోడి సశోకనిర్గతం బై వెనఁ బోయె నూరు విడనై మును దుర్ధరభూత మారి తోన్.

ప్రతిపదార్థము:

దేవుడు = దత్తేదేవుడు, చెప్పిన+అట్లే = ఆదేశించిన విధముగానే, భూదేవుడు = ఆ బ్రాహ్మణుడైన వేదశర్మ, వసతిన్ = ఇంటిని, జొరబాఱి = ప్రవేశించి, సుతున్ = తన కుమారుడిని, గుఠించి (కూర్చోబెట్టి/బంధించి), మంత్రసంతతిన్ = ఆ మంత్రముల సమూహమును, విధిన్ = శాస్త్రోక్తముగా, క్రమయుక్తిన్ = వరుస క్రమము తప్పకుండా, జపింపన్+చొచ్చెన్ = జపించనారంభించెను, సందీవరమైన (సందీప్తమైన) = మిక్కిలి వెలిగిపోవుచున్న, తత్+జపము = ఆ మంత్ర జపము యొక్క, తేజన (తేజమునకు) = శక్తికి, ఓడి = పరాజయము పొంది, మును = పూర్వము ఆవహించిన, దుర్ధర = భరింపరాని, భూతమారితోన్ = ఆ బ్రహ్మరాక్షస సమూహముతో, సశోక = ఏడుపుతో కూడినదై, నిర్గతము+ఐ = బయటకు వెళ్లినదై, ఊరువిడన్ = ఆ నగరమును విడిచిపెట్టి, వెనబోయెన్ (వెనుకే పోయెన్) = దూరముగా తొలిగిపోయెను.

తాత్పర్యం:

దత్తదేవుడు చెప్పినట్లే వేదశర్మ ఇంటికి వెళ్లి, కుమారుడిని కూర్చోబెట్టి, ఆ ఏడు మంత్రాలను క్రమపద్ధతిలో జపించడం ప్రారంభించాడు. ఆ జప తీవ్రతకు, మంత్ర తేజస్సుకు తట్టుకోలేక ఆ భయంకరమైన బ్రహ్మరాక్షస గ్రహాలన్నీ ఏడుస్తూ, ఆ కుమారుడిని, ఆ ఊరిని వదిలిపెట్టి దూరంగా పారిపోయాయి.

శీర్షిక: విష్ణుదత్తుని చరిత్రము (౧౫౦ - ౧౬౫)

పద్యము 150 (చంపకమాల పద్యము)

చ. దినమున కొక్కభూత మిటుఁ తేకువ వీడి చనంగ సప్తమం బున దివసంబున న్సుతుఁడు ముందు నిజప్రకృతిం గనంగ నా యన ప్రకృతిం దొలంగి వితతామృతభావవిభావనాదృతిం బునపడఁ జొచ్చె దత్తవిభుభాసితతత్త్వము రిత్తవోవునే! (౧౫౦)

ప్రతిపదార్థము:

దినమునకున్ = రోజుకు, ఒక్క+భూతము = ఒక్కొక్క బ్రహ్మరాక్షస గ్రహము, ఇటున్ = ఈ విధముగా, తేకువ = పట్టుదల, వీడి = వదలిపెట్టి, చనంగన్ = వెళ్ళిపోగా, సప్తమంబునన్ = ఏడవదైన, దివసంబునన్ = రోజున, సుతుడు = ఆ కుమారుడు, ముందు = మునుపటి వలె, నిజప్రకృతిన్ = తన సహజమైన ఆరోగ్య స్థితిని, కనంగన్ = పొందగా, ఆయన = ఆ కుమారుని యొక్క, ప్రకృతిన్ (వికృతిన్) = వికార చేష్టలన్నీ, తొలంగి = నశించి, వితత = విస్తారమైన, అమృతభావ = బ్రహ్మభావన యొక్క, విభావన+ఆదృతిన్ = గౌరవముతో, పునపడన్ (పెంపొందన్)+చొచ్చెన్ = ప్రకాశించసాగాడు, దత్తవిభు = దత్తాత్రేయ స్వామి చేత, భాసిత = ప్రకాశింపబడిన, తత్త్వము = మంత్ర తత్త్వము, రిత్తవోవునే = వ్యర్థమైపోవునా? (కాదు).

తాత్పర్యం:

రోజుకు ఒక గ్రహం చొప్పున వదిలిపోగా, ఏడవ రోజు నాటికి ఆ ఏడు గ్రహాలు పూర్తిగా తొలిగిపోయి ఆ కుమారుడు తన సహజ స్థితికి వచ్చాడు. అతనిలోని వికారాలన్నీ పోయి, ముఖంలో బ్రహ్మవర్చస్సు ప్రకాశించసాగింది. దత్తప్రభువు అనుగ్రహించిన మంత్రశక్తి ఎన్నడైనా వ్యర్థమౌతుందా!

పద్యము 151 (కంద పద్యము)

క. ఇదియు విచారింపుము నె మ్మది ననఘుఁడ! యథాక్రమముగ మహితాగమసం పద దెల్వియెని మోక్ష ప్రదము లవుం గా నటంచు భవదుక్తులతోన్. (౧౫౧)

ప్రతిపదార్థము:

అనఘుడ = పాపరహితుడవైన ఓ కార్తవీర్యార్జునా!, ఇదియున్ = ఈ వృత్తాంతమును కూడా, నెమ్మదిన్ = నీ ప్రశాంత మనస్సుతో, విచారింపుము = ఆలోచించుము, యథాక్రమముగన్ = క్రమపద్ధతిలో, మహిత = పూజ్యమైన, ఆగమ = వేద శాస్త్రముల యొక్క, సంపద = జ్ఞాన సంపద, దెల్వియెని (తెలియజెప్పునట్టి) = ఇచ్చేటటువంటి జ్ఞానము, భవత్ = నీ యొక్క, ఉక్తులతోన్ = మాటలకు అనుగుణముగా, మోక్షప్రదములు = ముక్తిని ఇచ్చేవి, అవున్+కాన్ = అవుతాయి కదా!, అటంచున్ = అని దత్తాత్రేయుడు పలికెను.

తాత్పర్యం:

(దత్తాత్రేయ స్వామి కార్తవీర్యార్జునునితో అంటున్నారు) "ఓ పుణ్యాత్ముడా! ఆలకించు. శాస్త్రాలు క్రమపద్ధతిలో అభ్యసించినప్పుడు అవి ఏ విధంగా జీవుడికి చిత్తశుద్ధిని, తద్వారా మోక్షాన్ని ఇస్తాయో ఈ కథ ద్వారా స్పష్టమైనది కదా!"

ఉపశీర్షిక: విష్ణుదత్తుని చరిత్రము

పద్యము 152 (సీస పద్యము)

సీ. ఇతిహాసము తురీయ మిఁక విను పురుహూత! శ్రవ్యమ్ము జగతిఁ బురాశ్రుతమ్ము మహ్యభూమిధరభూస్థలమున నొప్పారు మాతాపురాఖ్య విఖ్యాత నగరి విష్ణుదత్తుం డన విశ్రుతుం డొకండుండు విప్రుండు వేదవేదప్రసితుఁడు పత్ని సుశీల నాఁ బతిదేవతామణి విదితతద్భాగ్యసంపదయు తలఁప

వారి గృహసీమ నున్న యశ్వత్థమందు బ్రహ్మరాక్షసుఁ డొక్కఁ డతిభయదుఁ డుండె దత్పరత వాని యొసంగు భూతబలి సతత మనుభవించుచు ద్రోహచింతనము వదలి. (౧౫౨)

ప్రతిపదార్థము:

పురుహూత = ఓ ఇంద్రుడా!, ఇఁకన్ = ఆ పైన, జగతిన్ = లోకములో, శ్రవ్యమ్ము = వినదగినదియు, పురా = పూర్వము, శ్రుతమ్ము = వినబడినదియు అయిన, తురీయము = నాల్గవదైన, ఇతిహాసమున్ = కథను, విను = ఆలకించుము, మహ్య = భూమండలమునందలి, భూమిధర (సహ్యభూమిధర) = సహ్యాద్రి పర్వత ప్రాంతమున, భూస్థలమునన్ = ఉన్నట్టి, మాతాపుర+ఆఖ్య = మాతాపురమనే పేరు గల, విఖ్యాత = ప్రసిద్ధ, నగరి = నగరము కలదు, అచట, విష్ణుదత్తుండు+అనన్ = విష్ణుదత్తుడు అనే పేరుతో, విశ్రుతుండు = ప్రసిద్ధి చెందిన, ఒకండు = ఒకానొక, విప్రుండు = బ్రాహ్మణుడు, ఉండున్ = నివసించుచుండెను, అతడు, వేదవేదజ్ఞ (వేదవేదాంగ) = వేదవేదాంగములలో, ప్రసితుడు (ప్రసిద్ధుడు) = గొప్పవాడు, తలంపన్ = ఆలోచించగా, పత్ని = అతని భార్య, సుశీల+నాన్ = సుశీల అనే పేరు గల, పతిదేవతామణి = పతివ్రత శిరోమణి, విదిత = ప్రసిద్ధమైన, తద్+భాగ్య = ఆ పుణ్య భాగ్య, సంపదయున్ = సంపద కలది, వారి = ఆ దంపతుల యొక్క, గృహసీమను = ఇంటి ఆవరణలో, ఉన్న = ఉన్నట్టి, అశ్వత్థమందున్ = రావిచెట్టు నందు, ఒక్కడు = ఒకానొక, అతిభయదుడు = మిక్కిలి భయంకరుడైన, బ్రహ్మరాక్షసుడు = బ్రహ్మరాక్షసుడు, ఉండెన్ = నివసించుచుండెను, వాని = ఆ విష్ణుదత్తుడు, దత్పరతన్ (దత్తపరతన్/శ్రద్ధతో) = నిత్యము, ఒసంగు = ఇచ్చేటటువంటి, భూతబలి = బలి అన్నమును, సతతము = ఎల్లప్పుడును, అనుభవించుచున్ = తినుచు, ద్రోహ = కీడు చేయాలనే, చింతనమున్ = తలంపును, వదలి = వదలిపెట్టి (శాంతముగా ఉండెను).

తాత్పర్యం:

(బృహస్పతి ఇంద్రునికి నాల్గవ కథను చెప్తున్నాడు) "ఓ దేవేంద్రా! లోకంలో ఎంతో వినదగిన నాల్గవ చరిత్రను విను. సహ్యాద్రి పర్వత ప్రాంతంలో 'మాతాపురము' అనే ప్రసిద్ధ నగరం ఉంది. అక్కడ 'విష్ణుదత్తుడు' అనే వేదవేదాంగ పారంగతుడైన బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. అతని భార్య 'సుశీల' పరమ పతివ్రత. వారి ఇంటి ఆవరణలోని ఒక రావిచెట్టుపై ఒక భయంకరమైన బ్రహ్మరాక్షసుడు ఉండేవాడు. విష్ణుదత్తుడు ప్రతిరోజూ పెట్టే భూతబలి (అన్నము) తింటూ, ఆ రాక్షసుడు వారికి ఎలాంటి కీడు చేయకుండా శాంతంగా ఉండేవాడు."

పద్యము 153 (కంద పద్యము)

క. అన్యుల నెటో పీడించెడు నన్యములఁ దదీయవసతియందుఁ జొరఁగ నీఁ డు న్యాయ మై యెఱుఁగని ద్విజ మాన్యున కుపకృతి మొనర్చుమతి నెప్పు డుండున్. (౧౫౩)

ప్రతిపదార్థము:

అన్యులన్ = ఇతర వ్యక్తులను, ఎటో = ఏ విధముగానో, పీడించెడున్ = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు ఇబ్బంది పెట్టేవాడు గాని, అన్యములన్ = ఇతర దుష్ట శక్తులను, తదీయ = ఆ విష్ణుదత్తుని యొక్క, వసతియందున్ = ఇంటిలోనికి, చొరగన్+ఈడు = ప్రవేశించనివ్వడు, న్యాయము+ఐ = న్యాయబద్ధముగా, ఎఱుగని (ఎఱిగిన) = తెలిసిన, ద్విజమాన్యునకున్ = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడైన ఆ విష్ణుదత్తునికి, ఉపకృతి+మొనర్చు = మేలు చేయాలనే, మతిన్ = బుద్ధితో, ఎప్పుడున్ = ఎల్లవేళలా, ఉండున్ = ఉండేవాడు.

తాత్పర్యం:

ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు ఇతరులను పీడించినప్పటికీ, విష్ణుదత్తుని ఇంటిపై ఉన్న కృతజ్ఞతతో ఇతర దుష్టశక్తులను ఆ ఇంటి దరిదాపుల్లోకి రానిచ్చేవాడు కాదు. ఆ బ్రాహ్మణునికి ఎల్లప్పుడూ మేలు చేయాలనే బుద్ధితోనే ఉండేవాడు.

పద్యము 154 (కంద పద్యము)

క. ఒకనాఁటిభూతబలి దాఁ బ్రకటంబుగఁ గొనఁ దలంచి ప్రత్యక్షంబై కకవికవడు నా భూసురు నకు నిట్లనె మంజులముగ నతినతులు లమరన్. (౧౫౪)

ప్రతిపదార్థము:

ఒకనాటి = ఒకానొక రోజు, భూతబలి = తాను పెట్టే అన్నబలిని, దాన్ = తాను, ప్రకటంబుగన్ = ప్రత్యక్షముగా, కొనన్ = స్వీకరించవలెనని, తలంచి = కోరి, ప్రత్యక్షము+ఐ = ఎదురుగా వచ్చి, కకవికవడు (కలకలపడు/భయపడుచున్న) = ఆశ్చర్యపోవుచున్న, ఆ భూసురునకున్ = ఆ బ్రాహ్మణుడైన విష్ణుదత్తునితో, నతినతులు = నమస్కారములు, అమరన్ = ఒప్పునట్లుగా, మంజులముగన్ = మధురముగా, ఇట్లు+అనెన్ = ఈ విధముగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

ఒకనాడు ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు విష్ణుదత్తుడు పెట్టే బలిని ప్రత్యక్షంగా అందుకోవాలని తలచి, అతని ఎదుట ప్రత్యక్షమయ్యాడు. హఠాత్తుగా ఆ రూపాన్ని చూసి భయపడుతున్న ఆ బ్రాహ్మణునికి వినయంగా నమస్కరిస్తూ మధురంగా ఇలా అన్నాడు.

పద్యము 155 (గీత పద్యము)

గ. బ్రాహ్మణోత్తమ! నినుఁ జెందఁ బడసి నాడు జన్మము కృతార్థ మయ్యె నా సంగతి విను నీవు పెట్టెడు బల్యన్న మే విశుద్ధ మాహారించుచు నీ రావియందు నుందు. (౧౫౫)

ప్రతిపదార్థము:

బ్రాహ్మణోత్తమ = ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా!, నినున్ = నిన్ను, చెందన్+పడసి = ఆశ్రయించి ఉన్నందున, నాదు = నా యొక్క, జన్మము = ఈ రాక్షస జన్మ, కృతార్థము+అయ్యెన్ = ధన్యమైనది, నా సంగతి = నా విషయమును, విను = ఆలకించుము, నీవు = నీవు, పెట్టెడు = సమర్పించే, బలి+అన్నము+ఏ = ఆ అన్నమునే, విశుద్ధము = పవిత్రమైనదిగా భావించి, ఆహారించుచున్ = భుజించుచు, నీ = ఈ, రావియందున్ = రావిచెట్టు నందు, ఉందున్ = నివసించుచున్నాను.

తాత్పర్యం:

"ఓ బ్రాహ్మణోత్తమా! నిన్ను ఆశ్రయించి ఉన్నందుకు నా బ్రహ్మరాక్షస జన్మ ధన్యమైనది. నా మాట విను. నీవు నిత్యం పెట్టే పవిత్రమైన బలి అన్నాన్ని తింటూ నేను ఈ రావిచెట్టుపై ప్రశాంతంగా జీవిస్తున్నాను."

పద్యము 156 (సీస పద్యము)

సీ. హీన మా జన్మంబు నెనసి యెందఱి నెంద ఱను బాధ పెట్టలే దనుదినంబు? నేను ముంచిన కొంప లీనాటి కేవెంట నేని యెండే నోడ్లు నెనయలేదు

తిట్టెడుహారలు దిగబాఱఁబోయువా రా తిండి పట్టెనా? యకట యొడలి కగు నీదుకడుపు చల్లగ వర్థిలు మపాప! నీ పెట్టె డీపొట్టతాప మార్చె నదియ మొదలుగా నోరుజోలి వదలి యిందు నిందుశీతల! కాలంబు నెల్లఁ గడుపు చుంటి మతిఁ దోఁచె నింతటి యుపకృతునకు నుపకరింపఁగవలదె యం చిపుడు వింజె. (౧౫౬)

ప్రతిపదార్థము:

ఈన (హీనము) = నింద్యమైన, మా జన్మంబు = మా ఈ రాక్షస జన్మను, ఎనసి = పొంది, అనుదినంబు = ప్రతిరోజూ, ఎందఱిన్ = ఎంతమంది ప్రజలను, బాధపెట్టలేదు = పీడించలేదు!, నేను = నేను, ముంచిన = నాశనము చేసిన, కొంపలు = ఇండ్లు, ఈనాటికిన్ = ఈ రోజు వరకు, ఏవెంటన్+ఏనిన్ = ఏ వైపున చూసినా, ఎండేనోడ్లు (ఎంచలేము), నెనయలేదు = సాటిలేదు, తిట్టెడు = నన్ను తిడుతూ, హారలు (కూడు/అన్నము) = అన్నాన్ని, దిగబాఱబోయువారు = పారవేయువారు ఉన్నారు గాని, ఆ తిండి = ఆ మలినాహారము, పట్టెనా = తృప్తిని ఇచ్చిందా?, అకట = అయ్యో!, అపాప = పాపరహితుడా!, ఒడలికిన్+అగు = ప్రాణము నిలిపేదైన, నీదు = నీ యొక్క, కడుపు = వంశము / హృదయము, చల్లగన్ = సుఖముగా, వర్థిలుము = వృద్ధి చెందుగాక!, నీ = నీవు, పెట్టెడు = పెట్టే అన్నము, ఈ పొట్ట తాపమున్ = నా ఆకలి మంటను, మార్చెన్ = చల్లార్చినది, అదియే = ఆ రోజు, మొదలుగాన్ = ప్రారంభముగా, నోరుజోలి (పోరుజోలి) = ఇతరులను హింసించే గొడవను, వదలి = వదిలిపెట్టి, ఇందుశీతల (చంద్రుని వలె చల్లనివాడా) = ఓ శాంతమూర్తీ!, కాలంబున్+ఎల్లన్ = నా సమయాన్నంతటినీ, ఇందున్ = ఈ చెట్టుపైనే, కడుపుచుంటిన్ = గడుపుతున్నాను, ఇంతటి = నీవు చేసిన ఇంతటి, ఉపకృతునకున్ = మేలునకు, ప్రతిగా, ఉపకరింపగన్+వలదె = నేను కూడా సహాయము చేయవలదా!, అంచున్ = అని భావించి, ఇపుడు = ప్రస్తుతము, వింజె (వచ్చితిని).

తాత్పర్యం:

"ఓ పుణ్యాత్ముడా! ఈ హీనమైన రాక్షస జన్మతో నేను పూర్వం ఎందరినో బాధించాను, ఎన్నో ఇళ్లను నాశనం చేశాను. లోకులు భయంతో నన్ను తిడుతూ పారవేసే మురికి కూడు నా ఆకలిని తీర్చలేదు. కానీ, నీవు పెట్టే పవిత్ర అన్నం నా పొట్టతాపాన్ని చల్లార్చింది. నీ కడుపు చల్లగా ఉండాలి నాయనా! ఆనాటి నుండి నేను ఇతరులను హింసించడం మానేసి, ఈ రావిచెట్టుపై ప్రశాంతంగా ఉంటున్నాను. నీవు చేసిన మేలుకు ప్రత్యుపకారం చేయడం నా ధర్మం కదా, అందుకే నీ ముందుకు వచ్చాను."

పద్యము 157 (గీత పద్యము)

గీ. ప్రత్యహము నీవు పెట్టెడు బలిక బళము నేను దినుచుంటి దాపఁగా నేల దానఁ దుష్టుఁ డై నాఁడ నీమది కిష్ట మెదియొ? దానిఁ జేయ సమర్థుండఁ దగ నడుగుము. (౧౫౭)

ప్రతిపదార్థము:

ప్రతి+అహము = ప్రతిరోజూ, నీవు = నీవు, పెట్టెడు = సమర్పించే, బలి కబళము = బలి అన్నపు ముద్దను, నేను = నేను, తినుచుంటిన్ = తింటున్నాను, దానన్ = దానివలన, తుష్టుడు+ఐనాడన్ = తృప్తి చెందినవాడనైనాను, దాపగాన్+ఏల = దాచడం ఎందుకు?, నీ మదికిన్ = నీ మనస్సుకు, ఇష్టము = కోరిక, ఏది+ఒ = ఏదియో, దానిన్ = ఆ పనిని, చేయన్ = చేయుటకు, సమర్థుండన్ = శక్తుడను, తగన్ = నిస్సంకోచముగా, అడుగుము = కోరుకొనుము.

తాత్పర్యం:

"నీవు ప్రతిరోజూ పెట్టే అన్నం తిని నేను పరమ తృప్తిగా ఉన్నాను. దాచకుండా చెబుతున్నాను, నీ మనస్సులో ఏ కోరిక ఉన్నా అడుగు. దానిని నెరవేర్చగల సమర్థత నాకుంది." అని రాక్షసుడు పలికెడు.

పద్యము 158 (మత్తేభవిక్రీడిత పద్యము)

మ. అను భూతమ్మునుఁ జూచి పత్నియును దా నాశ్చర్యమగ్నాత్ము లై మన ముల్లోలము లై దలిర్ప నతని న్ధ్యానించి చింతించి దే వుని దత్తాభిధు నాత్రిపుత్రుఁ గనులం బూజింపఁగా నెంతు మా పని మాకు న్నేరవేర్పు తాదృశులు సర్వజ్ఞు లదా యం చనన్. (౧౫౮)

ప్రతిపదార్థము:

అను = ఆ విధంగా పలికిన, భూతమ్మునున్ = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడిని, చూచి = గమనించి, పత్నియును = విష్ణుదత్తుని భార్యయైన సుశీలను, తానున్ = విష్ణుదత్తుడును, ఆశ్చర్య = ఆశ్చర్యమునందు, మగ్న = మునిగిపోయిన, ఆత్ములు+ఐ = మనస్సులు కలవారై, మనము = వారి హృదయము, ఉల్లోలములు+ఐ = ఉత్సాహముతో నిండినదై, దలిర్పన్ = ప్రకాశింపగా, అతనిన్ (ఆ దేవుని) = ఆ పరమాత్మను, ధ్యానించి = మనసున తలచి, చింతించి = ఆలోచించి, దేవుని = భగవంతుడైన, దత్త+అభిధున్ = దత్తాత్రేయ అనే నామము గల, ఆ త్రిపుత్రున్ (అత్రిపుత్రున్) = అత్రి మహర్షి కుమారుడైన స్వామిని, కనులన్ = మా కళ్లతో ప్రత్యక్షముగా చూసి, పూజింపగాన్ = ఆరాధించుటకు, ఎంతుము = కోరుకొనుచున్నాము, మా పని = మా యొక్క ఆ కోరికను, మాకున్ = మాకు, నేరవేర్పు = నెరవేర్చుము, తాదృశులు = నీ వంటివారు (లేదా మహాత్ములు), సర్వజ్ఞులు = అంతా తెలిసినవారు, అదా = అవుదురు కదా!, అంచున్ = అని, అనన్ = పలకగా.

తాత్పర్యం:

ఆ బ్రహ్మరాక్షసుని మాటలు విని విష్ణుదత్తుడు, అతని భార్య ఆశ్చర్యపోయారు. వారి హృదయాలు ఆనందంతో ఉప్పొంగాయి. వారు కాసేపు ఆలోచించి, "ఓయీ! మాకు ఐహిక సంపదలు ఏవీ వద్దు. అత్రి కుమారుడైన ఆ దత్తాత్రేయ స్వామిని మా కళ్లతో ప్రత్యక్షంగా చూసి పూజించాలని ఉంది. నీవు సర్వసమర్థుడవు కదా, మాకు ఆ దత్తదర్శనాన్ని భాగ్యంగా ప్రసాదించు" అని కోరారు.

పద్యము 159 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. శక్తుఁడవే? మహామహుని శాస్తను యోగికులైకసద్గురున్ సక్తుఁడుగానివాని ననిశంబిటఁ జిత్రచరిత్రవేషుఁ డై వ్యక్తుఁడు గాకయుం దిరుగువానిఁ ద్రిధాకృతి నీ వెఱుంగఁగా సూక్తము మిథ్యసేతు నెటు? చూపెద ముమ్మటు భాగ్య మెట్టిదో?

ప్రతిపదార్థము:

మహామహుని = గొప్ప ప్రభావము గలవాడును, శాస్తను = లోకమును శాసించువాడును, యోగికుల = యోగుల సమూహమునకు, ఏక = ముఖ్యుడైన, సద్గురున్ = సద్గురువును, సక్తుడు+గానివానిన్ = దేనియందును బంధము లేనివాడును, అనిశంబు = ఎల్లప్పుడును, ఇటన్ = ఈ ప్రాంతమున, చిత్ర = విచిత్రమైన, చరిత్ర = లీలలు, వేషుడు+ఐ = వేషములు కలవాడై, వ్యక్తుడు = బాహ్యమునకు కనబడేవాడు, గాకయున్ = కాకుండా, తిరుగువానిన్ = సంచరించేవాడును, త్రిధా+కృతి (త్రిమూర్తి స్వరూపుడు) = ముక్కూరములతో ఒప్పారువానినైన ఆ దత్తుని, నీవు = ఒక రాక్షసుడవైన నీవు, ఎఱుంగగాన్ = దర్శింపజేయుటకు, శక్తుడవే = సమర్థుడవేనా?, (అని విష్ణుదత్తుడు అడుగగా, రాక్షసుడు ఇట్లనె) సూక్తము = నా మాటను, ఎటు = ఏ విధముగా, మిథ్య+సేతున్ = అబద్ధము చేసెదను?, ముమ్మటు (ముమ్మాటికిని) = తప్పకుండా, చూపెదన్ = చూపిస్తాను, భాగ్యము = మీ పుణ్య భాగ్యము, ఎట్టిదో = ఎంత గొప్పదో చూద్దాము.

