తృతీయ గుచ్ఛము (01 -100 పద్యాల ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు )

 #శ్రీదత్తభాగవతము

తృతీయ గుచ్ఛము (01 -100 పద్యాల ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు  )

గ్రంథకర్త: బ్రహ్మశ్రీ #తాడేపల్లిరాఘవనారాయణశాస్త్రిగారుతాడేపల్లిరాఘవనారాయణశాస్త్రిగారు

వ్యాఖ్యాత: ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

==========================

కంద పద్యం

క. శ్రీమహితాశ్రితజనచయ!

శ్రీమత్సింహాసనేశ్వరీపరివృఢ! మ

త్కామాదిరిపునిరాకృతిసా

మర్థ్యవిరాజమానసన్నామకథా! 1

ప్రతిపదార్థం:

శ్రీ = సంపదతో, మహిత = పూజింపబడిన, ఆశ్రిత = ఆశ్రయించిన, జనచయ! = భక్తుల సమూహం కలవాడా!, శ్రీమత్ = శోభతో కూడిన, సింహాసన+ఈశ్వరీ = సింహాసనంపై ఆసీనురాలైన దేవితో, పరివృఢ! = పరివారము గలవాడా!, మత్ = నాయొక్క, కామ+ఆది = కామము మొదలైన, రిపు = శత్రువులను, నిరాకృతి = పోగొట్టే, సామర్థ్య = శక్తితో, విరాజమాన = ప్రకాశించుచున్న, సత్+నామకథా! = మంచి పేరు, కథ కలవాడా!

తాత్పర్యం:

ఓ సంపదతో గౌరవించబడిన భక్తజన సమూహం కలవాడా! శోభతో కూడిన సింహాసనంపై ఉన్న దేవితో కూడిన దత్తప్రభూ! నాలోని కామము మొదలైన అంతఃశత్రువులను తొలగించే శక్తితో ప్రకాశించే మంచి నామం, కథ కలవాడా! (నీకు నమస్కారము.)

విశేషాలు:

ఈ పద్యం శ్రీ దత్తాత్రేయ స్వామిని స్తుతిస్తూ, ఆయన గుణాలను, మహిమలను కీర్తిస్తోంది. ముఖ్యంగా దత్తుడికి ఉండే రెండు ప్రధాన లక్షణాలు: ఒకటి భక్తుల సమూహాన్ని కలిగి ఉండటం, రెండు అంతఃశత్రువులైన కామక్రోధాదులను నాశనం చేసే శక్తి ఆయన నామానికి ఉండటం. 'సింహాసనేశ్వరీ పరివృఢ' అనేది దత్తుడు దేవీ సమేతుడై ఉన్న రూపాన్ని సూచిస్తుంది లేదా ఆయనలోని శక్తి తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ఆటవెలది పద్యం

ఆ. అవధరింపు మనియె నమ్మునులకు సూతుఁ

డాదరమున దీపకాభిధుండు

స్వాత్మగురునివలన నవధూతచరితంబు

నిని వినతులు సేసి వెండి యడిగె

ప్రతిపదార్థం:

అవధరింపుము = వినండి, అనియెన్ = అని చెప్పెను, ఆ+మునులకు = ఆ మునులందరికీ, సూతుఁడు = సూత మహర్షి, ఆదరమునన్ = ప్రేమతో, దీపక+అభిధుండు = దీపకుడు అనే పేరు గలవాడు, స్వ+ఆత్మగురునివలనన్ = తన ఆత్మగురువు వేదధర్ముని నుండి, అవధూతచరితంబున్ = అవధూత యొక్క చరిత్రను, ఇని = విని, వినతులు+చేసి = నమస్కారాలు చేసి, వెండి+అడిగెన్ = తిరిగి అడిగాడు.

తాత్పర్యం:

సూతుడు మునులతో "వినండి" అని చెప్పాడు. దీపకుడు అనే పేరుగల శిష్యుడు తన ఆత్మగురువు వేదధర్ముని నుండి అవధూత (దత్తాత్రేయుడి) చరిత్రను విని, ఆదరంతో వినతులు సమర్పించి, తిరిగి మరికొంత విషయాన్ని అడిగాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం కథాకథనంలోని ముఖ్యమైన ఘట్టాన్ని సూచిస్తుంది. ఇందులో ప్రధానంగా రెండు సంభాషణలు కనిపిస్తాయి: ఒకటి సూత మహర్షి మునులకు చెప్పడం, రెండు దీపకుడు తన గురువును అడగడం. దీపకుడు తన గురువు నుండి అవధూత చరిత్రను విన్న తరువాత, ఇంకా తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తితో, తృప్తి చెందక తిరిగి అడుగుతున్నాడు అని తెలుస్తుంది.

సీస పద్యం

సీ. తలిదండ్రులెంతటి ధన్యులో? గురుపాద

నలినషట్పదునిగ నన్నుఁ గనిరి

తత్సుకృతమ్మున దత్త దేవుమహత్త్వ

మాచార్య ముఖగలితామృతమ్ము

సురదుర్లభమ్ము సంబరమునఁ ద్రా వెద

బ రితృప్తి కలుగదు బ్రహ్మభూత!

యత్రిదత్తాత్ము పవిత్రము లన్యచా

రిత్రము లనుము నా యాత్ర మడ

గీ. నత డె స్వయముగ నామది నాఁక గొనెనో?

కన వినఁ దలంపుఁ గొన నన్యమున కెలయదు

కానఁ తత్కర్ణ పీయూష మాననిమ్ము

సదయ! దవతప్తునకు గాంగసలిల మట్లు.

ప్రతిపదార్థం:

తలిదండ్రులు = తల్లిదండ్రులు, ఎంతటి ధన్యులో? = ఎంత అదృష్టవంతులో?, గురుపాద = గురువుగారి పాదములనే, నలిన = పద్మములకు, షట్పదునిగన్ = తుమ్మెదగా, నన్నుఁ గనిరి = నన్ను కన్నారు, తత్+సుకృతమ్మునన్ = ఆ పుణ్యం వలన, దత్తదేవు = దత్తాత్రేయుని యొక్క, మహత్త్వము = గొప్పదనం, ఆచార్య ముఖ = గురువుగారి నోటి నుండి, గళిత+అమృతమ్ము = జాలువారిన అమృతం, సురదుర్లభమ్ము = దేవతలకు కూడా దొరకనిది, సంబరమునన్ = సంతోషంతో, త్రావెద = త్రాగుతున్నాను, పర తృప్తి = పరిపూర్ణమైన తృప్తి, కలుగదు = కలగడం లేదు, బ్రహ్మభూత! = బ్రహ్మజ్ఞానంతో కూడిన గురుదేవా!, యత్రిదత్త+ఆత్ము = అత్రిపుత్రుడైన దత్తాత్రేయుని యొక్క, పవిత్రముల్ = పవిత్రమైన, అన్యచారిత్రములు = మిగిలిన కథలను, అనుము = చెప్పుము, నా యాత్రము+అడఁగన్ = నా యొక్క ఆందోళన, బాధ తొలగునట్లుగా, అతడె = ఆ దత్తదేవుడే, స్వయముగన్ = స్వయంగా, నామదిన్ = నా మనస్సులో, ఆఁక గొనెనో? = ఆకలిని కలిగించాడో?, కనన్ = చూడాలన్నా, వినన్ = వినాలన్నా, తలంపుఁ గొనన్ = తలచుకోవాలన్నా, అన్యమునకున్ = వేరే వాటిపై, ఎలయదు = ఆసక్తి కలగడం లేదు, కానన్ = కాబట్టి, తత్ = ఆ దత్తాత్రేయుని యొక్క, కర్ణపీయూషము = చెవులకు అమృతమైన కథను, మాననిమ్ము = ఆపవద్దు, సదయ! = దయగలవాడా!, దవతప్తునకున్ = అడవి మంటతో బాధపడినవానికి, గాంగసలిలము+అట్లు = గంగానదీ జలం వలె.

తాత్పర్యం:

నా తల్లిదండ్రులు ఎంతటి ధన్యులో కదా! గురుపాదులనే పద్మాలకు నన్ను తుమ్మెదగా కన్నారు. వారి పుణ్యఫలంగానే గురువుగారి నోటి నుండి జాలువారిన దత్తదేవుని మహత్యమనే అమృతాన్ని (దేవతలకు సైతం దుర్లభమైనది) సంతోషంగా తాగుతున్నాను. బ్రహ్మజ్ఞానివైన గురుదేవా! నాకు ఇంకా సంపూర్ణ తృప్తి కలగడం లేదు. నా చింత, ఆందోళన పోయేలా అత్రిపుత్రుడైన దత్తాత్రేయుని పవిత్రమైన మిగిలిన చరిత్రలను కూడా దయచేసి చెప్పండి. ఆ దత్తప్రభువే స్వయంగా నా మనస్సులో ఈ ఆకలిని (జిజ్ఞాసను) పుట్టించాడో ఏమో! చూడాలన్నా, వినాలన్నా, తలుచుకోవాలన్నా వేరే వాటిపై నా మనస్సు మళ్లడం లేదు. ఓ దయగల గురువర్యా! అడవి మంటతో బాధపడుతున్న వానికి గంగా జలం వలె, ఆ దత్తకథామృతాన్ని ఆపకుండా నా చెవులలో ఇంకనివ్వండి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం శిష్యుని యొక్క పరాకాష్ఠ దశలోని భక్తిని, గురువుపై గౌరవాన్ని, దత్తకథలపై గల తీవ్రమైన జిజ్ఞాసను తెలుపుతుంది. శిష్యుడు తాను గురుపాదాలనే పద్మాలకు తుమ్మెద అని చెప్పుకోవడం గురుసేవాతత్పరతను సూచిస్తుంది. 'సురదుర్లభమ్ము' అనే పదం దత్త చరిత్ర యొక్క గొప్పదనాన్ని, దాని అప్రాప్యతను తెలియజేస్తుంది. కర్ణపీయూషాన్ని 'దవతప్తునకు గాంగసలిల మట్లు' అని పోల్చడం, ఆ కథా శ్రవణం మానసిక శాంతిని, దుఃఖ నివృత్తిని కలిగిస్తుందని వివరిస్తోంది.

చంపకమాల వృత్తం

చ. అన ననె వేదధర్ముఁడు మహాత్ముఁడ వైతివి లేక గెల్చి తీ

వనయము సంసృతిన్ విను మనంతర మద్భుత మాత్మశుద్ధి కా

రణ మఘహారి యర్థ్య మమరన్ జనకాత్మజ సంవివాద మా

నిన నరుఁ డింకఁ చెందఁడు జనింపఁ బ్రసూదరగోళనాళమున్.

ప్రతిపదార్థం:

అనన్ = అని శిష్యుడు అడుగగా, అనెన్ = గురువు చెప్పెను, వేదధర్ముఁడు = వేదధర్ముడు (గురువు), మహాత్ముఁడ వైతివి = గొప్ప మనస్సు కలవాడివి అయ్యావు, లేక = లేదంటే (నిశ్చయంగా), గెల్చితివి = జయించావు, అనయము = నిరంతరము, సంసృతిన్ = సంసార బంధాన్ని, వినుము = విను, అనంతరము = ఆ తరువాత, అద్భుతము = ఆశ్చర్యకరమైనది, ఆత్మశుద్ధికి = మనస్సు పవిత్రం కావడానికి, కారణము = మూలమైనది, అఘహారి = పాపములను పోగొట్టేది, అర్థ్యము = కోరదగినది, అమరన్ = దైవ సమానమైనదిగా, జనక+ఆత్మజ = తండ్రీ కుమారుల , సంవివాదము = సంభాషణ, ఆనినన్ = ఆశ్రయించినట్లైతే (విన్నట్లయితే), నరుఁడు = మానవుడు, ఇంకన్ = ఇకముందు, జనింపన్ = పుట్టడానికి, ప్రసూదరగోళనాళమున్ = తల్లి కడుపులోని మావి రంధ్రంలోకి, చెందఁడు = చేరడు.

తాత్పర్యం:

అని శిష్యుడు (దీపకుడు) అడుగగా, గురువు వేదధర్ముడు ఇలా చెప్పాడు: "నువ్వు మహాత్ముడివి అయ్యావు, లేదంటే నిస్సందేహంగా సంసార బంధాన్ని జయించావు. విను, ఆ తరువాత ఆశ్చర్యకరమైనది, ఆత్మ శుద్ధికి కారణమైనది, పాపాలను పోగొట్టేది, శ్రేష్ఠమైనదైన తండ్రీ కుమారుల యొక్క సంభాషణ ఉంది. ఆ సంభాషణను విన్న మానవుడు ఇకపై తిరిగి జన్మించడానికి తల్లి గర్భంలోని మావి రంధ్రంలోకి ప్రవేశించడు."

విశేషాలు:

ఇది గురువు శిష్యుడి యొక్క జిజ్ఞాసను మెచ్చుకుంటూ, తదుపరి చెప్పబోయే కథ (పితాపుత్ర సంవాదం) యొక్క గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తుంది. 'మహాత్ముడ వైతివి లేక గెల్చితి వనయము సంసృతిన్' అనే వాక్యం శిష్యుడు ఆత్మజ్ఞానం వైపు వెళుతున్నాడని గురువు నిర్ధారిస్తున్నాడు. తండ్రీ కుమారుల సంవివాదానికి 'ఆత్మశుద్ధి కారణము', 'అఘహారి', 'అద్భుతము' వంటి విశేషణాలను వాడటం ద్వారా దాని ప్రాధాన్యతను పెంచారు. ముఖ్యంగా, ఈ సంభాషణ విన్నవారు పునర్జన్మ రాహిత్యాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతారని చెప్పడం, ఈ కథ యొక్క అంతిమ ఫలాన్ని సూచిస్తుంది.

పద్యం - 05

సీ. మధ్య దేశనివాసి, మహితగుణాఢ్యుండు,

వేద వేదాంగసంవేది కలఁడు;

భార్గవ బ్రాహ్మణవరుఁడు, వానికిఁ జాల

కాలము కడచన కలిగె సుతుఁడు.

బధిరాంధజడవిధు వాని సుమతినాము

నుపనీతు నొనరించి, యుచిత వేది

జలుపఁ దలంచి, తజ్జనకుండు మేధావి

యంకగతుం చేసి యనియె వత్స!

గీ. చదువరా ముందు, గురుఁ కొల్చి సక్రమముగ

వేదవేదాంగముల, నంత పెండ్లియాడి,

జన్నము లొనర్చి, సుతుఁ గను, చను వనమున

కాశ్రమాంతరమున ముక్తి నందు మనుచు.

ప్రతిపదార్థం:

మధ్య దేశనివాసి = మధ్యదేశంలో నివసించేవాడు, మహితగుణాఢ్యుండు = గొప్ప గుణములు కలిగినవాడు, వేద వేదాంగసంవేది = వేదాలను వేదాంగాలను బాగా తెలిసినవాడు, భార్గవ బ్రాహ్మణవరుఁడు = భార్గవ గోత్రానికి చెందిన ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడు, కలఁడు = ఉన్నాడు, వానికిన్ = అతనికి, చాల కాలము కడచన = చాలా కాలము గడచిపోగా, సుతుఁడు కలిగె = కుమారుడు జన్మించాడు, వానిన్ = అతనిని, సుమతినామున్ = సుమతి అను పేరు కలవానిని, బధిర+అంధ+జడ+విధున్ = చెవిటివాడు, గ్రుడ్డివాడు, మూఢుడు వలె ఉన్నవానిని, ఉపనీతున్ ఒనరించి = ఉపనయనము చేయించి, ఉచిత వేది జలుపన్ తలంచి = (అతడు) తగిన జ్ఞానమును పొందాలని తలచి, మేధావి = బుద్ధిమంతుడైన, తద్+జనకుండు = ఆ తండ్రి, అంకగతున్ చేసి = ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని, వత్స! = నాయనా!, ముందు = మొదట, గురున్ కొల్చి = గురువును సేవించి, సక్రమముగన్ = క్రమ పద్ధతిలో, వేద వేదాంగములన్ = వేదములను వేదాంగములను, చదువరా = చదువుకో, అంత = తరువాత, పెండ్లి+ఆడి = వివాహం చేసుకొని, జన్నము లొనర్చి = యజ్ఞములు చేసి, సుతున్ కను = కుమారుడిని పొందు, ఆశ్రమ+అంతరమునన్ = (నాలుగు) ఆశ్రమాలలో (గృహస్థాశ్రమము పూర్తి చేసి), వనమునకున్ చను = అరణ్యమునకు వెళ్ళు (వనప్రస్థాశ్రమము స్వీకరించు), ముక్తిన్ అందుము = మోక్షమును పొందుము, అనుచున్ = అని చెప్పెను.

తాత్పర్యం:

మధ్యదేశంలో నివసించే, గొప్ప గుణములు కలిగి, వేదాలను వేదాంగాలను చక్కగా తెలిసిన భార్గవ గోత్రీకుడైన ఒక ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. అతనికి చాలా కాలం తరువాత, సుమతి అనే పేరుగల కుమారుడు జన్మించాడు. ఆ కుమారుడు చెవిటి, గ్రుడ్డి, మూఢుడు వలె ఉన్నాడు. బుద్ధిమంతుడైన ఆ తండ్రి, ఆ సుమతికి ఉపనయనం చేసి, సక్రమంగా జ్ఞానాన్ని ఇవ్వాలని తలచి, అతడిని తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని, "నాయనా! ముందు గురువును సేవించి, వేదాలను వేదాంగాలను క్రమంగా చదువుకో. తరువాత వివాహం చేసుకొని, యజ్ఞయాగాదులు నిర్వహించి, సంతానాన్ని పొందు. ఆశ్రమ ధర్మాలను అనుసరించి, చివరకు అరణ్యానికి వెళ్ళి ముక్తిని పొందు" అని ఉపదేశించాడు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం, వేదధర్ముడు దీపకుడికి చెప్పడం ప్రారంభించిన వృత్తాంతంలోని పాత్రల పరిచయాన్ని సూచిస్తుంది.
• చతురాశ్రమ ధర్మాలు (బ్రహ్మచర్యం, గార్హస్థ్యం, వానప్రస్థం, సన్యాసం) పాటించాల్సిన క్రమాన్ని తండ్రి కుమారునికి ఉపదేశించడం ఇందులో ముఖ్యాంశం.
• సుమతి యొక్క జన్మ లక్షణాలను (బధిరాంధజడవిధు) స్పష్టంగా తెలియజేయడం జరిగింది.

పద్యం - 06

గీ. మాటిమాటికి నాడిన మాటలాడి,

మధుర మధురాక్షరముగఁ, గుమార హార్ద

మున వివిధముగ నేమేమొ బోధసేయు

నూర్జితుని యొద్ద జడుఁ డన నుండి యుండి.

ప్రతిపదార్థం:

మాటిమాటికిన్ = పదేపదే, ఆడిన మాటలు+ఆడి = (హితవుగా) పలికిన మాటలనే పలికి, మధుర మధుర+అక్షరముగన్ = మిక్కిలి మధురమైన అక్షరములతో (మాటలతో), కుమార హార్దమునన్ = కుమారుని హృదయములో, వివిధముగన్ = అనేక విధాలుగా, ఏమి+ఏమో = ఏమేమో, బోధ+చేయు = ఉపదేశించే, ఊర్జితుని యొద్దన్ = శక్తిమంతుడైన (గొప్పవాడైన) తండ్రి వద్ద, జడుఁడు+అనన్ = మూఢుడి వలె, ఉండి ఉండి = ఉండి ఉండి (ఉండిపోయాడు).

తాత్పర్యం:

గొప్ప శక్తిమంతుడైన ఆ తండ్రి, పదేపదే తాను చెప్పిన హితవచనాలనే తిరిగి చెప్తూ, మధురమైన మాటలతో కుమారుని హృదయంలో అనేక విధాలుగా ఏమేమో బోధ చేస్తూ ఉన్నా, సుమతి మాత్రం ఆ తండ్రి వద్ద మూఢుడి వలెనే మౌనంగా ఉండిపోయాడు.

విశేషాలు:

• తండ్రి ఎన్ని విధాలుగా ప్రయత్నించినా, సుమతిలో ఎటువంటి చలనం లేదని, జ్ఞానబోధను పట్టించుకోలేదని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
• తండ్రి యొక్క ప్రయత్నం నిరంతరాయంగా ఉందనడానికి మాటిమాటికి నాడిన మాటలాడి, మధుర మధురాక్షరముగ వంటి ప్రయోగాలు సూచిస్తున్నాయి.

పద్యం - 07

క. పలుకఁడు, కులుకం డులుకఁడు;

కలికితనము లేని యిట్టి కాన్పు ఏటికటన్

చలుచుగ నాడెడు నొరులకు

నలుకం డనె నట్టె నవ్వి యాతనికిఁ తుదిన్.

ప్రతిపదార్థం:

పలుకఁడు = మాట్లాడడు, కులుకఁడు = సంతోషంగా కదలడు (ఉల్లాసంగా ఉండడు), ఉలుకఁడు = ప్రతిస్పందించడు, కలికితనము లేని = అందము లేని (చేష్టలు లేని), ఇట్టి కాన్పు ఏటికటన్ = ఇటువంటి జన్మ దేనికి అని, చలుచుగన్ = చులకనగా (నిందగా), ఆడెడు+ఒరులకున్ = మాట్లాడే ఇతరులకు, నలుకఁడు = కోపం తెచ్చుకోడు, అట్టె = ఉన్నట్టుండి, నవ్వి = నవ్వి, తుదిన్ = చివరకు, ఆతనికిన్ = ఆ తండ్రితో, అనెన్ = పలికెను.

తాత్పర్యం:

సుమతి ఎవరితోనూ మాట్లాడడు, ఉల్లాసంగా కదలడు, కనీసం ప్రతిస్పందించడు కూడా. 'చేష్టలు లేని ఇటువంటి పుట్టుక దేనికి?' అని చులకనగా మాట్లాడే ఇతరుల మాటలకు కూడా అతడు కోపగించుకోడు. అటువంటి సుమతి ఉన్నట్టుండి నవ్వి, చివరకు ఆ తండ్రితో ఇలా అన్నాడు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం సుమతి యొక్క వైరాగ్య భావాన్ని, ప్రపంచ వ్యవహారాలపై అతనికి ఉన్న నిరాసక్తిని తెలియజేస్తుంది.
• ఇతరుల నిందలకు సైతం కోపం తెచ్చుకోకపోవడం అనేది అతనిలోని గొప్ప జ్ఞాన వైరాగ్యానికి నిదర్శనం.
• ఈ పద్యం ద్వారా, సుమతి తండ్రి బోధనలకు ప్రతిస్పందించడానికి సిద్ధమయ్యాడని తెలుస్తోంది.

పద్యం - 08

క. మన కొక కాలము కల్గిన

యనువున మాటాడెదవు మహాత్మా! క్షణికం

బును బుద్బుదోపమము ని

త్తనువును గొని యిన్ని సేయు దార్ఢ్యము గల దే?

ప్రతిపదార్థం:

మహాత్మా! = ఓ గొప్ప మనస్సు కలవాడా!, మనకున్ = మనకు, ఒక కాలము కల్గిన అనువున = ఒక శాశ్వతమైన కాలము ఉన్నట్లుగా (ఈ దేహము స్థిరమైనట్లుగా), మాటాడెదవు = మాట్లాడుతున్నావు, క్షణికంబును = క్షణకాలం ఉండేది, బుద్బుద+ఉపమమున్ = నీటి బుడగతో సమానమైనది అయిన, ఈ తనువునున్ = ఈ దేహమును, కొని = ఆధారంగా చేసుకొని, ఇన్ని+చేయు దార్ఢ్యము = ఇన్ని పనులు (వేదపఠనం, వివాహం, యజ్ఞాలు, వానప్రస్థం వంటివి) చేసే స్థిరత్వం, కలదే? = ఉన్నదా? (లేదు).

తాత్పర్యం:

ఓ మహాత్మా! మనకు ఈ దేహంతో శాశ్వతమైన కాలం ఉన్నట్లుగా మీరు మాట్లాడుతున్నారు. క్షణకాలం మాత్రమే ఉండి, నీటి బుడగతో సమానమైన ఈ దేహాన్ని ఆధారం చేసుకొని, మీరు చెప్పిన ఇన్ని పనులను పూర్తిచేసే స్థిరత్వం (దార్ఢ్యం) దీనికి ఉంటుందా? (ఉండదు కదా!).

విశేషాలు:

1. ఈ పద్యం సుమతి యొక్క అద్భుతమైన జ్ఞాన వైరాగ్యాన్ని సూచిస్తుంది. అతను తనను తాను మూఢుడిగా చూపించుకున్నా, వాస్తవానికి లోకతత్వాన్ని గుర్తించిన జ్ఞాని అని తెలుస్తోంది.
2. క్షణికంబును బుద్బుదోపమము అనే ప్రయోగం దేహం యొక్క అనిత్యత్వాన్ని, అశాశ్వతత్వాన్ని లోతుగా తెలియజేస్తుంది.
3. తండ్రి యొక్క కర్మకాండ ప్రధానమైన ఉపదేశాన్ని సుమతి జ్ఞానమార్గ దృక్పథంతో ప్రశ్నిస్తున్న సందర్భం ఇది.

తొమ్మిదవ పద్యం వివరణ (సీస పద్యం)

పద్యం

సీ. ఇన్ని పలుకు లేల? యీ నీవచించిన

చదువు లెన్నియొ సార్లు చదివినాఁడ

నివి కాక శాస్త్రము ల్వివిధము ల్శిల్పము

ల్నేర్చితి నన్నింట నేటుగంటిఁ

దఱికి నొక్కటియు నక్కఱకు రాదయ్యెన

ట్లక్కట పుట్టుచు నడఁగుచుండఁ

పదివేల కెక్కుడు భవముల పాట్లెల్ల

స్మృతము లై యిందు నిర్వేద పెట్టెఁ

గీ. దల్లు లెంద ఱిఁ కెందఱొ తండ్రు లెంద

ఱన్నలుందమ్ము లాప్తులు నరులు నెంద

ఱాత్మజులు దార లెంద ఱ ధ్యస్తు లైరి

మాటిమాటికి నిపు డవి మఱపురావు.

ప్రతిపదార్థం:

ఇన్ని పలుకులు = ఇంతటి మాటలు, ఏల = ఎందుకు, ఈ నీవు = ఈ నీవు, వచించిన = చెప్పిన, చదువులు = విద్యలను, ఎన్నియొ సార్లు = ఎన్నో సార్లు, చదివినాఁడన్ = చదివాను, ఇవి కాక = ఇవి మాత్రమే కాక, వివిధముల్ = అనేక రకములైన, శాస్త్రముల్ = శాస్త్రాలను, శిల్పముల్ = శిల్ప విద్యలను, నేర్చితిన్ = నేర్చుకున్నాను, అన్నింట = వాటన్నింటిలో, ఏటుగంటిన్ = (సారమేమిటో) తెలుసుకున్నాను, తఱికిన్ = సమయానికి, ఒక్కటియున్ = ఒక్కటి కూడా, అక్కఱకు = అవసరానికి, రాదయ్యెన్ = రాలేదు, అట్లు = ఆ విధంగా, అక్కట = అయ్యో, పుట్టుచున్ = పుడుతూ, అడఁగుచున్ = మరణిస్తూ, ఉండన్ = ఉండగా, పదివేల = పదివేల సంఖ్యకు, కెక్కుడు = ఎక్కువైన, భవముల = జన్మల యొక్క, పాట్లు + ఎల్ల = కష్టములన్నీ, ఇందు = ఈ స్థితిలో, స్మృతము లై = గుర్తుకు వచ్చి, నిర్వేద పెట్టెన్ = వైరాగ్యాన్ని కలిగించాయి, తల్లి + ఎందఱిన్ = తల్లులు ఎంతమందిని, ఇకన్ = ఇంకా, ఎందఱొ = ఇంకెంతమందినో, తండ్రుల్ = తండ్రులు, ఎందఱు = ఎంతమంది, అన్నలు + తమ్ముల్ = అన్నదమ్ములు, ఆప్తులు = బంధువులు, నరులు = మనుషులు, ఎందఱు = ఎంతమంది, ఆత్మజులు = కుమారులు, దారలు = భార్యలు, ఎందఱు = ఎంతమంది, అధ్యస్తులు + ఐరి = పొందుపరచబడ్డారు (సంబంధీకులయ్యారు), మాటిమాటికిన్ = పదేపదే, ఇపుడు = ఇప్పుడు, అవి = ఆ విషయాలు, మఱపు = మరుపు, రావు = రావడం లేదు.

తాత్పర్యం:

ఓ తండ్రీ! ఇన్ని మాటలు ఎందుకు? నువ్వు చెప్పిన ఈ చదువులను నేను ఎన్నోసార్లు చదివాను. ఇవే కాక అనేక శాస్త్రాలను, శిల్ప విద్యలను కూడా నేర్చుకున్నాను. వాటిలో సారమేమిటో తెలుసుకున్నాను. అయ్యో! పుడుతూ, మరణిస్తూ ఉండగా సమయానికి ఏ ఒక్కటీ నాకు అవసరానికి రాలేదు. పదివేలకు పైబడిన జన్మలలోని కష్టాలన్నీ నాకు ఈ స్థితిలో గుర్తుకు వచ్చి వైరాగ్యాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. నాకు ఎంతమంది తల్లులు, ఎంతమంది తండ్రులు, ఎంతమంది అన్నదమ్ములు, బంధువులు, ఎంతమంది కుమారులు, భార్యలు లభించారో ఆ పాత జ్ఞాపకాలు ఇప్పుడు పదేపదే గుర్తుకు వస్తున్నాయి.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యంలో జీవుని బహుళ జన్మల అనుభవం మరియు వాటి ద్వారా కలిగిన నిర్వేదం (వైరాగ్యం) వ్యక్తమవుతున్నాయి.
• చదువులు, శాస్త్రాలు, శిల్ప విద్యలు వంటి లౌకిక, వైదిక విద్యలు కూడా పుట్టుక-చావుల చక్రం నుండి విముక్తిని ఇవ్వలేకపోయాయని సుమతి నిర్వేదాన్ని ప్రకటించడం ముఖ్య అంశం.
• మాటిమాటికి నిపు డవి మఱపురావు అనే పదబంధం సుమతి పూర్వజన్మల జ్ఞానం యొక్క గాఢతను, దాని ప్రభావంతో కలిగిన దుఃఖాన్ని సూచిస్తుంది.

పదవ పద్యం వివరణ (గీత పద్యం)

పద్యం

గీ. అనుభవించితి దుఃఖసౌఖ్యములకలల

ముందర క్రియాసమభిహారముగ నిపు డవి

గంత కట్టిన య ట్లుండెఁ కనులు తెఱచి

నేఁడు చూడ విషాదంబు నివ్వటిల్లె.

ప్రతిపదార్థం:

ముందర = పూర్వజన్మలలో, దుఃఖసౌఖ్యముల = దుఃఖములను మరియు సుఖములను, కలలన్ = కలల వంటి వాటిని, క్రియా = (కర్మల) క్రియల యొక్క, సమభిహారముగ = కలయికగా, అనుభవించితిన్ = అనుభవించాను, ఇపుడు = ఇప్పుడు, అవి = ఆ సుఖదుఃఖములు, కనులు తెఱచి = కళ్ళు తెరిచి (జాగ్రదావస్థలో), నేఁడు = ఈ రోజు, చూడ = చూస్తే, గంత కట్టిన యట్లు + ఉండెన్ = కళ్లకు గుడ్డ కట్టినట్లుగా (తెలియకుండా), ఉండెన్ = ఉంది, (అనుభవం) విషాదంబు = విచారం, నివ్వటిల్లెన్ = బాగా పెరిగింది.

తాత్పర్యం:

గత జన్మలలో కర్మల కదలికల ద్వారా ఏర్పడిన దుఃఖ సుఖాలనే కలలను నేను అనుభవించాను. ఇప్పుడు కళ్ళు తెరిచి (జ్ఞానం పొంది) ఈ రోజు వాటిని చూస్తే, ఆ అనుభవాలు కళ్లకు గంత కట్టినట్లుగా (అజ్ఞానంతో) జరిగిపోయాయి అని తెలుస్తోంది. ఆ పర్యవసానంగా నాకు ఇప్పుడు తీవ్రమైన విచారం కలుగుతోంది.

విశేషాలు:

• దుఃఖసౌఖ్యములకలల: సుఖదుఃఖాలు తాత్కాలికమైనవని, అవి కలల వంటివని, అనగా అశాశ్వతమైనవని సుమతి జ్ఞానంతో చెప్తున్నాడు.
• క్రియాసమభిహారముగ: కర్మల యొక్క కలయిక (కర్మఫలం) కారణంగానే సుఖదుఃఖాలు కలుగుతాయని చెప్పడం జరిగింది.
• గంత కట్టిన య ట్లుండెన్: పూర్వ జన్మలలో తాను అజ్ఞానంతో (కళ్ళకు గంత కట్టుకున్నట్లుగా) కర్మలను చేసి సుఖదుఃఖాలను అనుభవించానని చెప్పడం అజ్ఞానం యొక్క ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది.

 పదకొండవ పద్యం వివరణ (ఉత్పలమాల వృత్తం)

పద్యం

ఉ. అక్కట యింతకన్నఁ గలదా? యమవేదన వేదవాది నై

మొక్కలమౌ విధింగొ మలమూత్రమలావిలగర్భగోలముల్

పెక్కులు దూఱి దారిబడి విస్మృత మై యది యౌవనంబు రా

నక్కునఁ జేర్చి యక్కులము నాడనె యాడిన దాట యై చనన్ .

ప్రతిపదార్థం:

అక్కట = అయ్యో, ఇంతకన్నన్ = దీనికంటే, అమ = ఎక్కువైన, వేదన = బాధ, కలదా = ఉన్నదా, వేదవాదిని + ఐ = వేదములను తెలిసినవాడినై, మొక్కలము + ఔ = బలమైన, విధిన్ + కొ = విధిని అనుసరించి, మల = మలముతో, మూత్ర = మూత్రముతో, మల = మురికితో, ఆవిల = నిండిన, గర్భ = గర్భమనే, గోలముల్ = గుండ్రని ప్రదేశములలో, పెక్కులు = అనేకముగా, దూఱి = ప్రవేశించి, దారిబడి = (అక్కడ జన్మించి) బయటకు వచ్చి, అది = ఆ బాల్యం, విస్మృతము + ఐ = మర్చిపోబడి, యౌవనంబు = యవ్వనం, రాన్ = రాగా, అక్కునన్ = వక్షస్థలంపై, చేర్చి = పెట్టుకుని, ఆడినది + ఆట + ఐ = (తనను ఆడించిన) ఆ ఆటగా (కేవలం కర్మఫలం మాత్రమే) అయి, ఆ కులమున్ = ఆ కులమును (జాతిని), ఆడనె = ఆడించుటకు (ముందుకు) వెళ్ళి, చనన్ = వెళ్లిపోగా.

తాత్పర్యం:

అయ్యో! దీనికంటే ఎక్కువైన బాధ ఇంకేముంటుంది? వేదాలను తెలిసినవాడినే అయినప్పటికీ, కర్మఫల రూపమైన బలమైన విధిని అనుసరించి మలమూత్రాలతో నిండిన అనేక గర్భస్థానాలలో ప్రవేశించి, జన్మించి, (చిన్నప్పుడు) మర్చిపోయి, ఆ తర్వాత యవ్వనం రాగానే (ఆ కర్మలనే) ఆలింగనం చేసుకుని, తనను ఆడించిన ఆ ఆట లాగా ఆ కులములో (జాతిలో) ఆడడానికి వెళ్లి, ఆ విధంగా జీవితం వెళ్లిపోయింది.