తాత్పర్యం:

"యోగిరాజైన, త్రిమూర్తి స్వరూపుడైన, మాయా వేషాలలో తిరిగే ఆ దత్తప్రభువును చూపించడం నీకు సాధ్యమేనా?" అని విష్ణుదత్తుడు అడిగాడు. దానికి ఆ రాక్షసుడు, "నేను ఇచ్చిన మాటను అబద్ధం చేయను. ముమ్మాటికీ మీకు ఆ దత్తదేవుని చూపిస్తాను. మీ భాగ్యం ఎంత గొప్పదో చూద్దాము రాండి" అన్నాడు.

పద్యము 160 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. చూపెదఁ జూపుచుండఁగనె చుట్టును జుట్టుము పాదపద్మముల్ మూపుల కంట బాహువుల ముట్టఁగఁ బట్టుము తిట్టుఁ గొట్టు నే పాపము లాచరించినను బాయకు మాయన మెచ్చునంతకుఁ నాపని నుండు నే నని కనం గనరాక యడంగె భూతమున్. (౧౬౦)

ప్రతిపదార్థము:

చూపెదన్ = దర్శనము చేయిస్తాను, చూపుచుండగన్+ఎ = నేను చూపించిన వెంటనే, చుట్టును = ఆయనను చుట్టుముట్టి, పాదపద్మముల్ = ఆయన చరణ కమలములను, పట్టుము = గట్టిగా పట్టుకొనుము, మూపులన్ = భుజములను, అంటన్ = తగులునట్లు, బాహువులన్ = చేతులతో, ముట్టగన్ = తాకునట్లు, పట్టుము = బంధించుము, ఆయన, తిట్టున్ = తిట్టినా, కొట్టున్ = కొట్టినా, ఏ = ఎటువంటి, పాపములు = వికృత కర్మలు, ఆచరించినను = చేసినప్పటికిని, ఆయన, మెచ్చునంతకున్ = ప్రసన్నుడై అనుగ్రహించే వరకు, పాయకుము = వదలిపెట్టకుము, నేను = నేను, నా పనిన్ = నా సహాయము నందు, ఉందున్ = ఉంటాను, అని = అని పలికి, భూతమున్ = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు, కనన్ = చూస్తుండగానే, కనరాక = అదృశ్యుడై, అడంగెన్ = లయమైపోయెను.

తాత్పర్యం:

"నేను చూపించగానే మీరు వెనుకాడకుండా వెళ్లి ఆయన పాదపద్మాలను గట్టిగా పట్టుకోండి. ఆయన మిమ్మల్ని తిట్టినా, కొట్టినా, భయపెట్టినా సరే, ఆయన ప్రసన్నుడయ్యేంత వరకు వదలకండి. నేను మీకు సహాయంగానే ఉంటాను" అని చెప్పి ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు అంతర్థానమయ్యాడు.

పద్యము 161 (కంద పద్యము)

క. వారలు తమకార్యంబుల ధోరణి నుండియును నెట్లు దోఁచునొ దైవం బా రక్కసుఁ డెపు డెట్లు కృ తారంభము డౌనొ? యనుచు నాశలు చూడన్. (౧౬౧)

ప్రతిపదార్థము:

వారలు = ఆ విష్ణుదత్త దంపతులు, తమ = తమ యొక్క, కార్యంబుల = నిత్య కృత్యముల, ధోరణిన్ = పద్ధతిలో, ఉండియును = ఉన్నప్పటికిని, దైవంబు = భగవంతుడు, ఎట్లు = ఏ రూపమున, తోచునొ = కనిపిస్తాడో!, ఆ రక్కసుడు = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు, ఎపుడు = ఏ సమయమున, ఎట్లు = ఏ విధముగా, కృత+ఆరంభము+ఔనొ = తన ప్రయత్నాన్ని ప్రారంభిస్తాడో!, అనుచున్ = అంటూ, ఆశలు = కోరికలతో, చూడన్ = వేచి చూడసాగారు.

తాత్పర్యం:

ఆ దంపతులు తమ నిత్యకృత్యాలు చేసుకుంటున్నప్పటికీ, వారి మనసంతా దత్తదర్శనం పైనే ఉంది. ఆ రాక్షసుడు ఎప్పుడు, ఎలా స్వామిని చూపిస్తాడో అని ఎంతో ఆశతో ఎదురుచూడసాగారు.

పద్యము 162 (శార్దూలవిక్రీడిత పద్యము)

శా. రా విప్రోత్తమ! యంచు సంభ్రమముతో రా వెంటఁ గొం చాతనిన్ రావిం గాఁపుర మున్న భూతము పురప్రాంతస్థమద్యాపణీ రావిం దంచు నసంబరుండు నతఁ డున్మత్తుండు నై పిల్చునా రావిం జూపి యితండె దేవుఁ డని దూరంబందె తా నిల్చినన్. (౧౬౨)

ప్రతిపదార్థము:

రా = రమ్ము, విప్ర+ఉత్తమ = ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా!, అంచున్ = అంటూ, సంభ్రమముతోన్ = తొందరపాటుతో (ఆతురతతో), ఆతనిన్ = ఆ విష్ణుదత్తుని, వెంటన్ = తన వెనుక, కొంచి (కొని) = తీసుకొని, రావిన్ = ఆ రావిచెట్టు నందు, కాపురము+ఉన్న = నివసిస్తున్న, భూతము = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు, పుర = ఆ నగరము యొక్క, ప్రాంతస్థ = పొలిమేరలలో ఉన్న, మద్య+ఆపణీ (మద్యశాల) = కల్లు దుకాణము వద్ద, రావిన్ (రానిమ్ము) = రానిమ్ము, అంచున్ = అంటూ, అసంబరుండు (దిగంబరుడు) = వస్త్రములు లేనివాడును, ఉన్మత్తుండును = పిచ్చివాని వలె ఉన్నవాడును, ఐ = అయి, పిల్చు = కేకలు వేయుచున్న, ఆ రావిన్ (ఆ వానిన్) = ఆ పురుషుడిని, చూపి = నఖశిఖపర్యంతము చూపి, ఇతండే = ఈయనే, దేవుడు = దత్తాత్రేయ స్వామి, అని = అని చెప్పి, తాను = ఆ రాక్షసుడు, దూరంబందున్ = ఎంతో దూరమున, నిల్చినన్ = నిలబడగా.

తాత్పర్యం:

ఒకరోజు ఆ రాక్షసుడు ఎంతో తొందరగా వచ్చి, "విప్రోత్తమా! రా!" అని విష్ణుదత్తుని వెంటబెట్టుకొని వెళ్లాడు. ఆ నగర పొలిమేరల్లో ఉన్న ఒక మద్యశాల (కల్లు దుకాణం) వద్ద, ఒంటిపై బట్టలు లేకుండా, పిచ్చివాని వలె కేకలు వేస్తున్న ఒక అవధూతను చూపించి, "ఇగో! ఈయనే దత్తదేవుడు!" అని చెప్పి, ఆ రాక్షసుడు భయంతో దూరంగా వెళ్లి నిలబడ్డాడు.

పద్యము 163 (సీస పద్యము)

సీ. ఇంత దురాచారుఁడే? దత్తగురుమూర్తి యేమి చేయుదు వీని నెట్లెనయుదు నాకరా లాస్యుండు నంగ మాంసవ దిగ్ధ మీఁగలు ముసరెడు నెగసి యెగసి బ్రహ్మరాక్షసుఁ డి ట్లబద్ధంబు లాడునా? యవునొ? కాదొ? యెవ్వ రనెడువారు శ్రీ రామ రామ! కాశికిఁ బోవఁ బోవునే? దంతీని సేవింపఁ బ్రాప్తించు నఘము

లనుచుఁ జింతించుచుండ దేవాదిదేవుఁ డింత నంతఁ జరించు చదృశ్యుఁ డయ్యెఁ దిరిగి వచ్చి ద్విజోత్తముఁ డిట్టె పెట్టె బమ్మరాకాసి విస్మయ మిమ్ముకొనఁగ. (౧౬౩)

ప్రతిపదార్థము:

ఇంత = ఇంతటి, దురాచారుడు+ఏ = ఆచారహీనుడా?, దత్తగురుమూర్తి = దత్తాత్రేయ స్వామి!, ఏమి చేయుదున్ = నేనేమి చేయగలను?, వీనిన్ = ఇటువంటి వానిని, ఎట్లు = ఏ విధంగా, ఎనయుదున్ = ఆశ్రయించగలను?, ఆ కరాల = భయంకరమైన, ఆస్యుండు = ముఖము కలవాడును, అంగ = శరీరమంతయు, మాంసవ = మాంసముతోను, దిగ్ధ = మలినముతోను నిండినవాడు, ఈగలు = ఈగలు, ఎగసి+ఎగసి = పైకి లేస్తూ, ముసరెడున్ = ముసురుకుంటున్నాయి, బ్రహ్మరాక్షసుడు = ఆ రాక్షసుడు, ఇట్లు = ఈ విధముగా, అబద్ధంబులు = అసత్యములు, ఆడునా = చెబుతాడా?, అవునో = ఇది నిజమో?, కాదో = అబద్ధమో?, ఎవ్వరు = ఎవరున్నారు, అనెడువారలు = చెప్పేవారు?, శ్రీరామ రామ = శివ శివ!, కాశికిన్ = పవిత్ర కాశీ నగరమునకు, పోవన్+పోవునే = వెళ్లేవాడు ఇటువంటి చోటుకు వస్తాడా?, దంతీని (మద్యమును/హేయమైనదానిని) = దీనిని, సేవింపన్ = తాకినచో, అఘములు = పాపములు, ప్రాప్తించున్ = చుట్టుకొనును, అనుచున్ = అని, చింతించుచుండన్ = విష్ణుదత్తుడు సందేహిస్తూ ఉండగానే, దేవాదిదేవుడు = ఆ దత్తప్రభువు, ఇంతన్+అంతన్ = అంతలోనే, చరించుచున్ = నడచి వెళుతూ, అద్ృశ్యుడు+అయ్యెన్ = మాయమైపోయెడు, ద్విజోత్తముడు = ఆ బ్రాహ్మణుడు, తిరిగి వచ్చి = రాక్షసుని వద్దకు వచ్చి, ఇట్టె పెట్టె (నిగ్గదీసి అడిగె), బమ్మరాకాసి = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు, విస్మయము = ఆశ్చర్యము, ఇమ్ముకొనగన్ = నిండుకొనగా.

తాత్పర్యం:

మద్యశాల వద్ద, భయంకరంగా, మలినంగా ఉన్న ఆ అవధూతను చూసి విష్ణుదత్తుడు సందేహించాడు. "ఈయనేనా దత్తాత్రేయుడు? ఇంత దురాచారంగా ఉన్నాడేంటి? ఒళ్లంతా మురికి, ఈగలు ముసురుతున్నాయి. రాక్షసుడు నాతో అబద్ధం చెప్పాడా? నిజమా కాదా అని చెప్పేదెవరు? ఇటువంటి వానిని తాకితే పాపం చుట్టుకుంటుంది" అని విష్ణుదత్తుడు ఆలోచిస్తుండగానే, ఆ అవధూత (దత్తుడు) అక్కడి నుండి మాయమైపోయాడు. విష్ణుదత్తుడు వెనక్కి వచ్చి రాక్షసుడిని నిలదీయగా, రాక్షసుడు ఎంతో ఆశ్చర్యపోయాడు.

పద్యము 164 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. మున్నె వచింపనే? యకట పో యెడివాఁడవు? మందభాగ్యుఁడా! సన్నుతుఁ జెప్పి చూపి కనుసన్నలఁ జేయుచు నున్నఁ జూడవే? యొన్నెటి తిచ్చవోయె దిది యేల? భవాదృశుఁడా విభుండు? పో తిన్నఁగ నింటి కీసరికిఁ దేకువగల్గు మీకొక్కసారి కే. (౧౬౪)

ప్రతిపదార్థము:

మందభాగ్యుడా = ఓ అదృష్టహీనుడా విష్ణుదత్తా!, మున్నె = ముందే, వచింపనే = నేను నీకు చెప్పలేదా?, అకట = అయ్యో!, పోయెడివాడవు = (సందేహించి) అవకాశాన్ని పోగొట్టుకున్నావు, సన్నుతున్ = ఆ పూజ్యుడిని, చెప్పి = ఈయనే అని వివరించి, చూపి = కళ్లకు కట్టినట్లు చూపి, కనుసన్నలన్ = కంటి సైగలతో, చేయుచున్+ఉన్నన్ = పట్టుకోమని చెబుతున్నా, చూడవే = గ్రహించలేకపోయావా?, ఒన్నెటి (ఎన్నటి) = ఎన్నటి పుణ్యమో, తిచ్చవోయెది (వ్యర్థమైపోయినది), ఇది ఏల = ఎందుకు ఇలా చేశావు?, భవాదృశుడా (భ్రాంతాత్ముడవా) = భ్రమపడ్డావా?, విభుండు = ఆ దత్తప్రభువు, పోయెన్ = వెళ్ళిపోయాడు, తిన్నగన్ = తిన్నగా, ఇంటికిన్ = నీ గృహమునకు, పో = వెళ్ళుము, ఈసరికిన్ = ఈ మారునకు, ఒక్కసారికి+ఏ = ఇంకొక్కసారికి మాత్రం, తేకువ = పట్టుదల, కల్గుము = కలిగి ఉండుము.

తాత్పర్యం:

రాక్షసుడు విష్ణుదత్తునితో అన్నాడు: "అయ్యో మందభాగ్యుడా! నేను ముందే చెప్పాను కదా! కొట్టినా తిట్టినా వదలొద్దని. కనుసైగలతో పట్టుకోమని చెబుతున్నా సందేహించి అవకాశాన్ని చేజార్చుకున్నావు. ఎంతో పుణ్యం ఉంటే గాని లభించని దర్శనమది. నీవు బాహ్య వేషాన్ని చూసి భ్రమపడ్డావు. సరే, తిన్నగా ఇంటికి వెళ్లు. ఇంకొక్కసారికి మాత్రం సందేహించకుండా పట్టుదలగా ఉండు, చూపిస్తాను."

పద్యము 165 (ఆటవెలది పద్యము)

ఆ. అనుచు బదరి మలచి యంతర్ధి నెనసె నా తం డితండు నింటిదారిఁ బట్టె దత్తదేవుఁ గొలిచి దయితుండు వచ్చునం చెదురుచూచు దయిత యోకటపడ. (౧౬౫)

ప్రతిపదార్థము:

అనుచున్ = అని పలుకుతూ, ఆతండు = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు, బదరి (బెదరి/కోపగించి), మలచి = వెనక్కి తిరిగి, అంతర్ధిన్ = అదృశ్యరూపమును, ఎనసెక్ = పొందెను, ఇతండున్ = ఈ విష్ణుదత్తుడును, ఇంటిదారిన్ = ఇంటి మార్గమును, పట్టెన్ = అనుసరించెను, దయితుండు = తన భర్తయైన విష్ణుదత్తుడు, దత్తదేవున్ = దత్తాత్రేయ స్వామిని, కొలిచి = దర్శించి పూజించి, వచ్చున్+అంచున్ = తిరిగి వస్తాడని, దయిత = అతని భార్యయైన సుశీల, ఒకటపడ (ఆతురతపడ) = ఎంతో ఆశతో, ఎదురుచూచున్ = నిరీక్షించుచుండెను.

తాత్పర్యం:

అని చెబుతూ ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు మళ్లీ మాయమైపోయాడు. విష్ణుదత్తుడు నిరాశతో ఇంటిదారి పట్టాడు. అక్కడ ఇంట్లో ఉన్న అతని భార్య సుశీల, తన భర్త దత్తేదేవుని దర్శించుకొని, స్వామి అనుగ్రహంతో వస్తాడని ఎంతో ఆశతో, ఆతురతతో ఎదురుచూడసాగింది.

పద్యము 166 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. బాడబరాక్షసుండు పసిపట్టి మెలంగెడువాఁ డొకప్పు రా వాఁడే మహామహుండు ద్విజవర్య! పదంబుల వ్రాలు మింక నీ వోడకు నేను జూట వినవో యతినాథుచరిత్ర మాలితో నేఁ డది విస్మరింపక మునిందిత! యంచలవార్చి పిల్చినన్.

ప్రతిపదార్థము:

ద్విజవర్య = ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా!, మునిందిత (మునివందిత) = మునుల చేత నమస్కరింపబడువాడా!, బాడబరాక్షసుండు = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు, పసిపట్టి = గుర్తుపట్టి, ఒకప్పు (ఒకానొకప్పుడు) = ఒక సమయమున, మెలంగెడువాడు = సంచరించుచున్నవాడై, రా = ఇటు రమ్ము, వాడే = ఆ కనిపించుచున్నవాడే, మహామహుండు = గొప్ప ప్రభావము గల దత్తప్రభువు, ఇంకన్ = ఇకపై, నీవు = నీవు, ఓడకు = భయపడకుము, పదంబులన్ = ఆయన పాదములపై, వ్రాలుము = పడిపోము, నేను = నేను, చూట (చాటగా) = చెప్పిన మాటను, వినవో = ఆలకించవా?, ఆలితోన్ = నీ భార్యతో కలిసి, నేడు = ఈ రోజు, అది = ఆ, యతినాథు = యోగీశ్వరుని యొక్క, చరిత్రమున్ = వృత్తాంతమును, విస్మరింపక = మరచిపోకుండా, అంచలవార్చి (అంచలమలర/త్వరపెట్టి) = తొందరచేస్తూ, పిల్చినన్ = పిలువగా.

తాత్పర్యం:

ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు మళ్లీ సమయం చూసి, దత్తాత్రేయుని గుర్తుపట్టి విష్ణుదత్తుని వద్దకు వచ్చాడు. "ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా! మునివందితుడా! అటు చూడు, ఆ వచ్చేవాడే దత్తప్రభువు. నీవు ఏమాత్రం భయపడకుండా వెళ్లి ఆయన పాదాలను గట్టిగా పట్టుకో. నీ భార్యతో కలిసి ఈ రోజు ఆ యోగీశ్వరుని అనుగ్రహాన్ని పొందు" అని తొందరపెడుతూ పిలిచాడు.

పద్యము 167 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. పోయెను బిల్పువెంటనే నమో యనుచు న్నృసనమ్ముప్రాంత వే బోయెడు దేవుఁ జూపఁ గని భూసురుఁ డంతికమందుఁ జేరుచో నీ యనివాని కుక్కలు పయింబడ కీకస మొక్కఁ డెత్తి వా డూ యని మొత్తజొచ్చె ద్విజుఁ డోయని మొత్తుకొనంగ రాక్షసుఁ డె.

ప్రతిపదార్థము:

పిల్పువెంటనే = ఆ రాక్షసుని పిలుపు విన్న వెంటనే, నమో యనుచున్ = నమస్కారము చేస్తూ, పోయెను = విష్ణుదత్తుడు వెళ్లాడు, నృసనమ్ము (శ్మశానము) = శ్మశానము యొక్క, ప్రాంతన్ = సమీపమున, వేబోయెడు (వెడలిపోయెడు) = నడచి వెళుచున్న, దేవున్ = దత్తదేవుని, చూపన్ = రాక్షసుడు చూపించగా, కని = చూసి, భూసురుడు = ఆ బ్రాహ్మణుడు, అంతికమందున్ = ఆయనకు అత్యంత సమీపమునకు, చేరుచోన్ = వెళ్ళే సమయమున, ఈ యని వాని (ఈసడించుకుంటూ) = ఆ అవధూత తన వెంటనున్న, కుక్కలు = కుక్కలను, పయింబడన్ = ఆ బ్రాహ్మణుని మీదికి ఉసిగొల్పగా, వాడు = ఆ అవధూత రూపంలోని స్వామి, కీకసము = ఒక ఎముకను, ఒక్కడు+ఎత్తి = చేతబూని, ఊ యని = హూంకరిస్తూ, మొత్తజొచ్చెన్ = కొట్టనారంభించెను, దవిజుడు = ఆ విష్ణుదత్తుడు, ఓ యని = అమ్మో అంటూ, మొత్తుకొనంగన్ = నెత్తీ నోరూ మొత్తుకునేలా చేయగా, రాక్షసుడు+ఎ = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు కూడా భయపడెను.

తాత్పర్యం:

రాక్షసుడు పిలవగానే విష్ణుదత్తుడు భక్తితో నమస్కరిస్తూ వెళ్లాడు. శ్మశాన ప్రాంతంలో వెళుతున్న అవధూతను రాక్షసుడు చూపించాడు. విష్ణుదత్తుడు ఆయన సమీపానికి వెళ్లగానే, ఆ అవధూత తన వెంటనున్న కుక్కలను విష్ణుదత్తుని మీదికి ఉసిగొల్పాడు. అంతేకాక ఒక ఎముకను చేతపట్టి, గట్టిగా హూంకరిస్తూ విష్ణుదత్తుని కొట్టబోయాడు. దాంతో విష్ణుదత్తుడు భయంతో నెత్తీ నోరూ మొత్తుకున్నాడు. అది చూసి రాక్షసుడు కూడా దిగ్భ్రాంతి చెందాడు.

పద్యము 168 (మత్తేభవిక్రీడిత పద్యము)

మ. చలచిత్తుండు కపాలి ర క్తనయనాంచన్మూర్తి సుధాస్నిగ్ధకుం డల కేయూరకిరీటహారవలయవ్యాసద్ధుఁ డౌ వేల్పుఁ గు క్కలు వెన్నంటి యెలుంగుతోఁ దలుమ న క్కార్యాస్థితుం డార్తుఁ డై కలకంబాతెను దారి తోఁచక యనన్ కే కంపం బన్యంబుగన్.

ప్రతిపదార్థము:

చలచిత్తుండు = చలించే మనస్సు కలవాడును, కపాలి = చేతిలో కపాలము (భీకర రూపము) ఉన్నవాడును, రక్త = ఎర్రబడిన, నయన = కన్నులతో, అంచత్ = ఒప్పారుచున్న, మూర్తి = రూపము కలవాడును, సుధాస్నిగ్ధ = అమృతం వలె తెల్లనైన (లేదా మణిమయమైన), కుండల = చెవి పోగులు, కేయూర = భుజకీర్తులు, కిరీట = మకుటము, హార = దండలు, వలయ = గాజులు (కడియములు), వ్యాసద్ధుడు+ఔ = ధరించినవాడైన, వేల్పున్ = ఆ దత్తదేవుని లీలా రూపమును చూసి, కుక్కలు = ఆ శునకములు, వెన్నంటి = వెనుకబడి, ఎలుంగుతోన్ = పెద్ద ధ్వనితో, తలుమన్ (మొరుగగా) = వెంటబడగా, ఆ కార్యాస్థితుడు = ఆ సత్కార్యమునకై వచ్చిన విష్ణుదత్తుడు, ఆర్తుడు+ఐ = భయపీడితుడై, దారి = త్రోవ, తోచక = తెలియక, కలకంబాతెన్ (కలకలపారెన్) = తీవ్రమైన కలవరమును పొందెను, అనన్ = ఆ సమయమున, కంపంబు = వణుకు, అన్యంబుగన్ = విపరీతముగా కలిగెను.

తాత్పర్యం:

ఆ అవధూత ఒక వైపు భీకరమైన కపాలి రూపంలో, ఎర్రటి కన్నులతో కనిపిస్తూనే, మరోవైపు దివ్యమైన కిరీట కేయూర హార కుండలాలను ధరించిన దైవ స్వరూపంగా విచిత్రంగా భాసించాడు. ఆయన వెంటనున్న కుక్కలు పెద్దగా మొరుగుతూ వెన్నెంటపడగా, దత్తదర్శనానికి వచ్చిన విష్ణుదత్తుడు భయంతో దారి తోచక, వణికిపోతూ తీవ్రమైన కలవరానికి గురయ్యాడు.

పద్యము 169 (మత్తేభవిక్రీడిత పద్యము)

మ. అతిభీతిం బడి లేచుచుం బొరలు చవ్యావృత్తుఁ డై జీవితే ప్సితుఁ డై వచ్చు మహాద్విజుం దొరసి యిస్సీ పౌరుషం బేటికి న్గ తి దై వంబె పరం బటం చతని కెక్కం జెప్పి తా నవ్వుచుం గతుఁ డౌ రక్కసుఁ గాంచి సిగ్గిలుచు సత్కర్ముండు గీ ముంది నన్.

ప్రతిపదార్థము:

అతిభీతిన్ = మిక్కిలి భయము చేత, పడి = కిందపడి, లేచుచున్ = తిరిగి లేస్తూ, పొరలుచున్ = నేలపై దొర్లుచు, అవ్యావృత్తుడు+ఐ (వ్యాకులితుడై) = కలత చెందినవాడై, జీవిత+ఈప్సితుడు+ఐ = ప్రాణములను దక్కించుకోవాలనే కోరిక కలవాడై, వచ్చు = పరుగెత్తుకొని వచ్చుచున్న, మహాద్విజున్ = ఆ గొప్ప బ్రాహ్మణుడైన విష్ణుదత్తుని, దొరసి = సమీపించి, ఇస్సీ = ఛీ!, పౌరుషంబు = నీ మగతనము (ధైర్యము), ఏటికిన్ = ఏమైపోయింది?, గతి = మనకు శరణు, దైవంబు+ఎ = ఆ భగవంతుడే, పరంబు = శ్రేష్ఠమైనది, అటండు (అటంచు) = అని, అతనికిన్ = ఆ విష్ణుదత్తునికి, ఎక్కన్+చెప్పి = మనస్సుకు పట్టునట్లు బోధించి, తాన్ = తాను, నవ్వుచున్ = హాసము చేయుచు, గతుడు+ఔ = అక్కడ నిలబడిన, రక్కసున్ = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడిని, కాంచి = చూసి, సిగ్గిలుచున్ = లజ్జపడుతూ, సత్కర్ముండు = మంచి నడవడిక గల ఆ విష్ణుదత్తుడు, గీ ముందినన్ (గృహము చేరినన్) = ఇల్లు చేరుకోగా.

తాత్పర్యం:

భయంతో కిందపడుతూ, లేస్తూ, నేలపై పొరలుతూ, ఎలాగైనా ప్రాణాలు దక్కించుకోవాలని పరుగెత్తుకు వచ్చిన విష్ణుదత్తుని చూసి ఆ రాక్షసుడు దగ్గరకు వచ్చాడు. "ఛీ! నీ ధైర్యం ఏమైపోయింది? భగవంతుడే పరమగతి అని నమ్మినప్పుడు ఈ భయం ఎందుకు?" అని విష్ణుదత్తునికి హితవు చెప్పి నవ్వాడు. దాంతో ఆ సత్కర్ముడైన విష్ణుదత్తుడు రాక్షసుని ముందు సిగ్గుపడుతూ, అవమాన భారంతో ఇల్లు చేరుకున్నాడు.

పద్యము 170 (గీత పద్యము)

గీ. అతని యిల్లాలు నుస్సురు మంచు నూర్చి గాసిపడి యట్లు వచ్చిన కాంతునకును దగిన యుపచారముల మన స్థైర్య మొనర జేసి యిట్లనె మెల్లని బాసతోడ. (౧౭౦)

ప్రతిపదార్థము:

నుస్సురుమంచున్ = అయ్యో అంటూ, ఊర్చి = నిట్టూర్పు విడిచి, గాసిపడి = అలసిపోయి, అట్లు = ఆ విధముగా, వచ్చిన = తిరిగి వచ్చినట్టి, కాంతునకును = తన భర్తయైన విష్ణుదత్తునికి, అతని యిల్లాలు = అతని భార్యయైన సుశీల, తగిన = కావలసిన, ఉపచారములన్ = పరిచర్యలను చేసి, మనస్+స్థైర్యము = గుండె ధైర్యము, ఒనరజేసి = కలుగజేసి, మెల్లని = మృదువైన, బాసతోడన్ = మాటలతో, ఇట్లు+అనెన్ = ఈ క్రింది విధంగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

భయం వల్ల, అలసట వల్ల నిట్టూర్పులు విడుస్తూ దీనంగా ఇంటికి వచ్చిన భర్తను చూసి సుశీల ఎంతో ఆవేదన చెందింది. ఆయనకు కాళ్లు కడిగి, నీరు ఇచ్చి, ఉపచారాలు చేసి, మనస్సుకు ధైర్యాన్ని కలిగించి, మెల్లగా మృదువైన మాటలతో ఇలా అంది.

పద్యము 171 (మత్తేభవిక్రీడిత పద్యము)

మ. అగచాట్లన్ యత్రికలావతంసుని దయావ్యాసంగసంపత్తికిం దగమో? యంతటి నోము నోమమొ? సరే దాక్షిణ్య మా దేవుసా మ్య్క గదా సంతతజాయమానకరుణాపూర్ణుండు నై జానుభా వగతిం జూపఁగరాదొ? యెట్లయిన నెగ్వారించు వే లూపఁగన్?

ప్రతిపదార్థము:

యత్రికలావతంసుని (అత్రికులావతంసుని) = అత్రి మహర్షి వంశ శ్రేష్ఠుడైన ఆ దత్తస్వామి యొక్క, దయా = కరుణ అనే, వ్యాసంగ = ఆసక్తి యొక్క, సంపత్తికిన్ = సంపదను పొందుటకు, అగచాట్లన్ = మన పడే ఈ కష్టములు, తగమో = సరిపోవా?, అంతటి = అటువంటి గొప్ప, నోమున్ = వ్రతమును, నోమమొ = మనము చేసుకోలేదా?, సరే = పోనీ, ఆ దేవు = ఆ పరమాత్మ యొక్క, దాక్షిణ్యము = దయ, సామ్య్క (సామాన్యము) = అందరికీ సమానమైనదే, కదా = కదా!, సంతత = ఎల్లప్పుడును, జాయమాన = కలుగుచున్న, కరుణా = దయతో, పూర్ణుండు+నై = నిండినవాడై, జానుభావ (నిజ+అనుభావ) = తన నిజమైన స్వరూప, గతిన్ = మార్గమును, చూపగరాదొ = మనకు దర్శింపజేయకూడదా?, ఎట్లయినన్ = ఏ విధముగానైనా, ఎగ్వారించు (ఎగతాళి చేయుచు) = మనలను దరిచేర్చుకొనక, వేలూపగన్ (వేలు చూపి పంపవలెనా) = తిరస్కరించవలెనా?

తాత్పర్యం:

"నాథా! అత్రి కుమారుడైన ఆ దత్తప్రభువు దయాకటాక్షాలు పొందడానికి మనం పడే ఈ కష్టాలు సరిపోవా? అంతటి పుణ్యం మనం చేసుకోలేదా? ఆ దేవుని దయ అందరిపై సమానంగా ఉంటుంది కదా! సదా కరుణతో నిండి ఉండే ఆ స్వామి మనకు తన నిజరూపాన్ని చూపించవచ్చు కదా! ఏల మనలను ఈ విధంగా పరీక్షల పేరుతో దూరం పెడుతున్నాడు?" అని సుశీల పలికెను.

పద్యము 172 (సీస పద్యము)

సీ. వైశ్వదేవాంతనిష్పాదితబల్యన్న మా భూతమతిః దృప్తి సలపనేల? తృప్తి నొందిన భూత మాప్తిఁ బ్రత్యక్షమై ప్రత్యుపకృతి కని పరగనేల? యుపకార మన్నంత నూర్జితుఁ డద్దేవు నగపడఁజేయుమం చడుగనేల? యడిగినఁ గా దని యెరుగక యాతండు ముమ్మూఱు చూపఁగా బూననేల?

పూనఁబో రెండుమారులు పోయె రిత్త యంక నిమ్మేటి యేమౌనొ? యెరుఁగరాదు దైవమా! యడియాసలఁ దవులు గొలిపి తేడ దేవాధిదైవతం? మేము నేడ? (౧౭౨)

ప్రతిపదార్థము:

వైశ్వదేవ+అంత = వైశ్వదేవ కర్మ ముగింపున, నిష్పాదిత = సిద్ధం చేయబడిన, బలి+అన్నము = బలి అన్నమును, ఆ భూతమతిన్ (ఆ భూతము)+తృప్తి = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు తృప్తిగా, సలపన్+ఏల (ఆరగించనేల) = తినడం ఎందుకు?, తృప్తిన్+ఒందిన = తృప్తిని పొందిన, ఆ భూతము = ఆ రాక్షసుడు, ఆప్తిన్ = ఆదరముతో, ప్రత్యక్షము+ఐ = మన ఎదుట నిలిచి, ప్రత్యుపకృతికిన్ = ఉపకారమునకు ప్రతి ఉపకారము, అని = అని తలచి, పరగన్+ఏల = మాట్లాడడం ఎందుకు?, ఉపకారము = ఆ రాక్షసుడు సహాయము చేస్తాను, అన్నంతన్ = అన్న వెంటనే, ఊర్జితున్ = సర్వ సమర్థుడైన, ఆ దేవున్ = ఆ దత్తదేవుని, అగపడన్+చేయుము = దర్శింపజేయుము, అంచున్ = అని, అడుగన్+ఏల = మనము కోరడం ఎందుకు?, అడిగినన్ = అలా కోరగా, కాదు+అని = సాధ్యము కాదని, ఎరుగక = తెలుసుకోలేక, ఆతండు = ఆ రాక్షసుడు, ముమ్మూఱు = మూడు సార్లు, చూపగాన్ = దర్శనము చేయిస్తానని, పూనన్+ఏల = పట్టుబట్టడం ఎందుకు?, పూనన్+బోన్ = ఆ ప్రయత్నము చేయగా, రెండు మారులు = రెండు సార్లు, రిత్త+పోయెన్ = వ్యర్థమైపోయినది, అంక (ఇక) = ఇకపై, ఈ మేటి = ఈ మూడవ సారి, ఏమౌనొ = ఏమవుతుందో!, ఎరుగరాదు = తెలియదు, దైవమా = ఓ భగవంతుడా!, అడియాసలన్ = నిరాశ కలిగించే కోరికలలో, తవులు గొలిపి = చిక్కులు పెట్టి, తేడ (ఎక్కడ) = ఎక్కడో ఉన్న, దేవాధిదైవతము = ఆ దేవాదిదేవుడు ఎక్కడ?, మేము = మనుషులమైన మేము, నేడ (ఎక్కడ) = ఎక్కడ?

తాత్పర్యం:

"మనం నిత్యం పెట్టే బలి అన్నాన్ని ఆ రాక్షసుడు తినడం ఎందుకు? తిని సంతోషించి ప్రత్యుపకారం చేస్తాననడం ఎందుకు? వాడు అడగమన్నంతనే మనం ఆ దత్తదేవుని చూపించమనడం ఎందుకు? వాడు సాధ్యపడదని తెలియక మూడుసార్లు చూపిస్తానని పంతం పట్టడం ఎందుకు? ఇప్పటికే రెండుసార్లు ప్రయత్నించి విఫలమయ్యాము, ఇక ఈ మూడవ సారి ఏమవుతుందో తెలియదు. దైవమా! మా మనస్సులలో లేనిపోని ఆశలు రేపి, చివరకు నిరాశ మిగిల్చావు. ఎక్కడో ఉన్న ఆ దేవాదిదేవుడు ఎక్కడ, పామరులమైన మనం ఎక్కడ?" అని సుశీల దుఃఖించింది.

పద్యము 173(గీత పద్యము)

గీ. ప్రాణనాథుండ! బడలితివా? మదుక్తి నంత పనిఁ బూని తెలిసినయది వచింప కుంట తగునా? యటంచు వాకొంటిఁ గాని యింత లింతలు మీ కగు టెఱుఁగ ననదె. (౧౭౩)

ప్రతిపదార్థము:

ప్రాణనాథుండ = నా ప్రాణేశ్వరా!, బడలితివా = ఎంతో అలసిపోయావా!, మత్+ఉక్తిన్ = నా మాటను విని, అంత = అంతటి కష్టమైన, పనిన్ = కార్యమును, పూని = తలపెట్టి, తెలిసినయది = జరిగినదానిని, వచింపకుంట = నాకు చెప్పకుండా ఉండడం, తగునా = న్యాయమా?, అటంచున్ = అని, వాకొంటిన్ = మాట్లాడాను, గాని = అంతే తప్ప, మీకున్ = మీకు, ఇంతలు+ఇంతలు = ఇన్ని కష్టములు, అగుట = సంభవించునని, ఎఱుగన్ = నేను తెలుసుకోలేకపోయాను, అనదె = అని ఆ సుశీల విలపించింది.

తాత్పర్యం:

"నాథా! నా కోరిక వల్లే కదా మీరు ఇంతటి కష్టాన్ని పూనారు. అలసిపోయి వచ్చిన మిమ్మల్ని నిలదీయడం తగునా అని బాధగా ఉంది. నా వల్లనే మీకు ఇన్ని కష్టాలు వస్తాయని నేను ఊహించలేదు." అని సుశీల భర్తను ఓదార్చింది.

పద్యము 174 (మత్తేభవిక్రీడిత పద్యము)

మ. అనసూయాసుతుఁ డిట్టివాఁ డనుచు నే నాలించియే యున్నదా న నెరుంగం జను మంచు బొంకఁ దగునే? నాథుండ! యేనాఁడు నం బని లేదే? నినుఁ గర్మతు స్వరకుఁ డిట్లాయాసముం బెట్టునా? యని మున్నీపని కొగ్గితిం దుది నసాధ్యంబుం జెడం దోఁచెడిన్.

ప్రతిపదార్థము:

నాథుండ = ఓ నా భర్తా!, అనసూయాసుతుడు = అనసూయా దేవి కుమారుడైన ఆ దత్తుడు, ఇట్టివాడు = భక్తుల పాలిటి కల్పవృక్షము, అని = అని, నేను = నేను, ఆలించియే (ఆలకించియే) = పురాణాలలో వినే, ఉన్నదానన్ = ఉన్నాను, ఎరుంగన్ = తెలుసుకొనుటకు, చనుము = వెళ్ళుము, అంచున్ = అని, బొంకన్ (పంపన్) = మిమ్మల్ని పంపడం, తగునే = తగునా?, ఏనాడున్ = ఎన్నడూ, నంబని (నమ్మని) = నమ్మకము లేనిది, లేదే = లేదు కదా!, నినున్ = నీ వంటి, కర్మతున్ = వేదోక్త కర్మలు చేసే పుణ్యాత్ముడిని, స్వరకుడు (ఈశ్వరుడు) = ఆ భగవంతుడు, ఇట్లు = ఈ విధముగా, ఆయాసమున్ = కష్టమును, పెట్టునా = కలిగిస్తాడా?, అని = అని భావించి, మున్ను = మొదట, ఈ పనికిన్ = ఈ కార్యమునకు, ఒగ్గితిన్ = మిమ్మల్ని ప్రోత్సహించాను, తుదిన్ = కానీ చివరకు, అసాధ్యంబున్ = ఇది సాధ్యము కానిదిగా, చెడన్ = చెడిపోయేలా, తోచెడిన్ = అనిపిస్తోంది.

తాత్పర్యం:

"నాథా! దత్తప్రభువు భక్తవత్సలుడని విని, నీ వంటి సత్కర్మానుష్ఠాతను ఆయన తప్పక అనుగ్రహిస్తాడనే నమ్మకంతో మొదట మిమ్మల్ని పంపాను. కానీ స్వామి పెడుతున్న ఈ కఠిన పరీక్షలు చూస్తుంటే, మనకు ఆ దేవుని దర్శనం అసాధ్యమనిపిస్తోంది."

పద్యము 175 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. కావునఁ బడ్డకష్ట మిది కాఁగల దిం దొకసారి కేని సం భావితసత్ఫలం బిపుడొ? భవ్య భజింపఁగ మచ్చయండ క ర్మావహితస్వభావ! పరమాస్తిక! భూతము చూపు దారి నా మానిభుజంగఁ బోవల దమాయుఁడ వీ వతిమాయుఁ డాతఁడున్. (౧౭౫)

ప్రతిపదార్థము:

కర్మావహితస్వభావ = వేద కర్మల యందు శ్రద్ధ గలవాడా!, పరమాస్తిక = పరమ ఆస్తికుడవైన నాథా!, కావునన్ = కాబట్టి, పడ్డ = మనము పడిన, కష్టము = శ్రమ, ఇది = ఇది, కాగలదు = వ్యర్థము కాబోదు, ఇందున్ = ఈ మూడవ, ఒకసారికిన్+ఐని = ఒక్క మారుకైనా, సంభావిత = అనుకున్న, సత్ఫలంబు = మంచి ఫలితము (దర్శనము), ఇపుడొ = ఈ సారి లభిస్తుందేమో!, భవ్య = ఓ యోగ్యుడా!, భజింపగన్ = ఆ స్వామిని సేవించుటకు, మచ్చయండ (వెనుకాడకుము), అమాయురడవు = పరమ కపటము లేని అమాయకుడవు, ఈవు = నీవు, ఆతండున్ = ఆ దత్తుడు, అతిమాయుడు = గొప్ప మాయావి, భూతము = ఆ రాక్షసుడు, చూపు = చూపించే, దారిన్ = మార్గమున, ఆ మానిభుజంగన్ (ఆ మాయావుల వెంట) = వెళ్ళి, పోవలదు (పరాజయము పొందవలదు) = ఈ సారి గట్టిగా పట్టుకో.

తాత్పర్యం:

"నాథా! నువ్వు పరమ ఆస్తికుడివి, వేదకర్మల నిష్ఠ గలవాడివి. మనం పడిన కష్టాలు వృథా కావు. ఈ మూడవసారికి తప్పక సత్ఫలితం లభిస్తుంది. నీవు కపటం లేని అమాయకుడివి, ఆ దత్తప్రభువు పరమ మాయావి. ఈ సారి ఆ రాక్షసుడు చూపించే దారిలో వెళ్లినప్పుడు, ఆ మాయల పట్ల జాగ్రత్తగా ఉండి, స్వామిని అస్సలు వదలకు" అని సుశీల ధైర్యం చెప్పింది.

పద్యము 176 (గీత పద్యము)

గీ. అను సతిం జూచి దాని వాక్యముల నాప్తి నరసి యద్దేవు కొలువున నధికఫలిత మాత్మ నిశ్చిత మొనరించి యనియె సోమ యాజి యవ్యాజహృదయ ము దనఘులింప. (౧౭౬)

ప్రతిపదార్థము:

అను = ఆ విధముగా పలికిన, సతిన్ = తన భార్యను, చూచి = గమనించి, దాని = ఆమె యొక్క, వాక్యములన్ = మాటలలోని, ఆప్తిన్ = హితమును, అరసి = గ్రహించి, ఆ దేవు = ఆ దత్తదేవుని యొక్క, కొలువునన్ = సేవ వలన, అధిక = గొప్ప, ఫలితము = పుణ్యఫలము లభించునని, ఆత్మన్ = తన మనస్సునందు, నిశ్చితము+ఒనరించి = గట్టిగా నిశ్చయించుకొని, సోమయాజి = యజ్ఞము చేసినవాడైన ఆ విష్ణుదత్తుడు, అవ్యాజ = కపటము లేని, హృదయము = హృదయము నందు, ముత్ (ముదము) = సంతోషము, అనఘులింప (అతిశయింపగా) = నిండగా, ఇట్లనియెన్ = ఈ క్రింది విధంగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

భార్య చెప్పిన ధైర్య వచనాలను, ఆమె అంతరంగాన్ని గ్రహించిన సోమయాజియైన విష్ణుదత్తుడు, దత్తదేవుని కొలవడం వల్ల తప్పక పరమార్థం సిద్ధిస్తుందని మనస్సులో గట్టిగా నిశ్చయించుకున్నాడు. అతని నిష్కపట హృదయంలో మళ్లీ ఉత్సాహం నిండగా భార్యతో ఇలా అన్నాడు.

పద్యము 177 (చంపకమాల పద్యము)

చ. ఒకటికి రెండుమా ర్లిటు లహో వ్యథ యయ్యెను నాదు పూన్కి యో యొకపరికూడఁ బోయెదఁ గృశోదరి! చావున కింత జంక నే టికి? నది యొండొ? రెండొ? ప్రకటించెద నాదగు పట్టుగూడ నిం కొకమరి జూపు మన్న నతఁ డూఁకొనఁ జే జనిరబోను వానితోన్.

ప్రతిపదార్థము:

కృశోదరి = ఓ సుశీలా!, ఒకటికిన్ = ఒకసారి కాదు, రెండు మారులు = రెండు సార్లు, ఇటులు = ఈ విధముగా, నాదు = నా యొక్క, పూన్కి = ప్రయత్నము, వ్యథ+అయ్యెను = భంగపడినది, అహో = ఆశ్చర్యము!, ఒకపరి = ఇంకొక్కసారి, కూడన్ = కూడా, పోయెదన్ = వెళ్తాను, చావునకున్ = మరణమునకైనా సరే, ఇంత = ఇంతగా, జంకన్+ఏటికిన్ = భయపడడం ఎందుకు?, అది = ఆ ప్రయత్నము, ఒండొ = ఒకటో, రెండొ = రెండో, నాదగు = నా యొక్క, పట్టున్ = దీక్షను, కూడన్ = కూడా, ప్రకటించెదన్ = నిరూపిస్తాను, ఇంకొకమరి (ఇంకొక్కమారు) = ఇంకొక్కసారి, జూపుము = ఆ స్వామిని చూపించుము, అన్నన్ = అని (రాక్షసుడిని) అడుగగా, అతడు = ఆ రాక్షసుడు, ఊకొనన్ = అంగీకరించగా, వానితోన్ = ఆ రాక్షసునితో కలిసి, జనిబోను (జనబోయెను) = వెళ్లాడు.

తాత్పర్యం:

"ఓ సుశీలా! ఒకసారి కాదు, రెండుసార్లు నా ప్రయత్నం విఫలమైంది. అయినా సరే, ఈ మూడవసారి కూడా వెళ్తాను. ప్రాణాలు పోయినా సరే ఈ మారు వెనకడుగు వేయను. నా పట్టుదల ఏంటో ఆ దేవునికి చూపిస్తాను" అని విష్ణుదత్తుడు నిశ్చయించుకున్నాడు. ఆ పైన రాక్షసుడిని పిలిచి, "నన్ను ఇంకొక్కసారి స్వామి వద్దకు తీసుకెళ్లు" అని కోరగా, వాడు అంగీకరించాడు. విష్ణుదత్తుడు వాని వెంట బయలుదేరాడు.

పద్యము 178 (శార్దూలవిక్రీడిత పద్యము)

శా. ఔరా యింతటి దుర్భగుండు కలఁడే యస్మాదృశుం డొందునే ధీరత్వం బెటబోయె దుర్మతికి నేదీ? చూత మీసారి నీ చారంభంబు జయింపఁ బూడి దెలుసుం దాయం దిట్టనం గొట్టినన్ నోరం నోరం గసుక్కనం గొటికిన న్నోన్మిత్తునే? దేవునిన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఔరా = ఆహా!, అస్మాదృశుండు = నా వంటి, ఇంతటి = ఇటువంటి, దుర్భగుండు = అదృష్టహీనుడు, కలడే = ఉంటాడా?, ధీరత్వంబు = నా ధైర్యము, ఎటబోయెన్ = ఎక్కడికి వెళ్లిపోయింది?, దుర్మతికిన్ = మాయా మోహితుడనైన నా వంటివానికి, ఏది = ఇక ధైర్యమెక్కడ?, ఈసారి = ఈ మూడవ మారు, నీ = నీ యొక్క, చారంభంబు (ప్రారంభము) = ప్రయత్నమును, చూతము = చూద్దాము, జయింపన్ = స్వామిని ప్రసన్నం చేసుకొనుటకు, బూడి (పూని) = దీక్ష వహించి, దాయన్ = దగ్గరకు వెళ్లి, తిట్టినన్ = ఆయన తిట్టినా, కొట్టినన్ = కొట్టినా, నోరన్ నోరన్ = నోటితో, కసుక్కనన్ = కసక్కున, గొటికినన్ (కరచినను) = నా దేహాన్ని కరచినా సరే, దేవునిన్ = ఆ దత్తదేవుని, నోన్మిత్తునే (వదలిపెట్టుదునా) = అస్సలు వదలను!

తాత్పర్యం:

విష్ణుదత్తుడు దారిలో తనను తాను నిందించుకుంటూ ఇలా అనుకున్నాడు: "నా వంటి అదృష్టహీనుడు ఉంటాడా? రెండు సార్లు భయపడి నా ధైర్యాన్ని కోల్పోయాను. ఈ మూడవసారి నా దీక్ష ఏంటో చూపిస్తాను. ఆ దేవుడు నన్ను తిట్టినా, కొట్టినా, చివరకు నోటితో నా మాంసాన్ని కసక్కున కరచినా సరే, ప్రాణాలు పోయినా ఆయన పాదాలను వదలిపెట్టను!"

పద్యము 179 (కంద పద్యము)

క. పాదములు పట్టుకొనెదను నీదాసుఁడ ననెదఁ జంవు నీవున్న మెటుం బో దనెద నెనెద ననినది యే దైవము వదలి వత్తునే యింతటినే? (౧౭౯)

ప్రతిపదార్థము:

పాదములు = ఆ స్వామి చరణములను, పట్టుకొనెదను = గట్టిగా పట్టుకుంటాను, నీ దాసుడన్ = నేను నీ సేవకుడను, అనెదన్ = అని పలుకుతాను, నీవు = నీవు, చంపు = నన్ను చంపినా సరే, నా మది = నా మనస్సు, ఎటుం బోదు = ఎక్కడికీ కదలదు, అనెదన్ = అంటాను, అనినది = నేను నిశ్చయించుకున్నది, ఏ దైవము (ఏమైనను) = ఏమైనా సరే, ఇంతటినే (ఇంతటితో) = ఇంతవరకు వచ్చి, వదలి వత్తునే = స్వామిని వదలిపెట్టి వెనక్కి వస్తానా? (రానని భావము).

తాత్పర్యం:

"ఆయన పాదాలను గట్టిగా పట్టుకొని 'స్వామీ! నేను నీ దాసుడిని, నన్ను చంపినా సరే నీ పాదాలు వదలను' అని వేడుకుంటాను. ఏమైనా సరే, ఇంత దూరం వచ్చి ఈ సారి ఆయనను వదలిపెట్టి వెనక్కి వచ్చే ప్రసక్తే లేదు."

పద్యము 180 (చంపకమాల పద్యము)

చ. అనుచున్ లేచె నప్పటికి నప్పుడె దిక్కులు చూచె నింతలోన్ బరుగాని (బరబర) వచ్చి పిల్చె వెస బ్రాహ్మణభూతము వోలిపాత్రతిన్ విని వినకుండ నూఁచెఁ దల వే జనే విప్రకులోత్తముండు పూ నిన కడుగట్టి పూన్కి యవనిం దిది నన్యథముఁ జూడనిచ్చునే? (౧౮౦)

ప్రతిపదార్థము:

అనుచున్ = అని అనుకుంటూ, లేచెన్ = విష్ణుదత్తుడు నిలబడగా, అప్పటికిన్+అప్పుడె = ఆ సమయమునందే, ఇంతలోన్ = అంతటిలోనే, బ్రాహ్మణభూతము = ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు, బరుగాని (పరుగున) = పరుగు పరుగున, వచ్చి = అక్కడికి చేరి, వోలిపాత్రతిన్ (వాలిపోతూ/తొందరగా) = ఎంతో ఆతురతతో, వెసన్ = త్వరగా, పిల్చెన్ = పిలిచాడు, విని వినకుండన్ = ఆ పిలుపును విన్నవానిగా, విప్రకులోత్తముండు = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడైన విష్ణుదత్తుడు, తలన్ = తలను, ఊచెన్ = ఊపి, వేన్ = వేగముగా, జనెన్ = వెళ్లాడు, పూనిన = తాను వహించిన, కడుగట్టి = మిక్కిలి దృఢమైన, పూన్కి = దీక్ష, అవనిన్ = ఈ భూమిపై, ఇది = ఈ మారు, అన్యథమున్ (అన్యథా) = వ్యర్థముగా, చూడన్+ఇచ్చునే = పోనిచ్చునా? (ఇవ్వదు).

తాత్పర్యం:

విష్ణుదత్తుడు అలా నిశ్చయించుకోగానే, రాక్షసుడు పరుగు పరుగున వచ్చి, తొందరపెడుతూ పిలిచాడు. ఆ పిలుపు అందుకొని విష్ణుదత్తుడు ఎంతో దృఢమైన సంకల్పంతో వేగంగా అడుగులు వేశాడు. అతని గుండె నిబ్బరం ఈ సారి కార్యమును వ్యర్థం కానివ్వదు కదా!