విశేషాలు:

• యమవేదన: గర్భవాసంలో అనుభవించే కష్టాన్ని, మరణానంతర బాధను ఇది సూచిస్తుంది.
• మలమూత్రమలావిలగర్భగోలముల్: గర్భస్థానం యొక్క అసహ్యకరమైన, అపవిత్రమైన స్థితిని స్పష్టంగా వర్ణించడం వైరాగ్య భావనను పెంచుతుంది.
• వేదవాది నై...: వేదజ్ఞానం ఉన్నప్పటికీ, కర్మఫలం కారణంగా విధిని దాటలేక అనేక జన్మలు ఎత్తవలసి వచ్చిందని చెప్పడం, కర్మ సిద్ధాంతం యొక్క బలాన్ని తెలుపుతుంది.

 పన్నెండవ పద్యం వివరణ (ఉత్పలమాల వృత్తం)

పద్యం

ఉ. పుట్టితి విప్రగోత్రములఁ బుట్టితి క్షత్రియవైశ్యజాతులం

బుట్టితి శూద్రయోనులను బుట్టితి గీ టమృగాండజాతులం

బుట్టితి భృత్యులందు మఱి పుట్టితి నాహవశూరులందు ని

ప్పు ట్టువు నీదు గేహమునఁ బుట్టితినట్టె విమోహ మేటికిన్ ?

ప్రతిపదార్థం:

విప్రగోత్రములన్ = బ్రాహ్మణ వంశములలో, పుట్టితిన్ = జన్మించాను, క్షత్రియ = క్షత్రియ, వైశ్య = వైశ్య, జాతులన్ = జాతులలో, పుట్టితిన్ = జన్మించాను, శూద్రయోనులను = శూద్ర కులాలలో, పుట్టితిన్ = జన్మించాను, కి ట = కీటకముల (పురుగుల) యందు, మృగ = మృగముల (జంతువుల) యందు, అండజాతులన్ = గుడ్ల నుండి పుట్టు జాతుల యందు (పక్షులు వంటి), పుట్టితిన్ = జన్మించాను, మఱి = ఇంకా, భృత్యులందు = సేవకుల యందు, పుట్టితిన్ = జన్మించాను, ఆహవ = యుద్ధములో, శూరులందున్ = పరాక్రమవంతుల యందు, పుట్టితిన్ = జన్మించాను, అట్టె = ఆ విధంగానే (ఏదో ఒకలా), నిప్పుట్టువు = ఈ జన్మ, నీదు = నీ యొక్క, గేహమునన్ = ఇంటిలో, పుట్టితిని = జన్మించాను, విమోహము = ప్రత్యేకమైన మమకారం, ఏటికిన్ = ఎందుకు?

తాత్పర్యం:

నేను బ్రాహ్మణ వంశాలలో జన్మించాను, క్షత్రియ, వైశ్య జాతులలో జన్మించాను. శూద్రుల కులాలలోనూ, కీటకాలు, మృగాలు, పక్షులు వంటి అండజ జాతులలోనూ జన్మించాను. సేవకులలోనూ, యుద్ధ వీరులలోనూ జన్మించాను. ఆ విధంగానే ఈ జన్మ నీ ఇంట్లో జన్మించాను. ఇన్ని జన్మలు ఎత్తిన నాకు ఈ జన్మపై ప్రత్యేకమైన మమకారం (విమోహం) ఎందుకు?

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం చతుర్విధ వర్ణాలలోనే కాక, కీటక, మృగ, అండజ జాతులలో కూడా తాను జన్మించినట్లు చెప్పడం ద్వారా సుమతి యొక్క పూర్వజన్మ జ్ఞానం యొక్క పరిధిని తెలుపుతుంది.
• నిప్పుట్టువు నీదు గేహమునఁ బుట్టితినట్టె విమోహ మేటికిన్?: ఈ ప్రశ్న సుమతి యొక్క వైరాగ్య చింతనకు పరాకాష్ఠ. ఇన్ని జన్మలు ఎత్తాక, ఈ ఒక జన్మపై ప్రత్యేక మోహం అనవసరమని, ఈ జన్మ కూడా కర్మఫలం వల్ల వచ్చినదేనని తెలుపుతున్నాడు.

పదమూడవ పద్యం వివరణ (ఉత్పలమాల వృత్తం)

పద్యం

ఉ. ఇచ్చితిబు చ్చుకొంటి దఱి నేడ్చితి నవ్వితి నూరివారికై

మ్రుచ్చిలి జూదమాడి ధనముం గొని గెల్చితిన్ ప్రభు

త్వోచ్చయము న్దరిద్రతయు నొక్కొకసారి ఘటించె దైవమా

యొచ్చెము నుచ్చముం గనుచు నూరక తిర్గితి సంస్కృతిభ్రమిన్.

ప్రతిపదార్థం:

త ఱిన్ = సమయానికి, ఇచ్చితిన్ = దానాలు చేశాను, పుచ్చుకొంటిన్ = (ఇతరుల నుండి) స్వీకరించాను, ఊరివారికై = ఇతరుల కోసమై, ఏడ్చితిన్ = ఏడ్చాను, నవ్వితిన్ = నవ్వాను, మ్రుచ్చిలి = దొంగతనం చేసి, జూదము + ఆడి = జూదం ఆడి, ధనమున్ = ధనాన్ని, కొని = తీసుకుని, గెల్చితిన్ = గెలిచాను, దైవమా = ఓ దైవమా (కర్మఫలమా), ఒక్కొకసారి = ఒక్కొక్కసారి, ప్రభుత్వు + ఉన్నతయమున్ = రాజ్యపాలనాధికార ఉన్నతిని, దరిద్రతయున్ = పేదరికాన్ని, ఘటించెన్ = కలిగించెను, ఒచ్చెమున్ = పతనాన్ని (కీర్తి తగ్గడాన్ని), ఉచ్చమున్ = ఉన్నతిని (కీర్తి పెరగడాన్ని), కనుచున్ = చూస్తూ, సంస్కృతి = సంసారమనే, భ్రమిన్ = భ్రమలో, ఊరక = నిష్కారణంగా, తిర్గితిన్ = తిరిగాను.

తాత్పర్యం:

సమయాన్ని అనుసరించి (అవసరం మేరకు) దానాలు చేశాను, ఇతరుల నుండి స్వీకరించాను. ఇతరుల కోసమై ఏడ్చాను, నవ్వాను. దొంగతనం చేసి, జూదమాడి ధనాన్ని సంపాదించి గెలిచాను. ఓ దైవమా! ఒక్కొక్కసారి గొప్ప రాజ్యపాలన అధికారాన్ని, మరియొకసారి గొప్ప పేదరికాన్ని నాకు కర్మఫలం కలిగించింది. కీర్తి తగ్గడాన్ని, కీర్తి పెరగడాన్ని అనుభవిస్తూ, ఈ సంసారమనే భ్రమలో నిష్కారణంగా తిరిగాను.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం సమస్త లౌకిక కర్మల యొక్క మరియు సుఖదుఃఖాల యొక్క అనుభవాలను సంగ్రహంగా వివరిస్తుంది.
• ఇచ్చితిబుచ్చుకొంటి... ఏడ్చితి నవ్వితి...: ఈ ద్వంద్వ పదాలు సంసారంలో జీవి అనుభవించే పరస్పర విరుద్ధమైన భావోద్వేగాలను, కర్మలను సూచిస్తాయి.
• ప్రభుత్వోచ్చయము న్దరిద్రతయు: ఇవి జీవుడు తన అనేక జన్మలలో రాజుగా, పేదవాడిగా అనుభవించిన స్థాయి భేదాలను తెలుపుతాయి.

సంస్కృతిభ్రమిన్: సంసారం కేవలం ఒక భ్రమ మాత్రమేనని, ఆ భ్రమలోనే తాను వ్యర్థంగా తిరిగానని సుమతి జ్ఞానపూర్వకమైన నిర్వేదాన్ని ప్రకటించడం ఇక్కడి ప్రధాన భావం.

పద్యం 14

గీ. బాల్య కౌమారయౌవనవార్థకముల

జంతునానావిధోద్భవసంకటముల

నున్న దుఃఖంబు లెన్ని? యా యన్ని యిపుడు

పలక పాఠంబువోలె కన్పట్టుచుండె. 14

ప్రతిపదార్థం:

బాల్య = బాల్యము, కౌమార = కౌమారము, యౌవన = యౌవనము, వార్ధకముల = వార్థక్యము అను దశలలో, జంతు = జీవుని యొక్క, నానావిధ + ఉద్భవ = పలు విధములైన జన్మల యొక్క, సంకటములన్ = కష్టములలో, ఉన్న = కలిగి ఉన్నట్టి, దుఃఖంబులు = దుఃఖములు, ఎన్ని? = లెక్కకు మించినవి కదా!, ఆ = ఆ, అన్ని = అన్నియు, ఇపుడు = ఇప్పుడు, పలకపాఠంబు = పలక మీది అక్షరముల, పోలె = వలె, కన్పట్టుచున్ + ఉండె = కనబడుచున్నవి.

తాత్పర్యం:

బాల్యము, కౌమారము, యౌవనము, వార్థక్యము అనే దశలలోనూ, అలాగే అనేక విధాలైన జన్మలలోనూ జీవుడికి కలిగే దుఃఖాలు లెక్కకు మించినవి. ఆ దుఃఖాలన్నీ ఇప్పుడు నాకు పలక మీద వ్రాసిన అక్షరాల వలె స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం సుమతికి కలిగిన పూర్వజన్మ జ్ఞానాన్నీ, వివేకాన్నీ తెలియజేస్తోంది.
• పలకపాఠంబువోలె కన్పట్టుచుండె (పలక మీద రాసిన పాఠంలా కనిపిస్తున్నాయి) అన్న ఉపమానం, తన అనుభవజ్ఞానం ఎంత స్పష్టంగా ఉందో తెలియజేస్తుంది.
• చతుర్విధావస్థలలోనూ (నాలుగు దశలు) నానా జన్మలలోనూ కేవలం దుఃఖమే ఉందని చెప్పడం ద్వారా, సంసారంలో ఉన్న నిస్సారతను సుమతి వెల్లడిస్తున్నాడు.

పద్యం 15

మ. జనకా!యేమను వాఁడ నిప్పటికి మోక్షప్రాప్తికి న్మూలమౌ

ఘనవిజ్ఞానము దోఁచె నిమ్మెయి గనంగా ఋగ్యజుస్సామసం

జనితం బైన క్రియాకలాప మెదకు న్సౌఖ్యంబు నీదయ్యె న

జ్ఞు న కే కా కిటు నీవు చెప్పు చదువు ల్సుజ్ఞాని కర్థ్యం బులే? 15

ప్రతిపదార్థం:

జనకా! = తండ్రీ!, ఏమనువాఁడన్ = నేనేమని చెప్పగలను?, ఇప్పటికి = ఈ సమయానికి, మోక్షప్రాప్తికిన్ = ముక్తిని పొందుటకు, మూలమౌ = కారణమైన, ఘన = గొప్పదైన, విజ్ఞానము = విశేష జ్ఞానము, తోచెన్ = గోచరించింది, ఇమ్మెయి = ఈ విధముగా, కనంగా = పరిశీలించి చూడగా, ఋక్ + యజుస్ + సామ = ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదముల నుండి, సంజనితంబు = పుట్టినట్టి, అయిన = అయినటువంటి, క్రియాకలాపము = కర్మ సముదాయము, ఎదకున్ = హృదయానికి, సౌఖ్యంబు = సుఖాన్ని, ఈదయ్యెన్ = ఇయ్యలేదు కదా!, అజ్ఞునకే = అజ్ఞానికే (కాని), ఇటు = ఈ విధముగా, నీవు = మీరు, చెప్పు = ఉపదేశించే, చదువుల్ = విద్యలు, సుజ్ఞానికి = మంచి జ్ఞానం కలవానికి, అర్థ్యంబులు + ఏ? = అవసరమా? (కావు).

తాత్పర్యం:

తండ్రీ! నేనేమని చెప్పను? ఇప్పుడు నాకు మోక్షాన్ని పొందడానికి మూలమైన గొప్ప జ్ఞానం లభించింది. పరిశీలించి చూడగా, వేదాల నుండి (ఋక్, యజుస్, సామ) చెప్పబడిన కర్మకాండ ఏదీ కూడా మనస్సుకు నిజమైన సుఖాన్ని ఇవ్వలేదు కదా! అజ్ఞానికే కానీ, ఈ విధంగా మీరు ఉపదేశించే చదువులు మంచి జ్ఞానం కలవానికి అవసరమా? (నిజమైన జ్ఞానం కలవానికి కర్మల గురించి చెప్పే విద్యలు అవసరం లేదు).

విశేషాలు:

• సుమతి తన అంతరంగంలో కలిగిన విజ్ఞానాన్నీ, వైరాగ్యాన్నీ తండ్రికి వివరిస్తున్న సందర్భం ఇది.
• వేదాలలోని కర్మకాండ (క్రియాకలాపము) నిస్సారమైనదని, జ్ఞానమే మోక్షానికి మార్గమని సుమతి సిద్ధాంతం.
• అజ్ఞానకే కాని సుజ్ఞానిక అర్థ్యంబులే అన్న వాక్యం ద్వారా, సుమతి తనను తాను సుజ్ఞానిగా భావిస్తున్నాడని, ఇతరులకు కర్మలను ఉపదేశించడం అజ్ఞానం వల్లనే అని చెబుతున్నాడు.

పద్యం 16

గీ. యజ్ఞ దానాది కర్మమ్ము లాగమనిగ

మాదిపఠనమ్ము లాధిరాజ్య త్రిదివము

లెంచి చూచిన దుఃఖము లింత నిజము

సుఖము కాదు సుఖము కాదు సుఖము కాదు. 16

ప్రతిపదార్థం:

యజ్ఞ = యజ్ఞములు, దాన + ఆది = దానములు మొదలైన, కర్మమ్ముల్ = క్రియలు, ఆగమ = వేదముల, నిగమ + ఆది = శాస్త్రముల మొదలైన వాటి యొక్క, పఠనమ్ముల్ = చదువులు, ఆధిరాజ్య = చక్రవర్తి పదవి, త్రిదివముల్ = స్వర్గ లోకములు (వీటన్నిటినీ), ఎంచిచూచిన = ఆలోచించి పరిశీలిస్తే, దుఃఖముల్ = దుఃఖములే, ఇంత = ఇది, నిజము = సత్యము, సుఖముకాదు = సుఖము కాదు, సుఖముకాదు = సుఖము కాదు, సుఖముకాదు = సుఖము కాదు.

తాత్పర్యం:

యజ్ఞాలు, దానాలు మొదలైన కర్మలు, వేదశాస్త్రాల పఠనం, చక్రవర్తి పదవి, చివరికి స్వర్గలోకాలు సైతం... వీటిని అన్నింటినీ పరిశీలించి చూస్తే దుఃఖములే! ఇది సత్యము. ఇవేవీ సుఖము కాదు, సుఖము కాదు, సుఖము కాదు. (కేవలం దుఃఖమే).

విశేషాలు:

• యజ్ఞాది కర్మలపైనా, శాస్త్ర పఠనంపైనా, ఐహికాముష్మిక భోగాలపైనా సుమతికి గల సంపూర్ణ వైరాగ్యాన్ని ఈ పద్యం తెలుపుతోంది.
• సుఖము కాదు అని మూడుసార్లు చెప్పడం - "దీనిలో ఏమాత్రం సందేహం లేదు, ఇది నిస్సందేహంగా దుఃఖమే" అని తన నిర్ణయాన్ని గట్టిగా నొక్కి చెప్పడానికి. ఇది అతని యొక్క నిశ్చయాత్మకమైన వైరాగ్యానికి నిదర్శనం.
• 'త్రిదివముల్' (స్వర్గ లోకాలు) కూడా దుఃఖములే అని చెప్పడం, దేవలోక భోగాలు సైతం అశాశ్వతములే అని సుమతికి తెలిసిన జ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.

పద్యం 17

మ. పరమం బౌ సుఖ మెందు నిర్గుణపర బ్రహ్మంబె దుఃఖాతిగం

బిర నిస్సంగుఁడ నై చరింతు నిఁక మత్తేభంబువృత్తంబునం

బరమానందమునందు నాప్లుతుఁడ నై వర్ణించి రాగాదులం

బరి శాంతింగనినాఁడ నంటుదునె మర్మావిత్త్ర యీధర్మముల్ ? 17

ప్రతిపదార్థం:

పరమంబు + ఔ = అత్యుత్తమమైన, సుఖము = ఆనందము, ఎందున్ = ఎక్కడ ఉందంటే, నిర్గుణ = గుణములు లేని, పరబ్రహ్మంబు + ఎ = పరబ్రహ్మము నందు మాత్రమే ఉంది, దుఃఖ + అతిగంబు = దుఃఖములను దాటినది (అది మాత్రమే), ఇర = ఈ లోకంలో (లేదా వేగంగా), నిస్సంగుఁడను + ఐ = సంగము (బంధము) లేనివాడినై, చరింతున్ = తిరుగుతాను, ఇక = ఇకపై, మత్తేభంబు + వృత్తంబునన్ = మదించిన ఏనుగు (స్వేచ్ఛగా తిరిగినట్లు) వలె, పరమ + ఆనందమునందు = గొప్ప ఆనందములో, ఆప్లుతుఁడను + ఐ = మునిగినవాడినై, రాగ + ఆదులన్ = కోరికలు మొదలైనవాటిని, వర్ణించి = విడిచిపెట్టి, పరిశాంతిన్ = గొప్ప శాంతిని, కనినాఁడన్ = చూచినట్టి నేను, మర్మ + ఆవిత్ + త్రయీ = రహస్యములు తెలిసిన మూడు వేదములకు సంబంధించిన, ఈ = ఈ, ధర్మముల్ = కర్మలను, అంటుదునె? = ఆశ్రయిస్తానా? (ఆశ్రయించను).

తాత్పర్యం:

అత్యుత్తమమైన సుఖం నిర్గుణ పరబ్రహ్మము నందు మాత్రమే ఉంది. అది దుఃఖాలను పూర్తిగా దాటినది. ఇకపై నేను మదించిన ఏనుగు వలె స్వేచ్ఛగా, నిస్సంగుడనై సంచరిస్తాను. గొప్ప ఆనందంలో మునిగిపోయి, రాగాదులను (కోరికలను) విడిచిపెట్టి, నిశ్చలమైన శాంతిని చూసిన నేను, మూడు వేదాలలోని రహస్యార్థాలకు సంబంధించిన ఈ కర్మ ధర్మాలను ఇక ఆశ్రయిస్తానా? (ఆశ్రయించను).

విశేషాలు:

• నిర్గుణ పరబ్రహ్మ ఉపాసనే అత్యుత్తమమైనదని సుమతి నిశ్చయించుకున్నాడు.
• 'మత్తేభంబు వృత్తంబునం చరింతు' (మదించిన ఏనుగులా తిరుగుతాను) అనే ఉపమానం, అతని నిర్భయమైన, స్వేచ్ఛాయుతమైన సంచారాన్ని సూచిస్తుంది. (ఇది మత్తేభ విక్రీడితం అనే ఛందస్సు పేరు కూడా).
• 'మర్మావిత్త్రయీధర్మముల్' అంటే వేద రహస్యాలు తెలిసినవారికి చెప్పబడిన కర్మలు. వాటిని కూడా తాను పరిత్యజించినట్లు సుమతి చెప్తున్నాడు.

పద్యం 18

మ. అనువానింగని యద్భుతం బెగువ నౌరా బిడ్డ ! యేమంటిరా

మును పా జాడ్యము కల్గె నెట్టు లిపు డేమూలంబునం బోయె నే

మునియో దేవుఁడొ ని న్శ పింపరుకదా? ము న్నట్లు నేఁ డిట్లు గా

వినఁ కౌతూహల మయ్యె తెల్పర పురావృత్తంపుయాథార్థ్యమున్. 18

ప్రతిపదార్థం:

అనువానిన్ + కని = అని పలుకుతున్న సుమతిని చూసి, అద్భుతంబు = ఆశ్చర్యము, ఎగువన్ = ఎక్కువ కాగా, ఔరా = అబ్బా!, బిడ్డ! = నాయనా!, ఏమంటిరా = ఏమని చెప్పావు?, మునుపు = పూర్వము, ఆ = ఆ, జాడ్యము = మూర్ఖత్వము, ఎట్టుల్ = ఏ విధంగా, కల్గెన్ = కలిగింది?, ఇపుడు = ఇప్పుడు, ఏ = ఏ, మూలంబునన్ = కారణం చేత, పోయెన్ = తొలగిపోయింది?, ఏ = ఏ, మునియో = మునియో, దేవుఁడొ = దేవతయో, నిన్ = నిన్ను, శపింపరు + కదా? = శపించ లేదు కదా?, మున్ను = పూర్వము, అట్లు = ఆ విధంగా (మూర్ఖుడిగా), నేఁడు = నేడు, ఇట్లు = ఈ విధంగా (జ్ఞానిగా) కాన్ = కనబడుతుంటే, వినన్ = వినుటకు, కౌతూహలము + అయ్యెన్ = ఆసక్తి కలిగింది, పురావృత్తంపు = నీ పూర్వ జన్మ వృత్తాంతం యొక్క, యాథార్థ్యమున్ = నిజమైన కారణాన్ని, తెల్పర = చెప్పుము.

తాత్పర్యం:

అని మాట్లాడుతున్న కొడుకును చూసి తండ్రికి ఆశ్చర్యం ఎక్కువైంది. "అయ్యో బిడ్డా! నువ్వేమంటున్నావు? ముందు ఆ మూర్ఖత్వం నీకు ఎలా కలిగింది? ఇప్పుడు అది ఏ మూలం చేత తొలగిపోయింది? ఏ ముని గానీ, ఏ దేవత గానీ నిన్ను శపించలేదు కదా? మునుపు ఆ విధంగా (మూర్ఖుడిగా), ఇప్పుడు ఈ విధంగా (జ్ఞానిగా) కనబడడం నాకు వినడానికి ఆసక్తిని కలిగిస్తోంది. దయచేసి నీ పూర్వజన్మ వృత్తాంతం యొక్క నిజమైన కారణాన్ని చెప్పుము."

విశేషాలు:

• సుమతి తండ్రి అయిన బ్రాహ్మణుడి ఆశ్చర్యాన్ని, సందేహాన్నీ ఈ పద్యం తెలుపుతోంది.
• మునుపా జాడ్యము కల్గె నెట్టు లిపు డే మూలంబునం బోయె అన్న ప్రశ్నలో, సుమతిలో వచ్చిన మార్పుకు ఏదో అసాధారణ కారణం ఉండి ఉంటుందనే తండ్రి భావన వ్యక్తమవుతోంది.
• పురావృత్తంపు యాథార్థ్యమున్ తెల్పర అనే కోరిక, సుమతి జ్ఞానం పూర్వజన్మకు సంబంధించినదని తండ్రి ఊహించినట్లు సూచిస్తుంది.

పద్యం 19

చ. అనుడుఁ కొమారుఁ డిట్టులను నయ్య! వినన్వలతేని విన్ము నే

ననియతజన్మకర్మముల నమ్మెయి వమ్ముగ సంసరించుచో

వెనుకటిపుట్టు నొక్క ఘనవి ప్రుపవిత్రక లత్రగర్భమం

దనుగత మయ్యె పూర్వసుకృతాతిశయమ్మున శ మ్మిడంగ నై. 19

ప్రతిపదార్థం:

అనుడున్ = అనగా (తండ్రి అడుగగా), కొమారుఁడు = కుమారుడు (సుమతి), ఇట్టులు + అనున్ = ఈ విధంగా చెప్పాడు, అయ్య! = తండ్రీ!, వినన్వలతేని = వినదలుచుకుంటే, విన్ము = వినండి, నేను = నేను, అనియత = నిర్ణయం లేని, జన్మ = జన్మల యొక్క, కర్మములన్ = కర్మల వలన, ఆ + మెయి = ఆ విధముగా, వమ్ముగ = వ్యర్థముగా, సంసరించుచో = సంసారములో తిరుగుతున్నప్పుడు, వెనుకటి + పుట్టునన్ = గత జన్మలో, ఒక్క = ఒక, ఘన = గొప్ప, విప్రు + పవిత్ర = బ్రాహ్మణుని యొక్క పవిత్రమైన, కలత్ర = భార్య యొక్క, గర్భమందు = కడుపులో, అనుగతము + అయ్యెన్ = ప్రవేశించాను (జన్మించాను), పూర్వ = గత జన్మలోని, సుకృత + అతిశయమ్మునన్ = పుణ్యం యొక్క గొప్పతనం చేత, శమ్ము + ఇడంగన్ = ఆత్మ శాంతిని పొందుటకు, ఐ = వీలు కలిగింది.

తాత్పర్యం:

అని తండ్రి అడగగా, కుమారుడు (సుమతి) ఈ విధంగా చెప్పాడు: "తండ్రీ! మీరు వినదలుచుకుంటే వినండి. నిర్ణయం లేని అనేక జన్మల కర్మల వలన ఆ విధంగా వ్యర్థంగా సంసారంలో తిరుగుతున్నప్పుడు, గత జన్మలో నేను ఒక గొప్ప బ్రాహ్మణుని యొక్క పవిత్రమైన భార్య గర్భంలో జన్మించాను. ఇది పూర్వజన్మ సుకృతం యొక్క గొప్పతనం వల్ల ఆత్మ శాంతిని పొందడానికి నాకు వీలు కలిగింది."

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం సుమతి తన పూర్వజన్మ వృత్తాంతాన్ని చెప్పడం మొదలు పెడుతున్న సందర్భం.
• అనియత జన్మ కర్మముల వమ్ముగ సంసరించుచో అన్న మాటలు, సంసార గమనం ఎంత అస్తవ్యస్తంగా, వ్యర్థంగా ఉంటుందో సూచిస్తున్నాయి.
• తనకు జ్ఞానం కలగడానికి కారణం 'పూర్వ సుకృతాతిశయమ్మున శ మ్మిడంగ నై' అని చెప్పడం, ప్రస్తుత జ్ఞానానికి పుణ్యఫలమే మూలమని స్పష్టం చేస్తున్నాడు.

సీస పద్యం - 20

చదివితి వేదశాస్త్రపురాణముఖ్యమ్ము

లెన్ని విద్దెలు కల వన్ని యెన్ని

స్నానసంధ్యాదులు జపతపోహోమాదు

లాచరించితి నాశ్రమానుగతము

లమ్మెయి సాధుసంగమ్మున సమకూరె

సతతాత్మవిద్యావిచారనిష్ఠ

సంతతాభ్యాసంబు సంతతయోగంబు

సుఖవిభావన తత్వశోధనంబు

మఱిగి యెడయకున్న మనసు పరాత్ముని

యందు చేర్చు ప్రీతి యతిశయించె

నంత జాలకాల మరుగ నేకాంతిత్వ

నిష్ఠ నెనసినాడ నియతినియతి. 20

ప్రతిపదార్థం:

వేదశాస్త్రపురాణముఖ్యమ్ములన్ = వేదాలు, శాస్త్రాలు, పురాణాలలో ముఖ్యమైనవాటిని, చదివితిన్ = చదివాను, ఎన్ని = ఎన్ని, విద్దెలు = విద్యలు, కలవు = ఉన్నాయో, అన్ని = అన్నిటిని, ఎన్ని = ఎన్నిటిని (చదవాలో అన్నిటిని), స్నానసంధ్యాదులు = స్నానాలు, సంధ్యావందనాలు మొదలైనవి, ఆశ్రమానుగతములు = ఆశ్రమ ధర్మాలకు అనుగుణమైన, జపతపోహోమాదులు = జపాలు, తపస్సులు, హోమాలు మొదలైనవి, ఆచరించితిన్ = చేశాను, ఆ+మెయిన్ = ఆ విధంగా, సాధుసంగమ్మున = సజ్జనుల స్నేహం వలన, సతత+ఆత్మవిద్యావిచారనిష్ఠ = ఎల్లప్పుడూ ఆత్మవిద్యను విచారించే నిష్ఠ, సంతత+అభ్యాసంబు = ఎడతెగని అభ్యాసం, సంతతయోగంబు = ఎడతెగని యోగం, సుఖవిభావన = ఆనందాన్ని భావించడం, తత్వశోధనంబు = తత్వాన్ని విచారించడం, సమకూరె = లభించింది, మఱిగి = పట్టుదలతో, ఎడయక+ఉన్న = దూరముగా లేని, మనసు = మనస్సు, పరాత్ముని+యందు = పరమాత్మ యందు, చేర్చు = చేర్చే, ప్రీతి = ప్రేమ, అతిశయించెన్ = ఎక్కువయ్యింది, అంత = అటు పిమ్మట, చాలకాలము = చాలా కాలం, అరుగన్ = గడవగా, నియతినియతిన్ = నియమాన్ని నియమంగా, ఏకాంతిత్వనిష్ఠన్ = ఏకాంతంగా ఉండే నిష్ఠను, ఎనసినాడన్ = పొందాను.

తాత్పర్యం:

నేను వేదాలు, శాస్త్రాలు, పురాణాలు మొదలైన ముఖ్యమైన విద్యలన్నింటిని చదివాను. ఆశ్రమ ధర్మాలకు అనుగుణంగా స్నానం, సంధ్యావందనం, జపం, తపస్సు, హోమం వంటి కర్మలను ఆచరించాను. ఆ విధంగా సజ్జన సాంగత్యం వలన నాకు ఎల్లప్పుడూ ఆత్మవిద్యను విచారించే నిష్ఠ, ఎడతెగని అభ్యాసం, యోగం, సుఖాన్ని భావించడం, తత్వ శోధన వంటివి లభించాయి. పట్టుదలతో పరమాత్మను వదలని మనస్సును ఆయన యందు చేర్చే ప్రేమ అతిశయించింది. ఆ తరువాత, చాలా కాలం గడవగా, నేను నియమబద్ధంగా ఏకాంత నిష్ఠను పొందాను.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం పూర్వజన్మలో సుమతి ఆచరించిన ధర్మాలను, తత్వ విచారణను వివరిస్తున్నది.
• వేదశాస్త్రపురాణముఖ్యమ్ములన్ చదువుట, కర్మకాండల ఆచరణ: జ్ఞాన సముపార్జన, కర్మయోగాన్ని అనుసరించడం పూర్వజన్మలో జరిగిందని తెలుపుతోంది.
• సాధుసంగం: తత్వవిచార నిష్ఠ కలగడానికి సాధువుల స్నేహం ముఖ్యకారణంగా చెప్పబడింది.
• సతతాత్మవిద్యావిచార నిష్ఠ: నిరంతరంగా ఆత్మజ్ఞానాన్ని విచారించే పట్టుదలను సూచిస్తోంది.
• ఏకాంతిత్వ నిష్ఠ: చివరకు పరమాత్మ యందు మనస్సును చేర్చి, ఏకాంతంలో ఉంటూ ధ్యాన నిష్ఠను పొందాడని తెలియజేస్తుంది.

మత్తేభ వృత్తం - 21

ప. పరిపూర్ణానుభవప్రకాశ మెడగా బ్రామాదిక ప్రక్రియన్

మరణింపన్వల సెం ద దాది వెలసెన్ జ్ఞానం బొకింతేని వి

స్మరణం బే నెఱుఁగన్ బురాభ వసహస్రవ్యాపృతి ప్రాయసం

స్మరణం బిప్పుడు కల్గె నిమ్మె యిన మోక్షం బంద యత్నించెదన్. 21

ప్రతిపదార్థం:

పరిపూర్ణ+అనుభవ+ప్రకాశము = పరిపూర్ణమైన ఆత్మానుభవం యొక్క ప్రకాశం, ఎడగా = (కలుగక) దూరమగునట్లు, ప్రా మాదిక ప్రక్రియన్ = అజ్ఞానముతో కూడిన ప్రక్రియ వలన, మరణింపన్ = చనిపోవలసిన, వలసెన్ = అవసరము ఏర్పడింది, తద్+ఆది = అప్పటి నుండి, జ్ఞానంబు = జ్ఞానం, ఒకింత+ఏని = కొంచెమైనా, విస్మరణంబు = మరుపును, ఏన్ = నేను, ఎఱుఁగన్ = తెలియను, పురా+భవ+సహస్ర+వ్యాపృతి = పూర్వపు వేల జన్మల యొక్క వృత్తాంతముల, ప్రాయ = వంటి, సంస్మరణంబు = స్మరణ, ఇప్పుడు = ఈ జన్మలో, కల్గెన్ = కలిగింది, ఇమ్మెయిన్ = ఈ విధంగా, మోక్షంబు = మోక్షాన్ని, అందన్ = పొందడానికి, యత్నించెదన్ = ప్రయత్నం చేస్తాను.

తాత్పర్యం:

పరిపూర్ణమైన ఆత్మ అనుభవ ప్రకాశం లభించక, అజ్ఞానంతో కూడిన ప్రక్రియ వలన నాకు మరణం సంభవించింది. అప్పటి నుండి నా జ్ఞానానికి కొంచెమైనా మరుపు కలగలేదు. పూర్వపు వేల జన్మలలోని వృత్తాంతాలతో సమానమైన స్మృతి (జాతిస్మరత్వం) నాకు ఇప్పుడు కలిగింది. ఈ విధంగా నేను మోక్షాన్ని పొందడానికి ప్రయత్నం చేస్తాను.

విశేషాలు:

• పరిపూర్ణానుభవ ప్రకాశం ఎడగుట: పూర్వజన్మలో అంతిమంగా పరిపూర్ణానుభవం లభించక, అసంపూర్ణ స్థితిలోనే దేహం వీడినట్లు తెలుస్తోంది.
• బ్రామాదిక ప్రక్రియ: మోహము లేదా భ్రమ వంటి కారణాల వల్ల పరిపూర్ణ జ్ఞానం సిద్ధించలేదని సూచన.
• జ్ఞానం విస్మరణంబు ఎఱుగకపోవడం: పూర్వజన్మలో సంపాదించిన జ్ఞానం మరువబడలేదు, దాని ప్రభావం కొనసాగుతోందని తెలుపుతోంది.
• పురా భవ సహస్ర వ్యాపృతి సంస్మరణం: వేల జన్మల వృత్తాంతాలు గుర్తుండడం, దీనినే 'జాతిస్మరత్వం' అంటారు. ఈ స్మృతి కారణంగానే ఈ జన్మలో బాల్యంలోనే వేదాంత జ్ఞానం వచ్చింది.
• మోక్ష యత్నం: జ్ఞానం మరువబడకపోవడంతో ఈ జన్మలో మోక్షాన్ని సాధించాలనే సంకల్పాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు.

శార్దూల విక్రీడితం వృత్తం - 22

శా. సర్వోద్యద్ద య జ్ఞానదానఫల మీ జాతిస్మరత్వంబు నేఁ

బూ ర్వాభ్యాసముచే జితేంద్రియుఁడ నై పూర్ణత్వ మూహింతు నీ

పర్వం బబ్బదు ధర్మకర్మరతికిన్ భాస్వత్స్వరూపజ్ఞ తా

నిర్వాహంబున విప్పువాఁడ నిదె గ్రంథగ్రంథసంతానమున్ 22.

ప్రతిపదార్థం:

సర్వ+ఉద్యత్+దయా+జ్ఞానదానఫలము = సకల ప్రయత్నాలతో కూడిన దయ, జ్ఞానదానం యొక్క ఫలితం, ఈ జాతిస్మరత్వంబు = ఈ పూర్వజన్మజ్ఞానం, ఏన్ = నేను, పూర్వ+అభ్యాసముచే = పూర్వ జన్మల అభ్యాసం వలన, జిత+ఇంద్రియుఁడన్+ఐ = ఇంద్రియాలను జయించినవాడనై, పూర్ణత్వము = పరిపూర్ణత్వాన్ని, ఊహింతున్ = భావిస్తాను, ఈ పర్వంబు = ఈ గొప్ప అవకాశం, ధర్మకర్మరతికిన్ = ధర్మబద్ధమైన కర్మల యందు ఆసక్తి కలవానికి, అబ్బదు = లభించదు, భాస్వత్+స్వరూపజ్ఞతా = ప్రకాశించే పరమాత్మ స్వరూపం యొక్క జ్ఞానంతో కూడిన, నిర్వాహంబున = జీవన విధానం వలన, ఇదె = ఇదిగో, గ్రంథగ్రంథసంతానమున్ = హృదయములోని కట్టివేసిన ముడుల సమూహాన్ని, విప్పువాఁడన్ = విప్పేవాడను (తొలగించేవాడను).

తాత్పర్యం:

సకల ప్రయత్నాలతో కూడిన దయ, జ్ఞానదానం వంటి సత్కార్యాల ఫలితమే ఈ జాతిస్మరత్వం (పూర్వజన్మ జ్ఞానం). నేను పూర్వాభ్యాసం వలన ఇంద్రియాలను జయించినవాడినై, పరిపూర్ణత్వాన్ని గురించి భావిస్తున్నాను. ధర్మబద్ధమైన కర్మల యందు ఆసక్తి కలవానికి ఈ అద్భుత అవకాశం లభించదు. ప్రకాశించే పరమాత్మ స్వరూప జ్ఞానంతో కూడిన జీవనం వలన, ఇదిగో! హృదయములోని కర్మబంధాలనే ముడుల సమూహాన్ని విప్పివేసేవాడను (తొలగించుకుంటాను).

విశేషాలు:

• జాతిస్మరత్వ ఫలం: జాతిస్మరత్వం అనేది సర్వోద్యద్దయ, జ్ఞానదానం వంటి ఉత్తమ కర్మల ఫలితమని చెప్పడం జరిగింది.
• జితేంద్రియత్వం, పూర్ణత్వోహనం: పూర్వజన్మ అభ్యాసం వలన ఇంద్రియ నిగ్రహం కలిగి, ఇప్పుడు పరిపూర్ణత్వాన్ని (బ్రహ్మమును) తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్లు తెలియజేస్తున్నాడు.
• ధర్మకర్మరతికి ఈ పర్వం అబ్బకపోవడం: కేవలం ధర్మబద్ధమైన కర్మలు మాత్రమే ఆచరించేవారికి ఈ జ్ఞానయోగం లభించదని, జ్ఞాననిష్ఠ యొక్క ప్రాధాన్యతను సూచిస్తున్నాడు.
• గ్రంథగ్రంథసంతానమున్ విప్పువాఁడన్: 'గ్రంథి' అంటే బంధం లేదా ముడి. అహంకారం, మమకారం మొదలైన హృదయ గ్రంథులను జ్ఞానంతో ఛేదించి మోక్షాన్ని పొందుతానని చెప్పడం, ఉపనిషత్తులలోని భావనలను ప్రతిబింబిస్తోంది.

గీత పద్యం - 23)

గీ. హృదయమందలి సందేహ మెల్ల నడఁగ

నడుగుము మహాత్మ! యేది యర్థ్యంబొ నీకు

జనక ! ఋణము దీర్చుకొనెద నొనరునుడుల

ప్రశ్నముల కిచ్చు ప్రత్యుత్తరముల ననిన. 23

ప్రతిపదార్థం:

మహాత్మ = ఓ మహాత్మా (తండ్రీ), హృదయమందలి = నీ మనస్సులో ఉన్న, సందేహము = అనుమానం, ఎల్లన్ = అంతా, అడఁగన్ = తొలగిపోయేటట్లుగా, నీకు = నీకు, ఏది = ఏ విషయం, అర్థ్యంబు+ఒ = కోరదగినదో (ముఖ్యమైనదో), అడుగుము = అడుగుము, జనక = ఓ తండ్రీ, ఒనరు+నుడుల = తగిన మాటలచేత, ప్రశ్నములకిచ్చు = ప్రశ్నలకు ఇచ్చే, ప్రత్యుత్తరములన్ = సమాధానములచేత, ఋణమున్ = (నీ) ఋణాన్ని, తీర్చుకొనెదన్ = తీర్చుకుంటాను, అనిన = అని చెప్పగా.

తాత్పర్యం:

"ఓ మహాత్మా! నీ మనస్సులోని సందేహం అంతా తొలగిపోయేటట్లు నీకు ఏది ముఖ్యమో దానిని అడుగు. ఓ తండ్రీ! నేను తగిన మాటలతో, నీ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇవ్వడం ద్వారా నీ ఋణాన్ని తీర్చుకుంటాను" అని సుమతి తండ్రితో అన్నాడు.

విశేషాలు:

• తండ్రిని 'మహాత్మ' అని సంబోధించడం: సుమతి తండ్రిని గౌరవంగా 'మహాత్మ' అని సంబోధించడం, తన జ్ఞానాతిశయం ఉన్నప్పటికీ వినయాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నట్లు తెలుపుతోంది.
• సందేహ నివృత్తి: తండ్రి యొక్క సందేహాలన్నీ తొలగిపోయేలా తాను సమాధానం ఇవ్వగలనని, తన జ్ఞాన స్థిరత్వాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు.
• పితృ ఋణ విముక్తి: పుత్రుడు తండ్రికి జ్ఞానోపదేశం చేయడం ద్వారా లేదా తండ్రి సందేహాలు తీర్చడం ద్వారా పితృ ఋణం నుండి విముక్తి పొందుతాననే గొప్ప ధర్మబద్ధమైన భావనను తెలియజేస్తున్నాడు.

చంపకమాల వృత్తం - 24)

చ. మరల ననెం గురుండు సుకుమారక! నీకథితంబుచొప్ప యం

తరమునఁ తోఁచె సంస్కృతివిధం బఖిలంబును దీనిరూపు సు

స్థిర మనరాదు నిర్ఝర ముతీరున నేతము మాడ్కి దెం పు పెం

పరయఁగ రాక నాఱు నది యట్టిద యే మనువాఁడ నిట్టిచోన్ 24

ప్రతిపదార్థం:

గురుండు = తండ్రి, మరల = తిరిగి, అనెన్ = పలికెను, సుకుమారక = ఓ సుకుమారా (ప్రియమైన కుమారుడా), నీ కథితంబు చొప్పన్ = నీవు చెప్పిన విధంగా, అంతరమునన్ = మనస్సులో, అఖిలంబును = సమస్తమైన, సంస్కృతివిధంబు = సంసారం యొక్క పద్ధతి, తోచెన్ = తెలిసింది, దీనిరూపు = ఈ సంసారం యొక్క స్వరూపం, సుస్థిరము = మిక్కిలి స్థిరమైనది, అనరాదు = అని చెప్పడానికి వీలులేదు, నిర్ఝరముతీరున = జలపాతం వలె, ఏతము మాడ్కి = ఏతం వలె, తెంపు = తెగిపోవడం, పెంపు = ఎక్కువ కావడం, అరయఁగరాకన్ = తెలుసుకోవడానికి వీలులేకుండా, ఆఱున్ = నశిస్తుంది, అది = ఆ సంసారం, అట్టిద = అటువంటిదే, ఇట్టిచోన్ = ఈ పరిస్థితులలో, ఏమనువాఁడన్ = నేను ఏమని అడగగలను లేదా చెప్పగలను.

తాత్పర్యం:

ఆ విధంగా సుమతి చెప్పగా, తండ్రి తిరిగి ఇలా పలికాడు: "ఓ ప్రియమైన కుమారుడా! నీవు చెప్పిన విధంగా సంసారం యొక్క పద్ధతి అంతా నా మనస్సులో తెలిసింది. ఈ సంసారం యొక్క స్వరూపం మిక్కిలి స్థిరమైనదని చెప్పడానికి వీలులేదు. ఇది జలపాతం వలె, ఏతం వలె తెగిపోవడం, పెరగడం వంటివి తెలియకుండానే నశిస్తుంది. ఆ సంసారం అటువంటిదే (అశాశ్వతమైనది). ఈ పరిస్థితిలో (నీవు ఇంతటి జ్ఞానివి అయినప్పుడు), నేను ఇంక ఏమని అడగగలను లేదా చెప్పగలను."

విశేషాలు:

• సుకుమారక సంబోధన: కుమారుని యొక్క జ్ఞానాన్ని అంగీకరించి, ప్రేమతో 'సుకుమారక' అని సంబోధించాడు.
• సంస్కృతి విధంబు తోఁచుట: సుమతి మాటల ప్రభావం వలన తండ్రికి కూడా సంసారము యొక్క అస్థిరత్వం తెలిసిందని తెలుపుతోంది.
• సంసారానికి ఉపమానాలు:
• నిర్ఝరము (జలపాతం): జలపాతం ఎంత వేగంగా పడిపోతుందో, సంసారం కూడా అంత వేగంగా పతనమవుతుందని సూచన.
• ఏతము (ఏతంబాయి): నీరు తోడుతున్నప్పుడు ఒక భాగం పైకి లేచి మరొక భాగం కిందకు వెళ్లడం, అలాగే సంసారంలో సుఖదుఃఖాలు మారుతూ స్థిరత్వం లేకుండా ఉన్నాయని తెలుపుతోంది.
• 'ఏమనువాఁడ నిట్టిచోన్': కుమారుడు జ్ఞాన స్వరూపుడైన తరువాత, తండ్రిగా తాను అడగడానికి లేదా ఉపదేశించడానికి ఏమీ లేదనే నిస్సహాయతను, ఆశ్చర్యాన్ని వ్యక్తపరుస్తున్నాడు.

25వ పద్యం)

సీ.

నయనముల్ తెఱవని నసిగందు విట్లు సం

సారపారము జే ర నై రహింప

నేక పుత్రుఁడ నైన యే నింద యుందునా?

యది త్రెంచుకొని పోదునా? యెటేని

నిన్ని యెఱింగిన యీవె తెల్పర వత్స!

కర్తవ్య మేది? యీ యార్తున కనఁ

గొడు కను తండ్రి! నా యెడ సంశయింపక

శ్రద్ధ కల్గినయేని సంశ్రవింపు

గీ.

మనఘ! యింకేటి గార్హస్థ్య? మడవి కేగు

మందు విధిగ వానప్రస్థ మాచరింపు

మవల వహ్నిపరిగ్రహం బార విడిచి

సన్యసింపుము మనము వశ్య మగునాఁడు.

ప్రతిపదార్థం:

నయనముల్ = కళ్లను, తెఱవని = తెరవని, నసిగందువు+ఇట్లు =పసివాడివి అయిన నీవు ఇలా , సంసారపారము = సంసారపు అవతలి తీరాన్ని, చేరనై = చేరలేక, రహింపన్ = ఉండిపోగా, ఏకపుత్రుఁడను = ఒక్కగానొక్క కొడుకును, ఐన = అయిన, ఏను = నేను, ఇంద = ఇక్కడ, ఉందునా? = ఉండాలా?, అది = దానిని (సంసారాన్ని), త్రెంచుకొని = తెంచుకొని, పోదునా? = పోవాలా?, ఎటేని = ఏ విధంగా అయినా, ఇన్ని = ఈ విషయాలన్నీ, ఎఱింగిన = తెలిసిన, ఈవె = నీవే, తెల్పర = చెప్పు నాయనా, వత్స! = ఓ పుత్రుడా!, కర్తవ్యము = చేయవలసిన పని, ఏది? = ఏది?, ఈ = ఈ, ఆర్తునకు = దుఃఖితుడైన నాకు, అనన్ = అని అడగగా, కొడుకు = పుత్రుడు, అనున్ = అన్నాడు, తండ్రి! = ఓ తండ్రీ!, నా యెడన్ = నా విషయంలో, సంశయింపక = సందేహించకుండా, శ్రద్ధ = భక్తి, కల్గినయేని = కలిగినట్లయితే, సంశ్రవింపుము = చక్కగా ఆలకించు, అనఘ! = పాపరహితుడా!, ఇంకేటి = ఇంకెందుకు, గార్హస్థ్యము? = గృహస్థాశ్రమము?, అడవికి = వనమునకు, ఏగుము = వెళ్ళుము, అందున్ = అక్కడ, విధిగ = శాస్త్ర విధి ప్రకారము, వానప్రస్థము = వానప్రస్థ ఆశ్రమాన్ని, ఆచరింపుము = చేయుము, అవల = తరువాత, మనము = మనస్సు, వశ్యము = స్వాధీనము, అగునాఁడు = అయినప్పుడు, వహ్నిపరిగ్రహంబు = అగ్నిని స్వీకరించుట , ఆరవిడిచి = పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, సన్యసింపుము = సన్యాసం స్వీకరించుము.

తాత్పర్యం:

(తండ్రి సుమతితో) "కళ్ళు తెరవని పసివాడిలా, సంసారపు అవతలి తీరాన్ని చేరలేక నేను ఇలా ఉండిపోయాను. ఒక్కగానొక్క కొడుకువు నువ్వు. నేను ఈ సంసారంలోనే ఉండిపోవాలా? లేక దీనిని తెంచుకొని వెళ్ళిపోవాలా? ఈ విషయాలన్నీ తెలిసిన నీవే చెప్పు నాయనా! దుఃఖితుడినైన నాకు చేయదగిన కర్తవ్యం ఏది?" అని అడగగా, కొడుకు (సుమతి) ఇలా అన్నాడు: "ఓ తండ్రీ! నా విషయమై సందేహించకుండా, నీకు శ్రద్ధ ఉన్నట్లయితే శ్రద్ధగా ఆలకించు. పాపరహితుడా! ఇక గృహస్థాశ్రమం ఎందుకు? అడవికి వెళ్ళు. అక్కడ శాస్త్ర నియమం ప్రకారం వానప్రస్థాశ్రమాన్ని ఆచరించు. ఆ తర్వాత, నీ మనస్సు పూర్తిగా స్వాధీనం అయినప్పుడు, అగ్నిని (యజ్ఞాది కార్యాలను) వదిలిపెట్టి, సన్యాసాన్ని స్వీకరించు."

విశేషాలు:

• ఈ పద్యంలో, సంసార బంధాలలో చిక్కుకుని మార్గం తెలియని తండ్రి తన కొడుకును కర్తవ్యం గురించి అడుగుతాడు.
• సుమతి అనే జ్ఞానవంతుడైన పుత్రుడు తన తండ్రికి గృహస్థాశ్రమాన్ని విడిచిపెట్టి, వానప్రస్థం, ఆపై సన్యాసం స్వీకరించమని ఉపదేశిస్తున్నాడు.
• సన్యాసం స్వీకరించడానికి మనస్సు వశ్యమవడం (అదుపులో ఉండటం) ప్రధానమైన అర్హతగా సుమతి చెప్పడం ఇక్కడి ముఖ్యమైన విషయం.

26వ పద్యం

సీ.

ఆత్మ నాత్మన చేర్చి యద్వంద్వుఁడవు నిష్ప

రిగ్రహుండవు నతంద్రితుఁడ వగుము

బాహ్యసంస్పర్శ వివర్జితాత్ముఁడవు నే

కాంతశీలుఁడ వగు మట్టి యోగ

మమరిననాఁడె బ్రహ్మాత్మైక్య మను దుఃఖ

యోగ భేషజ మైన యోగ మెనయు

దది ముక్తి కారణం బది పోల్కి లేనిది

విషయసంగులకు నిర్విషయ మధ్వ

గీ.

మందుఁ జెందిన భూతకార్యములఁ జొర వి

కెన్న టికిఁ గృ తకృత్యుఁడ వ న్న! యపుడ

యిచ్చటున నిట్లె పర సిద్ధి నెసఁగువాఁడ

వన్నఁ చిన్నకు ననియె నాయన నయమున.

ప్రతిపదార్థం:

ఆత్మన్ = మనస్సును, ఆత్మన = పరమాత్మ యందు, చేర్చి = లయం చేసి, అద్వంద్వుఁడవు = సుఖదుఃఖాలు లేనివాడవు, నిష్పరిగ్రహుండవు = ఏమీ స్వీకరించనివాడవు, అతంద్రితుఁడవు = సోమరితనం లేనివాడవు, అగుము = కమ్ము, బాహ్యసంస్పర్శ = బయటి స్పర్శలను (బాహ్య విషయాలను), వివర్జితాత్ముఁడవు = వదిలిపెట్టిన మనస్సు కలవాడవు, ఏకాంతశీలుఁడవు = ఒంటరిగా ఉండడం అలవాటు కలవాడవు, అగుము = కమ్ము, అట్టి = అటువంటి, యోగము = యోగము, అమరిననాఁడె = సిద్ధించిన రోజునే, బ్రహ్మాత్మైక్యమను = బ్రహ్మము-ఆత్మల ఐక్యత అనే, దుఃఖయోగ = దుఃఖానికి కారణమైన సంసారానికి, భేషజమైన = మందు అయిన, యోగమున్ = జ్ఞానయోగాన్ని, ఎనయుదు = పొందుతావు, అది = ఆ జ్ఞానయోగము, ముక్తి = మోక్షానికి, కారణంబు = హేతువు, అది = ఆ జ్ఞానము, పోల్కిలేనిది = సాటిలేనిది, విషయసంగులకున్ = విషయాలపై ఆసక్తి ఉన్నవారికి, నిర్విషయము = విషయాలు లేనిదిగా (అందనిదిగా), అధ్వము = మార్గము (జ్ఞానమార్గము), అందున్ = ఆ మార్గంలో, చెందిన = చేరిన, భూతకార్యములన్ = గతించిన పనులలో, ఇక = ఇంక, ఎన్నటికిన్ = ఎప్పుడూ, చొరవి = ప్రవేశించవు, అన్న = తండ్రీ!, కృతకృత్యుఁడవు = చేయదగినది చేసినవాడవు, అగుదువు = అవుతావు, అపుడె = ఆ సమయమునందే, ఇచటన్ = ఇక్కడే, ఇట్లె = ఈ విధంగానే, పరసిద్ధిన్ = పరమాత్మ జ్ఞానమును, ఎసఁగువాఁడవు = పొందుతావు, అన్నన్ = అని చెప్పగా, నాయన = తండ్రి, చిన్నకు = కొడుకునకు, నయమున = వినయంతో, అనియె = పలికాడు.

తాత్పర్యం:

(సుమతి తండ్రితో) "మనస్సును పరమాత్మ యందు లయం చేసి, సుఖదుఃఖాలు లేనివాడవుగా, ఏమీ స్వీకరించనివాడవుగా, సోమరితనం లేనివాడవుగా ఉండు. బాహ్య విషయాల స్పర్శను వదిలిపెట్టిన మనస్సు కలవాడవై, ఏకాంతంగా ఉండడం అలవాటు చేసుకో. అటువంటి యోగం నీకు సిద్ధించిన రోజునే, దుఃఖానికి మందు వంటిదైన బ్రహ్మము-ఆత్మల ఐక్యత అనే యోగాన్ని (జ్ఞానాన్ని) పొందుతావు. ఆ జ్ఞానమే మోక్షానికి కారణం. అది సాటిలేనిది, విషయాలపై ఆసక్తి ఉన్నవారికి అందనిది (విషయాలు లేనిదిగా భాసించేది) అయిన మార్గం. ఆ జ్ఞాన మార్గంలో చేరిన తర్వాత, గడిచిపోయిన పనులలో (కర్మలలో) ఇంకెప్పుడూ ప్రవేశించవు. ఓ తండ్రీ! అప్పుడు నువ్వు చేయదగినదంతా చేసినవాడవు అవుతావు. ఆ సమయమునందే, ఇక్కడే ఈ విధంగానే పరమాత్మ జ్ఞానాన్ని పొందుతావు." అని కొడుకు చెప్పగా, తండ్రి వినయంతో ఆ కొడుకుతో పలికాడు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం జ్ఞానయోగం యొక్క లక్షణాలను, దాని ద్వారా కలిగే ఫలితాన్ని వివరిస్తుంది.
• అద్వంద్వుడు (సుఖదుఃఖాలకు అతీతుడు), నిష్పరిగ్రహుడు (స్వీకరించనివాడు), అతంద్రితుడు (జాగ్రత్త కలవాడు) అనే లక్షణాలు యోగికి ఉండాలని చెప్పబడింది.
• బ్రహ్మము-ఆత్మల ఐక్యత అనే జ్ఞానం దుఃఖానికి భేషజం (మందు) అని ఉపమించడం చాలా ముఖ్యమైన అంశం.
• ఈ యోగం ద్వారా కృతకృత్యుడు (చేయవలసినది చేసినవాడు) అవుతారని చెప్పడం, మోక్షం లేదా పరమసిద్ధి జీవిత లక్ష్యం అని తెలుపుతుంది.

27వ పద్యం (కంద పద్యం)

క. భూతపరాభూతుఁడ నై

యేతాదృశదుఃఖయోగ మెనయకయుండన్

దాత! నొడువు మోక్షశ్రీ

హేతు వనఁగ నైన యోగ మెడద సుఖింపన్.

ప్రతిపదార్థం:

భూతపరాభూతుఁడను+ఐ = (నాశనము చెందే) దేహముచే అణగద్రొక్కబడినవాడనై, ఏతాదృశ = ఇటువంటి, దుఃఖయోగము = దుఃఖముతో కూడిన సంయోగము, ఎనయక + ఉండున్ = కలుగకుండుట కొఱకు, దాత! = (జ్ఞానము నిచ్చు) తండ్రీ!, ఎడద సుఖింపన్ = మనస్సు సంతోషించుటకు, మోక్షశ్రీ = మోక్షమనెడి సంపదకు, హేతువు + అనఁగన్ + ఐన = కారణమని చెప్పబడిన, యోగము = యోగమార్గమును, నొ డువుము = చెప్పుము.

తాత్పర్యం:

( తండ్రి సుమతితో పలికిన మాటలు) ఈ నాశనమయ్యే దేహముచే అణగద్రొక్కబడినవాడినై, ఇటువంటి దుఃఖము కలుగకుండా నా మనస్సు ఆనందించేటట్లు, మోక్షమనే సంపదకు కారణమని చెప్పబడిన ఉత్తమమైన యోగ మార్గమును నాకు ఉపదేశించుము.

విశేషాలు:

ప్రస్తుత దేహముతో అనుభవించే సంసార దుఃఖమును పోగొట్టుకోవడానికి, మోక్షసాధనమైన యోగమును తన కుమారుని గురువుగా భావించి తండ్రి అడుగుతున్న సందర్భమిది.

28వ పద్యం (సీస పద్యం + గీత పద్యం)

సీ. ఆత్మవిజ్ఞాన విద్యాంబువుల్ గురియుము

సంసారదావసంజ్వలితునందు

బ్రతికింపు నిజవాగమృతపాన మిచ్చి య

విద్యాఽ హిదష్టుని విషము విఱిచి

మందిర దారాదిమమ తానిగడ బద్ధు

బంధ మూడ్వుము బోధపరిఢవమున

నాప్యాయితు నొనర్పుమా విషాదార్క తా

పార్తుఁ ప్రబోధ చంద్రాంశుతతుల

గీ. నెట్టి యభ్యాసమునఁ చిక్కెనేని నాదు

మనము విక్షి ప్త మిదియు సంసార బంధ

నముల మరలద వుల్కొను నయము దక్కు

నట్టె యోగ మిప్పుడు చెప్పవయ్య పుత్ర!

ప్రతిపదార్థం:

సీ. సంసారదావ సంజ్వలితునందు = సంసారమనెడి కార్చిచ్చుచే మండిపోవుచున్న నా మీద, ఆత్మవిజ్ఞాన విద్యా+అంబువుల్ = ఆత్మజ్ఞానమనెడి విద్య యొక్క జలములను, కురియుము = వర్షించుము, అవిద్యా+అహిదష్టుని = అజ్ఞానమనెడి పాముచే కరవబడిన నా యొక్క, విషము విఱిచి = విషమును పోగొట్టి, నిజవాగమృత పానము+ఇచ్చి = నీ ఉపదేశమనెడి అమృతమును ఇచ్చి, బ్రతికింపు = కాపాడుము, మందిర దార+ఆది = ఇల్లు, భార్య మొదలగు వాటిపై గల, మమతా నిగడ బద్ధున్ = మమత అను సంకెళ్లచే కట్టబడిన వాని యొక్క, బంధము = కట్టును, బోధ పరిఢవమునన్ = జ్ఞానమందలి అతిశయముచే, ఊడ్వుము = తొలగించుము, విషాద+అర్క తాపార్తున్ = దుఃఖమనెడి సూర్యునిచే మిక్కిలి వేడెక్కబడిన వానిని, ప్రబోధ చంద్ర+అంశుతతులన్ = చక్కని జ్ఞానమనెడి చంద్ర కిరణముల సమూహముచే, ఆప్యాయితున్+ఒనర్పుము+ఆ = సంతోషముతో నిండిన వానిగా చేయుము.

గీ. పుత్ర! = ఓ కొడుకా!, నాదు మనము = నా యొక్క చిత్తము, చిక్కెనేని = ఒకవేళ వశము కానిచో, విక్షిప్తము = చెదరిపోయినది, ఇదియు = ఈ చిత్తము కూడా, ఎట్టి అభ్యాసమునన్ = ఏ విధమైన సాధనచేత, సంసార బంధనములన్ = సంసారమనెడి కట్టుబాట్ల నుండి, మరలదు = మరలిపోదో, నయము దక్కున్ = పద్ధతిని తెలుసుకొనదో, అట్టె యోగమున్ = అటువంటి యోగమును, ఇప్పుడు చెప్పవయ్య = ఇప్పుడే ఉపదేశించుము.

తాత్పర్యం:

(తండ్రి సుమతితో పలికిన మాటలు) సంసారమనే కార్చిచ్చులో కాలిపోతున్న నాపై ఆత్మజ్ఞానమనే నీటిని కురిపించుము. అజ్ఞానమనే పాము కాటుకు గురైన నన్ను నీ ఉపదేశామృతాన్ని ఇచ్చి కాపాడుము. ఇల్లు, భార్యలపై గల మమత అనే సంకెళ్లతో బంధింపబడిన నా బంధాన్ని జ్ఞానంతో తొలగించుము. దుఃఖమనే సూర్య తాపానికి గురైన నన్ను జ్ఞానమనే చంద్ర కిరణాల సమూహంతో సంతోషభరితునిగా చేయుము. ఓ కుమారుడా! నా మనస్సు చెదిరిపోయి అదుపులో లేదు. ఏ సాధనచేత నా మనస్సు సంసార కట్టుబాట్ల నుండి మరలి, మార్గాన్ని తెలుసుకుంటుందో, అటువంటి యోగాన్ని ఇప్పుడే ఉపదేశించుము.

విశేషాలు:

తండ్రి తన కుమారుడైన సుమతిని గురువుగా భావించి, సంసార తాపమును పోగొట్టుకొని ముక్తిని పొందేందుకు యోగ మార్గమును ఉపదేశించమని ఆర్తితో అడుగుతున్నాడు. ఈ పద్యంలో అనేక రూపకాలంకారం ప్రయోగించబడింది.

29వ పద్యం (కంద పద్యం)

క. అని యడిగినఁ కొడు కనియెన్

విను దత్తగురుం డలర్క విభుముఖ్యులకున్

వినిపించినయోగం బిది

యనూన మింకొకటి యిట్టి యధ్వమె? యనుడున్

ప్రతిపదార్థం:

అని + అడిగినన్ = ఆ విధముగా (తండ్రి) అడుగగా, కొడుకు + అనియెన్ = సుమతి అను కొడుకు పలికెను, విను = (తండ్రీ!) వినుము, దత్త గురుండు = దత్తాత్రేయ గురువు, అలర్క విభు ముఖ్యులకున్ = అలర్క మహారాజు మొదలైన వారికి, వినిపించిన = ఉపదేశించిన, యోగంబు + ఇది = ఆ యోగమే ఇది, అనూనము = ఇది లోపము లేనిది, ఇట్టి = దీనితో సమానమైన, అధ్వము + ఇంకొకటి + ఎ? = మార్గము వేరొకటి ఉందా?, అనుడున్ = అని (సుమతి పలికినప్పుడు).

తాత్పర్యం:

ఆ విధముగా తండ్రి అడుగగా, సుమతి అను కొడుకు ఇలా పలికెను: "తండ్రీ! వినుము. దత్తాత్రేయ గురువు అలర్క మహారాజు మొదలైన వారికి ఉపదేశించిన యోగమే ఇది. ఈ యోగము లోపము లేనిది, దీనితో సమానమైన మార్గము వేరొకటి లేదు" అని చెప్పగా.

విశేషాలు:

తండ్రి కోరిక మేరకు సుమతి ఉపదేశించబోయే యోగము, పూర్వం దత్తాత్రేయుడు అలర్క మహారాజుకు చేసిన ఉపదేశమేనని ఈ పద్యంలో స్పష్టం చేయబడింది. దత్తాత్రేయ ఉపదేశమే అత్యుత్తమమని కొడుకు ధీమా వ్యక్తం చేశాడు.

30వ పద్యం (గీత పద్యం)

గీ. ఆధిరాజ్యంబు విడిచి యోగార్థి యయిన

యయ్యలర్కుం డెట్టు లడిగె గురుని? దత్త

గురుఁ డన నెవ్వాని తనయుఁ డతని

కెట్టి మార్గంబు నొడివె? నాయి మ్మను మన.

ప్రతిపదార్థం:

ఆధిరాజ్యంబు + విడిచి = గొప్ప రాజ్యమును వదలిపెట్టి, యోగ + అర్థిత + అయిన = యోగమును కోరినవాడైన, అయ్యలర్కుండు = ఆ అలర్క మహారాజు, గురునిన్ + ఎట్టులు + అడిగెన్? = గురువును ఏ విధముగా అడిగెను?, దత్త గురుఁడు + అనన్ = దత్తాత్రేయ గురువు అనగా, ఎవ్వాని + తనయుఁడు? = ఏ తండ్రి యొక్క కొడుకు?, అతనికిన్ = ఆ దత్తాత్రేయునికి, ఎట్టి మార్గంబున్ + ఒడివెన్? = ఏ విధమైన మార్గమును (గురువు) ఉపదేశించెను?, ఆ + ఇమ్ము + అనుము + అనన్ = ఆ విషయమును నాకు దయచేయుము అని (తండ్రి) అడుగగా.

తాత్పర్యం:

గొప్ప రాజ్యాన్ని వదిలిపెట్టి యోగాన్ని కోరిన ఆ అలర్క మహారాజు, గురువును ఏ విధముగా అడిగెను? దత్త గురువు (దత్తాత్రేయుడు) అనగా ఎవరు? ఏ తండ్రి యొక్క కొడుకు? ఆ దత్తాత్రేయునికి (ఆయన గురువు) ఎలాంటి మార్గమును ఉపదేశించెను? ఆ విషయమును నాకు దయచేసి వివరించుము అని తండ్రి సుమతిని అడిగెను.

విశేషాలు:

సుమతి దత్త చరిత్రను చెప్పడానికి సిద్ధపడగా, తండ్రి దత్తాత్రేయుని గురించి, అలర్కుని ప్రశ్నల గురించి మరింత వివరంగా తెలుసుకోవాలనే ఉత్సాహాన్ని ఈ పద్యంలో ప్రశ్నల రూపంలో వ్యక్తం చేశాడు.

31వ పద్యం (ఉత్పలమాల వృత్తం)

ఉ. కానుపు తండ్రి కిట్టు లనుఁ కౌశిక సాన్వయుఁ డుండె మున్

ప్రతిస్థానపురిన్ ధరామరుఁ డసత్కృతుల న్మును పాచరించి యి

మ్మేనికి వచ్చెఁ కు ష్ఠమున మిక్కిలి యాతురుఁ డయ్యె దైవమ

వ్వానికిఁ కూర్చె నొక్క పతివ్రత్ని నయారె నుతింప నౌ విధిన్.

ప్రతిపదార్థం:

కానుపు తండ్రికిన్ = (తనను) కనిన తండ్రికి, ఇట్టులు + అనున్ = ఈ విధముగా చెప్పెను, మున్ = పూర్వము, ప్రతిస్థాన పురిన్ = ప్రతిష్ఠానపురమందు, కౌశిక సాన్వయుఁడు = కౌశిక గోత్రమునకు చెందినవాడు, ధరామరుఁడు = ఒక బ్రాహ్మణుడు, ఉండెన్ = ఉండెను, మును = పూర్వ జన్మయందు, అసత్కృతులన్ = చెడ్డ పనులను, ఆచరించి = చేసి, ఈ మేనికిన్ + వచ్చెన్ = ఈ దేహమును పొందెను, కుష్ఠమునన్ = కుష్ఠురోగముచే, మిక్కిలి + ఆతురుఁడు + అయ్యెన్ = మిక్కిలి బాధపడుచున్నవాడు అయ్యెను, దైవము + ఆ = ఆ దైవము, నుతింపన్ + ఔ + విధిన్ = పొగడదగిన విధముగా,అవ్వానికిన్ = ఆ బ్రాహ్మణునికి, ఒక్క పతివ్రత్నిన్ = ఒక మహా పతివ్రతను (భార్యగా), కూర్చెన్ = సమకూర్చెను, అయ్యా రె = ఆశ్చర్యము.

తాత్పర్యం:

(దత్త చరిత్ర చెప్పడానికి) సుమతి తన తండ్రితో ఇలా అన్నాడు: "పూర్వము ప్రతిష్ఠానపురంలో కౌశిక గోత్రానికి చెందిన ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. అతడు పూర్వ జన్మలో చెడ్డ పనులు చేయడం వలన ఈ దేహాన్ని పొంది, కుష్ఠురోగముచే మిక్కిలి బాధపడుతున్నాడు. అయితే ఆ దైవము, అందరూ పొగడదగిన విధముగా, ఆ బ్రాహ్మణునికి సుమతి అనే ఒక గొప్ప పతివ్రతను భార్యగా సమకూర్చింది, అది ఆశ్చర్యకరము."

విశేషాలు:

సుమతి, దత్త చరిత్రలోని ఒక పూర్వ వృత్తాంతాన్ని ఈ పద్యంతో మొదలుపెట్టాడు. కౌశిక వంశ బ్రాహ్మణుడు పూర్వకర్మల ఫలితంగా కుష్ఠురోగి కావడం, దైవ ఘటనగా అతనికి మహా పతివ్రత భార్య లభించడం ఈ పద్యంలో ప్రస్తావించబడింది.