పద్యము 181 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. గ్రామమునెల్ల దాటి చనఁగా వెలివాండ్రుర పల్లెవద్ద వి శ్రామము లేని పూన్కి మృతరాసభమాంసము లెల్లఁ గోసి కై కో మని విశ్వముఖ్యులకుం దగఁ బంచెడు పిచ్చివాని వీ డే మునిముఖ్యుఁ డంచుఁ జనియుం ద్విజభూతము మార్పడంగనై.

ప్రతిపదార్థము:

గ్రామమున్+ఎల్లన్ = ఆ ఊరినంతటినీ, దాటి = దాటి, చనగాన్ = వెళ్లగా, వెలివాండ్రుర = మాల/మాదిగ (ఊరి వెలుపల ఉండే) వారి, పల్లె వద్ద = వాడ సమీపమున, విశ్రామము లేని = అలసట లేని, పూన్కిన్ = దీక్షతో, మృత = చనిపోయిన, రాసభ = గాడిద యొక్క, మాంసములు+ఎల్లన్ = మాంసమునంతటినీ, కోసి = ముక్కలుగా ఖండించి, కైకోము = తీసుకోండి, అని = అంటూ, విశ్వముఖ్యులకున్ = అక్కడ చేరిన దీనులకు, తగన్ = తగినట్లు, పంచెడు = పంచిపెడుతున్న, పిచ్చివానిన్ = ఉన్మత్తుని వలె ఉన్నవానిని చూపి, వీడే = ఈయనే, మునిముఖ్యుడు = ముని శ్రేష్ఠుడైన దత్తుడు, అంచున్ = అని చెప్తూ, ద్విజభూతము (ఆ రాక్షసుడు) = ఆ రాక్షసుడు, మార్పడంగనై (మారక/దూరముగా నిలబడి), చనియున్ = చూపించెను.

తాత్పర్యం:

ఊరు దాటి వెలుపల ఉన్న ఒక చిన్న పల్లె (వాడ) వద్ద, చనిపోయిన ఒక గాడిద మాంసాన్ని ముక్కలు ముక్కలుగా కోసి, అక్కడ ఉన్న పేదలకు 'తీసుకోండి' అని పంచిపెడుతున్న ఒక ఉన్మత్తుడిని రాక్షసుడు చూపించాడు. "ఇగో! ఈయనే ఆ ముని శ్రేష్ఠుడైన దత్తాత్రేయుడు!" అని చెప్పి రాక్షసుడు దూరం జరిగాడు.

పద్యము 182 (చంపకమాల పద్యము)

చ. అటు నిటుఁ జూచి ధైర్యము నయంబును బొంచిన సోమయాజియుం దటుకునఁ బట్టెఁ బాదయుగఁ దా నెదురేగి యదేని వెల్గు రా దటె మొగమందు నింక సుమహాత్ముఁడొ తన్నె ననేకవారముల్ పటుభయదప్రహారముల బాధితుఁ జేసె నదల్చెఁ బెల్చనన్.

ప్రతిపదార్థము:

అటు నిటున్ = అటు ఇటు, చూచి = గమనించి, ధైర్యము = గుండె నిబ్బరమును, నయంబును = వినయమును, పొంచిన (పూనిన) = వహించిన, సోమయాజియున్ = ఆ విష్ణుదత్తుడు, తటుకునన్ = ఒక్కసారిగా, ఎదురు+ఏగి = స్వామికి ఎదురుగా వెళ్లి, పాదయుగన్ (పాదయుగళమును) = ఆయన రెండు పాదములను, తాను = తాను, పట్టెన్ = గట్టిగా పట్టుకున్నాడు, మొగమందున్ = ఆ అవధూత ముఖములో, అదేని (అమేయమైన) = అపారమైన, వెల్గు = బ్రహ్మవర్చస్సు, రాదటె = ప్రకాశించుచున్నది కదా!, ఇంకా = ఇంకా, సుమహాత్ముడు+ఒ = ఆ మహాత్ముడైన దత్తుడు, అనేకవారముల్ = చాలా సార్లు, తన్నెన్ = (పట్టుదల పరీక్షించుటకు) కాలితో తన్నెను, పటు = తీక్షణమైన, భయద = భయంకరమైన, ప్రహారములన్ = దెబ్బలతో, బాధితున్+చేసెన్ = బాధించాడు, పెల్చనన్ = గట్టిగా, అదల్చెన్ = హూంకరిస్తూ గద్దించెను.

తాత్పర్యం:

ఈ సారి విష్ణుదత్తుడు వెనుకాడలేదు. అటు ఇటు చూసి, ధైర్యాన్ని కూడగట్టుకొని, ఒక్క పరుగున వెళ్లి ఆ అవధూత పాదాలను గట్టిగా చుట్టేసాడు. ఆ అవధూత ముఖంలో అద్భుతమైన దివ్య కాంతి వెలిగిపోతోంది. దత్తప్రభుడు విష్ణుదత్తుని వదిలించుకోవడానికి కాలితో తన్నాడు, చేతులతో గట్టిగా కొట్టాడు, భయంకరంగా అరుస్తూ గద్దించాడు.

పద్యము 183 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. ఎంతలు చేసినన్ విడువనే విడువం డటు లంఘ్రియుగ్మముం బంతముఁ బూని వచ్చె నటు బ్రాహ్మణుఁ డీశుఁడు మాత్ర ముట్టితో నంతకుఁ దీసిపోవునె? రయంబున వానిపవిత్రగాత్ర మొ క్కింతయుఁ ద్రిక్కకుండ నలికె న్శ్వగార్దభ రక్తమాంసముల్.

ప్రతిపదార్థము:

ఎంతలు = స్వామి ఎంతగా తన్నినా కొట్టినా, చేసినన్ = ఏమి చేసినను, అటు = ఆ విధముగా, అంఘ్రియుగ్మమున్ = ఆ చరణ ద్వయమును, విడువనే విడువడు = అస్సలు వదల్లేదు, బ్రాహ్మణుడు = ఆ విష్ణుదత్తుడు, పంతమున్ = పట్టుదలను, పూని = వహించి, వచ్చెన్ = వచ్చాడు, ఈశుడు = భగవంతుడైన దత్తుడు, మాత్రము = కూడా, ఉట్టితోన్+అంతకున్ (ఉగ్రత్వమునందు కాలయమునికి) = ఉగ్రరూపమున యమునికి సైతం, తీసిపోవునె = తక్కువవాడా! (కాదు), రయంబునన్ = వేగముగా, వాని = ఆ విష్ణుదత్తుని యొక్క, పవిత్ర = నిత్య కర్మల చేత పవిత్రమైన, గాత్రము = శరీరముపై, ఒక్కీంతయున్ = ఏమాత్రము, త్రిక్కకుండన్ (తప్పకుండ) = ఖాళీ లేకుండా, శ్వ = కుక్కల యొక్క, గార్దభ = గాడిద యొక్క, రక్త = ఎర్రటి రక్తాన్ని, మాంసముల్ = పచ్చి మాంసపు ముక్కలను, నలికెన్ (అలికెన్/చల్లెను) = ఒళ్లంతా పూసెను / చల్లెను.

తాత్పర్యం:

స్వామి ఎంత కొట్టినా విష్ణుదత్తుడు ఆయన పాదాలను వదల్లేదు. చావడానికైనా సిద్ధపడి వచ్చాడు. అప్పుడు దత్తప్రభువు సాక్షాత్ కాలయముని వలె భీకర రూపం దాల్చి, ఆ బ్రాహ్మణుని పవిత్ర శరీరంపై కుక్కల, గాడిదల పచ్చి రక్తాన్ని, మాంసాన్ని కుప్పలు కుప్పలుగా చల్లాడు. అయినా విష్ణుదత్తుడు వదల్లేదు.

పద్యము 184 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. ఐనను వీడకున్న ద్విజు నారసి యోరి! దురాత్మ! నీకు నా తో నేది కార్య? మేటికిర దుఃఖితుఁ డై యిటు పట్టినాఁడ? వే దే నొకభూతజాతివొ? మదించితివే? నినుఁ జంపి తిందు మూ ఢా! నను వీడు మం చన విడం డతఁ డిప్పితసిద్ధిబుద్ధితోన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఐనను = అంత చేసినప్పటికిని, వీడకున్న = పాదములు వదలని, ద్విజున్ = ఆ బ్రాహ్మణుని, ఆరసి = చూసి, ఓరి దురాత్మ = ఓరి దుష్టుడా!, నీకున్ = నీకు, నాతోన్ = నాతో, ఏది = ఏమిటి, కార్యము = పని?, ఏటికిర = ఎందుకురా!, దుఃఖితుడు+ఐ = ఏడుస్తూ, ఇటు = ఈ విధముగా, పట్టినాడవు = నా కాళ్లు పట్టుకున్నావు?, ఏదేన్ = ఏదైనా, ఒక = ఒకానొక, భూతజాతివొ = దయ్యానివా పిశాచానివా?, మదించితివే = కొవ్వు పట్టినదా?, మూఢా = ఓ మూర్ఖుడా!, నినున్ = నిన్ను, జంపి తిందున్ = చంపి తినేస్తాను జాగ్రత్త!, ననున్ = నన్ను, వీడుము = వదలిపెట్టుము, అంచనన్ = అని గర్జించగా, అతడు = ఆ విష్ణుదత్తుడు, ఇప్పిత (ఈప్సిత) = తాను కోరుకున్న, సిద్ధి = దైవసిద్ధి కలగాలనే, బుద్ధితోన్ = నిశ్చయముతో, విడండు = వదలిపెట్టలేదు.

తాత్పర్యం:

అంత చేసినా వదలని విష్ణుదత్తుని చూసి స్వామి, "ఓరి దురాత్మా! నాతో నీకేమి పనిరా? ఎందుకు ఏడుస్తూ నా కాళ్లు పట్టుకున్నావు? నీకేమైనా పిచ్చి పట్టిందా? నిన్ను ఇప్పుడే చంపి తినేస్తాను జాగ్రత్త, నన్ను వదులు!" అని భయంకరంగా అరిచారు. కానీ విష్ణుదత్తుడు దైవ సాక్షాత్కారం పొందాలనే పట్టుదలతో అస్సలు వదల్లేదు.

పద్యము 185 (చంపకమాల పద్యము)

చ. అప్పుడు ప్రసన్నుఁ డీశుఁడు దయాపరుఁ డై వసుధామరోత్తమా! కృపణుఁడఁ గుత్సితుండ విపరీతుఁడ నీ నను నిట్లు గొల్చె దే మిపనికి? సాహసంబు విడుమి యిది మూఁడవసారి యక్కడఁ శపథము లాడి వచ్చితే? యసాధ్యుఁడ! యేమి గడించి తం చనన్.

ప్రతిపదార్థము:

అప్పుడు = ఆ నిశ్చల భక్తిని చూసిన సమయమున, దయాపరుడు+ఐ = కరుణామయుడై, ఈశుడు = దత్తప్రభువు, ప్రసన్నుడు = అనుగ్రహించినవాడై, వసుధామర+ఉత్తమా = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా ఓ విష్ణుదత్తా!, కృపణుడు (దిగంబరుడను), కుత్సితుండన్ = హేయమైన వేషమున ఉన్నవాడను, విపరీతుడన్ = లోక విరుద్ధముగా తిరిగే నన్ను, ఈవు = నీవు, ఇట్లు = ఈ విధముగా, ఏమి పనికిన్ = ఏ కోరిక కొరకు, కొల్చెదవు = ఆరాధించుచున్నావు?, సాహసంబు = నీ ఈ ప్రాణ సంకట సాహసమును, విడుమి = చాలించుము, ఇది = ఇది, మూడవసారి = మూడవ మారు, అక్కడన్ = నీ ఇంట నీ భార్య వద్ద, శపథములు = ప్రతినలు, ఆడి = చేసి, వచ్చితే = వచ్చావా?, అసాధ్యుడా = సాధ్యము కానివాడా (పట్టుదల గలవాడా)!, ఏమి = ఏమి కావాలో, గడించి (కోరుకొనుము) = పొందుము, అంచున్+అనన్ = అని పలకగా.

తాత్పర్యం:

విష్ణుదత్తుని అచంచలమైన నిష్ఠకు దత్తప్రభువు మనసు కరిగింది. ఆయన వెంటనే ప్రసన్నుడై, తన దివ్య రూపంతో, "ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా! మురికి వేషంలో, లోక విరుద్ధంగా ఉన్న నన్ను ఇంతటి సాహసంతో ఎందుకు పట్టుకున్నావు? నీ పట్టుదల సామాన్యమైనది కాదు. ఇంటి వద్ద మీ భార్యతో శపథం చేసి వచ్చావా? నీ దీక్షకు మెచ్చాను, నీకేమి కావాలో కోరుకో!" అని ఎంతో దరహాసంతో పలికారు.

పద్యము 186 (గీత పద్యము)

గీ. కొట్లు తిట్లును లేవు వాకొనుచునుండె మెత్తమెత్తని మెల్పున మేను నిమిరె నంత వేడికి జల్గన మింతలోన? యని హర్షనిర్భరహృదయుఁ డై యవనిసురుఁడు. (౧౮౬)

ప్రతిపదార్థము:

కొట్లు = ఆ దెబ్బలు, తిట్లును = ఆ దూషణలు, లేవు = ఇప్పుడు లేవు, వాకొనుచునుండెన్ = మధురముగా మాట్లాడుచున్నారు, మెత్తమెత్తని = ఎంతో మృదువైన, మెల్పునన్ = హస్తములతో, మేను = తన శరీరమును, నిమిరెక్ = నిమురసాగెను, అంత = అంతటి, వేడికిన్ = భయంకరమైన దెబ్బల వేడికి, ఇంతలోనన్ = క్షణకాలములోనే, జల్గనము (చల్లదనము) = శాంతి లభించినదా!, అని = అని భావించి, అవనిసురుడు = ఆ బ్రాహ్మణుడైన విష్ణుదత్తుడు, హర్ష = ఆనందముతో, నిర్భర = నిండిన, హృదయుడు+ఐ = మనస్సు కలవాడై.

తాత్పర్యం:

క్షణము క్రితం వరకు ఉన్న కొట్లు, తిట్లు మాయమైపోయాయి. స్వామి ఎంతో అమృతం లాంటి మాటలు పలుకుతూ, తన చల్లని చేతులతో విష్ణుదత్తుని శరీరాన్ని నిమిరారు. అంతటి దెబ్బల నొప్పి క్షణంలో మాయమైపోయి అమితమైన చల్లదనం లభించింది. అది చూసి విష్ణుదత్తుడు ఆనందంతో మునిగిపోయాడు.

పద్యము 187 (కంద పద్యము)

క. తల యెత్తి చూచె మ్రొక్కెను తలతల మను మేనువాని దాంతు న్యాంతున్ సలిలితు శుచి నాసీనుం దిలకించె బునఃపునరనతిప్రవణుం డై. (౧౮౭)

ప్రతిపదార్థము:

తల+ఎత్తి = శిరస్సు పైకెత్తి, చూచెన్ = విష్ణుదత్తుడు గమనించాడు, మ్రొక్కెన్ = సాష్టాంగ నమస్కారము చేసెను, తలతలమను = మెరిసిపోవుచున్న, మేనువానిన్ = దివ్య దేహము కలవాడును, దాంతున్ = ఇంద్రియ నిగ్రహమూర్తియు, న్యాంతున్ (శాంతున్) = ప్రశాంత రూపుడును, సలిలితు (సులలితు) = ఎంతో సుకుమారుడును, శుచిన్ = పరమ పవిత్రుడును అయి, ఆసీనున్ = పద్మాసనమున కూర్చుని ఉన్నట్టి స్వామిని, తిలకించెన్ = కనులారా దర్శించెను, పునఃపునః = పదే పదే, అనతి = నమస్కారములు చేయుట యందు, ప్రవణుడు+ఐ = ఆసక్తి గలవాడై.

తాత్పర్యం:

విష్ణుదత్తుడు తల ఎత్తి చూడగా, అక్కడ మెరిసిపోతున్న దివ్య మంగళ విగ్రహంతో, పరమ పవిత్రంగా, ప్రశాంతంగా పద్మాసనంలో కూర్చుని ఉన్న దత్తేదేవుడు సాక్షాత్కరించాడు. ఆ రూపానికి విష్ణుదత్తుడు పరవశించి, పదే పదే స్వామి పాదాలకు నమస్కరించాడు.

పద్యము 188 (శార్దూలవిక్రీడిత పద్యము)

శా. ఆనందాశ్రువిలక్షణేక్షణుడు నై యౌరా మహీమండలిన్ నేనే ధన్యుఁడ నొక్కరుండ ననుచు న్నేనుం జెమర్ప న్గళా స్థాని న్గద్గదవర్ణవర్ణితసరస్వత్యాప్తి భక్తిప్రవ త్త్యానంత్యంబు గడింప నిక్క మవు దేవాకార మీక్షించుచున్.

ప్రతిపదార్థము:

ఆనంద+అశ్రు = ఆనంద బాష్పములతో, విలక్షణ = ప్రకాశించుచున్న, ఈక్షణుడు+నై = కన్నులు కలవాడై, ఔరా = ఆహా!, మహీమండలిన్ = ఈ భూమండలమునందు, నేను+ఒక్కరుండన్+ఎ = నేను ఒక్కడినే, ధన్యుడన్ = ధన్య చరితుడను, అనుచున్ = అని భావిస్తూ, నేనున్ = తన దేహమంతయు, చెమర్పన్ = పులకరింతతో చెమటలు పట్టగా, గళాస్థానిన్ = కంఠము నందు, గద్గద = గద్గదమైన, వర్ణ = అక్షరములతో, వర్ణిత = స్తుతింపబడిన, సరస్వతీ+ఆప్తిన్ = వాక్కు యొక్క లభ్యత చేత, భక్తి = భక్తి యొక్క, ప్రవత్తి (ప్రవృత్తి) = నిరతితో, ఆనంత్యంబు = అనంతమైన పుణ్యమును, గడింపన్ = సంపాదించుకుంటూ, నిక్కము+అవు = సత్య స్వరూపమైన, దేవాకారమున్ = ఆ దైవ రూపాన్ని, ఈక్షించుచున్ = దర్శిస్తూ (స్తుతించెను).

తాత్పర్యం:

కళ్ల వెంబడి ఆనంద బాష్పాలు కారుతుండగా, "ఈ భూమిపై నాకంటే ధన్యుడు లేడు" అని పులకించిపోతూ, భక్తితో కంఠం గద్గదమవగా, విష్ణుదత్తుడు ఆ సత్య స్వరూపుడైన దత్తప్రభువు దివ్య రూపాన్ని కనులారా దర్శిస్తూ స్తుతించాడు.

పద్యము 189 (ఆటవెలది పద్యము)

ఆ. పక్కణంబు లేదు పలంబు లేదు కు క్కలు సృగాలకరటములును లేవు చేతికత్తి లేదు చిన్ముద్ర ముద్రితుం డున్నవాఁ డొకండె యున్నవాఁడు. (౧౮౯)

ప్రతిపదార్థము:

పక్కణంబు = ఆ కిరాతక వాడ, లేదు = ఇప్పుడు లేదు, పలంబు = ఆ పచ్చి మాంసము, లేదు = లేదు, కుక్కలు = ఆ శునకములు, సృగాల = నక్కలు, కరటములును = కాకులును, లేవు = ఎక్కడా లేవు, చేతి = చేతిలోని, కత్తి = ఆ కసాయి కత్తి, లేదు = లేదు, చిన్ముద్ర = జ్ఞాన ముద్ర అయిన చిన్ముద్ర చేత, ముద్రితుండు = ప్రకాశించువాడై, ఒక్కడు+ఎ = అద్వితీయుడైన దత్తస్వామి మాత్రమే, ఉన్నవాడు = అక్కడ విరాజిల్లుచున్నాడు.

తాత్పర్యం:

క్షణము క్రితమున్న ఆ చండాల వాటిక లేదు, ఆ పచ్చి మాంసం లేదు, ఆ భయంకరమైన కుక్కలు, నక్కలు, కాకులు లేవు, ఆ చేతి కత్తి లేదు. అక్కడ కేవలం చిన్ముద్రను ధరించి, ప్రశాంత వదనంతో సాక్షాత్ పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన దత్తేదేవుడు ఒక్కడే ఉన్నాడు.

పద్యము 190 (కంద పద్యము)

క. జని ధన్య ధన్య జననియు జనకుఁడు కవి ధన్యుఁ డిట్టి సత్ప్రతిపత్తిన్ మునివంద్యపదాంబుజు దే వునిఁ గనులం గంటి మంటిఁ బుణ్యముఁ గొంటిన్. (౧౯౦)

ప్రతిపదార్థము:

ఇట్టి = ఇటువంటి, సత్+ప్రతిపత్తిన్ = శ్రేష్ఠమైన జ్ఞానముతో / భాగ్యముతో, ముని = మునుల చేత, వంద్య = నమస్కరింపబడు, పద+అంబుజున్ = చరణ కమలములు కలవాడైన, దేవునిన్ = ఆ దత్తదేవుని, కనులన్ = నా కళ్లతో, కంటిన్ = దర్శించితిని, మంటిన్ = (స్వామి పాదములు తాకి) ధన్యుడనైతిని, పుణ్యమున్ = పరమ పుణ్యమును, కొంటిన్ = పొందితిని, (నా యొక్క) జని = జన్మము, ధన్య = చరితార్థమైనది, జననియున్ = నన్ను కన్న తల్లియు, జనకుడు = తండ్రియు, కవి = (నన్ను కీర్తించు) కవియును, ధన్యుడు = ధన్యులైనారు.

తాత్పర్యము:

"మునీశ్వరుల చేత సదా పూజింపబడే చరణ కమలములు గల ఆ దత్తప్రభువును నా కళ్లతో కనులారా దర్శించుకున్నాను. ఆయన పాదాలను తాకి నా జన్మను తరింపజేసుకున్నాను. అనంతమైన పుణ్యఫలాన్ని మూటగట్టుకున్నాను. నా జన్మ ధన్యమైంది. నన్ను కన్న నా తల్లిదండ్రులు ధన్యులైనారు." అని విష్ణుదత్తుడు పరవశించి పలికెను.

విశేషాలు:

భగవద్దర్శన భాగ్యం కలిగినప్పుడు భక్తుడు పొందే పరమానందం, తన పితరులతో సహా తన జన్మ అంతా కృతార్థత చెందిందని భావించడం ఇందులో ఎంతో భక్తిభావంతో వ్యక్తమైంది.

పద్యము 191 (కంద పద్యము)

క. అని వినయబద్ధుఁ డౌ వి ప్రుని మెచ్చి కృపాంబురాశి భూసురవర! నీ పని యెది మత్కరణీయం బనయం బది సుకృతమ యని యాత్మం దలఁపుమా. (౧౯౧)

ప్రతిపదార్థము:

అని = ఆ విధముగా స్తుతించి, వినయ = వినయముతో, బద్ధుడు+ఔ = నిలిచినవాడైన, విప్రునిన్ = ఆ బ్రాహ్మణుడైన విష్ణుదత్తుని, మెచ్చి = అభినందించి, కృపా+అంబురాశి = దయాసముద్రుడైన దత్తస్వామి, భూసురవర = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా!, నీ = నీ యొక్క, పని = కోరిక, ఏది = ఏమిటి?, మత్ = నా చేత, కరణీయంబు = చేయదగినది ఏదియో కోరుకొనుము, అది = ఆ కార్యము, అనయంబు = ఎల్లప్పుడును, సుకృతము+అ = పుణ్యప్రదమైనదే, అని = అని, ఆత్మన్ = నీ మనస్సునందు, తలఁపుమా = నిశ్చయించుకొనుము.

తాత్పర్యము:

ఆ విధంగా ఎంతో వినయంతో స్తుతిస్తూ నిలబడిన విష్ణుదత్తుని చూసి, దయాసముద్రుడైన దత్తప్రభువు ఎంతో మెచ్చుకున్నాడు. "ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా! నీ మనస్సులో ఉన్న కోరిక ఏమిటో అడుగు. నేను నీకు చేయవలసిన కార్యం ఏమిటో చెప్పు. నేను చేసే పని ఎల్లప్పుడూ లోకకల్యాణకరంగా, పుణ్యప్రదంగానే ఉంటుంది, నీవు నిస్సంకోచంగా కోరుకో" అని పలికెను.

పద్యము 192 (ఆటவెలది పద్యము)

ఆ. వరము గోరు మనెడు వరదుని నేవరం బడుగువలెనొ తెలియ దాయె ద్విజున కాలు చెప్పలేద యారక్కసుఁడు ననం డేమి చేయుఁ బాప మా మహితుఁడు? (౧౯౨)

ప్రతిపదార్థము:

వరము = నీకు కావలసిన కోరికను, కోరుము = అడుగుము, అనెడు = అని పలుకుచున్న, వరదునిన్ = వరములను ఇచ్చే ఆ స్వామిని, ఏ వరము = ఎటువంటి కోరికను, అడుగువలెనో = అడగాలో, ద్విజునకున్ = ఆ బ్రాహ్మణుడైన విష్ణుదత్తునికి, తెలియదు+ఆయెన్ = తోచలేదు, ఆ రక్కసుడు = ఆ బ్రాహ్మణునికి సహాయము చేసిన బ్రహ్మరాక్షసుడు, కాలు = సమయము (లేదా ముందుగా అడగవలసిన కోరిక), చెప్పలేదు+అ = వివరించలేదు కదా!, అనన్ = అటువంటప్పుడు, ఆ మహితుడు = గొప్ప గుణములు గల ఆ విష్ణుదత్తుడు, పాపము = అయ్యో!, ఏమి చేయున్ = ఏమి చేయగలడు?

తాత్పర్యము:

"కావలసిన వరం కోరుకో" అని దత్తప్రభువు అనగానే, ఆ సమయానికి స్వామిని ఏ వరం అడగాలో విష్ణుదత్తునికి అస్సలు తోచలేదు. ఆ రాక్షసుడు కూడా దేవుడు ప్రత్యక్షమైతే ఏ వరం అడగాలో ముందుగా చెప్పలేదు. దాంతో ఆ అమాయకుడైన బ్రాహ్మణుడు ఏమీ పాలుపోక నిశ్చేష్టుడై నిలబడ్డాడు.