సీస పద్యం)

పతినె దైవముగా మతిని భావించు సం

భావించు భక్తిభావమున సతము

నడుగులఁబడుఁ గూర్చు నభ్యంజనాదుల

నంగసంవాహనం బాచరించు

మడుఁగులఁ గట్టు సమంచితాన్నము వెట్టుఁ

దమ్ముల మ్మిడుఁ చేర్చుఁ దల్పమందు

శ్లేష్మలాలామలాసృఙ్మూత్రమాత్రము

ల్కడుగు బయ్యెద చీరఁ దుడుచు నపుడే

ప్రియములాడు నుపచరించు విజనమందు

నేవపడ దెంత సేసిన నిట్టి సతినిఁ

దీవ్రరుష వాఁడు బెదరించుఁ దిట్టుఁ గొట్టు

నతని ననుసరించు నతుల నల పురంధ్రి. 32

ప్రతిపదార్థం:

పతినె = భర్తనే, దైవముగా = దేవునిగా, మతిని = మనసులో, భావించు = తలంచును, భక్తిభావమున = భక్తితో కూడిన భావముతో, సతము = ఎల్లప్పుడు, సంభావించు = గౌరవించును, అడుగులఁబడుఁ = పాదాలపై పడును, అభ్యంజనాదులన్ = తలంటు స్నానము మొదలగు సేవలను, కూర్చున్ = సమకూర్చును, అంగసంవాహనంబు + ఆచరించు = ఒంటిని ఒత్తుట (మసాజ్) చేయును, మడుఁగులన్ + కట్టు = శుభ్రమైన వస్త్రములు కట్టును, సమంచిత + అన్నమున్ = మంచి అన్నమును, పె ట్టున్ = పెట్టును, తమ్ములమ్ము + ఇడున్ = తాంబూలము ఇచ్చును, తల్పమందు = మంచముపై, చేర్చున్ = చేర్చును, శ్లేష్మ + లాలా + మల + అసృక్ + మూత్రమాత్రముల్ = కఫము, లాలాజలము, మలము, రక్తము, మూత్రము వంటి వాటిని, కడుగున్ = కడుగును, పయ్యెద చీరన్ = పయ్యెదకొంగుతో, నపుడె = అప్పుడే, తుడుచున్ = తుడుచును, విజనమందు = జనసంచారము లేని ఏకాంత ప్రదేశమందు, ప్రియములాడున్ = ఇష్టమైన మాటలు పలుకును, ఉపచరించున్ = సేవలు చేయును, ఎంత చేసినన్ = ఎంతటి సేవ చేసినా, ఏవపడదు = అసహ్యించుకొనదు, ఇట్టి సతినిన్ = ఇటువంటి మహాసాధ్విని కూడా, తీవ్రరుష వాఁడు = మిక్కిలి కోపము గల ఆ భర్త, బెదరించున్ = భయపెట్టును, తిట్టున్ = తిట్టును, కొట్టున్ = కొట్టును, అల పురంధ్రి = అటువంటి స్త్రీ (ఆ సుమతి), అతులన్ = సాటిలేని విధముగా, అతనిన్ = ఆ భర్తను, అనుసరించున్ = వెంబడించును.

తాత్పర్యం:

ఆ సుమతి తన భర్తనే దైవంగా తన మనసులో భావించేది. ఎల్లప్పుడూ భక్తిభావంతో అతన్ని గౌరవించేది. అతడి పాదాలపై పడేది. తలంటు స్నానాది సేవలు సమకూర్చేది, ఒంటిని ఒత్తేది. శుభ్రమైన వస్త్రాలు కట్టేది, మంచి భోజనం పెట్టేది, తాంబూలం ఇచ్చేది, పడకపై చేర్చేది. కఫం, లాలాజలం, మలం, రక్తం, మూత్రం వంటి మలినాలను కూడా కడిగి, పయ్యెద కొంగుతో అప్పుడప్పుడే తుడుచునది. ఏకాంతంలో ఇష్టమైన మాటలు పలికేది, సేవలు చేసేది. ఎంత సేవ చేసినా ఆమె ఏవగించుకునేది కాదు. అటువంటి మహా పతివ్రతను కూడా మిక్కిలి కోపం గల ఆ భర్త బెదిరించేవాడు, తిట్టేవాడు, కొట్టేవాడు. అయినా ఆ సుమతి సాటిలేని విధముగా ఆ భర్తనే అనుసరించింది.

విశేషాలు:

• స్త్రీ ధర్మ నిరూపణము: ఈ పద్యంలో సుమతి యొక్క అద్భుతమైన పతివ్రతా ధర్మం గురించి వర్ణించబడింది. భర్త కుష్ఠురోగి, తీవ్రమైన కోపము కలవాడైనా, అతన్ని దైవంగా భావించి సేవించింది.
• సేవా నిరతి: భర్త నుండి వెలువడే బీభత్సమైన మలినాలను కూడా అసహ్యించుకోకుండా, స్వయంగా తన చీర కొంగుతో తుడుచుట ఆమె సేవాతత్పరతకు, నిష్కపటమైన ప్రేమకు నిదర్శనం.
• క్షమాగుణము: భర్త కోపంతో తిట్టినా, కొట్టినా ఏమాత్రం చలించక అతన్ని అనుసరించడం ఆమె అపారమైన సహనానికి ప్రతీక.

కంద పద్యం

అతిబీభత్సితు నాతని

నతివ దలఁచుఁ గాముగా నిజాత్మందచ్చే

ష్టితములఁ గుతింపదుసాం

ప్రతముగ నర్చించు వాని భాగ్యమకాదే? 33

ప్రతిపదార్థం:

అతిబీభత్సితున్ + ఆతనిన్ = మిక్కిలి అసహ్యకరముగా ఉన్న ఆ భర్తను, అతివ = ఆ స్త్రీ (సుమతి), కాముగాన్ = మన్మథుని వలె, నిజ + ఆత్మన్ = తన మనస్సులో, తలఁచున్ = భావించును, తత్ + చేష్టితములన్ = అతని చర్యలను (కోపము, తిట్టుట వంటి వాటిని), కుతింపదు = నిందించదు, సాంప్రతముగన్ = న్యాయముగా, తగినట్లుగా, అర్చించున్ = పూజించును, వాని = ఆ భర్త, భాగ్యము + కాదె = అదృష్టమే కదా! .

తాత్పర్యం:

మిక్కిలి అసహ్యంగా ఉన్న ఆ భర్తను కూడా ఆ స్త్రీ (సుమతి) తన మనసులో మన్మథుని వలె అందగాడిగా భావించేది. అతని చేష్టలను (కోపము, నిందించుట వంటి వాటిని) కూడా నిందించేది కాదు. న్యాయంగా, తగిన విధంగా ఆ భర్తను పూజించేది. ఇది ఆ భర్త యొక్క అదృష్టమే కదా!

విశేషాలు:

• మానసిక పరివర్తన: భర్త యొక్క బాహ్య రూపాన్ని, రోగాన్ని పట్టించుకోకుండా, అతన్ని ప్రేమమూర్తిగా, కాముని వలె తన మనస్సులో భావించుట సుమతి యొక్క ఉదాత్తమైన వ్యక్తిత్వానికి, నిశ్చలమైన ప్రేమకు నిదర్శనం.
• అదృష్ట వంతుడు: ఈ విధమైన నిస్వార్థ సేవ మరియు ప్రేమ లభించడం ఆ రోగిష్టి భర్త యొక్క మహాభాగ్యము అని కవి ప్రశ్నించడం ద్వారా ఈ విషయాన్ని నొక్కి చెప్పాడు.

చంపకమాల వృత్తం

నడువఁగ లేఁడు నిల్వనయినం దన కాసతి యూత మీవలెన్

బడు గతి రుగ్ణుఁ డా ద్విజుని పైఁ బడి పాపము భావజుండు వ్రే

లెడు నెడ ముండకుండ నొడలెల్ల సశల్యము సేసెనట్టె వీ

రుఁడె యతడొండు కారణ మొ?రోసమొ?మోసమొ? నవ్వుటాలకో? 34

ప్రతిపదార్థం:

నడువఁగ లేఁడు = నడవలేడు, నిల్వనయినన్ = నిలబడాలన్నా కూడా, తనకు + ఆ + సతి = తనకు ఆ భార్యయే, ఊతము +ఈ వలెన్ = ఆధారం ఇవ్వవలెను, పడు గతి = పడిపోవునట్లు ఉన్న, రుగ్ణుఁడు + ఆ + ద్విజుని పైఁ బడి = రోగి అయిన ఆ బ్రాహ్మణునిపై పడి, పాపము = అయ్యో పాపం, భావజుండు = మన్మథుడు, వ్రేలెడున్ + ఎడముండకుండన్ = ఎక్కడా ఖాళీ లేకుండా బాణములు వేసి , ఒడలు + ఎల్లన్ = శరీరమంతా, సశల్యము + చేసెన్ + అట్టె = గాయాలు చేసి నింపేశాడా ఏమిటి?, అతడు = ఆ భర్త, వీరుఁడె = వీరుడేనా?, ఒండు కారణ మొ = వేరే కారణమా?, రోసమొ = కోపమా?, మోసమొ = మోసమా?, నవ్వుటాలకొ = నవ్వులాటకా? (మనిషి అంగవికలుడై ఉన్నా కోరికలు మాత్రం ఎక్కువ?).

తాత్పర్యం:

ఆ బ్రాహ్మణుడు నడవలేడు, నిలబడాలన్నా తన భార్యే ఆధారం ఇవ్వవలసి వచ్చేది. అటువంటి పడిపోయే స్థితిలో ఉన్న రోగి అయిన ఆ బ్రాహ్మణునిపై మన్మథుడు దయలేకుండా ఎక్కడా ఖాళీ లేకుండా శరీరమంతా బాణాలతో నింపేశాడు. శరీరమంతా గాయాలే చేశాడు. ఇలా వేసిన మన్మథుడు అసలు అతడు వీరుడేనా? లేక దానికి వేరే కారణం ఏదైనా ఉందా? కోపమా? మోసమా? లేక నవ్వులాటకా?

విశేషాలు:

• శారీరక స్థితి: భర్త యొక్క దీనమైన శారీరక స్థితిని (లేవలేక, నడవలేక) వర్ణించడం జరిగింది. భార్యే సర్వస్వమూ ఆధారం.
• విచిత్రమైన కామము: ఒకవైపు దారుణమైన రుగ్మతతో బాధపడుతూ, నిస్సత్తువతో ఉన్నప్పటికీ, కామ వాంఛలు మాత్రం అతడిని వదలలేదని "భావజుండు వ్రేలెడు నెడ" అనే మాట సూచిస్తుంది. ఇది విధి వైచిత్రిని, కామ క్రోధాదుల ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది.
• ఉత్ప్రేక్ష: మన్మథుడు శరీరమంతా బాణాలతో నింపేశాడా? అన్న ఉత్ప్రేక్షాలంకారం ద్వారా, భర్త శరీరంపై గాయాలెక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, కామ బాధ అధికంగా ఉన్నట్లు సూచించబడింది.

ఉత్పలమాల వృత్తం

ఆచల పాదిచేఁతలకు నట్టిటు లై ద్విజుఁ డోర్వలేక కా

లోచిత మెంచి పిల్చె సతి నువ్విళులూరుచుఁ బల్కెఁ గల్కి!నీ

వా చినదానిఁజూచితివె? ప్రాహ్ణమునంది టు దారి నేగుచోఁ

బీచమడంచె నన్ను వెడవిల్తుఁ డు దానిగుఱించి యే మనన్ ? 35

ప్రతిపదార్థం:

ఆచల పాది చేఁతలకున్ = ఆచరించలేని (నిస్సహాయమైన), పాపపు చేష్టల వలన (లేక) అస్థిరమైన (నిలకడలేని) మనస్సు యొక్క చేష్టలకు, అట్టిటు + ఐ = అల్లాడిపోయి, ద్విజుఁడు = ఆ బ్రాహ్మణుడు, ఓర్వలేక = భరించలేక, కాల + ఉచితమున్ = సమయానికి తగినదానిని, ఎంచి = ఆలోచించి, సతిన్ = భార్యను, పిల్చెన్ = పిలిచాడు, ఉవ్విళులూరుచున్ = మిక్కిలి ఆశతో, పల్కెన్ = పలికాడు, కల్కి! = ఓ సుందరీ!, నీవు + ఆ + చినదానిన్ = నీవు చిన్నదానిని ( సుందరిని) , చూచితివె = చూశావా?, ప్రాహ్ణమునందున్ + ఇటు = ఉదయకాలమందు ఇటువైపు, దారిన్ + ఏగుచోన్ = దారిలో వెళ్తుండగా, దానిన్ + గుఱించి = ఆ వృద్ధురాలిని గురించిన ఆలోచనలో, వెడవిల్తుఁడు = మన్మథుడు, నన్నున్ = నన్ను, పీచమడంచెన్ = పీడించాడు (లేక) ఓడించాడు, ఏమనన్ = ఏమి చెప్పుదును?

తాత్పర్యం:

నిస్సహాయమైన ఆ కామ చేష్టలకు అల్లాడిపోయి, ఆ బ్రాహ్మణుడు వాటిని భరించలేకపోయాడు. సమయానికి తగినట్లుగా భార్యను పిలిచి, మిక్కిలి ఆశతో ఇలా అన్నాడు: "ఓ సుందరీ! నీవు ఆ చిన్నదానిని చూశావా? ఉదయకాలమందు ఇటువైపు దారిలో వెళ్తుండగా, ఆమె గురించిన ఆలోచనలో మన్మథుడు నన్ను బాగా పీడించాడు (బాధించాడు). ఏమి చెప్పుదును?"

విశేషాలు:

• నియంత్రణ లేకపోవడం: "ఆచల పాది చేఁతలకు అట్టిటు ఐ ద్విజుడు ఓర్వలేక" అనే వాక్యం భర్త యొక్క మనోనిగ్రహం లేమిని మరియు రుగ్మతతో కూడిన కామ వాంఛల పీడను సూచిస్తుంది.
• వింత కోరిక: కుష్ఠురోగంతో, నడవలేని స్థితిలో ఉన్నప్పటికీ, ఉదయం చూసిన చిన్నదానిని తలచుకొని కామ బాధను అనుభవించడం, మరియు ఆ విషయాన్ని భార్యతో చెప్పడం కామము యొక్క విపరీత స్థితిని తెలియజేస్తుంది. ఈ కోరిక ఎంతటి విచక్షణారహితమైనదో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

సంబోధన: భర్త భార్యను 'కల్కి!' (సుందరీ!) అని సంబోధించడం, ఆమె పట్ల అతనికి ఉన్న భ్రమను లేదా కోరికను సూచిస్తుంది.

36వ పద్యం వివరణ

ఉ. అజ్ఞుఁడు గాక యిట్టిపని యాలికి చెప్పునె యేమి సేతు?నా

యాజ్ఞకుఁ దప్ప వెప్పుడు నుపాయము నాకును వేఱ లేమి ధ

ర్మజ్ఞ! వచించుచుంటి వినుమా యనుమాన మిఁకేల?దానమున్

యజ్ఞము విజ్ఞకుం ప్రియుప్రియం బొనరించుట కాక యన్యమే?

ప్రతిపదార్థం:

అజ్ఞుఁడు = తెలివి లేనివాడు, కాక = కాకుండా (ఉండి), ఇట్టిపని = ఈ విధమైన పనిని, ఆలికి = భార్యకు, చెప్పునె = చెప్పగలడా?, ఏమి = ఏమి, సేతును = చేయగలను?, నా = నా యొక్క, ఆజ్ఞకున్ = ఆజ్ఞను, ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ, తప్పవు = ఉల్లంఘించవు, నాకును = నాకు కూడా, వేఱు = వేరే, ఉపాయము = మార్గము, లేమిన్ = లేకపోవడం వలన, ధర్మజ్ఞ! = ధర్మాన్ని తెలిసినదానా!, వచించుచుంటివి = చెప్పుచున్నావు, వినుమా = ఆలకించుమా!, అనుమానము = సందేహము, ఇంకన్ = ఇక, ఏల? = ఎందుకు?, దానమున్ = దానము, యజ్ఞము = యజ్ఞము, విజ్ఞకున్ = బాగా తెలిసిన వానికి, ప్రియుప్రియంబు = ఇష్టమైన పనిని, ఒనరించుట = చేయుట, కాక = కాక, అన్యమే? = వేరేది ఉన్నదా?

తాత్పర్యం:

"(సుమతీ! నేను) తెలివితక్కువవాడిని కాకపోతే, ఈ విధమైన పనిని నా భార్యతో చెప్పగలనా? నేనేమి చేయగలను? నా ఆజ్ఞను నీవు ఎప్పుడూ తప్పవు. నాకు వేరే ఉపాయం లేకపోవడం వలన ధర్మజ్ఞురాలవైన నీకు ఈ విషయం చెప్తున్నాను, విను. సందేహం ఇంకెందుకు? బాగా తెలిసినవారికి (జ్ఞానికి) దానం చేయడం, యజ్ఞం చేయడం, వారి ఇష్టమైన పనిని నెరవేర్చడం తప్ప వేరేది మేలైనది లేదు కదా!"

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం కుష్ఠురోగి అయిన భర్త తన భార్య (సుమతి)తో వేశ్య వద్దకు వెళ్లాలనే తన కోరికను తెలియజేస్తూ, తన నిస్సహాయతను వ్యక్తం చేస్తున్న సందర్భంలోనిది.
• భర్త తన కోరికను అజ్ఞుఁడు గాక ఇట్టిపని ఆలికి చెప్పునె అని అనడం ద్వారా, తన కోరిక ఎంత అన్యాయమైనదో, తాను ఎంత బలహీన స్థితిలో ఉన్నాడో పశ్చాత్తాపంతో తెలుపుతున్నాడు.
• ధర్మజ్ఞ! అనే సంబోధన భార్య యొక్క ధర్మనిష్ఠను, ఉత్తమ గుణాన్ని ప్రశంసిస్తుంది.
• దానమున్ యజ్ఞము విజ్ఞకుం ప్రియుప్రియం బొనరించుట అనేది పతికి ఇష్టమైన పనిని చేయడం కూడా ఉత్తమ ధర్మమని, అది దాన, యజ్ఞ ఫలాన్నిస్తుందని ధ్వనిస్తుంది. ఇక్కడ భర్త తనను తాను విజ్ఞుడితో పోల్చుకుంటున్నాడు.

37వ పద్యం వివరణ

ఉ. చూచుచునుండఁగా నెడఁద చొచ్చెను గాదనఁ బా యదట్టె వి

శ్వాచి!ఘన స్తనాంచిత విశాలనితంబ లతాంగిఁగూడఁగా

నోచిన మేలు కానియెడ నూరుచునుండెను బాకు మారుఁ డ

ట్లేచి నవాఁడు చంపి తినఁడే ? యదయుం డతఁ డబ్జలోచనా!

ప్రతిపదార్థం:

విశ్వాచి! = అంతటా తిరుగునది..విశ్వమందు వ్యాపించినదానా! (లేదా ఒక అప్సరస పేరు), అబ్జలోచనా! = పద్మములవంటి కన్నులు కలదానా!, చూచుచున్ = చూస్తూ, ఉండఁగాన్ = ఉండగా,అట్టె = కదా ! ఎడఁద = మనస్సులో, చొచ్చెను = ప్రవేశించింది, కాదనన్ = (నా వలన) వద్దని చెప్పడానికి, పాయదు = తొలగిపోదు, ఘన = గొప్పవైన, స్తన = పయోధరములతో, అంచిత = ఒప్పారుతున్న, విశాల = పెద్దవైన, నితంబ = పిరుదులు కల, లతాంగిన్ = తీగవంటి శరీరము గల స్త్రీని, కూడఁగాన్ = పొందుటకు, నోచినన్ = అదృష్టము కలిగినచో, మేలు = శుభము, కానియెడన్ = లేనిచో, ఊ రుచున్ = నిట్టూర్చుచూ, ఉండెను = ఉన్నాను, అట్లు = ఆ విధంగా, ఏచినవాఁడు = వృద్ధి చెందినవాడు, దయలేనివాడు, అయిన, మారుఁడు = మన్మథుడు, బాకున్ = ఖడ్గమును (ఆయుధమును), చంపి = చంపి, తినఁడే? = తినడా? (నన్ను హింసించడా?), అతఁడు = ఆ మన్మథుడు, అదయుండు = దయలేనివాడు.

తాత్పర్యం:

"ఓ విశ్వమందు వ్యాపించినదానా! ఓ పద్మాక్షీ! గొప్ప వక్షోజాలతో, విశాలమైన పిరుదులతో, తీగవంటి శరీరంతో ఉన్న ఆ స్త్రీని చూస్తూ ఉండగా, ఆమె రూపం నా మనస్సులో ప్రవేశించింది. నా వలన 'వద్దు' అని చెప్పినా అది తొలగిపోవడం లేదు. ఆమెను పొందగలిగితే మేలు, లేకపోతే నిట్టూర్పుతోనే ఉండిపోవాలి. ఆ విధంగా విజృంభించిన దయలేని మన్మథుడు నన్ను చంపి తినడా (బాధించడా)? అతడు దయలేనివాడు కదా!"

విశేషాలు:

• ఈ పద్యంలో భర్త వేశ్యా స్త్రీ యొక్క రూపవర్ణనను పతివ్రత అయిన తన భార్యతో చెప్పడం, తాను ఆమెపై మోహంతో ఎంతగా బాధపడుతున్నాడో తెలియజేస్తుంది.
• ఘన స్తనాంచిత విశాలనితంబ లతాంగి అనే వర్ణన కామపరమైన మోహాన్ని, ఆకర్షణను సూచిస్తుంది.
• మారుఁ డట్లేచి నవాఁడు చంపి తినఁడే? అనేది మన్మథుడి బాధను, తన కామపీడ ఎంత తీవ్రంగా ఉందో వ్యక్తం చేసే పద్ధతి. మన్మథుడి బాధ నుండి తప్పించుకోలేకపోతున్నానని విలపిస్తున్నాడు.
• విశ్వాచి, అబ్జలోచనా అనే సంబోధనలు తన భార్య యొక్క సర్వవ్యాపక శక్తిని, సౌందర్యాన్ని స్మరిస్తూ కూడా తాను పరస్త్రీ మోహంలో ఉన్నందుకు తన దుస్థితిని తెలియజేస్తాయి.

38వ పద్యం వివరణ

గీ. మనుజులకు వాముఁ డట్టె కామవిభుఁ డెందు

నదియు సామాన్య బహుజను లర్థి విడరు

నాకు గమనాగమనశక్తి లేకపోయె

నిట్టి సంకట మే నెట్టు లీఁదువాఁడ?

ప్రతిపదార్థం:

ఎందున్ = ఎక్కడైనా, కామవిభుఁడు = కామదేవుడు, మనుజులకు = మానవులకు,, వాముఁడు = మన్మథుడు , అట్టె = కదా ! అదియున్ = ఆ కామము కూడా, సామాన్య = సాధారణమైన, బహుజనులు = అనేక మంది జనులు, అర్థిన్ = ఇష్టముతో, విడరు = వదిలిపెట్టరు, నాకు = నాకు, గమనాగమన = పోవడం, రావడం అనే, శక్తి = సామర్థ్యము, లేకపోయె = లేకుండా పోయింది, ఇట్టి = ఈ విధమైన, సంకటము = కష్టమును, ఏన్ = నేను, ఎట్టులు = ఎలా, ఈఁదువాఁడ? = దాటగలను?

తాత్పర్యం:

"ఎక్కడ చూసినా, మన్మథుడు మానవులకు పాములా చుట్టుకునేవాడే. ఆ కామాన్ని( మన్మథుడిని) సాధారణంగా చాలా మంది జనులు ఇష్టంతో వదిలిపెట్టలేరు. (కానీ నా దురదృష్టం ఏమిటంటే) నాకు వెళ్లడానికి, రావడానికి శక్తి లేకుండా పోయింది. ఈ విధమైన సంకటాన్ని నేను ఎలా దాటగలను?"

విశేషాలు:

• కామవిభుఁడు మనుజులకు వాముఁ డట్టె అనేది కామం మనిషిని చుట్టుముట్టే తీరును పోలుస్తుంది. ఇక్కడ కామం యొక్క బలాన్ని, దానిని వదిలించుకోలేని మనిషి నిస్సహాయతను తెలుపుతున్నాడు.
• సామాన్య బహుజను లర్థి విడరు అనే మాట ద్వారా, కామం అందరినీ బాధిస్తుందని, తాను ఒక్కడినే కాదని సమర్థించుకుంటున్నాడు.
• తనకు కామవాంఛ ఉన్నా, గమనాగమనశక్తి లేకపోయె (కుష్ఠురోగం వలన) అని తన శారీరక దుస్థితిని, అశక్తతను తెలుపుతూ, అందుకే భార్య సహాయం కోరుతున్నానని తెలియజేస్తున్నాడు.

39వ పద్యం వివరణ

గీ. ప్రొద్దు ప్రొద్దున చూచితి ప్రొద్దువోయె

నిముస మేనియు నెడయదు నెమ్మది నది

యోపతివ్రత! కూర్పు నీ ఓర్పు చూత

మాలసించితివేని న న్నతనుఁ డడచు.

ప్రతిపదార్థం:

ప్రొద్దు ప్రొద్దున = రోజు రోజుకూ, చూచితి = గమనించాను, ప్రొద్దు = సమయము, పోయె = గడిచిపోయింది, నిముసము = ఒక క్షణమైనా, ఏనియున్ = కూడా, నెమ్మదిన్ = మనస్సులో, అది = ఆ కోరిక, ఎడయదు = విడిచిపెట్టదు, ఓ పతివ్రత! = ఓ పతియే దైవముగా కలదానా!, కూర్పు = సిద్ధపరచుము, నీ = నీ యొక్క, ఓర్పు = శక్తిని, చూతము = చూచెదను, ఆలసించితివేని = ఆలస్యం చేసినట్లయితే, నన్ను = నన్ను, అతనుఁడు = శరీరము లేనివాడైన మన్మథుడు, అడచు = బాధిస్తాడు.

తాత్పర్యం:

"రోజు రోజుకూ చూశాను, సమయమంతా గడిచిపోయింది. నా మనస్సులో ఆ కోరిక ఒక నిమిషం కూడా విడిచిపెట్టడం లేదు. ఓ పతివ్రతా! (నా కోరిక తీర్చడానికి) నీ ఉపాయాన్ని (సామర్థ్యాన్ని) సిద్ధం చేయి, చూస్తాను. నీవు ఆలస్యం చేస్తే శరీరము లేని ఆ మన్మథుడు నన్ను తీవ్రంగా బాధిస్తాడు."

విశేషాలు:

• భర్త తన కోరిక తీవ్రతను, దానిని వెంటనే తీర్చుకోవాలనే ఆత్రుతను తెలియజేస్తున్నాడు. ప్రొద్దు ప్రొద్దున చూచితి ప్రొద్దువోయె అనేది కాలయాపన చేయకూడదని అభ్యర్థించడం.
• నిముస మేనియు నెడయదు నెమ్మది నది అనే మాట ఆ కామవాంఛ ఎంతగా తన మనస్సును ఆవరించిందో తెలుపుతుంది.
• ఓ పతివ్రత! కూర్పు నీ మోర్పు చూత అనేది, పతివ్రత అయిన భార్యకు భర్త కోరిక తీర్చడం ఎంత గొప్ప ధర్మమో చెబుతూ, ఆమె సామర్థ్యాన్ని పరీక్షించదలచినట్లుగా ఉంది.
• అతనుఁ డడచు అంటే మన్మథుడి వలన కలిగే పీడను భరించలేనని, అందుకే వేగంగా కార్యసాధన చేయాలని కోరుకుంటున్నాడు.

40వ పద్యం వివరణ

మ. అని కామాతురుఁ డౌ మగం డనెడు కు య్యాలించి చాలించి త

క్కిన తత్కాలకృతు ల్పతివ్రత పతిం గీ లించి యంసంబునం

గనకంబు న్ముడిఁ బ న్ని పోయె నిసి మేఘచ్ఛన్న మౌ నాకసం

బున విద్యుల్లలితాంగి చూపెడు పథంబుం గొంచు భర్త్ర ర్థమై.

ప్రతిపదార్థం:

అని = అని పలికిన, కామాతురుఁడు = కామముచే బాధపడువాడు, ఔ = అయిన, మగఁడు = భర్త, అనెడు = పలికిన, కుయ్యు = మొరను, ఆలించి = విని, పతివ్రత = పతియే దైవముగా కల ఆ సుమతి, తక్కిన = మిగిలిన, తత్కాల = ఆ సమయములోని, కృతుల్ = పనులను, చాలించి = నిలిపివేసి, పతిన్ = భర్తను, కీ లించి = (ఒక తట్టలో లేదా బుట్టలో) కూర్చుండబెట్టి, అంసంబునన్ = భుజముపై, కనకంబున్ = బంగారమును (డబ్బును), ముడిన్ = మూటగా, పన్ని = కట్టుకొని, నిసి = రాత్రివేళ, మేఘచ్ఛన్నము = మేఘములతో కప్పబడినది, ఔ = అయిన, ఆకసంబునన్ = ఆకాశంలో, విద్యుత్ = మెరుపులచే, లలితాంగి = సుందరమైన రూపం గల స్త్రీ, చూపెడు = చూపించే, పథంబున్ = మార్గమును, కొంచు = తీసుకుని, భర్తృ = భర్త యొక్క, అర్థమై = కోరిక కొరకు, పోయెన్ = వెళ్ళింది.

తాత్పర్యం:

"అని కామంతో బాధపడుతున్న భర్త చెప్పిన మొరను విని, పతివ్రత అయిన ఆ సుమతి అప్పటికి చేయవలసిన ఇతర పనులను ఆపివేసి, భర్తను ఒక తట్టలో కూర్చుండబెట్టి భుజంపై పెట్టుకుంది. డబ్బును మూట కట్టుకొని, రాత్రివేళ మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశంలో మెరుపు తీగ వంటి సుందరాంగి చూపిన మార్గమును అనుసరించి, భర్త కోరిక తీర్చడం కొరకు వెళ్ళింది."

విశేషాలు:

• కామాతురుఁ డగు మగండు అనెడు కుయ్యాలించి అనే పదబంధం, భర్త కోరికను మొరగా భావించి, దానిని తీర్చడం తన ధర్మంగా స్వీకరించిన సుమతి యొక్క గొప్ప పతివ్రతా ధర్మాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• పతిం గీ లించి యంసంబునన్ కనకంబు న్ముడిఁ బ న్ని పోయె - ఈ చర్య సుమతి యొక్క త్యాగాన్ని, సేవానిరతిని స్పష్టంగా చూపుతుంది. కుష్ఠురోగిని, అశక్తుడిని భుజంపై మోయడం, వేశ్య కోసం డబ్బు తీసుకుపోవడం వంటి అత్యంత కష్టమైన పనులను ధర్మంగా భావించింది.
• నిసి మేఘచ్ఛన్న మౌ నాకసంబున విద్యుల్లలితాంగి చూపెడు పథంబుం గొంచు అనే ఉపమానం సుమతి యొక్క ప్రయాణం ఎంత కష్టంగా ఉందో, దారి చీకటిగా ఉన్నా మెరుపు కాంతిని (ధైర్యాన్ని, ధర్మబుద్ధిని) ఆసరాగా తీసుకుని వెళ్లినట్లుగా వర్ణించబడింది.

41వ పద్యం వివరణ

గీ. అబల మందగామిని తన యంసపీఠి

మగనిఁ గొని యట్లు పోయెడు మార్గమందు

జోరశంక శూలప్రోతుఁ డై రహి సెడి

యుండె మాండవ్యుఁ డను మునిమండనుండు.

ప్రతిపదార్థం:

అబల = బలము లేని స్త్రీ (సుమతి), మందగామిని = మెల్లగా నడిచేది, తన = తన యొక్క, అంసపీఠిన్ = భుజము అనే పీఠముపై, మగనిన్ = భర్తను, కొని = పెట్టుకొని, అట్లు = ఆ విధంగా, పోయెడు = వెళ్లుతున్న, మార్గమందు = దారిలో, చోరశంక = దొంగ అనే అనుమానంతో, శూలప్రోతుఁడై = శూలముతో గ్రుచ్చబడి, రహిన్ = శోభను, చెడి = కోల్పోయి, మాండవ్యుఁడు = మాండవ్యుడు, అను = అనబడిన, మునిమండనుండు = మునులలో శ్రేష్ఠుడు, ఉండె = ఉన్నాడు.

తాత్పర్యం:

బలహీనురాలు, మెల్లగా నడిచే ఆ సుమతి తన భుజాలపై భర్తను పెట్టుకుని ఆ విధంగా వెళుతున్న మార్గంలో, దొంగ అనే అనుమానంతో శూలమునకు గ్రుచ్చబడి, శోభను కోల్పోయి మునులలో శ్రేష్ఠుడైన మాండవ్య మహర్షి ఉన్నాడు.

విశేషాలు:

• సుమతి యొక్క శారీరక దుస్థితిని అబల మందగామిని అని వర్ణించారు. ఆమె కష్టాన్ని ఇది మరింత స్పష్టం చేస్తుంది.
• అంసపీఠి మగనిఁ గొని - భర్తను మోస్తున్న తీరు, ఆమె పతిభక్తికి నిదర్శనం.
• ఈ పద్యం కథా మలుపును (turning point) సూచిస్తుంది. పతిని వేశ్య వద్దకు తీసుకువెళుతున్న సుమతికి, శూలముపై ఉన్న మాండవ్య మహర్షి తారసపడటం ఇక్కడ జరిగింది.
• చోరశంక శూలప్రోతుఁడై రహి సెడి అనేది మాండవ్యుడి పరిస్థితిని వర్ణిస్తుంది. ఇది శాపానికి దారితీసే తదుపరి సంఘటనకు నాంది.

42వ పద్యం వివరణ

గీ. అసలు కామాంధుఁ డామీఁద నంధకార

మాలిబుజ మెక్కి పోయెడు నా ద్విజవరుఁ

డరుసమునఁ గాలు జాడించు చరుగుచోట

నెడమకాల నతనిఁ తన్నె నెఱుక లేక.

ప్రతిపదార్థం:

అసలు = నిజానికి, కామాంధుఁడు = కామముచే గ్రుడ్డివాడైన ఆ భర్త, ఆ మీఁదన్ = దానిపై, అంధకారము = చీకటి కూడా తోడై, ఆలి = భార్య యొక్క, బుజము = భుజమును, ఎక్కి = ఆశ్రయించి, పోయెడు = వెళ్లుతున్న, ఆ = ఆ, ద్విజవరుఁడు = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడు (సుమతి భర్త), అరుసమునన్ = తొందరపాటుతో, కాలు = కాలును, జాడించుచున్ = చాచుతూ, అరుగుచోట = నడుస్తున్నప్పుడు, నెఱుక = తెలివి, లేక = లేకుండా, ఎడమకాలిన్ = ఎడమ పాదముతో, అతనిన్ = ఆ మాండవ్య మహర్షిని, తన్నె = తన్నాడు.

తాత్పర్యం:

నిజానికి కామముచే గ్రుడ్డివాడైన, దానిపై చీకటి కూడా తోడైన ఆ బ్రాహ్మణుడు (సుమతి భర్త) భార్య భుజం ఎక్కి వెళుతున్నప్పుడు, తొందరపాటుతో కాలు చాచుతూ నడుస్తున్న క్రమంలో, తెలివి లేకుండా ఎడమ పాదంతో శూలముపై ఉన్న మాండవ్య మహర్షిని తన్నాడు.

విశేషాలు:

సుమతి భర్తను కామాంధుఁడు అని వర్ణించడం వలన, కామం అతడిని ఎంతగా ఆవరించి, విచక్షణారహితంగా చేసిందో తెలియజేస్తుంది.

ఆ మీఁద నంధకార మాలిబుజ మెక్కి పోయెడు - చీకటి, భార్య భుజంపై ఉండటం వలన, అతడికి చుట్టూ ఉన్న పరిసరాలు, వ్యక్తులు తెలియలేదనే పరిస్థితిని సూచిస్తుంది.

అరుసమునఁ గాలు జాడించు చరుగుచోట - వేశ్య వద్దకు వెళ్లాలనే తొందర, అనాలోచిత కదలికల వలన ప్రమాదం జరిగింది.

ఎఱుక లేక ఎడమకాల నతనిఁ తన్నె - ఈ చర్య (తెలివి లేకుండా ఎడమ కాలితో తన్నడం) అనుకోకుండా జరగడం వలననే, మాండవ్య మహర్షికి కోపం వచ్చి శాపం ఇచ్చే సన్నివేశానికి దారితీసింది.

పద్యం 43 (గీత పద్యం)

గీ. ఇంతకన్నను జెడుట కిం కేమి వలయు?

నింతకన్నను నల్క కిం కేమి వలయు ?

తనకు దవదావవహ్ని కంతరము లేక

మండె నమ్ముని యనె నొకమాట గూడ. (43)

ప్రతిపదార్థం:

ఇంతకన్నను = దీనికంటె (అవమానం కంటె), చెడుటకు + ఇంక +ఏమి = చెడడానికి+మరింకేమి, వలయున్ = కావాలి, ఇంతకన్ననున్ = దీనికంటె, అల్కకు+ఇంకేమి = కోపానికి+మరింకేమి, వలయున్ = కావాలి, తనకు = తన దేహానికి, దవదావవహ్నికి = కార్చిచ్చుకు, అంతరము+లేక = మధ్యలో అడ్డం+లేకుండా, మండెన్ = మండిపోయాడు, ఆ+ముని = ఆ మహర్షి (అణీమాండవ్యుడు), ఒక మాట+గూడ = ఒక మాటను+కూడా, అనెన్ = పలికాడు.

తాత్పర్యం:

"దీని కంటె ఎక్కువగా అవమానం జరగడానికి ఇంకేం కావాలి? దీని కంటె ఎక్కువగా కోపించడానికి ఇంకేం కావాలి?" అని అనుకుంటూ, కార్చిచ్చుకు తన దేహానికి మధ్య అడ్డం లేనట్లుగా, మండిపడుతున్న ఆ అణీమాండవ్య మహర్షి, ఇంకా ఒక మాటను (శాపరూపంగా) కూడా పలికాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అణీమాండవ్య మహర్షి యొక్క ఆగ్రహ తీవ్రతను తెలియజేస్తుంది. తన కోపం అడ్డు లేని కార్చిచ్చులా ఉందని, ఆ అవమానం కోపాన్ని పెంచడానికి సరిపోతుందని ముని భావించాడు.

పద్యం 44 (శార్దూల విక్రీడితం వృత్తం)

శా. ప్రారబ్ధం బిది దుఃఖదుఃఖముగ సంభావించుచున్నట్టి న

న్నీ రే యిమ్మెయి తన్నినట్టి యధముం డీతండు పాపుం డనా

చారుం డర్కుని చూచు నెప్పు డపుడే సన్య స్త చైతన్యుడౌ

నౌరా యింతలు సేసి భాస్వదుదయంబందిం క వీఁ డుండునే? (44)

ప్రతిపదార్థం:

ఇది = ఇది, ప్రారబ్ధంబు+ఇది = కర్మ ఫలమే+అని, దుఃఖ దుఃఖముగ = మిక్కిలి దుఃఖముతో కూడినదిగా, సంభావించుచున్నట్టి = భావించుచున్న, నన్నున్ = నన్ను, ఈ రేయి = ఈ రాత్రి, ఈ+మెయిన్ = ఈ విధముగా, తన్నినట్టి = తన్నినటువంటి, అధముండు+ఈతండు = నీచుడు+ఈ ఇతడు, పాపుండు = పాపము చేసినవాడు, అనాచారుండు = దురాచారములు కలవాడు, అర్కుని = సూర్యుడిని, చూచున్ = చూస్తాడో, ఎప్పుడున్+అపుడే = అప్పుడే, సన్యస్త చైతన్యుడు+ఔన్ = చైతన్యమును కోల్పోయినవాడు+అవుతాడు, ఔరా = అయ్యో, ఇంతలు+చేసి = ఇన్ని పనులు+చేసి, భాస్వత్+ఉదయంబున్+అంది = సూర్యుని+ఉదయాన్ని+పొంది, ఇంకన్ = ఇక మీదట, వీడు = ఈ ఇతడు, ఉండునే? = బ్రతుకుతాడా?

తాత్పర్యం:

"నేను అనుభవించవలసిన ఈ కర్మఫలం దుఃఖమయమైనది అనుకుంటున్న నన్ను, ఈ రాత్రి ఈ విధంగా తన్నిన ఈ నీచుడు, పాపి, దురాచారుడు అయిన ఇతడు సూర్యుడిని చూసిన వెంటనే చైతన్యాన్ని కోల్పోతాడు (మరణిస్తాడు). అయ్యో! ఇన్ని దుష్కార్యాలు చేసిన ఇతడు, సూర్యుడి ఉదయాన్ని చూసి ఇంక బ్రతికి ఉంటాడా?" అని ముని శపించాడు.

విశేషాలు:

ఇది అణీమాండవ్య మహర్షి ఇచ్చిన శాప వాక్యం. ఈ శాపం తీవ్రత వల్లనే సుమతి భర్త మరణాన్ని నివారించడానికి సూర్యోదయాన్ని అడ్డగించాల్సి వచ్చింది. సన్యస్త చైతన్యుడౌ అనగా మరణించడం అని అర్థం.

పద్యం 45 (గీత పద్యం)

గీ. పాముకాటున కెన యైన పాఱుతబిసి

పలుకు విని సంభ్రమింపక భావిని యనె

ననఘ!యటు లెన నింకిట నబ్జహితుఁడు

పొడవనేరాఁడు చుమ్ము నా పున్నె మున్న. (45)

ప్రతిపదార్థం:

పాముకాటునకు+ఎన+ఐన = పాముకాటుతో+సమానమైన+అయిన, పారుతబిసి = మహర్షి యొక్క, పలుకున్ = మాటను (శాపమును), విని = ఆలకించి, సంభ్రమింపక = భయపడక, భావిని = పతివ్రత (సుమతి), అనెన్ = పలికింది, అనఘ! = పాపము లేనివాడా!, అటులు+ఎనన్ = ఆ విధముగా+అయినట్లయితే, ఇంకన్+ఇటన్ = ఇక మీదట+ఇక్కడ, అబ్జహితుడు = పద్మములకు మిత్రుడు (సూర్యుడు), నా పున్నెము+ఉన్నన్ = నా పుణ్యము+ఉన్నట్లైతే, పొడవనేరాడు+చుమ్ము = ఉదయించనేరడు+సుమా!

తాత్పర్యం:

పాముకాటుతో సమానమైన (తీవ్రమైన) ఆ మహర్షి శాపవాక్యాన్ని విని కూడా, ఆ సుమతి (పతివ్రత) భయపడక ఇలా పలికింది: "ఓ పాపరహితుడా! మీరు ఆ విధంగా శపించినట్లైతే, నా పాతివ్రత్య ధర్మబలం ఉన్నట్లయితే, ఇక మీదట ఈ లోకంలో సూర్యుడు ఉదయించనేరడు సుమా!"

విశేషాలు:

మహర్షి శాపానికి భయపడక, తన పతివ్రతా ధర్మబలంపై సుమతికి ఉన్న నమ్మకాన్ని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. అబ్జహితుడు (పద్మమిత్రుడు) అంటే సూర్యుడు.

పద్యం 46 (కంద పద్యం)

క. అమ్మాట చెవి పడ న్ముని

యిమ్మానిని నను జయించె నిటు లటు లయ్యెం

చుమ్ము జగమ్ముల చుమ్మల

కెమ్మెయిఁబడుదురొకొ? నేల్పు లిఁక నని యుండెన్. (46)

ప్రతిపదార్థం:

ఆ+మాట = ఆ+మాట, చెవిన్+పడన్ = చెవిలో+పడగా, ముని = మహర్షి, ఈ+మానిని = ఈ+మహిళ, ననున్ = నన్ను, జయించెన్ = గెలిచింది, ఇటులు+అటులు+అయ్యెన్ +చుమ్ము = ఇలా+అలా+అయింది+సుమా, ఇఁకన్ = ఇక మీదట, నేల్పులు = దేవతలు, జగమ్ముల = లోకాల యొక్క, చుమ్మలకెమ్మెయిన్+పడుదురొకొ? = బాధలను ఏ విధముగా+పడుదురో, అని = అని (ఆలోచించి), ఉండెన్ = మౌనంగా ఉండిపోయాడు.

తాత్పర్యం:

సుమతి పలికిన ఆ మాట చెవిలో పడగానే, ఆ మహర్షి (అణీమాండవ్యుడు), "ఈమె నన్ను గెలిచింది. లోకాలు తలకిందులయ్యాయి సుమా! ఇక దేవతలు బాధలు ఏ విధంగా అనుభవిస్తారో?" అని ఆశ్చర్యంతో/భయంతో అనుకుని, మౌనంగా ఉండిపోయాడు.

విశేషాలు:

పతివ్రత శక్తికి లోకధర్మమే కట్టుబడుతుందని గ్రహించి, తన కోపం వల్ల వచ్చిన పరిణామానికి (సూర్యోదయం ఆగిపోవడం) ముని నివ్వెరపోయి మౌనం వహించాడు. నను జయించెన్ అనేది ముని తన ఓటమిని అంగీకరించడాన్ని సూచిస్తుంది.

పద్యం 47 (ఉత్పలమాల వృత్తం)

ఉ. మేరువు నవ్వల న్మెలఁగు మిత్రున కాత్రము పుట్టెఁద త్సతీ

ధోరణి చిత్తగింప దరి ద్రోవయుఁదోఁ పక తేరు నిల్పరా

సారథి! సారథీ!యనె హసాదు దొరా!యని యట్ల సేసి వాఁ

డా రవివారువమ్ముల నయమ్మునఁబన్నె నగమ్ముకొమ్ములన్. (47)

ప్రతిపదార్థం:

మేరువు నవ్వలన్ = మేరు పర్వతమునకు ఆ వైపున, మెలఁగు = సంచరించే, మిత్రునకు = సూర్యుడికి, తత్+సతీ ధోరణి = ఆ+పతివ్రత యొక్క ఆజ్ఞను, చిత్తగింపన్ = ఆలకించగా, ఆత్రము = తొందర/విస్మయం, పుట్టెన్ = కలిగింది, దరిన్ = దగ్గర, ద్రోవయున్+తోఁపక = దారి కూడా+తోచక, సారథి! సారథి! = ఓ సారథీ! ఓ సారథీ!, తేరు నిల్పరా = రథాన్ని ఆపివేయి, అనెన్ = పలికాడు, హసాదు దొరా! = 'హసాదు దొరా!' అని (సారథి),( గొప్పవారి ఆ జ్ఞను విధేయులు మంచిదని అంగీకరించుటయందు వచ్చు పదము హసాదు) వాఁడు = ఆ సారథి (అరుణుడు), అట్ల+చేసి = ఆ విధంగానే+చేసి, ఆ రవి వారువమ్ములన్ = ఆ సూర్యుని యొక్క గుఱ్ఱములను, నగమ్ము+కొమ్ములన్ = పర్వతము యొక్క శిఖరములందు, నయమ్మునన్ = నియమముగా, పన్నెన్ = నిలిపి ఉంచాడు.

తాత్పర్యం:

మేరు పర్వతం వెనుక భాగంలో ఉన్న సూర్యుడికి, ఆ పతివ్రత (సుమతి) యొక్క ఆజ్ఞను వినగానే తొందర (విస్మయం) కలిగింది. ఏమి చేయాలో తోచక, "ఓ సారథీ! రథాన్ని ఆపివేయి!" అని సూర్యుడు ఆదేశించాడు. సారథి అయిన అరుణుడు (హసాదు) "ప్రభూ!" అని అందుకుని, ఆ విధంగానే చేసి, సూర్యుడి గుఱ్ఱాలను పర్వతపు శిఖరాల వద్ద నియమంగా నిలిపివేశాడు.

విశేషాలు:

• సూర్యుడు కూడా ఒక పతివ్రత యొక్క మాటను శిరసావహించడం ఆమె పాతివ్రత్య బలానికి తిరుగులేని నిదర్శనం.
• మిత్రుడు అంటే సూర్యుడు. సూర్యుడు రథాన్ని నిలపడంతో సూర్యోదయం ఆగిపోయి, ప్రపంచం అంతా చీకటిలోనే ఉండిపోయింది.

పద్యం 48 (కంద పద్యం)

క. ఆ రామ గమ్యపదముం

జేరి వెలవెలంది నెట్లో? చీరి విభుని య

క్కో రికి దీరిచి వెసఁజని

వారిచి యుండె నిలు సేరి ప్రాప్తవ్యంబున్. (48)

ప్రతిపదార్థం:

ఆ రామ = ఆ స్త్రీ (సుమతి), గమ్యపదమున్+చేరి = చేరదగిన స్థలమును+చేరి, వెల వెలందిన్ = వేశ్యను, ఎట్లో? = ఏ విధముగానో, చీరి = పిలిచి, విభుని = భర్త యొక్క, అ+కోరికి = ఆ+కోరికను, తీరిచి = నెరవేర్చి, వెసన్+చని = వేగంగా+వెళ్లి, ఇలు+చేరి = ఇంటిని+చేరి, ప్రాప్తవ్యంబున్ = జరగవలసిన దానిని (మరణాన్ని), వారిచి = ఆపివేసి, ఉండెన్ = ఉండిపోయింది.

తాత్పర్యం:

ఆ సుమతి, చేరవలసిన వేశ్యల వీధికి చేరుకుని, వేశ్యను ఏదో విధంగా (కష్టపడి) పిలిచి, తన భర్త కోరికను నెరవేర్చింది. ఆ పని పూర్తయిన వెంటనే వేగంగా ఇంటికి చేరుకుంది. ఇంటికి చేరుకున్న తరువాత, (సూర్యోదయాన్ని ఆపడం ద్వారా) భర్తకు సంభవించాల్సిన మరణం అనే విధిని ఆపివేసి ఉండిపోయింది.

విశేషాలు:

పద్యంలోని ప్రాప్తవ్యంబున్ వారిచి అనేది చాలా ముఖ్యం. ప్రాప్తవ్యం అంటే భర్తకు సంభవించాల్సిన మరణం. సూర్యోదయాన్ని ఆపడం ద్వారా ఆ మరణాన్ని అడ్డుకున్నది అని అర్థం.

భర్త కోరిక ఎంత కష్టమైనా, ఎంత అన్యాయమైనా, దానిని తీర్చడం ద్వారా తన పాతివ్రత్య ధర్మాన్ని నిలబెట్టుకుంది.

49వ పద్యం (చంపకమాల వృత్తం)

చ. ఖగవిభుమండలం బటులు గ్ర క్కున నాఁగుడు చిక్కి యున్న యా.

ఖగతుల మండలంబులు నొకం డొకఁ డెక్కడ వక్కడ న్నిలన్

ఖగములు కూయకుండెఁ గడకం గడియారము ద్రిప్ప వేఁగునా?

ఖగవరులే భయంపడ జగం బనిశమ్ము నిశామయమ్మె కాన్.

ప్రతి పదార్థం:

ఖగవిభుమండలము = సూర్యమండలము, అటులు = ఆవిధముగా, గ్రక్కున = వెంటనే, ఆఁగుడు = ఆగిపోవుటచేత, చిక్కియున్న = కదలిక లేక నిలిచియున్న, ఆ ఖగతుల మండలంబులున్ = సూర్యునితో సమానమైన గతిగల గ్రహమండలములు, ఒ కఁ డొకఁడు = ఒక్కటొక్కటి, ఎక్కడవక్కడన్ = ఏ స్థానములో ఉన్నదో అక్కడే, నిలన్ = నిలబడగా, ఖగములు = పక్షులు, కూయకుండెన్ = ధ్వని చేయలేదు, కడకన్ = ఉత్సాహముతో, గడియారము = కాలమును సూచించునది, త్రిప్ప = తిప్పగా, వేఁగునా = తెల్లవారుతుందా, ఖగవరులే = శ్రేష్ఠులైన దేవతలే, భయంపడన్ = భయపడునట్లుగా, జగంబు = లోకము, అనిశమ్ము = ఎల్లప్పుడు, నిశామయమ్మె కాన్ = రాత్రి మయముగానే అయినది.

తాత్పర్యం:

సూర్యమండలం ఆ విధంగా వెంటనే నిలిచిపోవడం వలన, ఆ సూర్యుని గతిని అనుసరించే గ్రహమండలాలన్నీ కూడా ఏ స్థానంలో ఉండాలో అక్కడే కదలిక లేకుండా నిలిచిపోయాయి. పక్షులు కూయడం మానివేశాయి. కాలమును సూచించే గడియారం తిప్పినా తెల్లవారుతుందా? అనేంతగా, గొప్ప దేవతలు సైతం భయపడే విధంగా లోకమంతా ఎల్లప్పుడూ రాత్రిమయంగానే ఉండిపోయింది.

విశేషాలు:

సూర్యోదయం ఆగిపోవడం వల్ల కలిగిన లోక స్తంభనము (ప్రపంచం నిలిచిపోవడం) ఇక్కడ వర్ణించబడింది. సూర్యునితో పాటు ఇతర గ్రహాల గమనము కూడా ఆగిపోయిందని చెప్పబడింది. 'ఖగములు' అనగా పక్షులు మరియు 'ఖగవరులు' అనగా దేవతలు (లేదా పక్షులలో శ్రేష్ఠులైన గరుత్మంతుడు వంటివారు) అనే పదాల ప్రయోగం గమనించదగినది. పతివ్రత యొక్క వాక్కు ప్రభావం ఎంత గొప్పదో ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

50వ పద్యం (గీత పద్యం)

గీ. గోష్ఠిలో నున్న హరి కొల్వుకొట్టమందు

రసపరవశత నున్న సుర ప్రభువులు

'కాదు కా దౌను గా దని కళవళపడి

నిలిచెను ఖగోలగతు లని నిశ్చయించి.

ప్రతి పదార్థం:

గోష్ఠిలోనున్న = సభలో ఉన్న, హరి = ఇంద్రుడు , కొల్వుకొట్టమందు = ఆస్థానములో, రసపరవశతనున్న = ఆనందానుభవములో ఉన్న, సురప్రభువులు = దేవతల నాయకులు, 'కాదు కాదు = అది జరుగనిది, ఔను కాదు = అవును, కాదు' అని, కళవళపడి = గందరగోళము చెంది, ఖగోలగతులు = గ్రహ మండలముల కదలికలు, నిలిచెను = ఆగిపోయినవి, అని నిశ్చయించి = అని నిర్ణయించుకొని, (ఆశ్చర్యము చెందిరి).

తాత్పర్యం:

సభలో ఉన్న ఇంద్రుడు మరియు ఆస్థానంలో ఆనందానుభవంలో ఉన్న ఇతర దేవతల నాయకులు, 'కాదు, కాదు, అవును, కాదు' అంటూ గందరగోళం చెందారు. చివరకు ఖగోళ గమనాలు (గ్రహ మండలాల కదలికలు) ఆగిపోయాయని నిశ్చయించుకొని ఆశ్చర్యపోయారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దేవతలు సైతం ఆశ్చర్యము, గందరగోళము చెందడం వర్ణించబడింది. ఇంద్రుని కొలువు (ఆస్థానం) గోష్ఠిలో రసానుభవంతో ఉన్న దేవతలకు కూడా సూర్యుడు ఉదయించకపోవడం, ఖగోళ గమనం ఆగిపోవడం అనే విపరీత పరిణామం అర్థం కాక వారు కలవరపడినట్లు తెలుస్తోంది. 'హరి' పదాన్ని సందర్భాన్ని బట్టి ఇంద్రుడిగా లేదా విష్ణువుగా తీసుకోవచ్చు. ఇక్కడ సూర్యచంద్ర గమనాలకు సంబంధించినది కాబట్టి ఇంద్రసభగా భావించవచ్చు.

51వ పద్యం (శార్దూల విక్రీడితం వృత్తం)

శా. ఎట్టెట్టూ? గడియార మాఁగినటులే యీస్రష్ట సర్గంబునన్

జట్ట మ్మెల్ల నొక స్థె యొడ్డగెడ పై సంస్తంభముం బొందెనే?

పొట్ట ల్నిండునె మాకు మానవుల కీ పో రెప్పు డిట్లున్న నా

కట్టెన్ లోకము నాకె యోర్తు దొసఁగా? 'కా దెంచ సద్ధర్మ మౌ

ప్రతి పదార్థం:

ఎట్టెట్టూ = ఏమిటిది ఏమిటిది, గడియారము = కాలమును సూచించునది, ఆఁగినటులే = నిలిచిపోయినట్లుగా, ఈ స్రష్ట = ఈ బ్రహ్మ యొక్క, సర్గంబునన్ = సృష్టిలో, చట్టమ్మెల్లన్ = ధర్మములన్నియు, ఒక స్థె + ఒడ్డగెడపై = ఒకే స్థానములో అడ్డుపడినట్లుగా, సంస్తంభమున్ = నిలిచిపోవుటను, పొందెనే = పొందినదా, ఈ పోరు = ఈ కలహము, ఎప్పుడు = ఎల్లప్పుడు, ఇట్లున్నన్ = ఈ విధంగా ఉంటే, మాకున్ = మాకు, మానవులకున్ = మనుష్యులకు, పొట్టలు = కడుపులు, నిండునె = నిండుతాయా, ఆకట్టెన్ = ఆగిపోయెను, లోకము = ప్రపంచము,ఆ కె = ఆమె, ఓర్తు = ఒక స్త్రీ, దొసఁగా = దోషమా, కాదెంచ = కాదు అని ఆలోచిస్తే, సత్ + ధర్మము + ఔ = మంచి ధర్మమే అవుతుంది.

తాత్పర్యం:

"ఏమిటిది! గడియారం ఆగిపోయినట్లుగా, బ్రహ్మ సృష్టిలో ధర్మాలన్నీ ఒకచోట అడ్డుపడినట్లు నిలిచిపోయాయేమి? ఈ కలహం ఎప్పుడూ ఇలాగే ఉంటే మాకు, మానవులకు కడుపులు నిండుతాయా (మా ఆహారం లభిస్తుందా)? లోకం ఆగిపోయింది., ఒక స్త్రీ దోషమా? కాదు, ఆలోచిస్తే అది మంచి ధర్మమే అవుతుంది!"

విశేషాలు:

ఈ పద్యం సూర్యగమనం ఆగిపోవడం వల్ల కలిగిన ఆకలి బాధ (దేవతల ఆహారం/హవిస్సులు ఆగిపోవడం) మరియు ధర్మ సంకటాన్ని తెలియజేస్తోంది. 'మానవులకు, మాకు పొట్ట ల్నిండునె?' అన్న ప్రశ్న ద్వారా యజ్ఞయాగాదులు, సంధ్యావందనాదులు లేకపోవడం వల్ల దేవతలకు ఆహారం (హవిస్సులు) లభించక కష్టాలు ఏర్పడినట్లు తెలుస్తోంది. పతివ్రత చేసిన పనిని "దొసఁగా? కాదెంచ సద్ధర్మ మౌ" అని ప్రశ్నించుకోవడం ద్వారా, ఆ పరిస్థితి ధర్మసమ్మతమా కాదా అనే మీమాంసలో దేవతలు పడినట్లు వర్ణన ఉంది.

52వ పద్యం (గీత పద్యం)

గీ. శూలమునఁ బ్రోతుఁ డైన సచ్ఛీలి మౌని

నతఁడు దన్న శపించె నోరాడు నెట్టు?

లదియుఁ దప్పన తన్నినయతని తప్పు

నెన్న కడఁగిన నింతకు నెంత లౌనొ ?

ప్రతి పదార్థం:

శూలమునన్ = శూలముచేత, ప్రోతుఁడు + ఐన = పొడవబడినవాడైన, సచ్ఛీలి = మంచి ప్రవర్తన కలవాడైన, మౌనిన్ = ఋషిని (అణీమాండవ్యుని), అతఁడు = ఆ భర్త, తన్న = తన్నగా, శపించెన్ = శపించెను, నోరు + ఆడున్ + ఎట్టులు = నోరు ఎట్లా మాట్లాడుతుంది (ఎలా తప్పు పట్టగలం), అదియున్ = ఆ శాపము కూడా, తప్పన = తప్పని అంటుంటే, తన్నినయతని తప్పు = తన్నిన ఆ భర్త తప్పును,ఎన్నన్ = లెక్కించడానికి, కడఁగినన్ = ప్రయత్నిస్తే, ఇంతకున్ = ఈ సమస్యకు, ఎంతలు + ఔనొ = ఎంత గొప్పదవుతుందో.

తాత్పర్యం:

శూలంతో పొడవబడి ఉన్నప్పటికీ మంచి ప్రవర్తన కలిగిన ఆ అణీమాండవ్య మహర్షిని, ఆ కుష్ఠురోగి అయిన భర్త తన్నాడు. దానికి ఆ మహర్షి శపించెను. మహర్షి శపించినందుకు ఎలా తప్పు పట్టగలం? ఆ శాపం కూడా తప్పని అంటుంటే, తన్నిన ఆ భర్త తప్పును లెక్కించడానికి ప్రయత్నిస్తే, ఈ సమస్య ఎంత పెద్దదవుతుందో!

విశేషాలు:

ఈ పద్యం సమస్యకు మూలకారణాన్ని వివరిస్తోంది. ఇక్కడ అణీమాండవ్య మహర్షి యొక్క గొప్పతనం, ఆయనకు జరిగిన అన్యాయం ప్రస్తావించబడింది. శూలంతో బాధపడుతున్నప్పటికీ శాంతంగా ఉన్న ఋషిని తన్నిన భర్త చర్య ఎంతటి తప్పో ఇక్కడ సూచించబడింది. పతివ్రత వాక్కుతో ఆగిన లోకం పట్ల దేవతల ఆవేదనలో భాగంగా ఈ ధర్మ విచారణ జరిగినట్లు తెలుస్తోంది.

53వ పద్యం (సీస పద్యం)

సీ. పగలు రేయును లేక పక్షమ్ములును నెలల్

ఋతువులు జ్ఞాతమ్ము లెట్టు తాను ?

అవి యవి యవి లేక యబ్దసంఖ్య యదెట్టు?

లది లేక కాలమే యాఁగు నకట!

స్వాధ్యాయములు లేవు స్వాహాస్వధలు లేవు

లేవు వషట్కార భావుకములు

నల పతివ్రతమాట కడుగు దాటగ రామి

బడియుండె నెందొ దివాకరుండు

గీ. వాని యుదయము లేకుండ స్నాన మెట్లు

సంధ్య యెట్లు దానము లెట్లు సవన మెట్లు

హవన మె ట్లెట్టు లస్మదాప్యాయనంబు

పుడమి బ్రదు కెట్లు సర్వమ్ము పోయె పోయె.

ప్రతి పదార్థం:

పగలు రేయును = రాత్రింబవళ్ళు, లేక = లేకపోతే, పక్షమ్ములును = పక్షములు (పదిహేను రోజులు), నెలల్ = మాసములు, ఋతువులు = ఋతువులు (ఆరు ఋతువులు), జ్ఞాతమ్ము లెట్టుతాను = తెలిసినవి ఎట్లా అవుతాయి, అవి + అవి + అవి లేక = ఆ పక్షములు, మాసములు, ఋతువులు లేకపోతే, అబ్దసంఖ్య = సంవత్సరముల సంఖ్య, అది + ఎట్టులు = అది ఎట్లా అవుతుంది, అది లేక = ఆ కాలము లేకపోతే, కాలమే = సమయమే, ఆఁగున్ + అకట = నిలిచిపోతుంది కదా, స్వాధ్యాయములు = వేదపాఠములు, లేవు = జరగవు, స్వాహాస్వధలు = స్వాహాకారములు (దేవతల కొరకు), స్వధాకారములు (పితృదేవతల కొరకు), లేవు = జరగవు, వషట్కార భావుకములు = వషట్కారమనే మంత్రంతో చేసే శుభకరమైన క్రియలు, లేవు = జరగవు, అల = గొప్పదైన, పతివ్రతమాట = పతివ్రతయొక్క వాక్కును, అడుగు దాటగ రామి = అతిక్రమించలేకపోవడం వలన, దివాకరుండు = సూర్యుడు, ఎందొ = ఎక్కడనో, పడియుండెన్ = నిలిచిపోయెను, వాని ఉదయము = ఆ సూర్యుని ఉదయము, లేకుండ = లేకపోతే, స్నానము = స్నానము, ఎట్లు = ఎలా, సంధ్య = సంధ్యావందనము, ఎట్లు = ఎలా, దానములు = దానములు, ఎట్లు = ఎలా, సవనము = యజ్ఞము, ఎట్లు = ఎలా, హవనము = అగ్నిలో ఆహుతి ఇచ్చుట, ఎట్లు = ఎలా, ఎట్టులు = ఎలా, అస్మత్ + ఆప్యాయనంబు = మా యొక్క తృప్తి (దేవతలకు హవిస్సుల ద్వారా కలిగే తృప్తి), పుడమి = భూమి యొక్క, బ్రదుకు = జీవనము, ఎట్లు = ఎలా, సర్వమ్ము = అంతా, పోయె పోయె = నశించిపోయింది.

తాత్పర్యం:

పగలు రాత్రి లేకుండా పోతే పక్షాలు, నెలలు, ఋతువులు ఎలా తెలుస్తాయి? అవి లేకుండా సంవత్సరాల సంఖ్య ఎలా లెక్కిస్తాం? అది లేకుండా కాలమే నిలిచిపోతుంది కదా! వేదపాఠాలు లేవు, దేవతలకూ పితృదేవతలకూ చేసే స్వాహా, స్వధా కారాలు లేవు, వషట్కారంతో చేసే శుభకార్యాలు లేవు. ఆ గొప్ప పతివ్రత మాటను దాటలేక సూర్యుడు ఎక్కడో నిలిచిపోయాడు. ఆ సూర్యుని ఉదయం లేకపోతే స్నానం ఎలా, సంధ్య ఎలా, దానాలు ఎలా, యజ్ఞం ఎలా, హవనం ఎలా, దేవతలకు తృప్తి ఎలా, భూమి మీద జీవనం ఎలా? సర్వమూ నశించిపోయింది!

విశేషాలు:

ఈ పద్యం సూర్యోదయం లేకపోవడం వల్ల కలిగే సమస్త లోక వినాశనాన్ని, ధర్మ విఘాతాన్ని పట్టి చూపుతుంది. కాలగణన, నిత్యకర్మలు (స్నానం, సంధ్య, దానం), నైమిత్తిక కర్మలు (సవనం, హవనం) ఆగిపోవడం వల్ల దేవతలకు లభించే హవిస్సులు నిలిచిపోయాయి. ఈ విపత్కర పరిస్థితికి మూలం పతివ్రత వాక్కు అని, ఆ వాక్కు ప్రభావం సృష్టి నియమాలను సైతం స్తంభింపజేసిందని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

స్వాహా, స్వధా, వషట్కారములు: వివరణ

ఈ మూడు పదాలు ప్రధానంగా యజ్ఞాలు, హోమాలు, మరియు శ్రాద్ధ కర్మలలో అగ్నిలో ఆహుతి ఇచ్చేటప్పుడు ఉపయోగించే మంత్ర పూర్వక శబ్దాలు (Vedic Exclamations).

1. స్వాహా

అర్థము: 'మంచి మాట' లేదా 'మంచిగా సమర్పించబడినది' అని అర్థం. ఆహుతి (నైవేద్యం) అగ్ని ద్వారా దేవతలకు సరిగ్గా చేరడానికి ఇది ఒక కీలకమైన మంత్రం.

ఎవరికి? ప్రధానంగా దేవతలకు ఉద్దేశించిన ఆహుతులను అగ్నిలో వేసేటప్పుడు ఈ పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

ఉదాహరణ: "ఇంద్రాయ ఇదం న మమ స్వాహా" (ఇది ఇంద్రుని కొరకు, నాది కాదు. స్వాహా).

ప్రాముఖ్యత: యజ్ఞం ద్వారా దేవతలకు ఆహారాన్ని (హవిస్సును) అందించడానికి ఈ పదం తప్పనిసరి. స్వాహా దేవి అగ్నిదేవుని భార్యగా, ఆహుతిని దేవతలకు చేర్చే శక్తిగా పురాణాలలో చెప్పబడింది.

2. స్వధా

అర్థము: 'స్వీయ ధారణము' లేదా 'సరియైన స్థితి' అని అర్థం. పితృదేవతలకు సంతృప్తిని కలిగించడానికి ఇది ఒక ముఖ్యమైన మంత్రం.

ఎవరికి? కేవలం పితృదేవతలకు (Ancestors) ఉద్దేశించిన ఆహుతులను (పిండాలను, తర్పణాలను) సమర్పించేటప్పుడు ఈ పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

ఉదాహరణ: "పితృభ్యః ఇదం న మమ స్వధా" (ఇది పితృదేవతల కొరకు, నాది కాదు. స్వధా).

ప్రాముఖ్యత: పితృదేవతలకు శ్రాద్ధ కర్మల ద్వారా శక్తిని, తృప్తిని అందించడానికి స్వధాకారం ఉపయోగపడుతుంది. స్వధా దేవి పితృదేవతలకు సంబంధించిన దేవిగా చెప్పబడుతుంది.

3. వషట్కారము

అర్థము: వేద కాలంలో యజ్ఞాలలో హవిస్సులను అగ్నిలో వేసేటప్పుడు 'వషట్' అనే శబ్దాన్ని ఉచ్చరించేవారు. ఇది ఇంద్రుడు వంటి ప్రధాన దేవతలకు అర్పించే ఆహుతిని పూర్తిచేసే మంత్రం.

ఎవరికి? ముఖ్యంగా వేద యజ్ఞాలలో దేవతలకు హవిస్సు సమర్పణ కొరకు ఉపయోగిస్తారు. ఈ కర్మలను చేసే ఋత్విజులను 'హోత' లేదా 'అధ్వర్యుడు' అని అంటారు.

ఉదాహరణ: ఇంద్రునికి సోమరసాన్ని లేదా హవిస్సును సమర్పించేటప్పుడు 'వషట్' అని ఉచ్చరించేవారు.

ప్రాముఖ్యత: ఇది కూడా దేవతలకు తృప్తిని కలిగించే, యజ్ఞాన్ని పూర్తి చేసే ప్రక్రియలో భాగం.

పద్యంలోని సందర్భం

53వ పద్యంలో "స్వాధ్యాయములు లేవు స్వాహాస్వధలు లేవు, లేవు వషట్కార భావుకములు" అని చెప్పడం ద్వారా, సుమతి పతివ్రత శాపం వల్ల సూర్యోదయం ఆగిపోవడం వలన:

నిత్య కర్మలు ఆగిపోయాయి: పగలు లేకపోవడంతో స్నానం, సంధ్యావందనం వంటి నిత్యకర్మలు నిలిచిపోయాయి.

పితృ, దేవతారాధన ఆగిపోయింది: నిత్యకర్మలు, యజ్ఞాలు లేకపోవడం వలన, దేవతల కోసం చేసే స్వాహాకారాలు, పితృదేవతల కోసం చేసే స్వధాకారాలు ఆగిపోయాయి.