పద్యము 193 (ఆటవెలది పద్యము)

ఆ. ఊఁచె శిరము నప్పు డుపపన్న బుద్ధితోఁ ననియె దేవవిభున కానతుఁ డయి శ్రాద్ధ మే నొనర్టు సర్వేశ! నిను నిమం త్రింతు నందు నామతింపు మనుచు. (౧౯౩)

ప్రతిపదార్థము:

అప్పుడు = ఆ సమయమున, ఉపపన్న = సముచితమైన, బుద్ధితోన్ = ఆలోచనతో, శిరము = తన తలను, ఊఁచెన్ = ఊపాడు, ఆనతుడు+అయి = స్వామికి వంగి నమస్కరించినవాడై, దేవవిభునకున్ = దేవదేవుడైన ఆ దత్తునికి, అనియెన్ = ఈ విధంగా పలికెను, సర్వేశ = సమస్త లోకములకు ప్రభువైనవాడా!, ఏన్ = నేను, శ్రాద్ధము = పితృదేవతల శ్రాద్ధ కర్మను, ఒనర్టున్ = ఆచరింపబోవుచున్నాను, అందున్ = ఆ పితృకార్యమునందు భోక్తగా ఉండుటకు, నినున్ = నిన్ను, నిమంత్రింతున్ = ఆహ్వానించుచున్నాను, నా = నా యొక్క ఈ ప్రార్థనను, మతింపుము = మన్నించి అంగీకరించుము, అనుచున్ = అంటూ.

తాత్పర్యము:

అప్పుడు విష్ణుదత్తుడు కాసేపు ఆలోచించి, తల ఊపి, దేవదేవుడైన దత్తస్వామికి నమస్కరిస్తూ ఇలా అన్నాడు: "ఓ సర్వేశ్వరా! నేను నా ఇంట పితృదేవతల శ్రాద్ధ కర్మను చేయ తలపెట్టాను. ఆ పవిత్ర కార్యమునందు పితృస్థానమున భోక్తగా ఉండుటకు నిన్ను ఆహ్వానిస్తున్నాను. దయచేసి నా ఆహ్వానాన్ని మన్నించి, మా ఇంటికి భోజనానికి విచ్చేయవలసిందిగా వేడుకుంటున్నాను."

विशేషాలు:

భగవంతుడు ప్రత్యక్షమైతే రాజ్యాలనో, సంపదలనో కోరుకోకుండా, తన నిత్య పితృధర్మ నిర్వహణలో స్వామిని భాగస్వామిని చేయాలని కోరుకోవడం విష్ణుదత్తుని నిరుపమాన ధర్మనిరతికి నిదర్శనం.

పద్యము 194 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. స్నానము చేసి వచ్చెద ననా! శుచి నౌచు భవత్పరిశ్రమం బూనము సేసి వోదునె? యహో చను మింటికి నీవు ముందు సం ధాన మొనర్చు మన్నియుఁ దథా యని దేవుఁడు వోవ నవ్వుమో మై నిజపత్ని డగ్గఱి మహత్త్వఁ డనెం ద్వరితప్రసక్తితోఁ. (౧౯౪)

ప్రతిపదార్థము:

అనా (అనఘా) = ఓ పుణ్యాత్ముడా!, నేను, స్నానము = మంగళ స్నానము, చేసి = ఆచరించి, శుచిన్+అవుచున్ = బాహ్య అభ్యంతర శుద్ధినొంది, వచ్చెదన్ = నీ ఇంటికి వచ్చెదను, భవత్ = నీవు నా కొరకు పడిన, పరిశ్రమంబు = శ్రమను, ఊనము+చేసి (వృథా చేసి) = వ్యర్థము చేసి, పోదునె = వెళ్ళిపోదునా? (రానని భావించకుము), అహో = ఆహా!, నీవు = నీవు, ముందు = నాకంటే ముందే, ఇంటికిన్ = నీ గృహమునకు, చనుము = వెళ్ళుము, అన్నియున్ = శ్రాద్ధమునకు కావలసిన ఏర్పాట్లన్నింటినీ, సంధానము+ఒనర్చుము = సిద్ధము చేయుము, అని = అని పలికి, దేవుడు = దత్తేదేవుడు, తథా+అని = అలాగే జరుగునని, పోవన్ = వెళ్ళిపోగా, మహత్త్వుడు (మహాత్ముడు) = ఆ విష్ణుదత్తుడు, నవ్వు+మొమై (నవ్వు మోముతో) = దరహాసముతో కూడిన ముఖముతో, నిజ = తన, పత్నిన్ = భార్యయైన సుశీలను, డగ్గఱి = సమీపించి, త్వరిత = ఆతురతతో కూడిన, ప్రసక్తితోన్ = మాటలతో, అనెన్ = ఈ విధముగా చెప్పెను.

తాత్పర్యము:

విష్ణుదత్తుని కోరికకు దత్తప్రభువు నవ్వి, "ఓ పుణ్యాత్ముడా! నేను నదికి వెళ్లి స్నానమాచరించి పరమ శుచిగా నీ ఇంటికి వస్తాను. నా కొరకు నువ్వు పడిన శ్రమను నేను వ్యర్థం చేస్తానా? నువ్వు ముందుగా ఇంటికి వెళ్లి, శ్రాద్ధ కర్మకు కావలసిన ఏర్పాట్లన్నీ సిద్ధం చెయ్యి" అని పలికి అంతర్థానమయ్యాడు. దాంతో విష్ణుదత్తుడు ఎంతో సంతోషంతో, నవ్వు ముఖంతో పరుగు పరుగున ఇంటికి వచ్చి, తన భార్యను చేరి ఆతురతగా ఇలా అన్నాడు.

పద్యము 195 (ఆటவెలది పద్యము)

ఆ. నీవు చెప్ప వైతి నేను ము న్నెంచలే దేమి సేతు వరము నిచ్చెద ననె బాకశుద్ధిఁ గూర్పవలయు నిమంత్రించి వచ్చినాఁడ వరదు వనిత! యనుడు. (౧౯౫)

ప్రతిపదార్థము:

వనిత = ఓ నా ప్రియ భార్యా సుశీలా!, దేవుడు, వరమున్ = కోరికను, ఇచ్చెదన్ = ప్రసాదించెదను, అనెన్ = అని పలికాడు, ఏమి+సేతున్ = నేనేమి చేయగలను?, నీవు = నీవు కూడా, ముందే, చెప్పవైతి = ఏ వరం అడగాలో గుర్తుచేయలేదు, నేనున్ = నేను కూడా, మున్ను = ముందుగా, ఎంచలే(దు) = ఆలోచించుకోలేదు, వరదున్ = ఆ వరాలిచ్చే దత్తదేవుని, నిమంత్రించి = శ్రాద్ధ భోజనమునకు ఆహ్వానించి, వచ్చినాడన్ = వచ్చాను, బాకశుద్ధిన్ (పాకశుద్ధిన్) = వంటల యొక్క పవిత్రతను, కూర్పవలయున్ = నువ్వు సిద్ధము చేయాలి, అనుడు = అని పలుకగా.

తాత్పర్యము:

"ఓ సుశీలా! స్వామి ప్రత్యక్షమై వరం కోరుకోమన్నారు. నువ్వూ ముందేం చెప్పలేదు, నాకూ ఏమీ తోచలేదు. దాంతో ఆ వరప్రదాతను మన ఇంటి శ్రాద్ధ భోజనానికి రమ్మని ఆహ్వానించి వచ్చాను. ఆయన ఇప్పుడే వస్తారు, వంటలన్నీ పరమ పవిత్రంగా, శ్రద్ధగా సిద్ధం చెయ్యి!" అని విష్ణుదత్తుడు భార్యతో అన్నాడు.

పద్యము 196 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. ఈ విభుఁ జూచినప్పుడె సమీహితము ల్లలియించు నెంచి యా దేవుఁడు బ్రాహ్మణార్థము విధిం గయిసేయుట కాత్మం బొంగి యా భావిని హర్ష భావితవిభావన సిద్ధము చేసే సర్వ మీ లో వెన వచ్చె నత్రిజుఁ డలోపముగా ద్విజుఁ డిచ్చెఁ బాద్యమున్. (౧౯౬)

ప్రతిపదార్థము:

ఈ విభున్ = ఈ దత్తప్రభువును, చూచినప్పుడె = దర్శించినంతనే, సమీహితములు = కోరుకున్న కోరికలన్నీ, లలియించున్ (ఫలించును) = సిద్ధిస్తాయి, అని, ఎంచి = భావించి, ఆ దేవుడు = ఆ భగవంతుడు, బ్రాహ్మణ+అర్థము = శ్రాద్ధ భోక్తగా ఉండుటకు, విధిన్ = శాస్త్రోక్తముగా, కయిసేయుటకున్ = అంగీకరించినందుకు, ఆ భావిని = ఆ పతివ్రతయైన సుశీల, ఆత్మన్ = తన మనస్సునందు, పొంగి = ఉప్పొంగిపోయి, హర్ష = సంతోషముతో, భావిత = కూడినదై, సర్వమున్ = కావలసిన పదార్థములన్నింటినీ, సిద్ధము+చేసెన్ = సిద్ధపరిచెను, ఈ లోన్ = ఇంతటిలోనే, అత్రిజుడు = అత్రి మహర్షి కుమారుడైన దత్తుడు, వెసన్ = వేగముగా, వచ్చెన్ = విచ్చెసెను, ద్విజుడు = ఆ విష్ణుదత్తుడు, అలోపముగాన్ = ఏ లోటు లేకుండా ఎంతో భక్తితో, పాద్యమున్ = కాళ్లు కడుక్కునే నీటిని, ఇచ్చెన్ = సమర్పించెను.

తాత్పర్యము:

ఆ దత్తప్రభువును దర్శిస్తేనే చాలు సమస్త కోరికలు సిద్ధరిస్తాయని సుశీల నమ్మింది. ఆ దేవాదిదేవుడే స్వయంగా తమ ఇంటి శ్రాద్ధ కర్మలో భోక్తగా ఉండటానికి వస్తున్నాడని తెలిసి ఆమె మనస్సు ఆనందంతో ఉప్పొంగిపోయింది. ఎంతో భక్తిశ్రద్ధలతో వంటలన్నీ క్షణాల మీద సిద్ధం చేసింది. ఇంతలోనే అత్రి కుమారుడైన దత్తస్వామి వారి ఇంటికి విచ్చేశారు. విష్ణుదత్తుడు ఎదురేగి, పరమ భక్తితో ఆయనకు పాద్యమిచ్చి సాదరంగా ఆహ్వానించాడు.

పద్యము 197 (గీత పద్యము)

గీ. ప్రభుఁ డుపాసీనుఁ డై వార్చి పావనుండు! యన్యప నెవని నిమంత్రించి తాత్మసముని వాఁడు రాఁ డే మునిన భీతి బ్రాహ్మణుండు పిసికికొనఁ జొచ్చె చేతులు విస్మరించి. (౧౯౭)

ప్రతిపదార్థము:

పావనుండు = పరమ పవిత్రుడైన, ప్రభుడు = ఆ దత్తప్రభువు, ఉపాసీనుడు+ఐ = ఆసనముపై కూర్చున్నవాడై, వార్చి = ఆచమనము చేసి సిద్ధముగా ఉండగా, బ్రాహ్మణుండు = ఆ విష్ణుదత్తుడు, ఆత్మసముని = తనతో సమానమైన విద్యావంతుడైన, అన్యపన్ (అన్యుడైన) = రెండవ బ్రాహ్మణుడిని (శ్రాద్ధ కర్మలో సాధారణంగా ఇద్దరు భోక్తలు ఉంటారు), ఎవనిన్ = ఏ బ్రాహ్మణుడిని అయితే, నిమంత్రించి త(డో) = ఆహ్వానించాడో, వాడు = ఆ రెండవ బ్రాహ్మణుడు, రాడు+ఏ = ఇంకా రాలేదేంటి!, అని, మునిన = మనసునందు, భీతిన్ = భయముతో, విస్మరించి = దిక్కుతోచక, చేతులు = తన హస్తములను, పిసికికొనన్+జొచ్చెన్ = పిసికికొనసాగెను.

తాత్పర్యము:

పరమ పవిత్రుడైన దత్తప్రభువు వచ్చి పీఠంపై కూర్చుని, ఆచమనం చేసి భోజనానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. శ్రాద్ధ కర్మ నియమం ప్రకారం పితృస్థానానికి ఒకరు, దేవస్థానానికి ఒకరు చొప్పున ఇద్దరు బ్రాహ్మణులు ఉండాలి. దేవుడైతే వచ్చారు కానీ, విష్ణుదత్తుడు ఆహ్వానించిన రెండవ సాధారణ బ్రాహ్మణుడు సమయానికి రాలేదు. దాంతో విష్ణుదత్తుడు భయంతో, ఆందోళనతో ఏం చేయాలో తోచక చేతులు పిసికికొనసాగాడు.

పద్యము 198 (గీత పద్యము)

గీ. దత్తదేవుఁ డస్మత్పితృస్థానమందుఁ గవ్యముం గొను నేఁడు సంకల్పయుక్తి నేఁ గృతార్థుఁడఁ బేతరులతోఁ గ్రమింతు నూర్ధ్వ మని పొంగెఁ గాని యీ యూహ యేది? (౧౯౮)

ప్రతిపదార్థము:

నేడు = ఈ రోజు, సంకల్ప = నా పుణ్య సంకల్ప ప్రభావమున, దత్తదేవుడు = సాక్షాత్ దత్తాత్రేయ స్వామి, అస్మత్ = నా యొక్క, పితృ = పితృదేవతల, స్థానమందున్ = స్థానమునందు, కవ్యమున్ = శ్రాద్ధ అన్నమును, కొనున్ = స్వీకరించుచున్నాడు, నేన్ = నేను, కృతార్థుడన్ = ధన్యుడనైతిని, పేతరులతోన్ (పితరులతో) = నా పితృదేవతలతో కలిసి, ఊర్ధ్వము = ఉత్తమ లోకములకు, క్రమింతున్ = వెళ్ళగలను, అని = అని, పొంగెన్ = విష్ణుదత్తుడు మనసున పొంగిపోయాడు, గాని = అయితే, ఈ ఊహ = ఇప్పుడు వచ్చిన ఈ ఆపద (రెండవ బ్రాహ్మణుడు రాకపోవుట) గురించిన ఊహ, ఏది = ముందు లేదు కదా!

తాత్పర్యము:

"సాక్షాత్ దత్తప్రభువే నా పితృస్థానంలో కూర్చుని శ్రాద్ధ అన్నాన్ని స్వీకరిస్తున్నారు, నా పితరులంతా ఉత్తమ లోకాలకు వెళతారు, నా జన్మ ధన్యమైంది" అని విష్ణుదత్తుడు ఒకవైపు సంతోషంతో ఉప్పొంగిపోతున్నాడు. కానీ, సమయానికి రెండవ బ్రాహ్మణుడు రాకపోవడమనే ఈ విఘ్నాన్ని తాను ముందుగా ఊహించలేకపోయాడు కదా అని ఆందోళన చెందాడు.

పద్యము 199 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. దేవవిభుండ! నీసమునిఁ దెచ్చెద మెచ్చటనుండి యంచు నా భావిని యింటనుండి గృహబాహిరభూమికి వచ్చి చూచె సం భావన వ్యోమమధ్యగతు భాస్కరుఁ జేతులు రెండు మోడ్చే రా నావట కెంచి యుంచెనొ? తదారచితంబొ? నుతించె నంచితూన్. (౧౯౯)

ప్రతిపదార్థము:

దేవవిభుండ = ఓ దేవేంద్రా!, (ఇక్కడ బృహస్పతి ఇంద్రునితో కథ చెప్పుచున్నాడు) ఆ భావిని = ఆ పతివ్రతయైన సుశీల, నీ సమూనిన్ (నీ సదృశుడైన బ్రాహ్మణుని) = దత్తస్వామితో సమానముగా కూర్చోబెట్టగల రెండవ బ్రాహ్మణుని, ఎచ్చటనుండి = ఎక్కడి నుండి, తెచ్చెదము = తీసుకరాగలము?, అంచున్ = అని ఆలోచిస్తూ, ఇంటనుండి = గృహము లోపలి నుండి, గృహ = ఇంటి యొక్క, బాహిర = వెలుపలి, భూమికిన్ = ప్రదేశమునకు, వచ్చి = విచ్చేసి, వ్యోమ = ఆకాశము యొక్క, మధ్యగతున్ = మధ్యలో ఉన్నట్టి, భాస్కరున్ = సూర్యభగవానుని, చూచెన్ = గమనించెను, సంభావనన్ = భక్తితో, చేతులు రెండున్ = తన రెండు హస్తములను, మోడ్చేన్ = ముగించెను, అంచితూన్ (అంచితముగా) = పూజ్యముగా, నుతించెన్ = స్తుతించెను, రాన్ = స్వామి వచ్చుటకు, ఆవటకెంచి (ఆవటించి/నిర్ణయించి) = సమయమును చూసి, ఉంచెనో = అలా చేసెనో, తద్+ఆరచితంబొ = ఆ దేవుని లీలయేమో!

తాత్పర్యము:

"ఓ దేవేంద్రా! ఆ సమయంలో సుశీల 'దత్తస్వామితో సమానంగా కూర్చోబెట్టవలసిన రెండవ బ్రాహ్మణుడిని ఈ నడిమధ్య పగటిపూట ఎక్కడి నుండి తీసుకురాగలం?' అని కంగారుపడుతూ ఇంటి బయటకు వచ్చింది. ఆకాశం నడిమధ్యలో ప్రజ్వరిల్లుతున్న సూర్యభగవానుని చూసి, భక్తితో రెండు చేతులెత్తి నమస్కరించి మనసారా స్తుతించింది. సమయానికి రెండవ బ్రాహ్మణుడు రాకపోవడం వెనుక ఆ దత్తప్రభువు లీల ఏమైనా దాగి ఉందేమో కదా!" అని బృహస్పతి పలికెను.

పద్యము 200 (సీస పద్యము)

సీ. జగదేకబంధుండ! సవితృండ! సర్వాత్మ! సర్వధీసాక్షి! ని న్నున్నుతింతు జడము సుషుప్తివిశ్వము నీకృతమ్మునఁ గాదె సచేతనకలన వెలయు నది గాక మాయతో నఖిలవికార జా తముఁ గూర్చి యంతరాత్మవుగఁ జేరి సర్వపరుండవు సర్వదృక్కువు నవు నీ కిందు విజ్ఞాపనీయ మేది?

 వచ్చి కూర్చున్నవాఁ డత్రివంశవర్ధ
 నుఁడు నిమంత్రితుఁ డై త్వదన్యుఁడు లేఁడు
 తత్సముఁడు వినుచుంటె? ప్రార్థనము దేవ!
 ముప్పు రాకుండ మెలఁగుము మ్రొక్కెద నన. (౨౦0)

ప్రతిపదార్థము:

జగత్+ఏకబంధుండ = లోకమునకంతటికీ ఏకైక బంధువైనవాడా!, సవితృండ = సమస్తమును సృష్టించి ప్రకాశింపజేసే సూర్యదేవా!, సర్వ+आत्म (సర్వాత్మ) = సమస్త జీవులలో అంతర్యామిగా ఉన్నవాడా!, సర్వ = అందరి, ధీ = బుద్ధులకు, సాక్షి = సాక్షి భూతుడా!, నిన్ = నిన్ను, నుతింతున్ = ప్రార్థించుచున్నాను, జడము = చేతనము లేని ఈ సృష్టియు, సుషుప్తి = గాఢ నిద్రలో మునిగిన, విశ్వము = ఈ లోకమును, నీ కృతమ్మునన్+కాదె = నీ ఉదయము (కృప) వలననే కదా!, సచేతన = చేతనత్వముతో కూడిన, కలనన్ = ప్రవృత్తితో, వెలయున్ = ప్రకాశించును, అది గాక = అంతేకాకుండా, మాయతోన్ = నీ మాయా శక్తి చేత, అఖిల = సమస్త, వికార = సృష్టి వికారముల యొక్క, జాతమున్ = సమూహమును, కూర్చి = నిర్మించి, అంతరాత్మవుగాన్ = జీవుల లోపల అంతర్యామివై, చేరి = ప్రవేశించి, సర్వపరుండవు = అందరికంటే శ్రేష్ఠుడవును, సర్వదృక్కువును = అంతా చూసే సర్వజ్ఞుడవును, అవు = అయిన, నీకిందున్ = నీకు ఈ సమయంలో, విజ్ఞాపనీయము = నేను కొత్తగా విన్నవించవలసినది, ఏది = ఏమున్నది? (అంతా నీకు తెలిసినదే), దేవ = ఓ సూర్యభగవానుడా!, నిమంత్రితుడు+ఐ = మా ఇంటి శ్రాద్ధ భోజనమునకు ఆహ్వానితుడై, వచ్చి = విచ్చేసి, కూర్చున్నవాడు = ఆసనముపై ఆసీనుడైనవాడు, అత్రివంశవర్ధనుడు = అత్రి మహర్షి వంశాన్ని ఉద్ధరించే సాక్షాత్ దత్తాత్రేయ స్వామి, త్వద్+అన్యుడు = ఆయనతో సమానముగా కూర్చోబెట్టగల రెండవవాడు, లేడు = ఇక్కడ ఎవ్వరూ లేరు, తత్సముడు = ఆ స్వామికి సాటియైనవాడిని (పితృకార్యమునకు తగినవానిని తెచ్చుట), వినుచుంటె = నీకు తెలియనిదా?, ప్రార్థనము = నా ఈ చిన్న విన్నపమును ఆలకించి, ముప్పు = మా పితృకార్యమునకు విఘ్నమనే కీడు, రాకుండన్ = సంభవింపకుండా, మెలఁగుము = రక్షించుము, మ్రొక్కెదన్ = నీకు నమస్కరిస్తున్నాను, అనన్ = అని సుశీల ప్రార్థించగా.

తాత్పర్యము:

సుశీల సూర్యభగవానుని చూసి ఈ విధంగా స్తుతించింది: "ఓ జగద్బంధువా! సూర్యదేవా! సర్వాంతర్యామీ! లోకములోని బుద్ధులన్నింటికీ సాక్షి భూతుడైన నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను. జడమైన ఈ ప్రకృతి, చీకటిలో మునిగిన ఈ విశ్వము నీ కాంతి వల్లే కదా చైతన్యాన్ని పొందుతున్నాయి! నీ మాయా శక్తితో సమస్త సృష్టిని నిర్మించి, అందరిలో అంతరాత్మగా ఉన్న సర్వజ్ఞుడవైన నీకు నేను కొత్తగా విన్నవించవలసినది ఏముంది? దేవా! మా ఇంటి శ్రాద్ధ కర్మకు సాక్షాత్ దత్తాత్రేయ స్వామి విచ్చేశారు. ఆయనతో సమానంగా కూర్చోబెట్టడానికి మాకు రెండవ బ్రాహ్మణుడు దొరకడం లేదు. మా పితృకార్యానికి ఎలాంటి లోటు రాకుండా, ఈ విఘ్నం నుండి మమ్మల్ని రక్షించు తండ్రీ! నీకు వందనములు." అని ప్రార్థించెను.

విశేషాలు:

సుశీల చేసిన ఈ 'సూర్య స్తుతి' వేదాంత పరమైన లోతైన అర్థములతో, సూర్యుడే సర్వ జగత్ సాక్షి మరియు అంతర్యామి అనే సత్యాన్ని చాటుతోంది. సీస పద్య నియమములు, నడక ఎంతో రమణీయంగా భక్తిరసాన్ని పండిస్తున్నాయి.

పద్యము 201 (సీస పద్యము)

సీ. పతిదేవతామణి ప్రార్థనమ్మును గొన

కున్న ముప్పగు నని యులికిపడెనొ?

దత్తదేవునిసాటి దగు నేర్చి కూర్చుండ

నని మురిపెమ్మున నర్థిఁ గొనెనొ?

యెంత ఉద్యోగంబు లేక గాశ్యపుఁడు బ్ర

హ్మార్థమై లెక్కింతు నని తలఁచెనొ?

యిప్పుడు రా నన మోడి కీ సోమయాజి రే

పనలు పిలువఁడొ యంచు వెసఁ దిరిగెనొ?

మూర్తిమంతుఁడై యల వేదమూర్తి తపను

డట్టి సాకారసామ్యత్వ మధిగమించి

మించు మెలఁపున నచటికిఁ దేఁచి స్వయము

గా సతిం గని నేఁ జేయఁగలను దేది యనె. (౨౦౧)

ప్రతిపదార్థము:

పతిదేవతామణి = పతివ్రతా శిరోమణియైన ఆ సుశీల యొక్క, ప్రార్థనమ్మును = విన్నపమును, కొనకున్నన్ = అంగీకరించకపోతే, ముప్పు+అగున్ = కీడు సంభవించును, అని = అని, ఉలికిపడెనొ = భయపడెనో!, దత్తదేవుని = దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క, సాటి = సమానత్వమును, తగున్ = తగినట్లుగా, నేర్చి = ప్రదర్శించి, కూర్చుండన్ = ఆసనముపై కూర్చోవాలని, మురిపెమ్మునన్ = కుతూహలముతో, అర్థిన్+కొనెనొ = కోరుకొనెనో!, ఎంత = ఎంతటి, ఉద్యోగంబు = వ్యాపారము (పని), లేక = లేకపోయినను, గాశ్యపుడు = కశ్యప ప్రజాపతి కుమారుడైన ఆ సూర్యుడు, బ్రహ్మ+అర్థము+ఐ = ఆ బ్రాహ్మణుని శ్రాద్ధ కార్యము కొరకు, లెక్కింతున్ = సిద్ధపడెదను, అని = అని, తలఁచెనొ = భావించెనో!, ఇప్పుడు = ఈ సమయంలో, రాన్+అనన్ = రాలేను అని చెప్తే, మోడికిన్ = పంతముతో, ఈ సోమయాజి = యజ్ఞము చేసిన ఈ విష్ణుదత్తుడు, రేపు+అనలు = ఇకపై ఎన్నడూ, పిలువడొ = నన్ను ఆహ్వానించడో, అంచున్ = అని భావించి, వెసన్ = వేగముగా, తిరిగెనో = ఇటు వైపు మొగ్గెనో!, అల = ఆ, వేదమూర్తి = వేద స్వరూపుడైన, తపనుడు = సూర్యభగవానుడు, మూర్తిమంతుడు+ఐ = ఒక మానవ రూపము ధరించినవాడై, అట్టి = అటువంటి, సాకార = ఆకారముతో కూడిన, సామ్యత్వము = బ్రాహ్మణ రూప సామ్యమును, అధిగమించి = పొంది, మించు = మిక్కిలి, మెలఁపునన్ = నైపుణ్యముతో, అచటికిన్ = ఆ విష్ణుదత్తుని ఇంటికి, తేఁచి (వచ్చి) = విచ్చేసి, స్వయముగాన్ = తనే స్వయంగా, సతిన్ = ఆ సుశీలను, కని = చూసి, నేన్ = నేను, చేయఁగలదు = చేయవలసినది, ఏది = ఏమిటి?, అనెన్ = అని అడిగెను.

తాత్పర్యము:

పతివ్రతయైన సుశీల ప్రార్థన ఆలకించకపోతే ఎక్కడ కీడు జరుగుతుందో అని భయపడ్డాడో, లేక దత్తాత్రేయ స్వామితో సమానంగా కూర్చునే భాగ్యం దక్కుతుందని మురిసిపోయాడో, కశ్యప కుమారుడైన ఆ సూర్యదేవుడు పితృకార్యం కొరకు తానే స్వయంగా రావాలని తలచాడో, లేక ఇప్పుడు కాదంటే ఈ సోమయాజి మళ్లీ నన్ను పిలవడని భావించాడో గానీ—సాక్షాత్ వేద స్వరూపుడైన ఆ సూర్యభగవానుడు ఒక బ్రాహ్మణుని రూపం ధరించి, ఎంతో లాలిత్యంతో ఆ ఇంటి ముంగిట ప్రత్యక్షమయ్యాడు. సుశీలను చూసి, "అమ్మా! నేను చేయవలసిన పని ఏమిటో చెప్పు" అని అడిగాడు.

విశేషాలు:

భక్తురాలి ప్రార్థనకు సూర్యభగవానుడు ఆకాశం నుండి కిందకు దిగి రావడం, అందునా శ్రాద్ధ భోక్తగా రావడానికి సిద్ధపడడం సుశీల పాతివ్రత్య మహత్త్వానికి పరమావధి.

పద్యము 202 (గీత పద్యము)

గీ. శ్రాద్ధమున నిన్ను రెండవ బ్రాహ్మణునిగ

నే నిమంత్రించితి నటంచు నెలఁత పలుక

నట్ల యవుఁగాత మనుచుఁ బాద్యమును గొనుచు

స్వాసనమ్మున సుస్థిరుఁ డయ్యె రవియు. (౨౦౨)

ప్రతిపదార్థము:

నెలఁత = ఆ ఉత్తమ ఇల్లాలు సుశీల, శ్రాద్ధమునన్ = మా ఇంటి పితృకార్యమునందు, నిన్ను = మిమ్మల్ని, రెండవ = రెండవవాడైన, బ్రాహ్మణునిగన్ = బ్రాహ్మణ భోక్తగా, నిమంత్రించితిన్ = ఆహ్వానించుచున్నాను, అటంచున్ = అని, పలుకన్ = చెప్పగా, రవియున్ = ఆ సూర్యభగవానుడును, అట్లు+అ = అలాగే, అవున్+కాతము = జరుగుగాక, అనుచున్ = అని పలుకుతూ, పాద్యమును = కాళ్లు కడుక్కునే నీటిని, కొనుచున్ = స్వీకరిస్తూ, స్వ+ఆసనమ్మునన్ = తనకు నిర్దేశించిన ఆసనమునందు, సుస్థిరుడు+అయ్యెన్ = స్థిరముగా కూర్చుండెను.

తాత్పర్యము:

ఆ వచ్చిన బ్రాహ్మణుడిని చూసి సుశీల, "అయ్యా! మా ఇంటి శ్రాద్ధ కర్మలో మిమ్మల్ని రెండవ భోక్తగా ఆహ్వానిస్తున్నాను" అని పలికింది. దానికి ఆ సూర్యదేవుడు "అలాగే కానివ్వు" అని అంగీకరించి, వారు ఇచ్చిన పాదప్రక్షాళన జలాన్ని స్వీకరించి, తనకు కేటాయించిన పీఠంపై ప్రశాంతంగా ఆసీనుడయ్యాడు.

పద్యము 203 (కంద పద్యము)

క. ఇరువుర మిప్పటి కై తిమి

సరి మూఁడవవాఁడు లేఁడొ? శ్రాద్ధ మెటులు దేవ

రహిత మైనం జెల్లుం

బరహితముగ ననుచు యోగివరుఁ డన సతియున్. (౨౦౩)

ప్రతిపదార్థము:

ఇప్పటికిన్ = ఈ సమయమునకు, ఇరువురము = మేము ఇద్దరము (నేను, ఈ బ్రాహ్మణుడు), ఐతిమి = సరిపోయాము, సరి = సరియైన, మూఁడవవాఁడు = మూడవ బ్రాహ్మణుడు (విశ్వేదేవ స్థానమున లేదా విష్ణు స్థానమున), లేఁడొ = లేడా?, దేవరహితము = దేవతా స్థానము లేకుండా, ఐనన్ = చేసినచో, శ్రాద్ధము = ఈ పิตృకార్యము, ఎటులు = ఏ విధముగా, చెల్లున్ = శాస్త్రబద్ధమగును?, పరహితముగన్ = లోకహితముగా ఉండేలా చేయాలి కదా, అనుచున్ = అని, యోగివరుడు = యోగి శ్రేష్ఠుడైన దత్తస్వామి, అనన్ = పలుకగా, సతియున్ = ఆ సుశీలయు.

తాత్పర్యము:

పితృస్థానానికి, దేవస్థానానికి ఇద్దరు బ్రాహ్మణులైతే సరిపోయారు. కానీ శ్రాద్ధకర్మలో సాక్షాత్ మహావిష్ణు స్వరూపంగా భావించి పూజించడానికి 'విష్ణు స్థానం' అని మూడవ బ్రాహ్మణుడు ఉండాలి. అది గమనించిన దత్తేదేవుడు, "ఓయీ! ఇద్దరమైతే అయ్యాము కానీ మూడవవాడు లేడేంటి? దేవస్థానం లేకుండా శ్రాద్ధకర్మ పూర్తికాదు కదా!" అని అడిగాడు. దానికి సుశీల మళ్లీ ఉపాయం ఆలోచించింది.

పద్యము 204 (కంద పద్యము)

క. స్వవిహారమ్మునఁ జొచ్చెను

బవిమలమతి వీతిహోత్రుఁ బ్రార్థించెను భ

క్తివశమ్మున నాతర మై

భవనేశ్వర! వేగ లెమ్ము పురదేహముతోన్. (౨౦౪)

ప్రతిపదార్థము:

పవిమలమతి (ప్రవిమలమతి) = పరమ పవిత్రమైన బుద్ధి గల ఆ సుశీల, స్వ+విహారమ్మునన్ = తన యజ్ఞశాల లోపలికి, చొచ్చెను = ప్రవేశించినదై, భక్తి = భక్తి యొక్క, వశమ్మునన్ = ప్రభావము చేత, ఆతరము+ఐ (ఆతురత కలిగి), వీతిహోత్రున్ = అగ్నిదేవుని, ప్రార్థించెను = వేడుకొనెను, భవనేశ్వర = ఓ గృహమునకు అధిపతియైన అగ్నిదేవా!, పురదేహముతోన్ (పురుషదేహముతో) = ఒక బ్రాహ్మణ పురుషుని రూపముతో, వేగన్ = త్వరగా, లెమ్ము = ఈ కుండము నుండి బయటకు రమ్ము.

తాత్పర్యము:

నిర్మలమైన బుద్ధి గల సుశీల వెంటనే గృహంలోని యజ్ఞశాల (వంటశాల) లోకి వెళ్లి, అక్కడ వెలుగుతున్న గార్హపత్యాగ్నికి నమస్కరించింది. ఎంతో ఆతురతతో, భక్తితో అగ్నిదేవుని ఇలా ప్రార్థించింది: "ఓ భవనేశ్వరా! అగ్నిదేవా! మా పితృకార్యానికి విఘ్నం కలగకుండా, నీవు ఇప్పుడే ఒక ఉత్తమ బ్రాహ్మణుని రూపం ధరించి ఈ యజ్ఞకుండం నుండి బయటకు విచ్చేయుము."

పద్యము 205 (కంద పద్యము)

క. భగవంతుఁ డత్రిపుత్రుఁడు

స్వగృహమ్మునఁ శ్రాద్ధమందు దర్శనము గొన న్వై

భగుఁడుం డోడుగ నిను మూ

ఢునివాని సమానుఁడ వని యాత్మ నయించెన్. (౨౦౫)

ప్రతిపదార్థము:

భగవంతుడు = సాక్షాత్ భగవానుడైన, అత్రిపుత్రుడు = దత్తాత్రేయుడు, స్వ+గృహమ్మునన్ = మన ఇంటిలోనే, శ్రాద్ధమందున్ = పితృకార్యమునందు, దర్శనము+గొనన్ = భోక్తగా కూర్చుని ఉండగా, వైభగుడుండు (వైభవుడు/భానుడు) = సూర్యభగవానుడు కూడా, ఓడుగన్ (వెనుకాడక), నినున్ = నిన్ను, మూఢునివాని (మునుల వాని) = మునుల చేత పూజింపబడువానిని, సమానుఁడవు = తనకు సాటియైనవానిగా, ఆత్మన్ = తన మనస్సునందు, నయించెన్ (ఎంచెన్) = భావించి వచ్చాడు కదా!

తాత్పర్యము:

"అగ్నిదేవా! అత్రి మహర్షి కుమారుడైన దత్తప్రభువే మన ఇంటి శ్రాద్ధంలో కూర్చున్నారు. ఆయన ప్రార్థన మన్నించి సూర్యభగవానుడు కూడా వచ్చి కూర్చున్నాడు. మరి దేవతలకు హవ్యాలను చేరవేసే నీవు కూడా ఆయనకు సమానుడివి కదా! నీవు రాకపోవడం తగునా?" అని సుశీల వేడుకుంది.

పద్యము 206 (సీస పద్యము)

సీ. వైశ్వానరుండ! హవ్యము కవ్యముం గొను

వాఁడ! దివ్యవరుండ! వందనమ్ము

లఖిల దేవతలకు నాస్యభూతుండ! న

స్థూమకేతుండ! యనుగ్రహింపు

గృహపతీ! నీ కివే కేల్మోడ్పు లఖిలక

ర్మాధ్యక్ష! నా మొఱ లాలింపు

మిలువేల్పు వింక నె ల్లెడసేయనవు నీకు

నెట్టిసంకటమొ? నీ వెఱుఁగకుంచె?

యనుచుఁ బ్రార్థించుచుండ న య్యగ్ని దేవు

డొక్కకుండంబునుండి యంశోత్థితుఁ డయి

కుండమున నన్యాంశంబు మండుచుండ

వచ్చి స్వాసన మొనసెను బాద్యముఁ గొని. (౨౦౬)

ప్రతిపదార్థము:

వైశ్వానరుండ = ఓ అగ్నిదేవా!, హవ్యము = దేవతలకు ఇచ్చే అన్నమును, కవ్యమున్ = పితరులకు ఇచ్చే అన్నమును, కొనువాఁడ = స్వీకరించి చేరవేయువాడా!, దివ్యవరుండ = దివ్యులైన దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా!, వందనమ్ములు = నీకు నమస్కారములు, అఖిల = సమస్త, దేవతలకున్ = దేవతలకు, ఆస్యభూతుండ = ముఖము వంటివాడా!, నస్థూమకేతుండ (ధూమకేతుండ) = పొగయే ధ్వజముగా గలవాడా!, అనుగ్రహింపు = నన్ను కరుణించుము, గృహపతీ = గృహమును రక్షించే యజ్ఞేశ్వరా!, నీకు+ఇవే = నీకు ఇరుగో, కేల్మోడ్పులు = చేతులెత్తి చేసే నమస్కారములు, అఖిల = సమస్త, కర్మ+అధ్యక్ష = వైదిక కర్మలకు సాక్షివైనవాడా!, నా = నా యొక్క, మొఱలు = ఆవేదనను, ఆలింపుము = ఆలకించుము, ఇలువేల్పువు = మా ఇంటి దైవానివి, ఇంకన్ = ఇకపై, ఎల్లెడ = అన్ని ప్రదేశములందు, సేయనవు (ప్రకాశించువాడవు), నీకున్ = నీకు, ఎట్టి = ఎటువంటి, సంకటమొ = కష్టము వచ్చినదో, నీవు = నీవు, ఎఱుఁగకుంచె (ఎఱుగవా) = తెలుసుకోలేవా!, అనుచున్ = అని, ప్రార్థించుచుండన్ = సుశీల వేడుకొనుచుండగా, ఆ అగ్నిదేవుడు = ఆ అగ్నిభగవానుడు, ఒక్క = ఆ యజ్ఞ, కుండంబునుండి = కుండము నుండి, అంశ+ఉత్థితుడు+అయి = తన ఒకానొక తేజో అంశతో బ్రాహ్మణ రూపమున పైకి లేచినవాడై, కుండమునన్ = ఆ యజ్ఞ గుండములో, అన్యాంశంబు = తన మరొక అగ్ని రూపము, మండుచుండన్ = వెలుగుతూనే ఉండగా, వచ్చి = బయటకు విచ్చేసి, పాద్యమున్ = కాళ్లు కడుక్కునే జలాన్ని, కొని = స్వీకరించి, స్వ+ఆసనము = తనకు కేటాయించిన మూడవ పీఠమును, ఒనసెన్ (అలంకరించెను) = అధిరోహించెను.

తాత్పర్యము:

సుశీల అగ్నిదేవుని ఈ విధంగా స్తుతించింది: "ఓ వైశ్వానరా! హవ్యకవ్యాలను మోసేవాడా! దేవతా శ్రేష్ఠుడా! నీకు వందనములు. సమస్త దేవతలకు ముఖము వంటివాడా, ధూమకేతువా, నన్ను అనుగ్రహించు. మా ఇలువేల్పవైన నీకు మా సంకటం తెలియనిదా? నా మొర ఆలకించి మా పితృకార్యాన్ని రక్షించు." ఆమె అలా ప్రార్థించగానే, యజ్ఞకుండంలో అగ్ని అలాగే వెలుగుతుండగా, అగ్నిదేవుడు తన ఒక అంశతో దివ్యుడైన బ్రాహ్మణుడి రూపంలో బయటకు వచ్చాడు. పాద్యమును స్వీకరించి, విష్ణు స్థానమున నిర్దేశించిన మూడవ పీఠంపై ఆసీనుడయ్యాడు.

विशేషాలు:

అగ్నిహోత్రుడు తన రూపము కుండములో మండుచుండగానే, మరొక సాకార రూపముతో శ్రాద్ధ భోజనానికి రావడం దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క లీలా విలాసము, సుశీల భక్తి శక్తి.

పద్యము 207 (కంద పద్యము)

క. అది గనుఁగొని భగవంతుఁడె

మది విస్మయ మొందె దీని మాహాత్మ్యం బి

ట్టిది లే పొమ్మని హరితో

పదశాంబుధిమగ్న తాప్రసక్తుం డయ్యెన్. (౨౦౭)

ప్రతిపదార్థము:

అది = సూర్యుడు, అగ్నిదేవుడు బ్రాహ్మణ రూపాలలో వచ్చి కూర్చోవడం, కనుఁగొని = చూసి, భగవంతుడు+ఎ = సాక్షాత్ దత్తాత్రేయ స్వామియే, మదిన్ = తన మనస్సునందు, విస్మయము+ఒందెన్ = ఎంతో ఆశ్చర్యపోయాడు, దీని = ఈ సుశీల యొక్క, మాహాత్మ్యము = పాతివ్రత్య మహిమ, ఇట్టిది = ఇంతటి గొప్పదా!, లేపొమ్మని (భలే పొమ్మని) = ఆహా ఎంత అద్భుతము!, అని = అని భావిస్తూ, హరి = సంతోషము అనే, తోపద (తోయద/తోష)+అంబుధి = ఆనంద సముద్రమునందు, మగ్న = మునిగిపోయినవాడై, తాప్రసక్తుండు (ధ్యానప్రసక్తుడు)+అయ్యెన్ = తన్మయత్వమును పొందెను.

తాత్పర్యము:

తన పిలుపునకు సూర్యుడు, అగ్నిదేవుడు బ్రాహ్మణ రూపాలలో వచ్చి కూర్చోవడం చూసి సాక్షాత్ దత్తాత్రేయ స్వామియే ఆశ్చర్యపోయాడు. "ఆహా! ఈ సుశీల పాతివ్రత్య మహత్యం ఎంత గొప్పది!" అని మనస్సులో మెచ్చుకుంటూ, ఆనంద సముద్రంలో మునిగిపోయి, ఎంతో సంతోషాన్ని పొందాడు.

పద్యము 208 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. భానుఁడు చిత్రభానుఁ డధిభానుఁడు భోక్తలు దైవపితృత్వసా

స్థానములాడఁగా గర యజమానుఁడు నూననము పాకశుద్ధి సం

ధాన మటంచుఁ బత్ని చరితంబె వచించెడు నిట్టి శ్రాద్ధ మొం

దేని గన న్విశేషం గలదె? యిద్దియె చాలదె? యెంతకేనియున్. (౨౦౮)

ప్రతిపదార్థము:

భానుఁడు = సూర్యభగవానుడు, చిత్రభానుఁడు = అగ్నిదేవుడు, అధిభానుఁడు (ఇక్కడ దత్తేదేవుడు లేదా ప్రధాన భోక్త) = పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన దత్తుడు, భోక్తలు+ఐ = భోక్తలుగా మారి, దైవ = దేవతా స్థానము, పితృత్వ = పితృ స్థానములలో, ఆడఁగా (కూర్చోగా), గర (పరమ) = శ్రేష్ఠుడైన, యజమానుఁడు = ఆ ఇండ్ల యజమాని విష్ణుదత్తుడు, నూననము (న్యూనత లేని/లోటు లేని), పాకశుద్ధి = వంటల పవిత్రత, సంధానము = సమకూర్చబడినది, అటంచున్ = అంటూ, పత్ని = ఆ యిల్లాలు సుశీల యొక్క, చరితంబె = పాతివ్రత్య ప్రవర్తననే, వచించెడు = చాటిచెబుతున్న, ఇట్టి = ఇటువంటి, శ్రాద్ధము = పితృకార్యము, ఒందేని (ఎక్కడనైనా) = ఏ లోకమునందైనా, గనన్ = చూచుటకు, విశేషం కలదె = ఇంతకంటే గొప్ప విశేషము ఉంటుందా?, ఎంతకేనియున్ = ఎంతటివారికైనా, ఇద్దియే = ఈ ఒక్క గాథయే, చాలదె = సరిపోదా!

తాత్పర్యము:

సూర్యుడు, అగ్నిదేవుడు, సాక్షాత్ దత్తాత్రేయ స్వామి భోక్తలుగా మారి దేవ, పితృ స్థానాలను అలంకరించారు. యజమానియైన విష్ణుదత్తుడు భక్తితో నిలబడ్డాడు. సుశీల ఏ లోటూ లేకుండా పరమ పవిత్రంగా వంటలు చేసి వడ్డించింది. ఆ ఇల్లాలి పవిత్ర చరిత్రను చాటిచెప్పే ఇటువంటి శ్రాద్ధ కర్మ ముల్లోకాలలో ఎక్కడైనా జరిగి ఉంటుందా? విష్ణుదత్తుని ఇంట జరిగిన ఈ ఒక్క ఘట్టమే వారి భక్తికి, ధర్మానికి పరమ నిదర్శనం కదా!

పద్యము 209 (గీత పద్యము)

గీ. విధిగ భోజన మొనరించి వేల్పులు మువు

రెంచి “తృప్తోస్మి” యంచు నాచమించి రేపు

డపుడె యక్షయ మనిపించి యది సమాప్తి

నొందఁగాఁజేసి దంపతు లుభయు లాప్తి. (౨౦౯)

ప్రతిపదార్థము:

మువురు = ముగ్గురైన, వేల్పులు = ఆ దేవతలు (దత్తుడు, సూర్యుడు, అగ్నిదేవుడు), విధిగన్ = శాస్త్రోక్తముగా, భోజనము = శ్రాద్ధ భోజనమును, ఒనరించి = ఆరగించి, ఎంచి = మనసున మెచ్చుకొని, తృప్తోస్మి = మేము పరిపూర్ణముగా తృప్తి చెందాము, అంచున్ = అని పలుకుతూ, ఆచమించిరి = ఆచమనము చేసిరి, అపుడె = ఆ క్షణమునందే, రేపుడు (ఆశీస్సులతో) = ఆ దంపతులకు, అక్షయము = మీ పుణ్యఫలము ఎన్నటికీ తరిగిపోని అక్షయమగుగాక, అనిపించి = అని దీవించి, దంపతులు = ఆ విష్ణుదత్త సుశీలలు, ఉభయులు = ఇద్దరును, ఆప్తిన్ = పరమానందము నొందునట్లుగా, అది = ఆ శ్రాద్ధమును, సమాప్తిన్+ఒందగాన్+చేసి = సంపూర్ణముగా ముగించి (అంతర్థానమైరి).

తాత్పర్యము:

ఆ ముగ్గురు దేవతలు శాస్త్రోక్తముగా భోజనము చేసి, "తృప్తోస్మి" (తృప్తి చెందాము) అని పలికి ఆచమనం చేశారు. ఆ దంపతుల భక్తికి మెచ్చి, "మీ పితృదేవతలకు, మీకు ఈ పుణ్యఫలం ఎన్నటికీ తరిగిపోని అక్షయమగుగాక!" అని దీవించి, ఆ శ్రాద్ధ కర్మను మంగళకరంగా పూర్తి చేసి అంతర్థానమయ్యారు. దాంతో ఆ దంపతులు ఇద్దరూ తమ జన్మ ధన్యమైందని పరమానందాన్ని పొందారు.

विशేషాలు:

ఈ వృత్తాంతము ద్వారా దేవగురువైన బృహస్పతి ఇంద్రునికి "గృహస్థు చేసే నిత్య కర్మలు, పితృకార్యములు ఎంతటి శ్రద్ధతో కూడినవో, అవి సాక్షాత్ దేవతలను సైతం ఏ విధంగా ప్రసన్నం చేసుకుంటాయో" నిరూపించారు. దత్తాత్రేయ స్వామి ఈ లీలలను కార్తవీర్యార్జునునికి ఉపదేశించారు.

విష్ణుదత్తుని దత్తాత్రేయ అష్టోత్తర శతనామ స్తోత్రము

పద్యము 210 (కంద పద్యము)

క. సాష్టాంగ మెఱఁగి విధి నుప

విష్ణునిఁ గొనియాడి రససి విష్ణు నిభు న్వై

విష్టపముఖ్యులు వా

రష్టోత్తరశతపద స్తవాధితికృతిన్.

ప్రతిపదార్థము:

వైవిష్టపముఖ్యులు = దేవతా శ్రేష్ఠుల చేత సదా కీర్తింపబడువాడును, విష్ణు నిభున్ = శ్రీమహావిష్ణువుతో సమానుడైనవాడును అయిన ఆ దత్తదేవుని, విధిన్ = శాస్త్రోక్త విధి ననుసరించి, ఉపవిష్ణునిన్ = పీఠముపై కూర్చున్నవానిని, సాష్టాంగము = భూమిపై పడి సాష్టాంగ ప్రణామము, ఎఱఁగి = ఆచరించి, కొనియాడి = స్తుతించి, రససి = మనస్సున సంతోషించి, వారు = ఆ విష్ణుదత్త దంపతులు, అష్టోత్తర+శతపద = నూట ఎనిమిది నామములతో కూడిన, స్తవ = స్తోత్రము యొక్క, అధితి = పఠనమును, కృతిన్ = కావించిరి.

తాత్పర్యము:

పీఠముపై ఆసీనుడై ఉన్నట్టి, దేవతా శ్రేష్ఠుల చేత కొనియాడబడువాడును, విష్ణు సమానుడును అయిన ఆ దత్తప్రభువుకు విష్ణుదత్తుడు సాష్టాంగ ప్రణామం చేశాడు. మనస్సులో అమితమైన ఆనందంతో ఆ స్వామిని నూట ఎనిమిది దివ్య నామములతో (అష్టోత్తర శతనామములతో) స్తోత్రము చేయడం ప్రారంభించాడు.

విశేషాలు:

ఇక్కడి నుండి విష్ణుదత్తుడు సాక్షాత్కరించిన దత్తాత్రేయ స్వామిని నిష్కల్మష హృదయంతో కీర్తించిన అద్భుత నామ వైభవం ఆరంభమగుచున్నది.

పద్యము 211 (సీస పద్యము)

సీ. ఆనందదాత, దత్తాత్రేయు, హరిఁ, ఓృష్ణ,

నున్నదవేషవిద్యోతమాను,

మునిబాలు, విష్ణు, దేవుని, దిగంబరు, బిశా

చరుచి, విజ్ఞానసాగరునిఁ, ఓవిని,

యోగిని, భోగిని, భోగమోక్షప్రду,

జయు, ననసూయాత్మజును, నగ్ను,

విశ్వదేవస్వరూపి, నురుక్రము, నిశా

లాక్షునిఁ, గార్తవీర్యవరదు, గురు,

వరదునిఁ, బరమానందసంపచ్ఛరీరు,

వివిధరూపధరుఁ, హృద్య, వేదవేద్య,

దైవతేశేశ, భక్తచింతామణి, మదిఁ

బ్రస్తుతింతుము ప్రణతిపూర్వముగ నెపుడు.