యజ్ఞ క్రియలు నిలిచిపోయాయి: ప్రధాన యజ్ఞాలలో ఉపయోగించే వషట్కారములు కూడా నిలిచిపోయాయి.

ఫలితం: దీనివల్ల దేవతలకు ఆహారం (హవిస్సులు) అందడం లేదు, పితృదేవతలకు తృప్తి కలగడం లేదు. అందుకే దేవతలు తమ ఆకలి గురించి ఆందోళన చెందారు (51వ పద్యంలో "పొట్ట ల్నిండునె మాకు" అని చెప్పబడింది).

ఈ మూడు కారాలు (స్వాహా, స్వధా, వషట్కారము) లేకపోతే ధర్మం స్తంభించి, దేవతలు, పితృదేవతలు తృప్తి చెందక లోకం వినాశనమవుతుందని దీని తాత్పర్యం.

గీత పద్యం (54)

పద్యం:

గీ. ఏము దివినుండి వర్తింప నిల ఫలించుఁ,

పుణ్యపురుషు లందు యజింపఁ బోరు గడచుఁ,

మాకు నిట్టి పరిస్థితి మనుచు మూల,

మల విభాకరుఁ డతనికే యడ్డు వచ్చె.

ప్రతిపదార్థం:

ఏము = మేము (దేవతలు), దివినుండి = స్వర్గము నుండి, వర్తింపన్ = మా పనులను చేయుచుండగా, ఇ ల = భూమిపై, ఫలించున్ = ఫలితములు కలుగును, పుణ్యపురుషులు = పుణ్యవంతులు అందు = ఆ భూమిపై, యజింపన్ = యజ్ఞములు చేయగా, పోరు = మా పోషణ, కడచున్ = జరుగును, మాకున్ = మాకు, ఇట్టి = ఇటువంటి (కష్టమైన), పరిస్థితి = స్థితిని, మనుచు = కలిగించుచున్న, మూలము + అల + విభాకరుఁడు = కారణమైన ఆ సూర్యుడే, అతనికే = తనకే (ఉదయించకుండా), అడ్డు + వచ్చె = ఆటంకము కలిగెను.

తాత్పర్యం:

మేము దేవతలము. స్వర్గము నుండి మా కార్యములను నిర్వర్తించుచుండగా భూమిపై ఫలితములు కలుగుచున్నవి. పుణ్యవంతులు భూమిపై యజ్ఞములు చేయుట వలన మాకు పోషణ జరుగుచున్నది. కానీ, మాకు ఇటువంటి కష్టపరిస్థితిని కలిగించుటకు మూలకారణమైన ఆ సూర్యుడే ఉదయించకుండా ఆటంకము కలిగియున్నాడు.

విశేషాలు:

సూర్యుడు ఉదయించకపోవడం వలన లోకమంతా స్తంభించి, దేవతల పనులకు, యజ్ఞయాగాదులకు ఆటంకం కలిగిందని దేవతలు ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు. సూర్యోదయం ఆగిపోవడం తమ ఉనికికే ప్రధాన సమస్యగా పరిణమించిందని భావిస్తున్నారు.

సీస పద్యం (55)

పద్యం:

సీ. నిత్యనైమిత్తిక నిష్ఠ లు వర్జిం చి,

క్రతుభాగముల మాకుఁ గాంక్ష నీక,

మా వృష్టి నొదవిన మంచి పంటల చేత,

తనపొట్ట నిండించుకొను జనమ్ము,

నడఁగింప దో యసూర్యాగ్ని మారుతతతి,

క్షితితోడ దోషదూషిత మొనర్తు,

మద్దాన దుష్కృతు లగువారు మరణింప,

నుత్పాతములు దోఁచు నుర్వియందు.

గీ. నందుఁ గొందఱు యజ్ఞశిష్టాశు లుందు,

రనిన వారల కేము పుణ్యమ్ము లైన,

లోకములు భోగములు నిచ్చి సాకుచుందు,

మిన్నిఁటికీ మూల మిప్పు డ య్యినుఁడె రాఁడె.

ప్రతిపదార్థం:

నిత్యనైమిత్తిక = నిత్యము, నైమిత్తికము అయిన, నిష్ఠలు = నియమములను, వర్జించి = విడిచిపెట్టి, క్రతుభాగముల = యజ్ఞములలోని హవిస్సులను, మాకున్ + కాంక్ష = మాకు కోరికతో, ఈక = ఇవ్వకుండా, మా = మా యొక్క, వృష్టిన్ = వర్షము వలన, ఒదవిన = కలిగిన, మంచి = శ్రేష్ఠమైన, పంటలచేత = ధాన్యముల ద్వారా, తన = తమ యొక్క, పొట్ట = ఉదరమును, నిండించుకొను = నింపుకొనుచున్న, జనమ్మున్ = ప్రజలను, అడఁగింప = అణచివేయడానికి, తోయ + సూర్య + అగ్ని + మారుతతతి = జలము, సూర్యుడు, అగ్ని, వాయువుల సమూహముతో, క్షితితోడ = భూమిని, దోషదూషితము + ఒనర్తుము = దోషములతో నిండినదిగా చేయుదుము, అద్దాన = దాని వలన, దుష్కృతులు + అగువారు = పాపపు పనులు చేసినవారు, మరణింప = చనిపోగా, ఉత్పాతములు = విపత్తులు,ఉర్వియందు = భూమిపై తోఁచున్ = కలుగును,, అందుఁ = అటువంటి వారిలో (పాపపు పనులు చేయని వారిలో), కొందఱు = కొంతమంది, యజ్ఞశిష్టాశులు = యజ్ఞములో మిగిలిన హవిస్సును భుజించువారుగా, ఉందురు = ఉందురు, అనిన = అని చెప్పిన, వారలకు = అటువంటి వారికి, ఏము = మేము, పుణ్యమ్ములైన = పుణ్యము కలిగించే, లోకములు = లోకములను, భోగములు = సుఖములను, ఇచ్చి = ఇచ్చి, సాకుచుందుము = పోషించుచుందుము, ఇన్నిఁటికీ = ఈ కార్యములన్నింటికీ, మూలము = మూలకారణము, ఇప్పుడ = ఇప్పుడే, అయ్యినుఁడె = ఆ సూర్యుడే, రాఁడె = వచ్చుటలేదే (ఉదయించుటలేదే)!

తాత్పర్యం:

తమ నిత్య, నైమిత్తిక కర్మలను విడిచిపెట్టి, యజ్ఞములలోని మా భాగాలను మాకు ఇవ్వకుండా, మేము కురిపించిన వర్షము వలన పండిన మంచి పంటలతో తమ పొట్టలు నింపుకొనుచున్న ప్రజలను అణచివేయడానికి, మేము జలము, అగ్ని, వాయువుల సమూహముతో భూమిని దోషదూషితముగా చేయుదుము. దాని వలన పాపపు పనులు చేసినవారు మరణిస్తారు, భూమిపై ఉత్పాతాలు కలుగుతాయి. అటువంటి వారిలో యజ్ఞములో మిగిలిన హవిస్సును భుజించువారికి మేము పుణ్యలోకములు, భోగములను ఇచ్చి పోషిస్తాము. ఈ కార్యములన్నింటికీ మూలకారణమైన ఆ సూర్యుడే ఇప్పుడు ఉదయించుటలేదు కదా!

విశేషాలు:

కర్మలు, యజ్ఞముల ఆవశ్యకతను ఈ పద్యం వివరిస్తోంది. మనుషులు తమ విధులను నిర్వర్తించకపోతే దేవతలు లోకంలో దోషాలు పెరిగి ఉత్పాతాలు కలుగుతాయని హెచ్చరిస్తున్నారు. యజ్ఞయాగాదులను సరిగా నిర్వహించేవారికి దేవతల ఆశీస్సులు ఉంటాయని, వారికి పుణ్యలోకాలను ఇస్తారని చెప్పబడింది. 'యజ్ఞశిష్టాశులు' అంటే యజ్ఞం చేసి మిగిలిన ఆహారాన్ని తినేవారు.

గీత పద్యం (56)

పద్యం:

గీ. అని యమరు లెల్ల నొయ్యఁ దాతయ్య జేరి,

యజ్ఞవిచ్ఛిత్తి శంకించి యఖిలలోక,

ముల కనర్థము వాటిల్లు మోస మొదవె,

నని మనవి సేయ వారల కనె నజుండు.

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఈ విధముగా, అమరులు + ఎల్ల = దేవతలందరూ, ఒయ్యన్ = మెల్లగా (లేదా వినయముగా), తాతయ్యన్ + చేరి = తండ్రి అయిన బ్రహ్మదేవుని వద్దకు వచ్చి, యజ్ఞవిచ్ఛిత్తి = యజ్ఞములు ఆగిపోవుటను గూర్చి, శంకించి = భయపడి, అఖిలలోకములకు = సమస్త లోకములకు, అనర్థము = కీడు, వాటిల్లు = సంభవిస్తుందనే, మోసము = ప్రమాదము, ఒదవెను = కలిగింది, అని = అని, మనవి + చేయ = విన్నవించగా, వారలకు = ఆ దేవతలకు, అనెన్ = పలికెను, అజుండు = బ్రహ్మదేవుడు.

తాత్పర్యం:

ఈ విధముగా దేవతలందరూ వినయముగా తమ తండ్రి అయిన బ్రహ్మదేవుని వద్దకు వచ్చి, యజ్ఞములు ఆగిపోవడం వలన సమస్త లోకాలకు కీడు సంభవిస్తుందనే ప్రమాదము కలిగిందని విన్నవించగా, ఆ బ్రహ్మదేవుడు ఆ దేవతలతో పలికెను.

విశేషాలు:

దేవతలు తమ సమస్యను బ్రహ్మదేవునికి విన్నవించుకొను సందర్భం ఇది. యజ్ఞములు జరుగకపోతే లోకాలకు ప్రమాదం వాటిల్లుతుందనే భయాన్ని వారు వ్యక్తం చేశారు. 'అమరులు' అంటే దేవతలు, 'అజుండు' అంటే బ్రహ్మదేవుడు.

చంపకమాల వృత్తం (57)

పద్యం:

చ. దిన మొనరింప నౌ కృతి పతివ్రత మాటను దాఁటలేక పో,

యెను వినుఁడీ సురేంద్రు లిది యిట్టి యుచిత తేజ మట్టి తే,

జున తప మ త్తపంబునన చూ గెలువంబడు నిష్పతివ్రతా,

ఘనమహిమంబు నట్టి సతి గట్టిమహ త్త్వముఁబెట్టి యోర్వుఁడా.

ప్రతిపదార్థం:

దినము + ఒనరింప + నౌ + కృతి = రోజువారీ చేయవలసిన పనిని (ఉదయించుటను), పతివ్రత = సుమతి అను పతివ్రత యొక్క, మాటను = వాక్కును, దాఁటలేక + పోయెను = అతిక్రమించలేక పోయెను (సూర్యుడు), వినుఁడీ = వినండి, సుర + ఇంద్రులు = దేవతలారా, ఇది = ఈ (సూర్యుని శక్తిని నిలువరించిన శక్తి), ఇట్టి = ఇటువంటి, ఉచిత + తేజము = తగిన శక్తే (పతివ్రతా మహిమ), అట్టి = అటువంటి, తేజున = తేజస్సును (శక్తిని), తపము = తపస్సు, అత్తపంబునన + చూ = ఆ తపస్సు చేతనే కదా, గెలువంబడున్ = జయించబడును, ఈ + పతివ్రతా = ఈ పతివ్రత యొక్క, ఘన + మహిమంబున్ = గొప్ప మహిమను, అట్టి = అటువంటి, సతి = స్త్రీ యొక్క, గట్టి + మహత్త్వమున్ = దృఢమైన శక్తిని, పెట్టి = ఉంచి (దృష్టిలో ఉంచుకుని), ఓర్వుఁడు + ఆ = మీరు సహించగలరు (లేదా ఓర్చుకోవాలి).

తాత్పర్యం:

ఓ దేవతలారా! వినండి! సూర్యుడు రోజువారీ చేయవలసిన తన కర్తవ్యాన్ని (ఉదయించుటను) ఆ పతివ్రత మాటను అతిక్రమించలేక నిలిచిపోయాడు. ఇది అటువంటి గొప్ప శక్తియే (పతివ్రతా మహిమ). అటువంటి తేజస్సు (శక్తి) తపస్సు చేతనే కదా జయించబడుతుంది! ఈ పతివ్రత యొక్క గొప్ప మహిమను, ఆ స్త్రీ యొక్క దృఢమైన మహత్తును దృష్టిలో ఉంచుకుని మీరు సహించవలసి ఉంటుంది.

విశేషాలు:

పతివ్రతా ధర్మానికీ, దాని శక్తికీ గల ప్రాధాన్యతను బ్రహ్మదేవుడు దేవతలకు వివరిస్తున్నాడు. సూర్యుడే ఆ పతివ్రత మాటను దాటలేకపోవడంలో ఆమె మహత్వం స్పష్టమవుతుంది. ఈ సమస్యను పరిష్కరించడానికి మరొక గొప్ప తపశ్శక్తిని ఆశ్రయించాలనే సూచనను బ్రహ్మ పరోక్షంగా ఇస్తున్నాడు.

58వ పద్యం

ఉ. సూనృతుఁ డత్రి వాని యనసూయఁ దపస్విని నాశ్రయింపుఁడా

భానునిఁ దోఁపఁజేయు నల భావిని నై జమహత్త్వ మేర్పడన్

సూనులఁ గోరి వారలు విశుద్ధతపం బొనరించుచున్న వా

రా నెఱి నద్రిసానువులయందుఁ జిరం బని యానతిచ్చినన్.

ప్రతిపదార్థం:

అత్రి = అత్రి మహర్షి, సూనృతుఁడు = సత్యము, ప్రియము అయిన మాట కలవాడు, వాని = అతని యొక్క, తపస్విని = తపస్సుచే గొప్పదైన, అనసూయన్ = అనసూయా దేవిని, ఆశ్రయింపుఁడు + ఆ = ఆశ్రయించండి (శరణు వేడండి), అల భావినిన్ = ఆ సాధ్వి (సుమతి), నిజ = తన, మహత్త్వము = గొప్పతనం, ఏర్పడన్ = స్పష్టమయ్యే విధంగా, భానునిన్ = సూర్యుడిని, తోఁపన్ + చేయున్ = ఉదయించేలా చేస్తుంది, వారలు = ఆ దంపతులు, సూనులన్ = కుమారులను, కోరి = అభిలషించి, విశుద్ధ = పవిత్రమైన, తపము = తపస్సును, ఒనరించుచున్నవారు = ఆచరిస్తూ ఉన్నారు, ఆ నెఱిన్ = ఆ విధంగా, అద్రి = పర్వతాల, సానువులన్ + అందున్ = లోయలలో, చిరము = చాలా కాలం, అని = అని, ఆనతిచ్చినన్ = ఆజ్ఞాపించగా.

తాత్పర్యం:

సత్యమూ, ప్రియమూ అయిన మాట కల అత్రి మహర్షి యొక్క పత్ని, తపస్సుతో గొప్పదైన అనసూయను శరణు వేడండి. ఆమె తన మహిమ స్పష్టమయ్యే విధంగా, ఆ సుమతి పతివ్రత శక్తికి బంధి అయిన సూర్యుడిని తిరిగి ఉదయించేలా చేయగలదు. ఆ అత్రి, అనసూయ దంపతులు ఉత్తమ కుమారులను కోరుతూ పర్వతాల లోయలలో చిరకాలంగా పవిత్రమైన తపస్సు చేస్తున్నారు. ఆ పద్ధతిలో వారినే ఆశ్రయించండని బ్రహ్మదేవుడు దేవతలకు ఆజ్ఞాపించాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో, లోకానికి అపకారం కలుగుతున్నప్పుడు, బ్రహ్మదేవుడు దేవతలకు అనసూయాదేవిని శరణు వేడమని ఆజ్ఞాపించాడు. అనసూయ యొక్క తపశ్శక్తి మరియు మహత్తు అపారమైనదని, సుమతి పతివ్రత శక్తిని నిలువరించగలిగే సమర్థత ఆమెకే ఉందని బ్రహ్మ విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేశాడు. అద్రి, అనసూయ దంపతుల తపస్సు, వారి పుత్రకామేష్టిని ఇక్కడ ప్రస్తావించడం జరిగింది.

59వ పద్యం

ఆ. నతుల నతులనుతులు నాకవాసులు గొల్వ

సుప్రసన్న యగుచు సుదతి యర్థ్య

మెద్ది? యనుడు వార లిను నుదయం బన

సాధ్వి యనియె సౌర సమితితోడ.

ప్రతిపదార్థం:

నాకవాసులు = దేవతలు, నతులన్ = నమస్కారములతో, నతులనుతులు = నమస్కారములతో కూడిన స్తోత్రములతో, కొ ల్వ = సేవించగా, సుదతి = మంచి శరీర సౌష్ఠవము కల ఆ అనసూయా దేవి, సుప్రసన్న = మంచి అనుగ్రహము కలది, అగుచు = అవుతూ, అర్థ్యము = కోరదగినది, ఎద్ది? = ఏది?, అనుడు = అని అడుగగా, వారలు = ఆ దేవతలు, ఇనున్ = సూర్యుడిని, ఉదయంబు = ఉదయించచేయడం, అన = అని చెప్పగా, సాధ్వి = పతివ్రత అయిన అనసూయ, సౌరసమితితోడన్ = దేవతల సమూహముతో, అనియె = పలికింది.

తాత్పర్యం:

దేవతలు వచ్చి నమస్కారాలతో, స్తుతులతో సేవించగా, మంచి శరీరాకృతి కల ఆ అనసూయ దేవి సంతోషించి, "మీరు కోరదగినది ఏమిటి?" అని అడిగింది. అప్పుడు ఆ దేవతలు "సూర్యుడు ఉదయించేలా చేయండి" అని చెప్పగా, ఆ సాధ్వి అనసూయా దేవి దేవతల సమూహముతో ఈ విధంగా పలికింది.

విశేషాలు:

దేవతలు తమ సమస్యను విన్నవించడానికి అనసూయాదేవిని శరణు వేడటం, ఆమె సుప్రసన్న (సంతోషించిన) కావటం ఈ పద్యంలో ముఖ్యాంశాలు. సుమతి కోరిక మేరకు సూర్యుడు ఉదయించకుండా ఆగిపోవడం వల్ల కలిగిన లోక కష్టాన్ని తొలగించే ఉపాయాన్ని దేవతలు ఆమె ద్వారా కోరారు. అనసూయ యొక్క దయార్ద్ర స్వభావం ఇక్కడ వ్యక్తమైంది.

60వ పద్యం

ఆ. ఉచిత మరసి సాధ్వి యుత్తమభావంబు

వెలయ నామతించి విశ్వమునకు

మేలు కలుగ మీరు మేలములాడంగ

పగలు లేకయుండఁ బగలు సేతు.

ప్రతిపదార్థం:

సాధ్వి = పతివ్రత అయిన అనసూయ, ఉచితము = ధర్మయుక్తమైన దానిని, అరసి = విచారించి, ఉత్తమభావంబు = గొప్ప ఆలోచన, వెలయన్ = ప్రకాశింపగా, ఆమతించి = అంగీకరించి, విశ్వమునకున్ = లోకమునకు, మేలు కలుగ = శుభం కలుగుటకు, మీరు = దేవతలు, మేలములాడంగ = నిందించునట్లుగా (నిందించుకోకుండా), పగలు =పగలు, లేకయుండన్ = లేకుండా, పగలు = పగటిని, సేతు = చేస్తాను.

తాత్పర్యం:

ఆ పతివ్రత అనసూయ, ధర్మాన్ని ఆలోచించి, గొప్పదైన ఆలోచనతో, సంతోషించి అంగీకరించి, లోకానికి మేలు కలుగునట్లుగా, మీరు (దేవతలు) నన్ను నిందించుకోకుండా, పగలు లేకుండా పగలును (వెలుతురును) నేను కలుగజేస్తాను (అనగా సూర్యోదయంతో సంబంధం లేకుండా వెలుగును ఇస్తాను) అని పలికింది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో అనసూయాదేవి సమయస్ఫూర్తి మరియు లోకోపకారం పట్ల ఆమెకున్న శ్రద్ధ తెలుస్తుంది. సుమతి పతివ్రతా వాక్కును భంగపరచకుండా, లోకానికి కలుగుతున్న చీకటి కష్టాన్ని కూడా తొలగించే ఉపాయాన్ని ఆమె ఉత్తమ భావముతో ఆలోచించింది. "పగలు లేకయుండఁ బగలు సేతు" అనే మాట ఆమె శక్తి యొక్క పరాకాష్టను, గొప్ప ప్రతిజ్ఞను సూచిస్తుంది.

61వ పద్యం

చ. అని సురపంక్తితో నని రయంబునఁ దచ్చుభమందిరంబు మె

ల్పునఁ జొఱఁబాఱి యర్హ మవు పూజలకు న్మది మెచ్చి యా పతిం

దనువున ధర్మమందు దయిత ప్రియ తాదులయందుఁ గౌశల

మ్మునఁ గుశలమ్ము చొప్పరసి ముద్దియ యౌఁ దల యూప నిట్లనున్

ప్రతిపదార్థం:

అని = అని పలికి, సురపంక్తితోన్ = దేవతల సమూహముతో, అని = చెప్పి, రయంబునన్ = వేగముగా, తత్ = ఆ (సుమతి యొక్క), శుభమందిరంబు = శుభకరమైన ఇంటి లోనికి, మెల్పునన్ = మెత్తదనముతో/నేర్పుతో, చొఱాపాఱి = ప్రవేశించి, అర్హము + అగు = తగినవైన, పూజలకున్ = సన్మానాలకు, మదిన్ = మనస్సులో, మెచ్చి = సంతోషించి, ఆ పతిన్ = ఆ భర్త (కుష్ఠురోగి) యొక్క, తనువున = శరీరములో, ధర్మమునందు = ధర్మాచరణమునందు, దయిత = భర్తకు, ప్రియతాదులన్ + అందున్ = ప్రియము చేయుట మొదలగు పనుల యందు, కౌశలమ్మునన్ = నేర్పుతో, కుశలమ్మున్ = క్షేమమును, చొప్పు + అరసి = పద్ధతిని విచారించి, ముద్దియ = ఆ సుమతి, ఔన్ = సరే, తలన్ + ఊపన్ = తల ఊచగా, ఇట్లు + అనున్ = ఈ విధంగా పలికింది.

తాత్పర్యం:

అని (గత పద్యంలో చెప్పిన విధంగా) దేవతలతో పలికి, వేగంగా ఆ శుభకరమైన సుమతి ఇంటిలోకి మెల్లగా ప్రవేశించి, ఆమె చేసిన తగిన పూజలకు మనసులో సంతోషించింది. ఆ తరువాత అనసూయ, ఆ సుమతి భర్త యొక్క శరీర క్షేమాన్ని, ధర్మాచరణలోని పద్ధతిని, భర్తకు ప్రియము చేయుట మొదలగు పనులలో ఆమెకున్న నేర్పును విచారించి తెలుసుకుని, ఆ సుమతి 'సరే' అని తల ఊపగా, ఈ విధంగా పలికింది.

విశేషాలు:

అనసూయాదేవి దేవతలకు మాట ఇచ్చి, వెంటనే సుమతి వద్దకు వెళ్లడం ఆమె యొక్క కార్యదీక్షను సూచిస్తుంది. సుమతి ఇచ్చిన పూజలకు ఆమె సంతృప్తి చెందింది. ముఖ్యంగా, సుమతి పతిశుశ్రూషలో చూపే నేర్పు, ధర్మబద్ధత, మరియు భర్త పట్ల ఆమెకున్న ప్రేమ గురించి విచారించడం అనసూయ యొక్క అంతర్దృష్టిని, ఒక పతివ్రత యొక్క లక్షణాలను ఆరాధించే స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.

62వ పద్యం

సీ. పతి మోముఁ జూచి సంతత మనుమోదిం తె

కల్యాణి! యెదెకదా కల్య మువిద

కఖిలదివ్యులకన్న సభ్యధికుండుగా

నీమతి విభుఁడు మన్నింపఁబడునె?

భర్తృశుశ్రూషాశుభ విధానమునఁ గ దే

నే నెనసితి నెంచరాని ఫలము

నాకె కా దమ్మ! యేనాతి కేని సమగ్ర

కామఫలా స్తికి గమనిక యిదె

పంచఋణములఁ దీర్పంగవలె మనుష్యుఁ

డన్నిఁట శ్రమంబుపడి కూర్చు నతఁడు సుకృత

మందు సాఁబాలు ముడివై చునది పురంధ్రి

మగని మెప్పించెనా పలుమాట లేల?

ప్రతిపదార్థం:

కల్యాణి! = శుభములు కలదానా!, పతి = భర్త యొక్క, మోమున్ = ముఖమును, చూచి = దర్శించి, సంతతము = నిరంతరము, అనుమోదింతువు + ఎ = అనుకూలిస్తావా?, ఉవిదకు = స్త్రీకి, కల్యంబు = సౌఖ్యము, ఇదె + కదా = ఇదియే కదా!, నీ మతిన్ = నీ యొక్క మనస్సులో, విభుఁడు = భర్త, అఖిల = సమస్తమైన, దివ్యులకన్నన్ = దేవతల కంటే, అభ్యధికుండుగా = గొప్పవాడుగా, మన్నింపాపడునె? = గౌరవించబడుతున్నాడా?, భర్తృ = భర్త యొక్క, శుశ్రూషా = సేవ యొక్క, శుభ = మంచి, విధానమునన్ + కదే = పద్ధతి వలనే కదా!, ఎంచరాని = లెక్కించలేని, ఫలమున్ = పుణ్యమును, నేన్ = నేను, ఎనసితిని = పొందాను, అమ్మ! = ఓ సుమతీ!, నాకే కాదమ్మ! = నాకే కాదు కదా!, ఏ నాతికిన్ + ఏని = ఏ స్త్రీకైనా కూడా, సమగ్ర = సంపూర్ణమైన, కామ = కోరికల యొక్క, ఫల + ఆస్తికి = ఫలముల ప్రాప్తికి, గమనిక = మార్గము, ఇదె = ఇదే, మనుష్యుఁడు = మానవుడు, పంచ = అయిదు, ఋణములన్ = అప్పులను, తీర్పన్ + వలె = తీర్చవలెను, అతఁడు = ఆ పురుషుడు, అన్నిఁటన్ = అన్ని విషయాలలో, శ్రమంబు + పడి = కష్టపడి, కూర్చున్ = సంపాదిస్తాడు, సుకృతమున్ + అందున్ = పుణ్య కార్యములలో, సాాబాలు = భాగమును, ముడి + వైచునది = సంపాదించి పెట్టేది, పురంధ్రి = పతివ్రత, మగనిన్ = భర్తను, మెప్పించెన్ + ఆ = సంతోషపరిచిందా?, పలుమాటలు + ఏల? = ఎక్కువ మాటలెందుకు?

తాత్పర్యం:

"ఓ శుభములు కలదానా! నీవు భర్త ముఖాన్ని చూసి నిరంతరము అనుకూలిస్తావా? స్త్రీకి సుఖము ఇదే కదా! నీ మనసులో నీ భర్త సమస్త దేవతల కంటే గొప్పవాడుగా గౌరవించబడుతున్నాడా? భర్తకు చేసే సేవ అనే శుభకరమైన విధానం వలనే కదా నేను లెక్కించలేని ఫలాన్ని పొందాను. ఓ సుమతీ! నాకే కాదు, ఏ స్త్రీకైనా సంపూర్ణమైన కోరికల ఫలాల ప్రాప్తికి మార్గం ఇదే. మానవుడు ఐదు ఋణాలను తీర్చవలసి ఉంటుంది. అన్ని విషయాలలో కష్టపడి సంపాదించేది ఆ పురుషుడు. పుణ్య కార్యాలలో భాగమును సంపాదించి పెట్టేది పతివ్రతయే. భర్తను సంతోషపరిచిందా? ఇంకా ఎక్కువ మాటలెందుకు?"

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో అనసూయ పతివ్రతా ధర్మాన్ని గురించి సుమతికి ఉపదేశిస్తోంది. పతిని నిరంతరం గౌరవించడం, దేవతల కంటే గొప్పగా భావించడం, భర్త సేవ ద్వారానే అపారమైన పుణ్యఫలం లభిస్తుందని నొక్కి చెప్పింది. పంచఋణాలు (దేవ, ఋషి, పితృ, మనుష్య, భూత ఋణాలు) తీర్చడంలో పురుషుడి పాత్ర, దాని ఫలంలో పతివ్రత అయిన భార్యకు భాగం కల్పించే గొప్పదనం గురించి వివరించింది. ఇది గృహస్థ ధర్మంలో స్త్రీకి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతుంది.

పద్యం - 63

సీ. మహితాత్మధర్మధర్మంబున మానవు

ధనము లార్జింప నౌ పనిఁ గొనవలె

సంపాదితార్థంబు సత్పాత్రములయందు

సవిధిదానమ్ములు సలుపవలయు

అహరహంబును శక్తి ననుసరించి వొనర్ప

వలయుఁ గర్మములు సర్వమ్ములు శ్రద్ధ

శాస్త్రనిర్దిష్టస్వజాతిధర్మమ్ముల

నపరాగరోషు లై యఱుమవలయు

నష్టకష్టమ్ములకు నోర్చి యాచరించి

నట్టి సుకృతవిశేషమ్ము లమరఁ బురుషు

లెనయు పుణ్యలోకమ్ముల నింతు లొందు

వారు కేవలభర్తృసేవావ్రతమున. 63

ప్రతిపదార్థం:

మహితాత్మ = గొప్పదైన, ధర్మధర్మంబునన్ = ధర్మానికి అనుగుణంగా, మానవుండు = మనుష్యుడు, ధనముల్ = ధనములను, ఆర్జింపన్ + ఔ = సంపాదించుటకు తగిన, పనిన్ = పనిని, కొనవలెన్ = చేయవలెను, సంపాదిత + అర్థంబు = సంపాదించబడిన ఆ ధనమును, సత్ + పాత్రములయందు = మంచివారి యందు, సవిధి + దానమ్ములు = శాస్త్రోక్తమైన దానములు, సలుపవలయున్ = చేయవలెను, అహర్ + అహంబును = ప్రతి దినమును, శక్తిన్ = తన శక్తిని, అనుసరించి = బట్టి, సర్వమ్ములు = అన్నియును అయిన, కర్మములు = పనులను, శ్రద్ధన్ = నమ్మకముతో, ఒనర్పన్ + వలయున్ = చేయవలెను, శాస్త్ర + నిర్దిష్ట = శాస్త్రాలలో చెప్పబడిన, స్వజాతి = తమ జాతి యొక్క, ధర్మమ్ములన్ = ధర్మాలను, అపరాగ + రోషులై = రాగద్వేషములు లేనివారై, అఱుమవలయున్ = ఆచరించవలెను, అష్టకష్టమ్ములకున్ = ఎనిమిది విధముల కష్టాలకు, ఓర్చి = సహించి, ఆచరించినట్టి = చేసినటువంటి, సుకృత + విశేషమ్ములు = పుణ్యము యొక్క ఫలాలు, అమరన్ = కలుగుట వలన, పురుషులు = మగవారు, పుణ్యలోకమ్ములన్ = పుణ్యలోకములను, ఎనయున్ = పొందుతారు, ఇంతులు = స్త్రీలు, వారు = ఆ లోకాలను, కేవల = కేవలము, భర్తృ = భర్త యొక్క, సేవా = సేవ అనే, వ్రతమునన్ = వ్రతముచేత, ఒందువారు = పొందుతారు.

తాత్పర్యం:

గొప్పదైన ధర్మానికి అనుగుణంగా మానవుడు ధనాన్ని సంపాదించాలి. సంపాదించిన ధనాన్ని చక్కని పాత్రులకు శాస్త్రం చెప్పిన విధంగా దానాలు చేయాలి. ప్రతిరోజు తమ శక్తిని అనుసరించి శ్రద్ధతో కర్మలను ఆచరించాలి. శాస్త్రాలలో తమ జాతికి నిర్దేశించిన ధర్మాలను రాగద్వేషాలు లేకుండా ఆచరించాలి. ఇట్లా అనేక కష్టాలను ఓర్చి మంచి కర్మలు చేసినందువలన మగవారు ఏ పుణ్యలోకాలను పొందుతారో, స్త్రీలు కేవలం భర్త సేవ అనే వ్రతము ద్వారానే ఆ లోకాలను సులభంగా పొందుతారు.

విశేషాలు:

పురుషుల పుణ్యము కంటే పతివ్రతా ధర్మము ఎంత గొప్పదో ఈ పద్యము తెలియజేస్తుంది. పతివ్రతలకు భర్త సేవ ఒక్కటే అత్యున్నతమైన పుణ్య మార్గమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.

పద్యం - 64

ఉ. లే విల వేఱ యాగములు లే వుపవాసము లట్లె శ్రాద్ధముల్

లేవు పతివ్రతాంగనకు లేవు పృథగ్వ్రతనిష్ఠ లెవ్వియున్

భావిని భావ మొప్ప పతి భక్తి యజించుచుఁ దద్దితార్థసం

భానన నిష్టలోక ములఁ బంచి కొనుంగదె యశ్రమంబుగన్ 64

ప్రతిపదార్థం:

పతివ్రత + అంగనకున్ = పతివ్రతయైన స్త్రీకి, ఇలన్ = ఈ లోకమునందు, వేఱు = వేరే, యా గములు = యజ్ఞములు, లేవు = లేవు, అట్లే = అదేవిధంగా, ఉపవాసములు = ఉపవాసములు, శ్రాద్ధముల్ = శ్రాద్ధ కర్మలు, లేవు = లేవు, పృథక్ + వ్రత + నిష్ఠలు = ప్రత్యేకమైన వ్రతాలలో ఆసక్తి, ఎవ్వియున్ = ఏవియును, లేవు = లేవు, భావిని = ఓ మంచి స్త్రీ!, భావము = తన మనస్సు, ఒప్పన్ = సంతృప్తి చెందగా, పతిన్ = భర్తను, భక్తిన్ = భక్తితో, యజించుచున్ = పూజిస్తూ, తత్ + హిత + అర్థ = అతని (భర్త) శ్రేయస్సు కొరకైన, సంభాననన్ = సన్మానముచేత, ఇష్టలోకములన్ = కోరిన పుణ్యలోకములను, అశ్రమంబుగన్ = శ్రమ లేకుండా, పంచి = (భర్తతో) పంచుకొని, కొనుంగదె = పొందుతుంది కదా!

తాత్పర్యం:

పతివ్రతకు ఈ లోకంలో వేరే యజ్ఞాలు, ఉపవాసాలు, శ్రాద్ధ కర్మలు, ప్రత్యేక వ్రతాలు అనేవి ఏవీ లేవు. ఓ శుభకారిణి అయిన స్త్రీ! మనసు నిండా భక్తితో భర్తను పూజిస్తూ, అతని మేలునే కోరుతూ ఉంటే, ఆ భర్త సన్మానం ద్వారా పొందే ఇష్టమైన పుణ్యలోకాలను ఆమె శ్రమ లేకుండా సులభంగా పంచుకోగలుగుతుంది కదా!