ప్రతిపదార్థము:

ఆనందదాతన్ = ఆనందమును ఇచ్చువాడును, దత్తాత్రేయున్ = దత్తాత్రేయుడును, హరిన్ = పాపములను హరించే హరియును, కృష్ణన్ = కృష్ణుడును, ఉన్నదвеష = పిచ్చివాని వలె వేషము చేత, విద్యోతమానున్ = ప్రకాశించేవాడును, మునిబాలున్ = ముని కుమారుడును, విష్ణున్ = సర్వవ్యాపియైన విష్ణువును, దేవునిన్ = ప్రకాశ స్వరూపుడైన దేవుడును, దిగంబరున్ = దిక్కులే వస్త్రముగా గలవాడును, బిశాచరుచి = పిశాచము వంటి లీలా రూపము కలవాడును, విజ్ఞానసాగరునిన్ = జ్ఞాన సముద్రుడైనవాడును, కవినిన్ = క్రాంతదర్శియైన కవియును, యోగినిన్ = యోగీశ్వరుడును, భోగినిన్ = భోగములను అనుభవించువాడును, భోగమోక్షప్రదున్ = ఇటు ఐహిక భోగములను అటు పారమార్ధిక మోక్షమును ఇచ్చేవాడును, జయున్ = సర్వోత్కృష్ట జయ స్వరూపుడును, అనసూయా+ఆత్మజునున్ = అనసూయాదేవి కుమారుడును, నగ్నున్ = వస్త్రము లేని అవధూతయును, విశ్వదేవస్వరూపిన్ = విశ్వమునందలి సమస్త దేవతల స్వరూపమైనవాడును, ఉరుక్రమున్ = గొప్ప విక్రమము కలవాడును, నిశాలాక్షునిన్ = విశాలమైన కన్నులు కలవాడును, గార్తవీర్యవరదున్ = కార్తవీర్యార్జునునికి వరములను ఇచ్చినవాడును, గురున్ = జగద్గురువును, వరదునిఁ = వర ప్రదాతయును, పరమానంద = బ్రహ్మానందమే, సంపత్ = సంపదగా గల, శరీరున్ = దేహము కలవాడును, వివిధ = అనేక, రూపధరున్ = రూపములను ధరించేవాడును, హృద్య = హృదయమునకు ప్రియమైనవాడును, వేదవేద్య = వేదముల చేతనే తెలియదగినవాడును, దైవత+ఈశ+ఈశ = దేవతలకు ప్రభువులైన బ్రహ్మేంద్రాదులకు కూడా ప్రభువైనవాడును, భక్తచింతామణిన్ = భక్తుల కోరికలను నెరవేర్చే चिంతామణి వంటివాడును అయిన ఆ స్వామిని, మదిన్ = మా మనస్సునందు, ప్రణతి+పూర్వముగన్ = నమస్కారములతో కూడినదై, ఎపుడున్ = ఎల్లప్పుడును, ప్రస్తుతింతుము = కీర్తింతుము.

తాత్పర్యము:

ఆనందదాత, దత్తాత్రేయుడు, హరి, కృష్ణుడు, ఉన్మత్తవేషధారి, మునిబాలుడు, విష్ణువు, దేవుడు, దిగంబరుడు, పిశాచలీలుడు, విజ్ఞానసాగరుడు, కవి, యోగి, భోగి, భోగమోక్షప్రదాత, జయుడు, అనసూయాకుమారుడు, నగ్నుడు, విశ్వదేవస్వరూపుడు, ఉరుక్రముడు, విశాలాక్షుడు, కార్తవీర్యవరదుడు, జగద్గురువు, వరదుడు, పరమానందశరీరుడు, विभिन्नరూపధరుడు, హృద్యుడు, వేదవేద్యుడు, దేవదేవుడు, భక్తచింతామణి అయిన దత్తప్రభువును మేము ఎల్లప్పుడూ మనస్సునందు నిలిపి సాష్టాంగ నమస్కారములతో స్తుతిస్తున్నాము.

పద్యము 212 (సీస పద్యము)

సీ. ఆనతార్తిహరు, గూఢాచారు, గుత్స్యవే

ష్టితుని, మితాచారు, మితవిహారు,

విశ్వవంద్యపదాబ్జు, వివిధయోగిహృదబ్జ

వాసు, భక్ష్యాభక్ష్యవర్జితు, శివు,

బ్రాణనిలయుని, బ్రమాణు, సర్వాధారు,

గపిలుని, గృష్ణపింగలు, సుశీలు,

సిద్ధసాధకవర్గసేవ్యు, వియత్సము,

విప్రవర్యుని, వేదవిదు, శుభదుని,

రాజరాజ్యదు, శాంతవిగ్రహు, శరణ్య,

సుందరగ్రీవు, రామావశుఁ, రమాప్తు,

బరమశక్తిప్రదాశ్లిష్టు, భక్తవత్స

లుని, మహాదేవుఁ గొలిచెద మనిశ మెనసి.

ప్రతిపదార్థము:

ఆనత+ఆర్తిహరున్ = నమస్కరించినవారి కష్టములను పోగొట్టువాడును, గూఢాచారున్ = రహస్యముగా సంచరించువాడును, గుత్స్యవేష్టితుని = నింద్యమైన వేషముతో కూడినవాడును, మితాచారున్ = పరిమితమైన ఆచారము కలవాడును, మితవిహారున్ = పరిమితముగా విహరించువాడును, విశ్వవంద్య = లోకము చేత నమస్కరింపబడే, పదాబ్జున్ = చరణ కమలములు కలవాడును, विभिन्न = అనేకమంది, యోగి = యోగుల యొక్క, హృద్+అబ్జ = హృదయ పద్మములలో, వాసున్ = నివసించువాడును, భక్ష్య+అభక్ష్య = తినదగినవి తినకూడనివి అనే భేదము, వర్జితున్ = లేనివాడును, శివున్ = మంగళ స్వరూపుడైన శివుడును, బ్రాణనిలయునిన్ = జీవుల ప్రాణములకు స్థానమైనవాడును, బ్రమాణున్ = సత్య ప్రమాణ స్వరూపుడును, సర్వాధారున్ = సమస్తమునకు ఆధారమైనవాడును, గపిలునిన్ = కపిల మహర్షి స్వరూపుడును, కృష్ణపింగలున్ = నలుపు ఎరుపు కలిసిన జడలు కలవాడును, సుశీలున్ = మంచి శీలము కలవాడును, సిద్ధ = సిద్ధుల చేతను, సాధక = సాధకుల చేతను కూడిన, వర్గ = సమూహము చేత, సేవ్యున్ = సేవింపబడువాడును, వియల్+సమున్ = ఆకాశముతో సమానమైన నిర్లిప్తత కలవాడును, విప్రవర్యునిన్ = బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడైనవాడును, వేదవిదున్ = వేదములను తెలిసినవాడును, శుభదునిన్ = మంగళములను ఇచ్చువాడును, రాజరాజ్యదున్ = రాజులకు రాజ్యములను ప్రసాదించువాడును, శాంతవిగ్రహున్ = ప్రశాంతమైన రూపము కలవాడును, శరణ్యన్ = శరణు పొందదగినవాడును, సుందరగ్రీవున్ = అందమైన కంఠము కలవాడును, రామావశుఁడు = లీలగా లక్ష్మీదేవికి వశుడైనవాడును, రమాప్తున్ = లక్ష్మీదేవికి ప్రియుడైనవాడును, పరమశక్తి = పరాశక్తి చేత, ప్రదాశ్లిష్టు = ఆలింగనము చేసుకోబడినవాడును, భక్తవత్సలునిన్ = భక్తులపై వాత్సల్యము కలవాడును, మహాదేవున్ = దేవాదిదేవుడైన ఆ స్వామిని, అనిశము = ఎల్లప్పుడును, ఎనసి = ఆశ్రయించి, కొలిచెదము = పూజింతుము.

తాత్పర్యము:

ఆశ్రితార్తిహరుడు, గూఢాచారుడు, కుత్సితవేషధారి, మితాచారుడు, మితవిహారుడు, విశ్వవంద్యపదాబ్జుడు, యోగిహృదయవాసి, భక్ష్యాభక్ష్యవిచారదూరుడు, శివుడు, ప్రాణనిలయుడు, ప్రమాణపురుషుడు, సర్వాధారుడు, కపిలుడు, కృష్ణపింగలుడు, సుశీలుడు, సిద్ధసాధకసేవ్యుడు, ఆకాశసముడు, విప్రవర్యుడు, వేదవిదుడు, శుభదుడు, రాజరాజ్యప్రదాత, శాంతవిగ్రహుడు, శరణ్యుడు, సుందరగ్రీవుడు, రమాప్తుడు, పరాశక్తిఆశ్లిష్టుడు, భక్తవత్సలుడు, మహాదేవుడు అయిన ఆ దత్తప్రభువును మేము ఎల్లవేళలా శరణుజొచ్చి కొలుస్తున్నాము.

పద్యము 213 (కంద పద్యము)

క. వీరు, వరేణ్య, బరు, వృషా

చారు, వృషప్రియు, వృషభు, నజని, న...లేపున్,

ధీరున్, రామూరాము, న

ఘోరు, ననఘున్, గొల్తు మె ప్రగుణు, మేధ్యతనున్.

ప్రతిపదార్థము:

వీరున్ = విక్రమవంతుడైన వీరుడును, వరేణ్యున్ = శ్రేష్ఠుడైనవాడును, బరున్ = పరమాత్మయును, వృషాచారున్ = ధర్మబద్ధమైన ఆచారము కలవాడును, వృషప్రియున్ = ధర్మము నందు ప్రీతి కలవాడును, వృషభున్ = శ్రేష్ఠుడైన ఎద్దు వాహనముగా గలవాడును, అజనిన్ = పుట్టుక లేనివాడును, అపలేపున్ = కర్మలిప్తత లేనట్టి నిర్గుణుడును, ధీరున్ = ధైర్యశాలియును, రామూరాము = రమింపజేసే రాముడును శాంతికి నిలయమైనవాడును, అఘోరున్ = భయంకరము కాని ప్రశాంత రూపుడును, అనఘున్ = పాపరహితుడును, ప్రగుణున్ = సద్గుణ సంపన్నుడును, మేధ్యతనున్ = పరమ పవిత్రమైన శరీరము కలవాడును అయిన ఆ స్వామిని, గొల్తుము+ఎ = ఎల్లప్పుడును సేవించుచున్నాము.

తాత్పర్యము:

వీరుడు, వరేణ్యుడు, పరుడు, వృషాచారుడు, వృషప్రియుడు, వృషభుడు, జన్మరహితుడు, నిర్లిప్తుడు, ధీరుడు, రాముడు, అఘోరుడు, అనఘుడు, ప్రగుణుడు, మేధ్యతనుడు అయిన ఆ దత్తప్రభువును మేము భక్తితో కొలుస్తున్నాము.

పద్యము 214 (సీస పద్యము)

సీ. ఏకు, ననేకు, మహేశాను, నంతర

హితు, నసురారాతి, నీడ్యు, శాంతు,

ననికేతను, సనాతనాత్ము, నధ్యక్షు, గ

హను, గుహ్యు, గంభీరమను, గుణజ్ఞు,

శ్రీశుని, శ్రీదుని, శ్రీనివాసునిఁ, బరా

యణుని, శ్రీవత్సలాंఛను, విజయుడు,

గహ్వరప్రియు, జపజ్ఞานవంద్యు, జపిత, జా

నాను, జగజ్జీవనము, జగతికిఁ

సేతువును, జాతвеదు, నిస్సీమఫలదు,

యజ్ఞు, నీజ్యుని, యజ్ఞేశు, యజ్ఞభుజుని,

యాజకు, యజస్సు, యజ్యు, నన్వహము ధ్యాన

యోగమున నాశ్రయింతు మీ యోగ మెడల.

ప్రతిపదార్థము:

ఏకున్ = ఒక్కడైనవాడును, అనేకున్ = మాయ చేత అనేకరూపములుగా తోచువాడును, మహేశానున్ = మహేశ్వరుడును, అంతరహితున్ = లోపల వెలుపల అంతటా ఉన్నవాడును, అసుర+ఆరాతిన్ = రాక్షసులకు శత్రువైనవాడును, ఈడ్యున్ = స్తుతింపదగినవాడును, శాంతున్ = శాంతమూర్తియును, అనికేతనున్ = ప్రత్యేకమైన ఇల్లు లేని విశ్వనిలయుడును, సనాతన+ఆత్మున్ = పురాతనమైన ఆత్మ స్వరూపుడును, అధ్యక్షున్ = సృష్టికి సాక్షియైనవాడును, గహనున్ = గ్రహించుటకు శక్యము కానివాడును, గుహ్యున్ = రహస్యమైనవాడును, గంభీరమనున్ = గంభీరమైన మనస్సు కలవాడును, గుణజ్ఞున్ = గుణములను ఎరిగినవాడును, శ్రీశునిన్ = లక్ష్మీపతియును, శ్రీదునిన్ = సంపదలను ఇచ్చువాడును, శ్రీనివాసునిన్ = లక్ష్మికి నివాసమైనవాడును, పరాయణునిన్ = పరమ గతియైనవాడును, శ్రీవత్సలాంఛనున్ = శ్రీవత్సమనే చిహ్నము కలవాడును, విజయుడు = సర్వవిజయుడును, గహ్వరప్రియున్ = గుహల యందు నివసించుట ప్రీతి కలవాడును, జపజ్ఞానవంద్యున్ = జపము చేతను జ్ఞానము చేతను పూజింపబడువాడును, జపితన్ = జపము చేయువాడును, జానానున్ = జ్ఞాన స్వరూపుడును, జగత్+జీవనమున్ = లోకమునకు ప్రాణాధారమైనవాడును, జగతికిన్ = ఈ భూమికి, సేతువును = సంసార సముద్రమును దాటించే వారధియును, జాతవేదున్ = సర్వజ్ఞుడైన అగ్ని స్వరూపుడును, నిస్సీమఫలదున్ = హద్దులు లేని అనంత ఫలములను ఇచ్చువాడును, యజ్ఞున్ = యజ్ఞ స్వరూపుడును, ఈజ్యునిన్ = యజ్ఞముల చేత పూజింపబడువాడును, యజ్ఞేశున్ = యజ్ఞములకు ప్రభువైనవాడును, యజ్ఞభుజునిన్ = యజ్ఞ భాగములను స్వీకరించువాడును, యాజకున్ = యజ్ఞమును చేయించువాడును, యజస్సున్ = యశోరూపుడును, యజ్యున్ = పూజింపదగినవాడును అయిన ఆ స్వామిని, ఈ = ఈ మా యొక్క, యోగము = భౌతిక బంధములు, ఎడలన్ = తొలగిపోయేలా, అన్వహము = ప్రతిరోజూ, ధ్యానయోగమునన్ = ధ్యాన నిష్ఠ చేత, నాశ్రయింతుము = ఆశ్రయిస్తున్నాము.

తాత్పర్యము:

ఏకుడు, అనేకుడు, మహేశానుడు, అంతరహితుడు, అసురారాతి, ఈడ్యుడు, శాంతుడు, అనికేతనుడు, సనాతనాత్ముడు, అధ్యక్షుడు, గహనుడు, గుహ్యుడు, గంభీరమనుడు, గుణజ్ఞుడు, శ్రీशుడు, శ్రీదుడు, శ్రీనివాసుడు, పరాయణుడు, శ్రీవత్సలాంఛనుడు, విజయుడు, గహ్వరప్రియుడు, జపజ్ఞానవంద్యుడు, జపిత, జ్ఞానాత్ముడు, జగజ్జీవనుడు, జగత్సేతువు, జాతవేదుడు, నిస్సీమఫలదుడు, యజ్ఞుడు, ఈజ్యుడు, యజ్ఞేశుడు, యజ్ఞభుజుడు, యాజకుడు, యజస్సు, యజ్యుడు అయిన ఆ దత్తప్రభువును సంసార బంధములు వీడేలా ప్రతిరోజూ ధ్యానయోగమున ఆశ్రయిస్తున్నాము.

పద్యము 215 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. ఇంతటివానిఁ జెందితి మి కెన్నటికిం జెడఁబోము మేము జ

న్మాంతరసంచితప్రతతు లన్నియు నిన్నియతి న్ఫలించె నం

చాంతరభక్తియోగ మనయం బిరురూపు వహించినట్టు లా

కాంతుఁడు గాంతయుం బ్రభుని కాళ్ల బడిం బడి యారకుండినన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఇంతటివానిన్ = ఇంతటి గొప్ప దేవాదిదేవుని, చెందితిమి = ఆశ్రయించగలిగాము, మేము = మేము, ఇకన్ = ఇకపై, ఎన్నటికిన్ = ఎన్నటికీ, చెడబోము = నాశనము కాము, జన్మాంతర = అనేక పూర్వ జన్మలలో, సంచిత = కూడబెట్టిన, ప్రతతులు+అన్నియున్ = పుణ్య సమూహములన్నీ కూడా, ఇన్+నియతిన్ = ఈ రోజు ఈ రూపమున, ఫలించెన్ = ఫలప్రదమైనవి, అంచున్ = అంటూ, ఆంతర = అంతరంగము నందలి, భక్తియోగము = భక్తియోగమనేది, అనయంబు = ఎల్లప్పుడును, ఇరురూపు = భర్త, భార్య అనే రెండు రూపములను, వహించిన+అట్లు+ఆ = ధరించినదా అన్నట్లుగా, ఆ కాంతుఁడు = ఆ విష్ణుదత్తుడు, కాంతయున్ = అతని భార్యయైన సుశీలయు, ౦్రభుని = ఆ దత్తప్రభువు యొక్క, కాళ్లన్ = చరణములపై, బడింబడి = పదే పదే పడి ప్రణామములు చేస్తూ, ఆరకుండినన్ = వదలిపెట్టకుండా ఉండగా.

తాత్పర్యము:

"ఇంతటి పరమాత్మను ఆశ్రయించాము, ఇక మాకు లోటు లేదు. మా పూర్వజన్మల పుణ్యమంతా ఈ రోజు ఇలా ఫలించింది" అని భావిస్తూ, అంతరంగంలోని భక్తియోగమే విష్ణుదత్తుడు, సుశీల అనే రెండు రూపాలు ధరించిందా అన్నట్లుగా, ఆ దంపతులిద్దరూ దత్తప్రభువు పాదాలపై పడి, వదలిపెట్టకుండా సేవించారు.

పద్యము 216 (మత్తేభవిక్రీడిత పద్యము)

మ. గురుదత్తుం డతితుష్టుఁ డై పలికె నీకు న్నుప్రసన్నుండ నై

వర మీనుంటిని సువ్రతుండ! ద్విజసంభావ్యా! స్వభక్తుండ వై

తి రయంబార వరింపు వాంఛిత మొగిం దివ్యంబు నీ యిష్టతో

त्तरసంజాతశతక స్తవం బిపుడు ప్రత్యం బొందె నావిష్కృతిన్.

ప్రతిపదార్థము:

గురుదత్తుండు = జగద్గురువైన దత్తాత్రేయ స్వామి, అతితుష్టుడు+ఐ = మిక్కిలి తృప్తి చెందినవాడై, పలికెన్ = ఈ విధంగా పలికెను, సువ్రతుండ = మంచి నియమము కలవాడా!, ద్విజసంభావ్యా = బ్రాహ్మణులలో పూజనీయుడా ఓ విష్ణుదత్తా!, నీకున్ = నీకు, సుప్రసన్నుండన్+ఐ = మిక్కిలి అనుగ్రహించినవాడనై, వరము = నీవు కోరిన వరమును, ఈనుంటిని = ఇచ్చుటకు సిద్ధముగా ఉన్నాను, స్వభక్తుండవు = నా పరమ భక్తుడవు, ఐతివి = అయ్యావు, రయంబారన్ = వేగముగా, ఒగిన్ = క్రమముగా, దివ్యంబు = శ్రేష్ఠమైన, వాంఛితము = కోరికను, వరింపు = కోరుకొనుము, నీ = నీ చేత, ఇష్ట+ఉత్తర = మిక్కిలి ఇష్టముతో, సంజాత = లెస్సగా కూర్చబడిన, శతకస్తవము = ఈ అష్టోత్తర శతనామ స్తోత్రము, ఇపుడు = ప్రస్తుతము, నా+ఆవిష్కృతిన్ = నా యొక్క ఈ సాక్షాత్కార రూపమున, ప్రత్యంబు = ప్రత్యక్ష ఫలమును, ఒందెన్ = పొందినది.

తాత్పర్యము:

జగద్గురువైన దత్తాత్రేయ స్వామి వారి నిరుపమాన భక్తికి పరమ తృప్తి చెంది ఇలా పలికాడు: "ఓ సద్వ్రతుడా, విప్రోత్తమా! నీపై నేను పూర్తిగా ప్రసన్నుడనయ్యాను. నువ్వు నా అనన్య భక్తుడివి. నీకు కావలసిన దివ్యమైన వరాన్ని నిస్సంకోచంగా కోరుకో, ఇప్పుడే ఇస్తాను. నీవు నాపై భక్తితో చదివిన ఈ అష్టోత్తర శతనామ స్తోత్రము నాకు అత్యంత ప్రీతిని కలిగించింది. ఇది సదా లోకంలో ప్రసిద్ధి చెందుతుంది" అని స్వామి అనుగ్రహించారు.

విశేషాలు:

విష్ణుదత్తుడు సమర్పించిన ఈ అష్టోత్తర శతనామ స్తోత్రమునకు ప్రసన్నుడై దత్తప్రభువు సాక్షాత్కరించి వరమిచ్చిన ఈ ఘట్టము భక్తుల పాలిట అమృతధార వంటిది.

దత్తాత్రేయుని దివ్య వరప్రదానము

పద్యము 217 (గీత పద్యము)

గీ. అనఘ! యీస్తోత్ర మెవ్వఁడు సమాహితుఁ డయి

నిత్యము పఠించి నన్ను నందింపఁజేయు

వానికిని యోగరతునకు వలెఁ ప్రసాద

మహిమ నభిముఖుఁ డై యుందు మాననీయ!

ప్రతిపదార్థము:

మాననీయ = పూజింపదగిన ఓ విష్ణుదత్తా!, అనఘ = పాపరహితుడా!, ఎవ్వఁడు = ఏ మానవుడైతే, సమాహితుఁడు+అయి = ఏకాగ్రత గల మనస్సు కలవాడై, ఈ స్తోత్రము = నీవు చేసిన ఈ అష్టోత్తర శతనామ స్తోత్రమును, నిత్యము = ప్రతిరోజూ, పఠించి = చదివి, నన్నున్ = నన్ను, నందింపఁజేయున్ = సంతోషపెట్టునో, వానికిని = ఆ మానవునికి, యోగరతునకున్+వలెన్ = నిరంతరము యోగ నిష్ఠలో ఉన్నవానికి వలెనే, ప్రసాద = నా అనుగ్రహము యొక్క, మహిమన్ = ప్రభావము చేత, అభిముఖుఁడై = ఎల్లప్పుడును ఎదురుగా ఉన్నవాడనై, ఉందు(న్) = వాని హృదయమునందు నివసింతును.

తాత్పర్యము:

"ఓ పుణ్యాత్ముడా, విప్రోత్తమా! ఏ మానవుడైతే ఏకాగ్రత గల మనస్సుతో నీవు రచించిన ఈ అష్టోత్తర శతనామ స్తోత్రమును ప్రతిరోజూ పఠించి నన్ను ఆరాధిస్తాడో, వానికి కఠినమైన యోగ సాధన చేసే యోగీశ్వరునితో సమానంగా నా సంపూర్ణ అనుగ్రహాన్ని ఇస్తాను. నేను సదా వానికి అభిముఖుడనై రక్షిస్తూ ఉంటాను." అని దత్తప్రభువు పలికెను.

విశేషాలు:

ఇందులో ఈ దత్త అష్టోత్తర శతనామ స్తోత్రం యొక్క ఫలశ్రుతి చెప్పబడింది. శ్రద్ధతో దీనిని పఠిస్తే యోగసిద్ధి, దత్త సాక్షాత్కారము సులభంగా లభిస్తాయని స్వామి స్వయంగా పలికారు.

పద్యము 218 (శార్దూలవిక్రీడిత పద్యము)

శా. ఔరా! యెంతటిభాగ్యమో కద సుశీలాభిఖ్య యీ నీ సతీ

హీరం బీ పతిదేవతామణి గుణాహీనత్వ మట్లుండ ని

త్యారంభప్రచితప్రభావమును బ్రత్యక్షంబు నేఁ గాంచితిన్

సారం బౌ మునిదృష్టి గెల్చె నిది ము న్సూర్యు ల్యోకావళిన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఔరా = ఆహా!, సుశీల+అభిఖ్య = సుశీల అనే పేరు గల, ఈ నీ = ఈ నీ యొక్క, సతీహీరంబు = రత్నము వంటి భార్య, ఈ పతిదేవతామణి = ఈ పతివ్రతా శిరోమణి యొక్క, భాగ్యము = పుణ్య విశేషము, ఎంతటిదో = ఎంత గొప్పదో!, కద = కదా!, గుణాహీనత్వము = ఏ లోటు లేని సద్గుణ సంపద, అట్లుండన్ = ఒక వైపు అలా ప్రకాశిస్తుండగా, నిత్య+ఆరంభ = నిరంతర గృహస్థ ధర్మానుష్ఠానము చేత, ప్రచిత = పెంపొందిన, ప్రభావమును = పాతివ్రత్య మహిమను, నేన్ = నేను, ప్రత్యక్షంబు = కళ్లెదుట, గాంచితిన్ = చూశాను, సారంబు+ఔ = శ్రేష్ఠమైనదైన, మునిదృష్టిన్ = మునుల యొక్క తపఃప్రభావాన్ని సైతం, ఇది = ఈమె మహిమ, గెల్చెన్ = జయించినది, మున్ = పూర్వము, లోకావళిన్ = లోకములను ప్రకాశింపజేసే, సూర్యులు (సూర్యుని) = ఆ సూర్యభగవానుని సైతం ఈమె తన భక్తితో కిందికి రప్పించినది.

తాత్పర్యము:

దత్తప్రభువు విష్ణుదత్తునితో అంటున్నారు: "ఆహా! సుశీల అనే పేరు గల రత్నము వంటి నీ భార్య పాతివ్రత్య భాగ్యము ఎంత గొప్పదో కదా! ఈమె గృహస్థ ధర్మనిష్ఠ వల్ల పెంపొందిన మహిమను నేను స్వయంగా ప్రత్యక్షంగా చూశాను. ఈమె పాతివ్రత్య శక్తి మహర్షుల తపస్సును సైతం జయించినది. ఆకాశంలో ఉండే సూర్యభగవానుని సైతం ఈమె తన ప్రార్థనతో భూమికి రప్పించి, తన భక్తిని నిరూపించుకున్నది."

పద్యము 219 (సీస పద్యము)

సీ. నీవు విద్యావల్లీనిధివి నీ కల్యాణి

గుణసంపదల మించు కొండలోయ

మేరీతి గుణలక్ష్మి నిల్లాలిఁ బడసితి?

విల్లాలితయుఁ బతి నెనసె నిన్ను

సమశీలు రగు మీరు సన్యాసి నగు నాదు

మదికి నత్యంతసంతోష మిడితి

రి నా యనుగ్రహోపహితసంపత్తి

స్వానందభాజను లయి యలరుచు

బ్రతికినన్నాళ్లు యోగతత్పరత వెలయు

యోగపరపరాత్మాభియోగసుఖము

చిర మనుభవించు చగుడు రాచివరతటికి

నా యఖండచిదానందభూయ మెనయ.

ప్రతిపదార్థము:

నీవు = విష్ణుదత్తా! నీవు, విద్యావల్లీనిధివి = విద్యలనే లతలకు సముద్రము వంటివాడవు (గొప్ప పండితుడవు), నీ కల్యాణి = మంగళప్రదరాలైన నీ భార్య, గుణసంపదలన్ = సద్గుణ సంపద చేత, మించు = గొప్పదైన, కొండలోయ = మేరు పర్వతము వంటిది, ఏరీతిన్ = ఏ పుణ్యము వలన, గుణలక్ష్మిన్ = గుణములే లక్ష్మిగా గల ఇటువంటి, ఇల్లాలిన్ = భార్యను, పడసితివి = పొందినావు!, ఇల్లాలితయున్ = ఈమె యొక్క పాతివ్రత్యమును, నిన్నున్ = నీ వంటి, పతిన్ = భర్తను, ఎనసెన్ = పొందినది, సమశీలురు = ఇద్దరూ ఒకే విధమైన ఉత్తమ గుణములు గలవారైన, మీరు = మీ దంపతులు, సన్యాసిన్+అగు = అవధూతనైన, నాదు = నా యొక్క, మదికిన్ = మనస్సుకు, अत्यंत = మిక్కిలి, సంతోషము = ఆనందమును, ఇడితిరి = కలిగించితిరి, ఈ = ఈ, నా = నా యొక్క, అనుగ్రహ = కరుణ చేత, ఉపహిత = కూడిన, సంపత్తిన్ = పుణ్య సంపద ద్వారా, స్వ+ఆనందభాజనులు+అయి = ఆత్మానందమునకు పాత్రులైనవారై, అలరుచున్ = ప్రకాశిస్తూ, బ్రతికిన+నాళ్లు = మీరు భూమిపై జీవించినన్ని రోజులు, యోగతత్పరతన్ = యోగ నిష్ఠతో, వెలయు(ము) = ప్రకాశింపుడు, యోగ = యోగము ద్వారా లభించే, పరపరాత్మా (పరమాత్మా) = పరమాత్మ యొక్క, అభియోగ = అనుసంధానము వలని, సుఖమున్ = బ్రహ్మానంద సుఖమును, చిరము = చాలా కాలము, అనుభవించుచున్ = అనుభవిస్తూ, ఆ చివరతటికిన్ = ఆయువు ముగిసిన తర్వాత, నా = నా యొక్క, అఖండ = ఖండన లేని, చిదానందభూయమున్ = జ్ఞానానంద స్వరూపమైన ముక్తిని, ఎనయన్ = పొందుదురు గాక.

తాత్పర్యము:

"విష్ణుదత్తా! నీవు విద్యావంతుడివి, నీ భార్య సుశీల సద్గుణాల గని. మీ ఇద్దరూ ఒకరికొకరు తగినట్లుగా లభించారు. సమశీలురైన మీ దంపతుల నిష్ఠ అవధూతనైన నా మనస్సుకు ఎంతో సంతోషాన్ని కలిగించింది. నా అనుగ్రహం వల్ల మీరు ఈ భూమిపై జీవించినన్ని రోజులు సర్వ సుఖాలతో, యోగ నిష్ఠతో జీవించి, ఆయువు ముగిసిన తర్వాత నా అఖండ చిదానంద ముక్తి పదమును (పరమపదమును) పొందుదురు గాక!" అని దత్తాత్రేయుడు దీవించెను.

పద్యము 220 (చంపకమాల పద్యము)

చ. చరమము జన్మ మియ్యది ద్విజాతివరా! మదనుగ్రహంబు నీ

తరమునఁ జెందు వారయ స్వతంత్ర మ టుంచుము మంత్రతంత్రముల్

పరమహితంబుఁ జేకొనుము భద్రమాస్పద మౌదు దేవతా

సురనరముఖ్యు లెల్ల నినుఁ జొచ్చి సిరు ల్గొన నౌదు రిమ్మెయిన్.

ప్రతిపదార్థము:

ద్విజాతివరా = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా!, నీకు, ఇయ్యది = ఈ భూమిపై నీవు ఎత్తిన ఈ జన్మయే, చరమము = చివరి, జన్మము = జన్మ (ఇక పునర్జన్మ లేదు), మత్+అనుగ్రహంబు = నా యొక్క కరుణ, నీ తరమునన్ = నీ వంశమునందు, చెందున్ = నిలుచును, ఆరయన్ = విచారించగా, మంత్రతంత్రముల్ = లౌకిక మంత్ర తంత్రములను, స్వతంత్రము+అటు+ఉంచుము = పక్కన బెట్టుము, పరమహితంబున్ = పరమార్థ హితమును, చేకొనుము = స్వీకరించుము, భద్రము+ఆస్పదము = మంగళములకు నిలయము, ఔదు(వు) = అవుతావు, దేవతా = దేవతలు, అసుర = రాక్షసులు, నర = మనుషులలో, ముఖ్యులు+ఎల్లన్ = శ్రేష్ఠులైనవారందరూ, నినున్ = నిన్ను, చొచ్చి = ఆశ్రయించి, సిరుల్ = జ్ఞాన సంపదలను, కొనన్ = పొందునట్లు, ఇమ్మేయిన్ = ఈ విధముగా, ఔదురు = జరుగును.

తాత్పర్యము:

"ఓ విప్రోత్తమా! నా అనుగ్రహం వల్ల నీకు ఇదే చివరి జన్మ. నీ వంశమంతా నా కరుణతో విరాజిల్లుతుంది. లౌకికమైన మంత్ర తంత్రాలను పక్కన పెట్టి, పరమార్థ సుఖాన్ని పొందుము. నీవు సమస్త మంగళములకు నిలయమవుతావు. దేవతలు, మానవులు అందరూ నిన్ను ఆశ్రయించి శుభాలను పొందుతారు" అని స్వామి పలికారు.

గీ. ఆయు వారోగ్య మైశ్వర్య మసము సిరి ధ

నమ్ము ధాన్యమ్ము రాజ్యమ్ము నందనందు

మొదలుగాఁ గల కామితముల నొసంగు

మేతదీయజపమ్మున భూతములకు. 221

ప్రతిపదార్థము:

ఆయువు = ఆయుష్షు, ఆరోగ్యం = ఆరోగ్యము, ఐశ్వర్యము = సంపద, అసము = యశస్సు లేదా కీర్తి, సిరి = ลక్ష్మీకటాక్షము, ధనమ్ము = ధనము, ధాన్యమ్ము = ధాన్య సమృద్ధి, రాజ్యమ్ము = రాజ్య సుఖము, నందనందు = సత్సంతానము, మొదలుగాన్ + కల = మొదలైనట్టి, కామితములన్ = కోరుకున్న కోరికలన్నింటినీ, భూతములకున్ = సమస్త ప్రాణులకు, ఏతదీయ = నీవు ఆచరించిన ఈ అష్టోత్తర శతనామ స్తోత్రము యొక్క, జపమ్మునన్ = పఠనము చేత, ఒసంగున్ = ఈ స్తోత్రము సమకూర్చును.

తాత్పర్యము:

ఓ విష్ణుదత్తా! ఈ దత్తాత్రేయ అష్టోత్తర శతనామ స్తోత్రమును భక్తిశ్రద్ధలతో జపించే సమస్త మానవాళికి ఆయువు, ఆరోగ్యం, ఐశ్వర్యం, కీర్తి, ధనధాన్యాలు, రాజ్యసుఖాలు మరియు సత్సంతానము మొదలైన సర్వ కోరికలు అలవోకగా సిద్ధించును అని దత్తప్రభువు ఫలశ్రుతిని అనుగ్రహించారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యముతో విష్ణుదత్తుడు చేసిన లోకోత్తర స్తోత్రము యొక్క ఫలశ్రుతి పరిసమాప్తమైనది. లౌకిక సుఖాలను, పారమార్ధిక మోక్షాన్ని ఒకేసారి ప్రసాదించగల అద్భుత శక్తి ఈ దత్త నామ జపానికి ఉన్నదని ఈ ఘట్టం ద్వారా మనకు స్పష్టమగుచున్నది.

పద్యము 222 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. నీ పితృవర్గ మెల్ల నవనీసురవర్య! విముక్తకర్మపా

శోపనిబంధ మై వడసె నుజ్జ్వలమైన విధాతృలోకమున్

ప్రాపితబోధ మై పిదపఁ బ్రద్మజుతోడ విముక్తి నొందు నీ

యీ పరమప్రకారవిహితీప్సితపైతృకకారణంబునన్. (౨౨౨)

ప్రతిపదార్థము:

అవనీసురవర్య = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా!, నీ = నీవు చేసిన, ఈ = ఈ, పరమప్రకార = శ్రేష్ఠమైన విధానముతో, విహిత = శాస్త్రోక్తముగా ఆచరించిన, ఈప్సిత = కోరుకున్న, పైతృక = పితృకార్య, కారణంబునన్ = పుణ్యము వలన, నీ = నీ యొక్క, పితృవర్గము+ఎల్లన్ = పితృదేవతల సమూహమంతా, విముక్త = తొలగిపోయిన, కర్మపాశ = కర్మలనే బంధముల యొక్క, ఉపనిబంధము+ఐ = కట్టు కలదై, ఉజ్జ్వలమైన = వెలిగిపోవుచున్న, విధాతృలోకమున్ = బ్రహ్మలోకమును, వడసెన్ = పొందినది, పిదపన్ = ఆ పైన, ప్రాపిత = లభించిన, బోధము+ఐ = బ్రహ్మజ్ఞానము కలదై, పద్మజుతోడన్ = బ్రహ్మదేవునితో కలిసి, విముక్తిన్ = మోక్షమును, ఒందున్ = పొందును.

తాత్పర్యము:

"ఓ విప్రోత్తమా! నీవు ఈ రోజు పరమ పవిత్రంగా, దేవతలు భోక్తలుగా ఉండేలా ఆచరించిన ఈ శ్రాద్ధ కర్మ పుణ్యం వల్ల నీ పితృదేవతలంతా కర్మబంధాల నుండి విముక్తులై ఉజ్జ్వలమైన బ్రహ్మలోకాన్ని పొందారు. అక్కడ వారు బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొంది, కల్పాంతంలో బ్రహ్మదేవునితో పాటు ముక్తిని (సాలోక్య ముక్తిని) పొందుతారు."

పద్యము 223 (మత్తేభవిక్రీడిత పద్యము)

మ. ఉపకారం బొనరించె రాక్షసుఁడు నీ కుచ్ఛిష్టపాత్రోపసి

క్షపదార్థంబు భుజించి ధన్యుఁ డయి నాకం బొందుఁ గా కింక నా

యుపదేశంబు గ్రహింపు మంచుఁ జెవిలో నో మ్మాదిగాఁ జెప్పె మం

త్రపరోపనిషదర్థ మద్దె యతఁ డత్యంతప్రసిద్ధుండు గాన్. (౨౨౩)

ప్రతిపదార్థము:

నీకున్ = నీకు, ఆ రక్కసుడు = ఆ రాక్షసుడు (దత్తదర్శనము చూపించి), ఉపకారంబు = మేలు, ఒనరించెన్ = చేశాడు, వాడు, నీ = నీ యొక్క, ఉచ్ఛిష్ట = శ్రాద్ధ భోజనము ముగిసిన తర్వాత మిగిలిన, పాత్ర+ఉపసిక్ష = విస్తరిలోని, పదార్థంబున్ = పవిత్ర అన్న ప్రసాదమును, భుజించి = తిని, ధన్యురడు+అయి = పాపవిముక్తుడై ధన్యుడై, నాకంబొందున్ = స్వర్గలోకమునకు వెళ్ళును, కాక+ఇంకన్ = అది అట్లుండగా, నా = నా యొక్క, ఉపదేశంబున్ = తారకోపదేశమును, గ్రహింపుము = స్వీకరించుము, అంచున్ = అని పలుకుతూ, చెవిలోన్ = విష్ణుదత్తుని కర్ణమునందు, ఓమ్+ఆదిగాన్ = ప్రణవ నాదము (ఓంకారము) మొదలుగా గల, మంత్ర = మహా మంత్రమును, పర+ఉపనిషత్+అర్థమున్ = ఉపనిషత్తుల అంతరార్థమైన బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని, చెప్పెన్ = ఉపదేశించెను, అద్దె = ఆ కారణము చేతనే, అతఁడు = ఆ విష్ణుదత్తుడు, అత్యంత = మిక్కిలి, ప్రసిద్ధుండు = బ్రహ్మజ్ఞానిగా ప్రసిద్ధుడు, కాన్ = అయ్యెను.

తాత్పర్యము:

"నీకు దత్తదర్శనం చేయించిన ఆ బ్రహ్మరాక్షసుడు నీకు ఎంతో ఉపకారం చేశాడు. వాడు నీ శ్రాద్ధ భోజన శేషాన్ని (ప్రసాదాన్ని) తిని, రాక్షస జన్మ వదిలి పుణ్యలోకాలకు వెళ్తాడు. ఇక నీవు నా ఉపదేశాన్ని గ్రహించు" అని పలుకుతూ దత్తస్వామి విష్ణుదత్తుని చెవిలో ఓంకారపూర్వకంగా ఉపనిషత్సారమైన బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని ఉపదేశించారు. ఆ మంత్రోపదేశం వల్లే విష్ణుదత్తుడు లోకంలో పరమ ప్రసిద్ధుడైన బ్రహ్మజ్ఞానిగా మారాడు.

పద్యము 224 (కంద పద్యము)

క. ఆ యిద్దఱ శిరముల కర మా

యోగివరేణ్యుఁ డుంచి యాశాసించెన్

భూయశ్శుభసంపదఁ జప

లాయుతుఁ డాలి కాక్షుణమ చెండె లలి నంతన్. (౨౨౪)

ప్రతిపదార్థము:

ఆ యోగివరేణ్యుఁడు = ఆ యోగీశ్వరుడైన దత్తస్వామి, ఆ యుద్దె = ఆ దంపతుల యొక్క, శిరములన్ = తలలపై, కరము = తన హస్తములను, ఉంచి = నిలిపి, భూయః = విశేషమైన, శుభ = మంగళకరమైన, సంపదన్ = జ్ఞాన సంపద కలుగునట్లు, ఆశాసించెన్ = ఆశీర్వదించెను, అంతన్ = ఆ పైన, లలిన్ = లలితముగా, ఆలికిన్ = ఆ సుశీలకు, అక్షుణమ చెండె (అక్షీణమైన కాంతి కలిగెను).

తాత్పర్యము:

ఆ యోగిరాజైన దత్తాత్రేయుడు విష్ణుదత్త సుశీలల తలలపై తన అభయ హస్తాలను ఉంచి, వారికి విశేషమైన శుభాలు కలగాలని ఆశీర్వదించాడు. ఆ క్షణంలోనే ఆ పతివ్రతయైన సుశీలకు అక్షీణమైన, దివ్యమైన బ్రహ్మతేజస్సు లభించింది.

పద్యము 225 (కంద పద్యము)

క. భగవంతుఁడే పరమగురుం

డుఁగ దన పత్నియును దాఁ గడుం బ్రతిపత్తిన్

విగతశ్రముఁ డై తన్యం

త్రగణంబు ధరించు వాని రవియుఁ గని యనెన్. (౨౨౫)

ప్రతిపదార్థము:

భగవంతుడు+ఏ = సాక్షాత్ భగవానుడే, పరమగురుండు = తమకు ఉత్తమ గురువైనాడు, అని భావిస్తూ, తన పత్నియును = తన భార్యయైన సుశీలయు, తానున్ = విష్ణుదత్తుడును, కడున్ = మిక్కిలి, ప్రతిపత్తిన్ = భక్తి ప్రపత్తులతో నిలిచారు, విగతశ్రముఁడై = కష్టమంతా తొలిగిపోయినవాడై, తన్+యంత్రగణంబు (తన్మంత్రగణమును) = ఆ స్వామి ఇచ్చిన మంత్రములను, ధరించువానిన్ = జపించుచున్న ఆ విష్ణుదత్తుని, రవియున్ = అక్కడ బ్రాహ్మణ రూపమున ఉన్న సూర్యభగవానుడు, కని = చూసి, అనెన్ = ఈ విధంగా పలికెను.

తాత్పర్యము:

సాక్షాత్ భగవంతుడే తమకు గురువై ఉపదేశం చేశాడని ఆ దంపతులు ఇద్దరూ ఎంతో భక్తితో నమస్కరించారు. వారి కష్టాలన్నీ తొలిగిపోయాయి. స్వామి ఇచ్చిన మంత్రాన్ని జపిస్తున్న విష్ణుదత్తుని చూసి, అక్కడ శ్రాద్ధ భోక్తగా కూర్చున్న సూర్యభగవానుడు ఇలా అన్నాడు.

పద్యము 226 (సీస పద్యము)

సీ. పోయి వచ్చెదము నీ పుణ్యం బగణ్యంబ

మారక పోదుమా? యూరితుండ!

వ్యోమయానముఁ గొమ్ము కామగం బిచ్చితిఁ

దలచిన స్థానగెద దర్శనంబు

దివ్యమ్ము సిద్ధగతిం గూడఁ దార్చెద

నని సహపత్నీకుఁ డౌ ద్విజవరుఁ

డానతుఁ డై కొల్వ నభినందన మొనర్చి

యెగసె నాకాశమున కెలిమి సవిత.

యంత స్తుతుఁ డయి గార్హపత్యాగ్ని దేవు

డర్హవరములు గూర్చె న య్యాలుమగల

కెప్పుడెప్పుడు దర్శింప నెదఁ దలంత్రు

కానవచ్చెదఁ జేసెదఁ గలిగిన పని.

ప్రతిపదార్థము:

ఊరితుండ (పూరితుండ) = పుణ్యముతో నిండినవాడా!, నీ = నీ యొక్క, పుణ్యంబు = సుకృతము, అగణ్యంబు+అ = లెక్కింపరానిది, పోయి వచ్చెదము = ఇక మేము వెళ్లి వస్తాము, మారక పోదుమా = నీ పిలుపునకు రాకుండా ఉండగలమా?, వ్యోమయానమున్ = ఆకాశంలో విహరించే దివ్య విమానమును, కొమ్ము = తీసుకో, కామగంబు = కోరుకున్న చోటుకు వెళ్లే విమానాన్ని, ఇచ్చితిన్ = నీకు ప్రసాదించాను, తలచిన = నీవు మనసున తలచుకున్న వెంటనే, స్థానగెద (స్థానమున కలదు) = ఆ విమానము నీ చెంతకు వచ్చును, దివ్యమ్ము = శ్రేష్ఠమైన, సిద్ధగతిన్+కూడన్ = సిద్ధ లోక గతిని కూడా, తార్చెదన్ = నీకు కలిగిస్తాను, అని = అని పలికి, సహపత్నీకుఁడు+ఔ = భార్యతో కూడినవాడైన, ద్విజవరుఁడు = ఆ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడు విష్ణుదత్తుడు, ఆనతుఁడై = వంగి నమస్కరించి, కొల్వన్ = సేవింపగా, సవిత = సూర్యభగవానుడు, అభినందనము+ఒనర్చి = ఆ దంపతులను అభినందించి, ఎలిమిన్ (ఉల్లాసముతో) = సంతోషముతో, ఆకాశమునకున్ = అంబర వీధికి, ఎగసెక్ = వెళ్ళిపోయెను.

అంత = ఆ పైన, స్తుతుఁడు+అయి = సుశీల చేత కీర్తింపబడినవాడైన, గార్హపత్య+అగ్నిదేవుడు = గార్హపత్యాగ్ని అధిపతియైన అగ్నిభగవానుడు, ఆ యాలుమగలకున్ = ఆ భార్యాభర్తలకు, అర్హ = తగిన, వరములు = కోరికలను, కూర్చెన్ = ప్రసాదించెను, ఎప్పుడు+ఎప్పుడు = మీరు ఏ ఏ సమయములలో, దర్శింపన్ = నన్ను చూడాలని, ఎదన్ = మీ మనస్సునందు, తలంత్రు = భావిస్తారో, అప్పుడు, కానవచ్చెదన్ = మీకు ప్రత్యక్షమవుతాను, కలిగిన = మీకు ఉన్న, పనిన్ = కార్యమును, చేసెదన్ = నెరవేరుస్తాను.

తాత్పర్యము:

సూర్యభగవానుడు విష్ణుదత్తునితో అన్నాడు: "ఓ పుణ్యాత్ముడా! నీ పుణ్యం అపారమైనది. నీ పిలుపునకు రాకుండా ఉండగలమా? నీకు కోరుకున్న చోటుకు తీసుకెళ్లే 'కామగమనం' గల దివ్య విమానాన్ని ఇస్తున్నాను. నువ్వు తలచుకున్న వెంటనే అది నీకు లభిస్తుంది. నీకు సిద్ధలోక గతిని ఇస్తున్నాను." అని దీవించి, ఆ దంపతులు నమస్కరిస్తుండగా, సూర్యభగవానుడు తన బ్రాహ్మణ రూపాన్ని వదిలి దివ్య తేజస్సుతో ఆకాశంలోకి వెళ్ళిపోయాడు. ఆ పైన, అక్కడ బ్రాహ్మణ రూపంలో ఉన్న అగ్నిదేవుడు కూడా ఆ దంపతులకు తగిన వరాలను ఇచ్చాడు: "ఓ దంపతులారా! మీ భక్తికి మెచ్చాను. మీరు ఎప్పుడు నన్ను చూడాలని మనసులో తలుచుకుంటే అప్పుడు నేను మీకు ప్రత్యక్షమై, మీ కార్యాలను నెరవేరుస్తాను" అని పలికాడు.

పద్యము 227 (ఆటవెలది పద్యము)

ఆ. విప్రవర్య! నన్ను విధిసమారాధితుఁ

జేసినాఁడ వనుచుఁ జెప్పుచున్న

దిట్టి కర్మసిద్ధి యిఁక నెందుఁ గొదువ లే

దగుము సుఖివి సుఖుఁడ వగు మొరులకు.

ప్రతిపదార్థము:

విప్రవర్య = ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడా!, నన్నున్ = నన్ను, విధి = శాస్త్రోక్తముగా, సమారాధితున్ = పూజింపబడినవానిగా, చేసినాఁడవు = చేశావు, అనుచున్ = అని, చెప్పుచున్నది = నీ భక్తి చాటుతున్నది, ఇట్టి = ఇటువంటి, కర్మసిద్ధి = కర్మఫల సిద్ధి నీకు కలిగినది, ఇకన్ = ఇకపై, ఎందున్ = దేనిలోనూ, కొదువ = లోటు, లేదు = ఉండదు, సుఖివి+అగుము = నీవు ఆనందముగా ఉండుము, ఒరులకున్ = ఇతరులకు కూడా, సుఖుడవు = సుఖాన్ని ఇచ్చేవాడవు, అగుము = కావుము.

తాత్పర్యము:

"ఓ విప్రోత్తమా! నీవు నన్ను శాస్త్రోక్తముగా తృప్తిపరిచావు. ఇటువంటి ఉత్తమ కర్మసిద్ధి పొందిన నీకు జీవితంలో ఏ లోటూ ఉండదు. నీవు సదా సుఖంగా ఉంటూ, నీ నాశ్రయించిన ఇతరులకు కూడా సుఖాన్ని ప్రసాదించుము" అని అగ్నిదేవుడు పలికెను.

పద్యము 228 (కంద పద్యము)

క. అత్యంతదురాధర్షుఁడ

వత్యయరహితుఁడ వలంఘితాశాస్థితిఁ గ

మృత్యంతము తేజస్వివి

సత్యపరుఁడ వనుచు నగ్ని స్వస్థితి నెనసెన్

ప్రతిపదార్థము:

అత్యంత = మిక్కిలి, దురాధర్షుఁడవు = ఎదిరింప శక్యము కానివాడవును, అత్యయరహితుఁడవు = నాశనము లేనివాడవును, అలంఘిత = దాట శక్యము కాని, ఆశాస్థితిన్ = దిక్కుల యందు వ్యాపించినవాడవును, అమృత్యంతము (అమృతత్వము)+తేజస్వివి = శాశ్వతమైన తేజస్సు కలవాడవును, సత్యపరుఁడవు = సత్య నిష్ఠ గలవాడవును, అంటున్ = అని ఆ దంపతులు కీర్తిస్తుండగా, అగ్ని = అగ్నిదేవుడు, స్వస్థితిన్ = తన సహజమైన అగ్ని స్వరూపమును, ఎనసెక్ = పొంది అంతర్థానమయ్యాడు.

తాత్పర్యము:

"అగ్నిదేవా! నీవు ఎదిరింప శక్యము కానివాడివి, నాశనము లేనివాడివి, అనంత తేజోమయుడివి" అని ఆ దంపతులు స్తుతిస్తుండగా, అగ్నిదేవుడు ఆ బ్రాహ్మణ రూపాన్ని వదిలి, తన యథా స్థానమైన యజ్ఞకుండంలో లీనమైపోయాడు.

విశేషాలు:

ఈ విధంగా విష్ణుదత్తుని ఇంట సాక్షాత్ దత్తాత్రేయుడు, సూర్యుడు, అగ్నిదేవుడు భోక్తలుగా విచ్చేసి, ఆ దంపతులను అనుగ్రహించిన పరమ పవిత్రమైన ఇతిహాసము ముగిసినది. ఏ శాస్త్రమైనా నిష్కామ బుద్ధితో ఆచరిస్తే అది భగవదనుగ్రహానికి, మోక్షానికి దారి తీస్తుందని దేవగురువైన బృహస్పతి ఇంద్రునికి స్పష్టం చేశారు. ఆ లీలలను దత్తస్వామి కార్తవీర్యార్జునునికి ఉపదేశించారు.