విశేషాలు:

పతివ్రతా ధర్మమే స్త్రీలకు అన్ని రకాల యజ్ఞాలు, వ్రతాలు, శ్రాద్ధ కర్మల ఫలాలను ఇస్తుందని, అందుకే ఆమెకు వేరే ప్రత్యేక కర్మల అవసరం లేదని ఇక్కడ నిశ్చయంగా చెప్పబడింది.

పద్యం - 65

గీ. సురలఁ బెతరుల నతిథులఁ బరుల వరులఁ

గొలుచు విభు నాన్యచిత్త యై కొను మహిలకు

నన్నిఁట ఫలంబు సాము సా మధిగత మగు

దానిపున్నెము వినుతింపఁ దరమె విధికి? 65

ప్రతిపదార్థం:

సురలన్ = దేవతలను, పెతరులన్ = పితృదేవతలను, అతిథులన్ = అతిథులను, పరులన్ = ఇతరులను, వరులన్ = శ్రేష్ఠులను, కొలుచు = సేవించు, విభున్ = భర్తను, ఆన్యచిత్త + ఐ = ఇతరులపై మనసు లేనిదై, కొను = సేవించు, మహిలకున్ = అటువంటి స్త్రీలకు, అన్నిటన్ = అన్ని విషయాలలో, ఫలంబు = ఫలితం, సామము = సమానంగా, అధిగతము + అగున్ = లభిస్తుంది, దాని + పున్నెము = అట్టి స్త్రీ యొక్క పుణ్యాన్ని, వినుతింపన్ = పొగడుటకు, విధికిన్ = బ్రహ్మకు (కూడా), తరమె = సాధ్యమా? (సాధ్యం కాదు).

తాత్పర్యం:

దేవతలను, పితృదేవతలను, అతిథులను, ఇతరులను, శ్రేష్ఠులను సేవించే భర్తను, వేరే ఆలోచన లేకుండా, కేవలం అతనినే సేవించే స్త్రీలకు ఆ పురుషుడు చేసిన సేవ వల్ల కలిగే అన్ని ఫలాలు సమానంగా లభిస్తాయి. అటువంటి పతివ్రత యొక్క పుణ్యాన్ని పొగడడం బ్రహ్మకు కూడా సాధ్యం కాదు.

విశేషాలు:

నిస్వార్థమైన భర్త సేవ ద్వారా, స్త్రీ తన భర్త చేసిన అనేక పుణ్య కర్మల ఫలాన్ని కూడా అందుకుంటుందని, ఆమె పుణ్యశక్తి అపారమైనదని చెప్పడంలో ఈ పద్యం అతిశయోక్తి అలంకారంతో పతివ్రతా ధర్మాన్ని కీర్తించింది.

పద్యం - 66

ఉ. కావున నీవు సాధ్వి! పతికంటెను లోకము వేఱ లే దటం

చేవిధి నైనఁ గొల్వుపని నేమఱకుంటి వె? యుండు మట్లు నీ

చేవకు విశ్వవిశ్వము వశీకృతమౌ నది యేల ముక్తికిం

ద్రోవయు నిద్ది యే పెరగతుల్గ లవే యిది కాక యాండ్రకున్? 66

ప్రతిపదార్థం:

కావునన్ = కాబట్టి, సాధ్వి! = ఓ పతివ్రతా!, నీవు = నీవు, పతి + కంటెను = భర్త కంటే, వేఱు = వేరైన, లోకము = లోకము, లేదు + అటన్ + చే = లేదు అని (చెప్పి), ఏ + విధిన్ + ఐనన్ = ఏ విధముగానైనా, కొల్వు = సేవించుట అనే, పనిన్ = పనిని, ఏమఱకుంటివి + ఎ = మర్చిపోలేదు కదా!, అట్లు = ఆ విధముగానే, ఉండుము = ఉండండి, నీ = నీ యొక్క, చేవకు = శక్తికి, విశ్వ + విశ్వము = సమస్త లోకములు, వశీకృతము + ఔన్ = వశమైపోతాయి, అది + ఏల = అది ఎందుకనగా, ముక్తికిన్ = మోక్షమునకు, త్రోవయున్ = మార్గమును, ఇది + ఏ = ఇదే, ఇది + కాక = ఇది తప్ప, ఆండ్రకున్ = స్త్రీలకు, పెర + గతుల్ = వేరే గతులు, కలవు + ఏ = ఉన్నాయా? (లేవు).

తాత్పర్యం:

కాబట్టి, ఓ పతివ్రతా! భర్త కంటే వేరే లోకం లేదన్న విషయం గుర్తించి, ఏ విధంగానైనా భర్తను సేవించే పనిని నువ్వు మర్చిపోలేదు కదా! ఆ విధంగానే ఉండు. నీ శక్తికి ఈ సమస్త విశ్వమంతా వశమైపోతుంది. ముక్తిని (మోక్షాన్ని) పొందే మార్గం కూడా ఇదే. స్త్రీలకు ఇది కాక వేరే మార్గాలు (గతులు) ఏమైనా ఉన్నాయా? (లేవు).

విశేషాలు:

ఈ పద్యం సుమతికి ఆమె పతివ్రతా ధర్మ శక్తిని తెలియజేస్తూ, ఆమె శక్తి గొప్పదనాన్ని వివరించింది. భర్త సేవ ఒక్కటే స్త్రీలకు కేవలం పుణ్యాన్ని ఇవ్వడమే కాక, మోక్షానికి కూడా ఏకైక మార్గమని స్పష్టం చేసింది.

పద్యము 67

చ. అను ననసూయమాట మహితాదృతితో విని మెచ్చి యల్ల మా

నిని మహనీయఁ జూచి యనె నిర్మలమానస! ధన్యురాల నై

తిని సమనుగ్రహింపఁబడితిన్ నను దేవత లెల్ల మెచ్చినా

రనితర భావ! నీ పలుకు లాత్మనయమ్మున శ్రద్ధఁ బెంచెడిన్

ప్రతిపదార్థం:

అను = అని చెప్పబడిన, అనసూయ = అనసూయ యొక్క, మాట = మాటలను, మహితాదృతితో = గొప్ప గౌరవముతో, విని = ఆలకించి, మెచ్చి = ప్రశంసించి, అల్ల = ఆ, మానిని = స్త్రీ (సుమతి), మహనీయన్ = గొప్పదైన అనసూయను, చూచి = దర్శించి, అనె = పలికెను, నిర్మలమానస! = స్వచ్ఛమైన మనస్సు కలదానా!, ధన్యురాల నైతిని = నేను ధన్యురాలనైతిని, సమనుగ్రహింపఁబడితిన్ = చక్కగా అనుగ్రహింపబడితిని, నను = నన్ను, దేవత లెల్ల = దేవతలందరూ, మెచ్చినారు = అభినందించారు, అనితర భావ! = అన్యముకాని (నిశ్చలమైన) ఆలోచన కలదానా!, నీ = మీ యొక్క, పలుకులు = మాటలు, ఆత్మనయమ్మున = నా మనస్సులో ఉన్న నీతిలో (ధర్మములో), శ్రద్ధన్ = విశ్వాసమును, పెంచెడిన్ = వృద్ధి చేస్తున్నవి.

తాత్పర్యం:

అనసూయ పలికిన మాటలను సుమతి గొప్ప గౌరవంతో విని, ఆమెను ప్రశంసించింది. ఆ తరువాత, గొప్పదైన అనసూయను చూస్తూ ఇలా పలికింది: "నిర్మలమైన మనస్సు కలదానా! నేను ధన్యురాలనయ్యాను, చక్కగా అనుగ్రహింపబడ్డాను. నన్ను దేవతలందరూ మెచ్చుకున్నారు. నిశ్చలమైన భక్తికలదానా! మీ మాటలు నా మనస్సులో ఉన్న ధర్మం పట్ల విశ్వాసాన్ని మరింత పెంచుతున్నాయి."

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో సుమతి, అనసూయ పట్ల తనకున్న అత్యధిక గౌరవాన్ని ప్రకటిస్తుంది.

నిర్మలమానస, అనితర భావ అనే సంబోధనలు అనసూయ యొక్క గొప్ప గుణాలను తెలుపుతున్నాయి.

సుమతికి తన పతివ్రతా ధర్మంపై ఉన్న నిశ్చలమైన విశ్వాసం (శ్రద్ధ) అనసూయ మాటల వలన మరింత బలపడుతున్నట్లు చెప్పబడింది.

పద్యము 68

గీ. ఎఱుఁగుదు నధీశుకన్న లే దింతి కొండు

గతి యిహమ్మునఁ బరమున నతిసుఖకర

మనియుఁ దదనుగ్రహమ్మున నసమ మసమము

దయిత కని వాఁడె సతి కాదిదైవత మని.

ప్రతిపదార్థం:

ఇంతి = స్త్రీకి, ఇహమ్మునన్ = ఈ లోకంలో, పరమున = పరలోకంలోనూ, అతిసుఖకరము = మిక్కిలి సుఖాన్ని ఇచ్చేది, అధీశుకన్న = భర్తకంటే, ఒండు = వేరే, గతి = శరణము, లేదు = లేదని, ఎఱుఁగుదు = నాకు తెలుసు, తదనుగ్రహమ్మున = ఆ భర్త యొక్క అనుగ్రహము వలన, అసమము = సాటిలేనిది, అసమము = సాటిలేనిది (అద్భుతమైనది), దయిత కని = భార్యకు లభిస్తుంది అనియు, వాఁడె = ఆ భర్తే, సతి కాదిదైవతము = పతివ్రతకు మొదటి దైవము, అని = అనియు (తెలుసు).

తాత్పర్యం:

ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ స్త్రీకి మిక్కిలి సుఖాన్ని ఇచ్చే శరణము భర్తకంటే వేరొకటి లేదని నాకు తెలుసు. ఆ భర్త అనుగ్రహం వలననే భార్యకు సాటిలేని అద్భుతమైన ఫలం లభిస్తుంది. ఆ భర్తే పతివ్రతకు మొదటి దైవం అని కూడా నేను ఎరుగుదును.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం పతియే పరదైవం అనే సుమతి యొక్క సిద్ధాంతాన్ని, పతివ్రతా ధర్మంలోని ముఖ్య సూత్రాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది.

ఇహము, పరము అనే రెండు లోకాలలోనూ పతియే స్త్రీకి ఉత్తమ గతి అని చెప్పబడింది.

తదనుగ్రహమ్మున నసమ మసమము అనే మాట భర్త అనుగ్రహం యొక్క గొప్పదనాన్ని, సాటిలేని శక్తిని సూచిస్తుంది.

పద్యము 69

గీ. ఐన నీ బోధమునను మహాత్మురాల!

శక్తివంచన లేకుండ శ్రద్ధ గలిగి

సంచరించెదఁ బూజ్య నా సద్మ మెనసి

తేమి సెల వేను మత్పూజ్యుఁ డే నొనర్ప?

ప్రతిపదార్థం:

మహాత్మురాల! = గొప్ప మనస్సు కలదానా!, ఐన = అయినప్పటికినీ, నీ = మీ యొక్క, బోధమునను = ఉపదేశము వలన, శక్తివంచన = శక్తిని దాచుకొనుట, లేకుండ = లేకుండా, శ్రద్ధ గలిగి = విశ్వాసము కలిగి, సంచరించెదన్ = ప్రవర్తిస్తాను (పతి సేవ చేస్తాను), పూజ్య = పూజించదగినదానా!, నా = నా యొక్క, సద్మము = ఇంటిని, ఎనసితి = చేరుకున్నారు, ఏను = నేను, మత్పూజ్యుఁడు = నా భర్త, ఏ = ఏమి, ఒనర్ప = చేయుటకు, సెలవు = ఆజ్ఞ, (కావలెను).

తాత్పర్యం:

ఓ మహాత్మురాలా! అయినప్పటికీ, మీ ఉపదేశం కారణంగా నా శక్తిని దాచుకోకుండా, మరింత విశ్వాసంతో నా పతివ్రతా ధర్మంలో ప్రవర్తిస్తాను. పూజించదగిన మీరు నా ఇంటికి వచ్చారు (నన్ను అనుగ్రహించడానికి). నా భర్త నేను ఏమి చేయాలని మీరు ఆజ్ఞాపిస్తారు?

విశేషాలు:

సుమతి తన ధర్మాన్ని పాటించినా, అనసూయ వంటి మహాత్మురాలి ఉపదేశాన్ని శిరసావహించడానికి సిద్ధంగా ఉండటం ఆమె యొక్క వినయాన్ని తెలుపుతుంది.

శక్తివంచన లేకుండ శ్రద్ధ గలిగి సంచరించెదన్ అనే మాట, పూర్తి సామర్థ్యంతో, నమ్మకంతో పతి సేవ చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తుంది.

చివరి వాక్యం, అనసూయ రాకను ఒక గొప్ప అవకాశంగా భావించి, ఆమె ఆజ్ఞను కోరడం సుమతి యొక్క సేవాతత్పరతను తెలియజేస్తుంది.

పద్యము 70

క. ఈ లలి పతి దేవత నుడు

లాలించి సుతుష్ట హృదయ యై విదితలస

చ్ఛీల మహాభాగ తపో

లోల యనియె న త్రిపత్ని లోకము మనుపన్

ప్రతిపదార్థం:

ఈ = ఈ విధంగా, లలి = అందమైన, పతి దేవత = పతిని దైవంగా భావించు స్త్రీ యొక్క, నుడులు = మాటలను, ఆలించి = విని, సుతుష్ట హృదయ యై = మిక్కిలి సంతోషించిన మనస్సు కలదై, విదిత = తెలియబడిన, లసత్ = ప్రకాశించే, శీల = మంచి నడవడిక గల, మహాభాగ = గొప్ప భాగ్యశాలి అయిన (సుమతిని ఉద్దేశించి), తపోలోల = తపస్సు నందు ఆసక్తి కల, అ త్రిపత్ని = అత్రి మహర్షి భార్య (అనసూయ), లోకము = లోకములను, మనుపన్ = రక్షించుటకు, అనియె = పలికెను.

తాత్పర్యం:

ఈ విధంగా అందమైన, పతిని దైవంగా భావించే సుమతి యొక్క మాటలను విని, అత్రి మహర్షి భార్య అయిన అనసూయ మిక్కిలి సంతోషించిన మనస్సు కలదై, మంచి నడవడిక గల, గొప్ప భాగ్యశాలి అయిన సుమతిని ఉద్దేశించి, లోకాలను రక్షించడం కోసం ఇలా పలికింది.

విశేషాలు:

లలి పతి దేవత నుడులు అనేది సుమతి మాటల మాధుర్యాన్ని, పతివ్రతా ధర్మ నిష్ఠను సూచిస్తుంది.

అనసూయ సుమతి మాటలు విని సుతుష్ట హృదయ యై (మిక్కిలి సంతోషించిన హృదయం కలదై) అని చెప్పడం వలన సుమతి నిష్ఠకు ఆమె సంతృప్తి చెందిందని తెలుస్తుంది.

లోకము మనుపన్ అనే మాట అనసూయ యొక్క సంభాషణ కేవలం సుమతితో వ్యక్తిగతమైనది కాదని, సమస్త లోకాల మేలు కోరి చెప్పబోతున్నదని తెలుపుతుంది.

పద్యము 71

సీ. వీరె దివ్యులు దేవవిభునితో దుఃఖితు

లై రామ! తో డ్తె చ్చినారు నన్ను

వారిమాటలు వినవలదొకో? మనబోంట్ల

కతివ! లోకార్థ మిట్లర్థులైరి

యాచించుచున్నా రహర్ని శాసంస్థ య

ఖండిత మామూలుగా నొనర్ప

సత్కర్మదిననక్త సంనిరూపణ మది

త్వద్వాచికాయ త్తతం బరగెడు

నమ్మ! నేనుఁ దదర్థ మాయాత నై తిఁ

జువ్వె నా నుడి విను మవు శోభనమ్ము

లార్య! విశ్వమ్ము నిపుడాపదబ్ధినుండి

యుద్ధరింపఁగ నీవు గా కొరులు గల రె?

ప్రతిపదార్థం:

రామ! = ఓ సుమతీ! (అందగత్తె!), వీరె = ఈ వచ్చిన వారే, దివ్యులు = దేవతలు, దేవవిభునితో = దేవేంద్రునితో (కలసి), దుఃఖితు లై = దుఃఖము పొందినవారై, నన్ను = నన్ను, తో డ్తె చ్చినారు = తోడ్కొని వచ్చారు, అతివ! = ఓ స్త్రీ!, లోకార్థము = లోకముల మేలు కొరకు, మనబోంట్ల = మనవంటి వారికి, వారి = ఆ దేవతల యొక్క, మాటలు = విన్నపములు, వినవలదొకో? = వినవలదా?, ఇట్లు = ఈ విధంగా, అర్థులైరి = అర్థిస్తున్నారు, అఖండితము = విఘ్నము లేనిదిగా, ఆహర్నిశాసంస్థ = పగలు రాత్రి యొక్క ఏర్పాటు, మామూలుగా = యథావిధిగా, ఒనర్ప = చేయుటకు, యాచించుచున్నారు = వేడుకొంటున్నారు, సత్కర్మ = మంచి పనులను, దిననక్త = పగలు రాత్రి, సంనిరూపణము = ఏర్పాటు చేయుట (కాల నిర్ణయం), అది = ఆ ఏర్పాటు, త్వద్వాచికాయత్తతం = నీ మాటల ఆధీనమై ఉండుటచేత, పరగెడు = సాగుచున్నది, అమ్మ! = ఓ అమ్మా!, నేనున్ = నేను కూడా, తదర్థము = ఆ పని కోసమే, ఆయాత నై తిన్ +చువ్వె = వచ్చాను సుమా, ఆర్య! = పూజ్యురాలా!, నా = నా యొక్క, నుడి = మాటను, వినుము = ఆలకించుము, శోభనమ్ము లవు = శుభములు కలుగుతాయి, విశ్వమ్ము = లోకమును, ఇపుడు = ఈ సమయంలో, ఆపదబ్ధినుండి = ఆపద అనే సముద్రం నుండి, ఉద్ధరింపఁగ = ఉద్ధరించుటకు, నీవు గాక = నీవు తప్ప, ఒరులు = ఇతరులు, కల రె? = ఉన్నారా?

తాత్పర్యం:

ఓ సుమతీ! ఈ వచ్చిన వారే దేవతలు. దేవేంద్రునితో కలసి దుఃఖితులై నన్ను ఇక్కడికి తోడ్కొని వచ్చారు. ఓ స్త్రీ! లోకముల మేలు కోసం మనవంటి వారికి ఆ దేవతల విన్నపాలు వినవలదా? యథావిధిగా పగలు రాత్రి యొక్క ఏర్పాటు విఘ్నం లేకుండా జరగడం కోసం వారు అర్థిస్తున్నారు. మంచి పనులను చేయుటకు కాల నిర్ణయం అనేది నీ మాటల ఆధీనమై సాగుతోంది. అమ్మా! నేను కూడా ఆ పని కోసమే వచ్చాను సుమా. పూజ్యురాలా! నా మాట విను, శుభాలు కలుగుతాయి. ఈ సమయంలో లోకాన్ని ఆపద అనే సముద్రం నుండి రక్షించడానికి నీవు తప్ప వేరే వారు ఉన్నారా?

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో అనసూయ, సుమతికి లోకకల్యాణాన్ని గుర్తుచేసి, పతివ్రతా శక్తిని లోక రక్షణకు వినియోగించమని కోరుతోంది.

త్వద్వాచికాయత్తతం పరగెడు అనే మాట, సూర్యోదయాన్ని ఆపగలిగిన సుమతి వాక్కు యొక్క అపారమైన శక్తిని వివరిస్తుంది.

ఆపదబ్ధి (ఆపద + అబ్ధి = ఆపద అనే సముద్రం) అనే రూపకం, లోకం ఎదుర్కొంటున్న తీవ్రమైన కష్టాన్ని తెలియజేస్తుంది.

నీవు గా కొరులు గల రె? అనే వాక్యం సుమతి యొక్క శక్తిని, స్థానాన్ని అమోఘంగా ధ్రువీకరిస్తుంది.

పద్యం 72

(చంపకమాల)

సమయవిభాగ మేర్పడమి స్నానము సంధ్యయు నధ్వరమ్ములున్

సమయఁగࠠఁ బుష్టి లేమి సురసంఘము సేడ్పడ వాన లేమి మో

సమ యగుࠠ బాడిపంటలకు సర్వము దాన నశించు నట్టి దో

స మయము గాࠠగ సాధ్వీ! రవి సమ్మతి ర మ్మను మమ్మ మున్నటుల్. 72

ప్రతిపదార్థం:

సాధ్వీ! = ఓ పతివ్రతా!, సమయ+విభాగము = కాలముయొక్క విభజన, ఏర్పడమిన్ = కలుగకపోవుటచేత, స్నానము = స్నానములు, సంధ్యయున్ = సంధ్యావందనములు, అధ్వరమ్ములున్ = యజ్ఞములు, సమయࠠగన్ = జరుగకుండా ఉండుటచేత, పుష్టి లేమిన్ = బలం లేకపోవుటచేత, సుర+సంఘము = దేవతల సమూహము, సేడ్పడన్ = బాధపడుచుండగా, వాన లేమిన్ = వర్షములు లేకపోవుటచేత, పాడి+పంటలకున్ = పశుసంపదకు, సస్యములకు, మోసము+అగున్ = కీడు సంభవించును, సర్వము = సమస్తము, దానన్ = ఆ కారణంగా, నశించున్ = నాశమగును, అట్టి = అటువంటి, దోసమయము = దోషయుక్తమైన కాలము, కాࠠగన్ = అవుతుండగా, మున్ను+అటుల్ = పూర్వమువలె, రవిన్ = సూర్యుని, సమ్మతిన్ = ఇష్టముతో, రమ్ము+అనుము+అమ్మ = రమ్మని చెప్పుము తల్లీ.

తాత్పర్యం:

ఓ పతివ్రతా! కాల విభాగం (పొద్దు-పొద్దుగూకేది) ఏర్పడకపోవడం వలన, స్నానాలు, సంధ్యావందనాలు, యజ్ఞాలు జరుగడం లేదు. అందువల్ల బలం లేక దేవతల సమూహం బాధపడుతోంది. వర్షాలు లేకపోవడం వలన పాడిపంటలకు కీడు వచ్చి, సమస్తము నాశనమయ్యే దోషకాలం వస్తోంది. కాబట్టి, ఓ సాధ్వీ! పూర్వం వలె సూర్యుని ఇష్టపూర్వకముగా "రమ్ము" అని శాసించుము.

విశేషాలు:

ఇది అనసూయ, సుమతితో పలికిన సందర్భం. పతివ్రతా మహిమ వలన కాలము ఆగిపోవుట, దాని పర్యవసానంగా లోకంలో జరుగుతున్న అనర్థాలను తెలియజేసింది. లోకోపకారం కొరకు పతివ్రత శక్తిని ఉపయోగించమని అనసూయ కోరుతోంది.

పద్యం 73

(కందము)

అన నిని మహానుభావా!

ముని మాండవ్యుఁడు శపించె మును మత్పతి న

య్యినుఁ డుదయ మెనయుచుండࠠగ

వినాశ మొందం గల వని విదిత! యది యెటుల్ ? 73

ప్రతిపదార్థం:

అనన్ = (అనసూయ) అట్లు చెప్పగా, విని = ఆలకించి, మహానుభావా! = ఓ గొప్ప ప్రభావము కలదానా!, మును = పూర్వము, ముని మాండవ్యుఁడు = మాండవ్య మహర్షి, మత్+పతిన్ = నా భర్తను, అయ్యినుఁడు = ఆ సూర్యుడు, ఉదయము+ఎనయుచుండࠠగన్ = ఉదయించుచుండగా, వినాశము+ఒందన్+గలవని = నాశనము పొందగలవని, శపించెన్ = శాపము ఇచ్చెను, విదిత! = ఓ తెలిసినదానా!, అది = ఆ శాపము, ఎటుల్? = ఏమగును?

తాత్పర్యం:

అనసూయ అలా చెప్పగా విని (సుమతి పలికింది): "ఓ గొప్ప ప్రభావము కలదానా! పూర్వము మాండవ్య మహర్షి నా భర్తను, ఆ సూర్యుడు ఉదయిస్తూ ఉండగానే నాశనం పొందుతావని శాపం ఇచ్చాడు. ఓ అన్నీ తెలిసినదానా! మరి ఆ శాపము యొక్క గతి ఏమవుతుంది?"

విశేషాలు:

సూర్యోదయం కాకుండా ఆగిపోవడానికి కారణమైన మాండవ్య ముని శాపాన్ని సుమతి ఇక్కడ ప్రస్తావించింది. పతివ్రతా శక్తిచే సూర్యోదయాన్ని ఆపగలిగినా, శాపము యొక్క ప్రభావం భర్తపై పడుతుందేమోనన్న భయాన్ని సుమతి వ్యక్తం చేసింది.

పద్యం 74

(చంపకమాల)

అన ననసూయ పల్కె మగువా! యిది నీ మది కిష్టమైన నే

నొనరిచెదన్ రవిం బిలువు ముజ్జ్వలుࠠ డా మునిమాట సాࠠగని

మ్మనఘ! పతివ్రతంబు గలయట్టి పురంధ్రుల పుణ్య భాగము

ల్గొని భవదీశు మన నగుࠠ కోమలి! యింతకు నింత యేటికిన్ ? 74

ప్రతిపదార్థం:

అనన్ = (సుమతి) అడుగగా, అనసూయ పల్కెన్ = అనసూయ ఇలా చెప్పింది, మగువా! = ఓ స్త్రీ!, ఇది = ఈ కార్యము, నీ మదికిన్ = నీ మనస్సుకు, ఇష్టము+ఐనన్ = ఇష్టమైతే, నేన్ = నేను, ఒనరిచెదన్ = దీనిని చేస్తాను రవిన్ = సూర్యుని, పిలువుము = రమ్మని ఆజ్ఞాపించుము, ఉజ్జ్వలుఁడు+ఆ = తేజోవంతుడైన ఆ సూర్యుడు, ముని+మాట = ఆ మునియొక్క శాపవాక్యము, సాࠠగనిమ్ము = జరుగనిమ్ము, అనఘ! = పాపములేనిదానా!, పతివ్రతంబు = పతివ్రత ధర్మము, కల+అట్టి = ఉన్నటువంటి, పురంధ్రుల = స్త్రీలయొక్క, పుణ్య భాగముల్ = పుణ్యములోని భాగమును, కొని = గ్రహించి, భవత్+ఈశున్ = నీ భర్తను, మనన్ = జీవించునట్లు చేయవచ్చును, కోమలి! = ఓ సుకుమారి!, ఇంతకున్ = ఈ విషయంలో, ఇంత = ఇంతటి విచారము, ఏటికిన్ = ఎందుకు?

తాత్పర్యం:

సుమతి అడగగా అనసూయ ఇలా చెప్పింది: "ఓ స్త్రీ! ఇది నీ మనస్సుకు ఇష్టమైతే నేను చేస్తాను (నీ భర్తను రక్షిస్తాను). సూర్యుణ్ణి రమ్మని ఆజ్ఞాపించుము. ఆ తేజోవంతుడైన సూర్యుడు ఉదయించినా ఆ మాండవ్య ముని మాట (శాపం) జరుగనిమ్ము. ఓ పాపములేనిదానా! పతివ్రత ధర్మం కల స్త్రీల పుణ్య భాగమును కొద్దిగా గ్రహించి, నీ భర్తను తిరిగి జీవించేలా చేయవచ్చు. ఓ సుకుమారీ! దీనికి ఇంత విచారమెందుకు?"

విశేషాలు:

పతివ్రతా ధర్మం యొక్క మహత్తు ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది. అనసూయ తన పతివ్రతా పుణ్యాన్ని సుమతికి ధారపోయడానికి సిద్ధపడింది. ముని శాపాన్ని సైతం ఎదుర్కొని, భర్తను రక్షించే శక్తి పతివ్రతలకు ఉంటుందని ధైర్యం చెప్పింది.

పద్యం 75

(తేటగీతి)

మేలి మేను రోగమ్ముల గోల లేక

క్రొత్తవయసున మను సాధుచిత్తుࠠ డగుచు

నేలు నిను వల్లభుం డని యింతిచే ద

థై వ యనిపించి పిలిచె నర్యము సుచరిత. 75

ప్రతిపదార్థం:

సుచరిత = మంచి నడవడిక కల అనసూయ, వల్లభుండు = నీ భర్త, మేలి మేను = మంచి శరీరముతో, రోగమ్ముల = రోగాల యొక్క, గోల లేక = బాధ లేకుండా, క్రొత్త వయసునన్ = నూతనమైన యౌవనముతో, సాధు+చిత్తుఁడు+అగుచున్ = మంచి మనస్సు కలవాడై, నినున్ = నిన్ను, ఏలున్ = పాలించును (రక్షించును), అని = అని చెప్పి, ఇంతిచేన్ = ఆ స్త్రీచేత (సుమతిచేత), తథా+ఏవ = "అలాగే అగుగాక", అనిపించి = అని పలికించి, అర్యమున్ = సూర్యుని, పిలిచెన్ = రమ్మని శాసించింది.

తాత్పర్యం:

మంచి నడవడిక కల అనసూయ, "నీ భర్త మంచి శరీరంతో, రోగాల బాధ లేకుండా, నూతన యౌవనంతో, మంచి మనస్సు కలవాడై నిన్ను రక్షించును" అని చెప్పి, ఆ సుమతి చేత "అలాగే అగుగాక" అని పలికించి, వెంటనే సూర్యుడిని రమ్మని శాసించింది.

విశేషాలు:

అనసూయ యొక్క వాక్శుద్ధి, వరప్రదాన శక్తి ఈ పద్యంలో వ్యక్తమవుతోంది. సుమతి భర్తకు పతివ్రతా పుణ్య ప్రభావం వలన తిరిగి యౌవనం, ఆరోగ్యవంతమైన శరీరం లభించేలా అనసూయ వరమిచ్చి, సూర్యుడిని పిలిపించింది. 'తథైవ' అనిపించడం అంటే వరానికి సుమతి అనుమతిని పొందడం.

పద్యం 76

(మత్తేభము)

దశరాత్రైకనిశీథ మట్లు గడవం దా నత్రియిల్లాలి యా

జ్ఞ శిరంబందు వహించి యంత యెటొ శిక్షం బచ్చగుఱ్ఱాలࠠబ

న్ని శతాంగం బటు దేర నెక్కి రవి సెందెన్ ఫుల్లపద్మారుణా

భశుభాంచన్ని జబింబుࠠ డై యుదయశుంభత్పర్వతాధిత్యకన్ 76

ప్రతిపదార్థం:

దశ+రాత్రి+ఏక+నిశీథము = పది రాత్రులు ఒక్క రాత్రివలె (కాలము) అట్లు = ఆ విధంగా, గడవన్ = గడచిపోగా, తాన్ = తాను, అత్రి+ఇల్లాలి = అత్రి మహర్షి భార్య (అనసూయ) యొక్క, ఆజ్ఞ = ఆజ్ఞను, శిరంబు+అందు = శిరస్సునందు, వహించి = ధరించి, అంతన్ = తరువాత, ఎటొ = ఎంతో కష్టము మీద, శిక్షన్ = కట్టుబాటుతో, పచ్చగుఱ్ఱాలఁబన్ని = ఆకుపచ్చని గుఱ్ఱాలను పూన్చి, శతాంగంబు = రథమును, అటు = ఆ విధంగా, తేరన్+ఎక్కి = రథమును ఎక్కి, రవి = సూర్యుడు, ఫుల్ల+పద్మ+అరుణ+ఆభ = వికసించిన పద్మముయొక్క ఎరుపు వర్ణముగల, శుభ+అంచత్+నిజ+బింబుఁడు+ఐ = శుభకరమైన ప్రకాశించే తన బింబము కలవాడై, ఉదయ+శుంభత్+పర్వత+అధిత్యకన్ = ఉదయించే ప్రకాశించే పర్వతము యొక్క పైభాగమును, సెందెన్ = చేరెను.

తాత్పర్యం:

పది రాత్రుల కాలం ఒక్క రాత్రిలాగా గడచిపోగా, ఆ సూర్యుడు అత్రి మహర్షి భార్యయైన అనసూయ ఆజ్ఞను తన శిరస్సున ధరించి, తరువాత ఎంతో కట్టుబాటుతో ఆకుపచ్చని గుఱ్ఱాలను పూన్చి, రథాన్ని ఎక్కి, వికసించిన పద్మం వంటి ఎరుపు కాంతితో శుభకరముగా ప్రకాశించే తన బింబముతో ఉదయించే పర్వత శిఖరాన్ని చేరుకున్నాడు.

విశేషాలు:

కాలం స్తంభించిన వైనం ఇక్కడ వర్ణించబడింది. అనసూయ ఆజ్ఞ మేరకు సూర్యుడు తన పనులన్నిటిని నిర్వహించి, లోకోపకారం కొరకు ఉదయ పర్వతాన్ని చేరుకున్నాడు. సూర్యుని రథానికి పచ్చగుఱ్ఱాలు ఉండటం, పద్మ కాంతితో పోల్చడం సంప్రదాయం.

పద్యం 77

(తేటగీతి)

చెప్ప నోరాడునా? వ్రాయࠠ చేతులాడ

వయ్యె మాండవ్యమునిమాట యన్నయట్లె

క్రింద కొఱࠠగుచునున్న శరీర మపుడు

పట్టుకొనెࠠ బడకుండ నవ్వాని చాన. 77

ప్రతిపదార్థం:

చెప్పన్ = (భర్త స్థితిని) చెప్పడానికి, నోరు+ఆడునా? = నోరు కదులుతుందా? (కదలదు), వ్రాయన్ = వ్రాయడానికి, చేతులు+ఆడవు+అయ్యె = చేతులు కూడా ఆడలేకపోయాయి (అంతటి దుస్థితి), మాండవ్య ముని+మాట = మాండవ్య మహర్షి ఇచ్చిన శాపవాక్యము, అన్న+అట్లె = చెప్పిన ప్రకారమే, అపుడు = ఆ సమయమున (సూర్యోదయము కాగానే), క్రింద = నేల మీద, ఒఱࠠగుచున్+ఉన్న = ఒరిగిపోవుచున్న, శరీరమున్ = దేహమును, అవ్వాని+చాన = ఆ అతని భార్య (సుమతి), పడకుండన్ = నేల మీద పడిపోకుండా, పట్టుకొనెన్ = పట్టుకుంది.

తాత్పర్యం:

(సూర్యోదయంతో సుమతి భర్తకు సంభవించిన దుస్థితిని) చెప్పడానికి నోరు ఆడుతుందా? వ్రాయడానికి చేతులు కూడా ఆడలేకపోయాయి! మాండవ్య మహర్షి శాపవాక్యం చెప్పిన ప్రకారమే, ఆ సమయములో (సూర్యోదయం కాగానే) నేల మీద ఒరిగిపోతున్న భర్త దేహాన్ని, ఆ అతని భార్య (సుమతి) కింద పడిపోకుండా పట్టుకుంది.

విశేషాలు:

సూర్యోదయం కాగానే మాండవ్య ముని శాపం ఫలితంగా సుమతి భర్త మరణించిన విషాదకర సంఘటనను ఈ పద్యం వర్ణిస్తుంది. భర్త మరణాన్ని కళ్ళారా చూసినా, సుమతి పతివ్రతా ధైర్యాన్ని కోల్పోకుండా, పడిపోతున్న దేహాన్ని పట్టుకోవడం ఆమె పాతివ్రత్యానికి నిదర్శనం.

పద్యం 78

(మత్తేభము)

అవిషాదంబున నుండు భద్రముఖి! భర్త్రా రాధనం గొన్న పు

ణ్యవి శేషంబునఠ జూడు మిప్పు డబలా యాలస్య మేలా! భవ

ద్ధవుఠ బ్రత్యా గతజీవుࠠ జేసెద ననెన్ ధ్యానించె న య్యత్రిప

త్ని విశేషించి వచించె నంచితముగా దివ్యు ల్ప్రశంసింపࠠగన్ 78

ప్రతిపదార్థం:

భద్రముఖి! = శుభకరమైన ముఖము కలదానా!, అవిషాదంబునన్ = విచారము లేనిదానవై, ఉండు = ఉండుము, అబలా = ఓ స్త్రీ!, భర్త్రా+ఆరాధనన్ = భర్తను ఆరాధించుటచేత, కొన్న = సంపాదించిన, పుణ్య+విశేషంబునఁన్ = పుణ్యము యొక్క గొప్పతనముచేత, ఇప్పుడె = ఈ క్షణమే, ఆలస్యము+ఏలా! = ఆలస్యం ఎందుకు?, భవత్+ధవున్ = నీ భర్తను, ప్రత్యాగత+జీవున్ = తిరిగి వచ్చిన ప్రాణము కలవానిగా, చేసెదను = చేస్తాను, అనెన్ = అని చెప్పి, అ+అత్రిపత్ని = ఆ అత్రిమహర్షి భార్య (అనసూయ), ధ్యానించెన్ = మనస్సులో ధ్యానించెను, విశేషించి = ముఖ్యముగా, దివ్యులు = దేవతలు, ప్రశంసింపగన్ = పొగడుచుండగా, అంచితముగా = గొప్పగా, వచించెన్ = పలికెను.

తాత్పర్యం:

"ఓ శుభకరమైన ముఖము కలదానా! నీవు విచారం లేకుండా ఉండుము. ఓ అబలా! నీవు భర్తను ఆరాధించి సంపాదించుకున్న పుణ్యము యొక్క గొప్పతనముచేత, ఇప్పుడే చూడుము! ఆలస్యం ఎందుకు? నీ భర్తకు తిరిగి ప్రాణము వచ్చునట్లు చేస్తాను" అని చెప్పి, ఆ అత్రిమహర్షి భార్య (అనసూయ) మనస్సులో ధ్యానించి, ముఖ్యముగా దేవతలు పొగడుచుండగా గొప్పగా ఈ మాటలు పలికెను.

విశేషాలు:

సుమతికి ధైర్యం చెప్పి, ఆలస్యం చేయకుండా తన పతివ్రతా శక్తిని ప్రయోగించడానికి అనసూయ సిద్ధపడింది. భర్త ఆరాధన వలన కలిగే పుణ్య ఫలాన్ని గుర్తు చేసి, సుమతిని విచారము నుండి తొలగించింది. ఇక్కడ అనసూయ తలపెట్టిన కార్యానికి దేవతల ప్రశంస లభించింది.

పద్యం 79

(మత్తేభము)

ఒకనాࠠడేనియు నాధుతో సరిగ నన్యుం బూరుషున్ రూపశీ

లక లాబుద్ధివిభూషణ ప్రియ కథాలాపాదులం దెన్న లే

దకలంకంబు మనంబు సాక్షి యిది సత్యంబేని నీ విప్రు మే

నికిࠠ బ్రాణంబులు వచ్చుࠠ బొల్చు సతితో నీరోగి నూ రేࠠడులున్. 79

ప్రతిపదార్థం:

ఒకనాࠠడు+ఏనియున్ = ఒక్క రోజైనా, రూప = సౌందర్యము, శీల = మంచి నడవడిక, కళా = విద్యలు, బుద్ధి = తెలివి, విభూషణ = అలంకారములు, ప్రియ = ఇష్టమైన, కథా+ఆలాప+ఆదులందున్ = మాటలు, మొదలైన విషయాలలో, నాధుతో = నా భర్తతో, సరిగాన్ = సమానముగా, అన్యున్ = వేరొక, పూరుషున్ = పురుషుని, ఎన్నలేద = భావించలేదు, మనంబు = నా మనస్సు, అకలంకంబు = నిష్కళంకమైనది, సాక్షి = దానికి సాక్షి, ఇది = ఈ నా పలికిన మాట, సత్యంబు+ఏని = నిజమైతే, నీ విప్రు = నీ భర్త అయిన ఈ బ్రాహ్మణుని, మేనికిఁన్ = శరీరమునకు, ప్రాణంబులు = ప్రాణములు, వచ్చుఁన్ = మరల వచ్చుగాక, పొల్చు సతితోన్ = ప్రకాశించే భార్యతో, ఈరోగిన్ = రోగము లేనివాడై, నూరు+ఏࠠడులున్ = వంద సంవత్సరాలు, (మనుగాక).

తాత్పర్యం:

ఒక్క రోజు కూడా, సౌందర్యం, శీలం, కళలు, బుద్ధి, అలంకారాలు, ఇష్టమైన మాటలు మొదలైన ఏ విషయంలోనూ నా భర్తతో సమానంగా వేరొక పురుషుని నేను భావించలేదు. నిష్కళంకమైన నా మనస్సే దీనికి సాక్షి. నేను చెప్పిన ఈ మాట సత్యమైతే, నీ భర్త అయిన ఈ బ్రాహ్మణుని శరీరానికి తిరిగి ప్రాణం వచ్చుగాక. ఇతను రోగము లేనివాడై, ప్రకాశిస్తున్న భార్యతో కలిసి నూరు సంవత్సరాలు జీవించుగాక.

విశేషాలు:

ఇది అనసూయ పలికిన ప్రతిజ్ఞా వాక్యం. తన పాతివ్రత్య ధర్మ నిష్టను (భర్త తప్ప అన్యుని భావించకపోవడం) ప్రమాణంగా చేసి, ఆ పుణ్య ఫలాన్ని సుమతి భర్తకు జీవదానంగా ఇవ్వడం జరిగింది. పతివ్రతా శక్తి యొక్క పరాకాష్ఠను ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

పద్యం 80

(మత్తేభము)

దయితుంబోలిన దైవతంబు నొరు నాత్మ న్నే నొకప్డేనిࠠ నే

భయమం దేనిࠠ దలంపకున్న యది భవ్యం బై నిలింపేశది

వ్యయమీంద్రాదుల కెక్కియుండుట నిజం బైన న్స తీశుఠ డనా

మయుఁడై విప్రుడితండు జీవయుతుࠠ డై మన్నించు నూరబ్దముల్ .80

ప్రతిపదార్థం:

దయితున్+పోలిన = నా భర్తతో సమానమైన, ఒరున్ = వేరొక, దైవతంబున్ = దైవాన్ని, ఆత్మన్ = మనస్సులో, ఏ భయంబునందు+ఏనిఁన్ = ఏ పరిస్థితిలో కూడా, నేన్ = నేను, ఒకప్పుడు+ఏనిఁన్ = ఒక్కసారి కూడా, తలంపకున్న+యది = తలచుకోకుండా ఉన్న ఈ ధర్మము, భవ్యంబు+ఐ = శుభకరమై, నిలింపేశ = దేవతలకు రాజు అయిన ఇంద్రుడు, దివ్య+యమి+ఇంద్రాదులకున్ = దివ్య ఋషులలో గొప్పవారికీ, ఇంద్రునికీ, ఎక్కి+ఉండుట = అందరికంటే గొప్పదై ఉండుట, నిజంబు+ఐనన్ = సత్యమైతే, సతి+ఈశుఁడు = ఈ స్త్రీ యొక్క భర్త అయిన, ఇతండు = ఈ విప్రుండు = ఈ బ్రాహ్మణుడు, అనామయుఁడు+ఐ = రోగము లేనివాడై, జీవయుతుఁడు+ఐ = ప్రాణముతో కూడినవాడై, నూరు+అబ్దముల్ = నూరు సంవత్సరాలు, మన్నించున్ = జీవించుగాక.

తాత్పర్యం:

నా భర్తతో సమానమైన వేరొక దైవాన్ని నా మనస్సులో ఏ పరిస్థితిలో కూడా నేను ఒక్కసారి కూడా తలచుకోకుండా ఉన్న ఈ ధర్మము, శుభకరమై, ఇంద్రుడు, దివ్య ఋషులు మొదలైన దేవతలందరికంటే గొప్పదై ఉండటం నిజమైతే, ఈ స్త్రీ భర్త అయిన ఈ బ్రాహ్మణుడు రోగము లేనివాడై, ప్రాణముతో కూడినవాడై నూరు సంవత్సరాలు జీవించుగాక.

విశేషాలు:

భర్తను దైవంగా భావించి, అన్య దైవాన్ని సైతం భర్తతో సమానంగా తలవని అనసూయ యొక్క దృఢమైన పతివ్రతా ధర్మనిష్ఠ ఇక్కడ పరాకాష్ఠను పొందింది. ఆ ధర్మబలం సత్యమైతేనే సుమతి భర్త జీవించాలని పలికి, తన మాట సత్యమని నిరూపించుకుంది.

పద్యం 81

(కందము)

మనమున వాక్కునఁ గ ర్మ

మ్మున నా యుద్యమము భర్తࠠ బూజింపంగా

మొనయుట సత్యం బగుటన్

ఘనుఠ డీ విప్రుండు బ్రదుకుࠠ గడు దీర్ఘముగన్. 81

ప్రతిపదార్థం:

మనమున = మనస్సుచేత, వాక్కునన్ = మాటచేత, కర్మమ్మునన్ = క్రియచేత, నా = నా యొక్క, ఉద్యమము = ప్రయత్నము, భర్తࠠన్ = భర్తను, పూజింపࠠగాన్ = సేవించుట కొరకు, మొనయుట = నిమగ్నమై ఉండుట, సత్యంబు+అగుటన్ = నిజమైనందున, ఘనుఁడు = గొప్పవాడైన, ఈ విప్రుండు = ఈ బ్రాహ్మణుడు, కడు = మిక్కిలి, దీర్ఘముగన్ = ఎక్కువ కాలం, బ్రదుకున్ = జీవించుగాక.

తాత్పర్యం:

మనస్సుతో, మాటతో, క్రియతో (పనితో) నా ప్రయత్నం అంతా కేవలం భర్తను సేవించడానికే నిమగ్నమై ఉండుట సత్యమైనందున, గొప్పవాడైన ఈ బ్రాహ్మణుడు మిక్కిలి ఎక్కువ కాలం జీవించుగాక.

విశేషాలు:

త్రిశరణ శుద్ధి (మనస్సు, వాక్కు, కర్మలతో శుద్ధంగా ఉండటం) పతివ్రతా ధర్మంలో ప్రధానమని ఈ పద్యం తెలుపుతోంది. అనసూయ పతి సేవలో ఏకాగ్రతను, దాని సత్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని సుమతి భర్తకు దీర్ఘాయుష్షును ప్రసాదించింది.

పద్యం 82

(కందము)

అనసూయావాక్యమ్ముల

కనంతరమె మేనࠠ బ్రాణ మది రాణింపన్

దనకాంతులు నిలు మెఱయం

గనుచుండࠠగ ద్విజు డు దివ్యుకరణి నెలర్చెన్. 82

ప్రతిపదార్థం:

అనసూయా+వాక్యమ్ములకున్ = అనసూయ చెప్పిన మాటలకు, అనంతరమె = వెంటనే, మేనࠠన్ = శరీరమునందు, ప్రాణము = జీవము, అది = ఆ ప్రాణము, రాణింపన్ = ప్రకాశించగా, తన+కాంతులు = తన యొక్క కాంతులు, నిలున్ = నిలకడగా, మెఱయంࠠగన్ = మెరయుచుండగా, కనుచుండࠠగన్ = చూచుచుండగా, ద్విజుడు = ఆ బ్రాహ్మణుడు (సుమతి భర్త), దివ్యుకరణిన్ = ఒక దేవత వలె, నెలర్చెన్ = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం:

అనసూయ పలికిన మాటలకు వెంటనే, ఆ బ్రాహ్మణుని శరీరంలో ప్రాణం వచ్చి ప్రకాశించగా, అతని కాంతులు నిండుగా మెరుస్తుండగా, చూస్తూ ఉండగానే ఆ బ్రాహ్మణుడు ఒక దేవత వలె తేజస్సుతో వెలిగిపోయాడు.

విశేషాలు:

అనసూయ పతివ్రతా శక్తి యొక్క తక్షణ ప్రభావం ఇక్కడ వర్ణించబడింది. ఆమె వాక్శుద్ధి వలన మరణించిన వ్యక్తికి వెంటనే ప్రాణం రావడమే కాక, అతనికి దివ్యమైన తేజస్సు (యౌవనం, అనారోగ్యం లేకపోవడం) లభించింది.

పద్యం 83

(చంపకమాల)

కురిసెను బుష్పవర్షము లకుంఠముగా దివి దేవవాద్యముల్

మొరసెను సంతసంబడిరి భూచర ఖేచరు లెల్లవేల్పులున్

హరిహరులం బితామహుని నగ్రగులం బొనరించికొంచు నా

దరమునࠠ జేరి యత్రిసతి ధర్మము నర్మిలిࠠ బ్రస్తుతింప నై . 83

ప్రతిపదార్థం:

దివిన్ = ఆకాశమునందు, అకుంఠముగా = ఆటంకము లేకుండా, పుష్పవర్షము = పూల వర్షము, కురిసెను = కురిసింది, దేవవాద్యముల్ = దేవతల వాద్యములు, మొరసెను = మ్రోగాయి, భూచర = భూమిపై సంచరించేవారు, ఖేచరులు = ఆకాశంలో సంచరించేవారు, ఎల్ల వేల్పులున్ = సమస్త దేవతలు, సంతసము+అడిరి = సంతోషము పొందారు, హరి+హరులన్ = విష్ణువును, శివుడిని, పితామహునిన్ = బ్రహ్మదేవుడిని, అగ్రగులన్ = ముందున్నవారిగా, పొనరించికొంచున్ = ఉంచుకొని, ఆదరమునన్ = గౌరవముతో, చేరి = దగ్గరకు వచ్చి, అత్రిసతి = అత్రి మహర్షి భార్య (అనసూయ) యొక్క, ధర్మమున్ = పతివ్రతా ధర్మమును, అర్మిలిࠠన్ = ప్రేమతో, ప్రస్తుతింపన్ = పొగడగా, ఐ = అయ్యెను.

తాత్పర్యం:

ఆకాశము నుండి ఆటంకం లేకుండా పూల వర్షం కురిసింది, దేవతల వాద్యాలు మ్రోగాయి. భూమిపై ఉన్నవారు, ఆకాశంలో ఉన్నవారు, సమస్త దేవతలు సంతోషించారు. విష్ణువు, శివుడు, బ్రహ్మదేవుడు మొదలైన దేవతలు ముందుండి, గౌరవముతో అనసూయ దగ్గరకు వచ్చి, ఆమె పతివ్రతా ధర్మాన్ని ప్రేమతో పొగడసాగారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అనసూయ యొక్క దివ్య శక్తిని, ఆమె సాధించిన అద్భుత కార్యానికి లభించిన లోక గౌరవాన్ని తెలియజేస్తుంది. దేవతలు, త్రిమూర్తులను అగ్రగాములుగా ఉంచుకొని ఒక మానవ స్త్రీ (అనసూయ)ని పొగడటం ఆమె పతివ్రతా ధర్మం యొక్క అత్యున్నత స్థానాన్ని సూచిస్తుంది.

పద్యం 84 (గీతికా పద్యం)

వరము గోరుము కల్యాణి! వరదు లగుచు

వచ్చినా రీ సురలు నిన్ను మెచ్చినారు

దేవకార్యంబు మహిమ సాధించి తీవు

బ్రదికె నీవల్ల లోకము ల్బ్రదికె ద్విజుఁడు.

ప్రతిపదార్థం:

కల్యాణి! = ఓ మంగళకారిణీ!, వరము = కోరికను, కోరుము = అడుగుము, వరదులు = వరములను ఇచ్చువారు, అగుచున్ = ఔతూ, ఈ = ఈ, సురలు = దేవతలు (త్రిమూర్తులు), వచ్చినారు = ఇక్కడకు వచ్చారు, నిన్ను = నిన్ను, మెచ్చినారు = అభినందించారు, దేవకార్యంబు = దేవతల కార్యమును, మహిమ = గొప్పశక్తిచే, సాధించితివి = నెరవేర్చావు, నీవల్ల = నీ కారణముగా, లోకముల్ = లోకములు, బ్రదికెన్ = జీవించాయి, ద్విజుఁడు = బ్రాహ్మణుడు (సుమతి భర్త), బ్రదికెన్ = జీవించాడు.

తాత్పర్యం:

ఓ మంగళకరమైన అనసూయా! నీవు వరమును కోరుకో. వరములను ప్రసాదించే ఈ దేవతలు (త్రిమూర్తులు) నిన్ను మెచ్చుకొని ఇక్కడికి వచ్చారు. నీ మహిమచేత దేవతల కార్యమును నీవు నెరవేర్చావు. నీ కారణముగా లోకములు, సుమతి భర్తయైన బ్రాహ్మణుడు తిరిగి జీవించారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం సుమతి భర్తను బ్రతికించిన తరువాత, అనసూయను పొగడుతూ త్రిమూర్తులు మాట్లాడిన మాటలను తెలియజేస్తుంది. అనసూయ పతివ్రతా ధర్మ మహిమ లోకములకే రక్షణగా నిలిచిందని, ఆమె చేసిన పని దేవతలకు మేలు చేసిందని అంగీకరిస్తున్నారు.

పద్యం 85 (మత్తేభ వృత్తం)

పద్యం:

అనుచో న య్యనసూయ భాగ్యమె వరార్హత్వమ్ము నా కున్న మీ

కును దాత్పర్య మటున్న మత్పతి మదిం గుర్తించి యాచించెదన్

ఘను లీ బ్రహ్మహరీశ్వరుల్ ముగురు నాగర్భంబునం జొచ్చి నం

దను లైనం దప మస్మదీయము కృతార్థం బౌ జగం బౌ ననన్

ప్రతిపదార్థం:

అనుచోన్ = అని చెప్పగా, ఆ+అనసూయ = ఆ అనసూయ, భాగ్యమె = అదృష్టమే, వర+అర్హత్వమ్ము = వరమునకు అర్హత, నాకున్ = నాకు, ఉన్న = ఉన్నట్లయితే, మీకును = మీకు కూడ, తాత్పర్యము = అభీష్టము, అటు = ఆ విధముగా, ఉన్నన్ = ఉంటే, మత్+పతి = నా భర్తయొక్క, మదిన్ = మనస్సును , గుర్తించి = తలచుకొని, యాచించెదన్ = అడుగుతాను, ఘనులు = గొప్పవారైన, ఈ = ఈ, బ్రహ్మ+హరి+ఈశ్వరుల్ = బ్రహ్మ, విష్ణువు, శివుడు అను, ముగురున్ = ముగ్గురు, నా = నా యొక్క, గర్భంబునన్ = గర్భమునందు, చొచ్చి = ప్రవేశించి, నందనులు = కుమారులు, అయినన్ = అయితే, అస్మదీయము = నా యొక్క, తపము = తపస్సు, కృతార్థంబు+ఔ = సఫల మవుతుంది, జగంబు = లోకము, ఔన్+అనన్ = ఉద్ధరింపబడుతుంది అని చెప్పెను.

తాత్పర్యం:

(త్రిమూర్తులు వరము కోరుకొమ్మని) అనగా, ఆ అనసూయ ఇట్లు పలికెను: "నాకు వరము కోరుకొను అర్హత నా అదృష్టముచేత ఉండి, మీకు కూడ అట్టి అభీష్టము ఉన్నట్లయితే, నా భర్త మనస్సులోని కోరికను గుర్తించి అడుగుతాను. గొప్పవారైన ఈ బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు ముగ్గురూ నా గర్భంలో ప్రవేశించి, నాకు కుమారులు అయితే, నా తపస్సు సఫలమవుతుంది, లోకము ఉద్ధరింపబడుతుంది" అని పలికెను.

విశేషాలు:

అనసూయ తన గొప్ప కోరికను వినయంగా తెలియజేయడం ఇక్కడ గమనించదగిన విషయం. కేవలం తన కోసమే కాక, భర్త మనస్సులోని కోరికగా, లోక కల్యాణాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని త్రిమూర్తుల అంశను కుమారులుగా కోరింది. ఇది ఆమె పతివ్రతా ధర్మానికి, ఔదార్యానికి నిదర్శనం.

పద్యం 86 (ఆటవెలది పద్యం)

అదియుఁగాక వేల్పులార! హరీశాదు

లార! క్లేశముక్తి కయిన యోగ

మేను నా విభుండు నెనయంగఁజేయుఁ డా

యింతకన్నఁ గోర్కు లెవియు లేవు.

ప్రతిపదార్థం:

అదియున్+కాక = అది మాత్రమే కాక, వేల్పులార! = ఓ దేవతలారా!, హరి+ఈశ+ఆదులార! = విష్ణువు శివుడు మొదలైనవారలారా!, క్లేశముక్తికిన్ = దుఃఖము నుండి విముక్తి కొరకు, అయిన = ఏర్పడిన, యోగము = తపస్సు, ఏను = నేను, నా = నా యొక్క, విభుండున్ = భర్త (అత్రి మహర్షి) కూడ, ఎనయంగన్+చేయుఁడు+ఆ = పొందునట్లు చేయండి, ఇంతకన్నన్ = దీని కన్నా, కోర్కులు = కోరికలు, ఎవియున్ = ఏవీ, లేవు = లేవు.

తాత్పర్యం:

ఓ దేవతలారా! విష్ణువు, శివుడు మొదలైన వారలారా! మాకు ఈ కుమారుల వరముతో పాటు, దుఃఖముల నుండి సంపూర్ణ విముక్తిని కలిగించే యోగసిద్ధిని నేను, నా భర్త (అత్రి మహర్షి) పొందునట్లుగా అనుగ్రహించండి. ఈ రెండు కోరికల కన్నా మాకు ఇతర కోరికలు ఏమీ లేవు.

విశేషాలు:

అనసూయ భౌతికమైన కోరికలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వకుండా, కుమారుల కోరికతో పాటు అంతిమ లక్ష్యమైన మోక్షానికి లేదా క్లేశ రహితమైన యోగానికి సంబంధించిన వరమును కోరింది. ఇది ఆమె వైరాగ్యాన్ని, ఆధ్యాత్మిక చింతనను, కేవలం తనకు మాత్రమే కాక తన భర్తకు కూడా మోక్షమార్గం సిద్ధించాలని కోరుకోవడం పతిభక్తిని తెలియజేస్తుంది.

పద్యం 87 (కంద పద్యం)

అని కోరిన సాధ్వి వరం

బనూన మది యట్టు లగుత మని యా ప్రభువుల్

పనివిని రిమ్ములకుఁ దప

స్విని గౌరవ మొనరఁ జేసి వింటివె? తండ్రీ!

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఆ విధముగా, కోరిన = కోరినట్టి, సాధ్వి = పతివ్రతయైన అనసూయ, వరము = వరము, అనూనము = గొప్పదైనది, అది = ఆ వరము, అట్టులు = ఆ విధముగా, అగుతము = అగుగాక, అని = అని చెప్పి, ఆ = ఆ, ప్రభువుల్ = ప్రభువులు (త్రిమూర్తులు), తపస్వినిన్ = తపస్సు చేయునట్టి అనసూయను, గౌరవము = మర్యాద, ఒనరన్+చేసి = చేయించి, ఇమ్ములకున్ = వారి వారి స్థానములకు, పనివినిరి = వెడలిపోయారు, తండ్రీ! = ఓ పుత్రా!, వింటివె? = విన్నావా?

తాత్పర్యం:

ఆ విధముగా అనసూయ కోరిన ఆ గొప్ప వరము "అలాగే జరుగుగాక" అని ఆ ప్రభువులు (త్రిమూర్తులు) పలికారు. ఆ తపస్విని (అనసూయను) గౌరవించి, ఆమెకు దీవెనలిచ్చి తమతమ స్థానములకు వెళ్ళిపోయారు. తండ్రీ ( ఈ కథ చెబుతున్న సుమతికి తండ్రి )! ఈ విషయమును విన్నావా? (అని సుమతి చెబుతున్నాడు)

విశేషాలు:

త్రిమూర్తులు అనసూయ కోరిన వరాన్ని ప్రసాదించి, ఆమెను గౌరవించి తమ లోకాలకు వెళ్లారు. ఇక్కడ "అనూనము" (గొప్పది) అనే పదప్రయోగం కోరికలోని విశిష్టతను సూచిస్తుంది. "వింటివె? తండ్రీ!" అనే సంబోధన సుమతి తన తండ్రికి చేసిన ఉపదేశ పరంపరను తెలియజేస్తుంది.

పద్యం 88 (సీస పద్యం)

పద్యం:

బ్రహ్మద్వితీయపు త్త్ర కుఁ డత్రి భగవంతుఁ

డనసూయఁ దనపత్ని ననఘ స్నాత

శోభనసర్వాంగి లోభనీయతమాకృ

తిం గని మనముతో సంగ మెంచ

నూర్ధ్వగతము సేసి యుంచిన శుక్రంబు

కనుగొలుకులనుండి కాఱుటయును

బవనుఁడు తిర్యగూర్ధ్వప్రసృతము సేయ

నది గొని గర్భిణు లయ్యె దెసలు

రజమునం దోఁచి బ్రహ్మాంశరాజితుఁ డయి

సోమరూపపరిణతుఁ డై సోముఁ డనఁగ

నత్రిమానసపుత్రత్వ మందెఁ దొలుత

సర్వసత్వాయు రాధారసంస్థకు నయి.

ప్రతిపదార్థం:

బ్రహ్మ = బ్రహ్మ యొక్క, ద్వితీయపుత్రకుఁడు = రెండవ కుమారుడైన, భగవంతుఁడు = మహిమ గలవాడు, అత్రి = అత్రి మహర్షి, అనఘన్ = పాప రహితురాలు, స్నాత = స్నానము చేసిన, శోభన = శుభప్రదమైన, సర్వ+అంగిన్ = అన్ని అవయవములు కలది, లోభనీయతమ+ఆకృతిన్ = మిక్కిలి మనోహరమైన రూపము కలది అయిన, తన = తన యొక్క, పత్నిన్ = భార్యయగు అనసూయను, కని = చూసి, మనముతో = మనస్సులో, సంగము = సంభోగమును, ఎంచన్ = కోరగా, ఊర్థ్వగతము = పైకి వెళ్ళినదిగా, చేసి = చేసి, ఉంచిన = నిలిపిన, శుక్రంబు = శుక్లము, కనుగొలుకులనుండి = కన్నుల కొనల నుండి, కాఱుటయును = స్రవించగా, పవనుఁడు = వాయువు, తిర్యక్+ఊర్థ్వ = అడ్డముగా, పైకి, ప్రసృతము = వ్యాపించినదిగా, చేయన్ = చేయగా, దెసలు = దిక్కులు, అది = ఆ శుక్లమును, కొని = స్వీకరించి, గర్భిణులు = గర్భము ధరించినవారు, అయ్యెన్ = అయ్యాయి, రజమునన్ = తేజస్సులో (ఆ తేజస్సు నుండి), తోచి = పుట్టి, బ్రహ్మ+అంశ = బ్రహ్మ యొక్క అంశచేత, రాజితుఁడు+అయి = ప్రకాశిస్తూ, సోమరూప = చంద్రుని యొక్క రూపముగా, పరిణతుఁడు+అయి = మార్పు చెందినవాడు అయ్యి, సోముఁడు+అనఁగ = చంద్రుడు అని చెప్పబడేవాడుగా, సర్వ = అన్ని, సత్వ = ప్రాణుల యొక్క, ఆయుస్ = ఆయువునకు, ఆధారం = ఆధారమైన, సంస్థకున్+అయి = స్థితి కొరకు, తొలుత = మొదటిగా, అత్రి = అత్రి మహర్షి యొక్క, మానసపుత్రత్వము = మానస పుత్రుడు అనే స్థితిని, అందెన్ = పొందాడు.

తాత్పర్యం:

బ్రహ్మ యొక్క రెండవ కుమారుడైన మహిమ గల అత్రి మహర్షి, పాపరహితురాలు, స్నానం చేసి శుభప్రదమైన, మిక్కిలి మనోహరమైన రూపంతో ఉన్న తన భార్య అనసూయను చూసి, మనస్సులో సంగమాన్ని కోరగా, ఆ కోరికను (శుక్రమును) ఊర్థ్వగతము (పైకి) చేసి నిలిపాడు. ఆ శుక్లము ఆయన కన్నుల కొనల నుండి స్రవించగా, వాయువు దానిని అడ్డంగా, పైకి వ్యాపింపజేసింది. ఆ శుక్లమును దిక్కులు స్వీకరించి గర్భం ధరించాయి. ఆ తేజస్సు నుండి, బ్రహ్మాంశతో ప్రకాశిస్తూ, చంద్రుని రూపంగా మార్పు చెంది, సోముడు (చంద్రుడు) అని చెప్పబడేవాడుగా, సమస్త ప్రాణుల ఆయువుకు ఆధారమైన స్థితి కొరకు, అత్రి మహర్షి యొక్క మానస పుత్రుడుగా ముందుగా జన్మించాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం త్రిమూర్తుల అంశలలో మొదటిదైన బ్రహ్మాంశతో చంద్రుడు (సోముడు) జన్మించిన వృత్తాంతాన్ని వివరిస్తుంది. అత్రి మహర్షి ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని పాటిస్తూ, సంగమ కోరికను కూడా ఊర్థ్వగతము చేయగా, ఆ శుక్లము కన్నుల నుండి బయటపడింది. ఆ తేజస్సును దిక్కులు ధరించి సోముడు జన్మించడం అత్రి మహర్షి తపోబలాన్ని, బ్రహ్మాంశ యొక్క వైభవాన్ని తెలుపుతుంది. సోముడు సకల ప్రాణుల ఆయువుకు ఆధారమని ఇక్కడ పేర్కొనబడింది.

పద్యం 89

శా.

చిత్తంబందు సుతుష్టిఁ జెందు హరిచే స్వీయాంశ మీయంగ నై

దత్తాత్రేయుఁ డనం ద్విజోత్తముఁడు సత్త్వప్రా యుఁ డై తోఁచెనా

యు త్తేజుం డవతీర్ణుఁడౌ హరి ద్వితీయుం డత్రిపుత్రాళి స్వా

యత్తుం డై కడు ధన్యం జేసె ననసూయన్ స్తన్యపానంబునన్. (89)

ప్రతిపదార్థం:

చిత్తంబందు = మనస్సులో, సుతుష్టిన్ + చెందు = మిక్కిలి సంతోషము పొందుతున్న, హరిచే = విష్ణుమూర్తిచేత, స్వీయ + అంశము = తన అంశమును, ఈయంగన్ + ఐ = ఇవ్వడం వలననే, దత్త + అత్రేయుఁడు + అనన్ = దత్తాత్రేయుడు అని చెప్పబడునట్లు, ద్విజ + ఉత్తముఁడు = బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడు, సత్త్వ + ప్రాయుఁడు + ఐ = సత్వగుణము ప్రధానముగా కలవాడై, తోఁచెన్ + ఆ = జన్మించెనో, ఉత్ + తేజుండు = గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, అవతీర్ణుఁడు + ఔ = అవతరించిన, హరి = విష్ణువు, ద్వితీయుండు = రెండవవాడు, అత్రి + పుత్ర + ఆళిన్ = అత్రి మహర్షి కుమారుల సమూహములో, స్వ + ఆత్తుండు + ఐ = తన ఆధీనము కలవాడై, స్తన్యపానంబునన్ = తల్లిపాలను త్రాగడం ద్వారా, అనసూయన్ = అనసూయాదేవిని, కడు ధన్యం జేసెన్ = మిక్కిలి ధన్యురాలిని చేసెను.

తాత్పర్యం:

మనస్సులో మిక్కిలి సంతోషించిన శ్రీహరి (విష్ణువు) తన అంశను ఇవ్వడం వలననే, అత్రి మహర్షి కుమారులలో రెండవవాడైన దత్తాత్రేయుడు అనే పేరుతో, సత్త్వగుణం ప్రధానంగా గల బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడై జన్మించెనో! అట్టి గొప్ప తేజస్సు కలవాడై అవతరించిన ఆ విష్ణుమూర్తి, అనసూయాదేవికి పూర్తిగా స్వాధీనమై, ఆమె స్తన్యపానమును చేసి, ఆ తల్లిని మిక్కిలి ధన్యురాలిని చేశాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దత్తాత్రేయుడి జననం మరియు ఆయన విష్ణువు అంశ అని, అలాగే ఆయన సత్వగుణ ప్రధానుడని చెప్పబడింది.

"దత్తాత్రేయుఁడు" అనే పేరుకు సార్థకత చెప్పబడింది. 'దత్త' అంటే ఇవ్వబడినవాడు (త్రిమూర్తులు తమ అంశను ఇచ్చినందున), 'ఆత్రేయుడు' అంటే అత్రి మహర్షి పుత్రుడు అని.

స్తన్యపానం ద్వారా తల్లి అయిన అనసూయను ధన్యురాలిని చేయడం అనేది ఒక మాతృభక్తికి సంబంధించిన అంశంగా చెప్పబడింది.

సీస పద్యం 90

సీ.

తల యెత్తె రుద్రుని తామసాంశంబున

నలనాఁటి తద్వరం బవధరించి

తల్లి యుదరములోఁ దా నుండె నేడు నా

ళ్ళదరుఁ డై దరగళాంకాంకితుఁ డయి

యింతలోపల హైహయేంద్రుఁ డుదావర్తుఁ

డును ప్రమాణదుఁడు రూఢుండు నగుట

వీక్షించి సైరించు వెరవు లేని మనంబు

దారిఁ దీయఁగ గర్భధరఁ దొఱంగి

ఆ.వె.

పొడమెను ధర దుఃఖామర్దములు వలఁగొన

వానినిఁ బరాభవించి కాల్ప నగు నెలమి

నతఁడె దుర్వాసుఁ డనఁగ విఖ్యాతుఁ డయ్యె

నత్రిపుత్రులలోఁ దృతీయతకు నమరి. (90)

ప్రతిపదార్థం:

అలనాఁటి = పూర్వం కోరిన, తత్ + వరంబున్ = ఆ కోరికను, అవధరించి = స్వీకరించి, రుద్రుని = శివుని యొక్క, తామస + అంశంబునన్ = తమోగుణ ప్రధానమైన అంశతో, తల యెత్తెన్ = మూడవ అంశ ఉద్భవించెను, అదరుఁడు + ఐ = కంపించేవాడై, దర + గళ + అంకు + అంకితుఁడు + అయి = పామును మెడపై గుర్తుగా కలవాడై (శివుని వలె), తల్లి యుదరములోన్ = అనసూయాదేవి గర్భములో, తాను = ఆ అంశ, ఏడు నాళ్లు = ఏడు రోజులు, ఉండెన్ = ఉండెను, ఇంతలోపల = ఇంతలో, హైహయ + ఇంద్రుఁడు = హైహయ రాజు, ఉదావర్తుఁడు + ను = ఉదావర్తుడు (ఉద్ధతి కలవాడు), ప్రమాణదుఁడు = అతిక్రమించి మాట్లాడేవాడు, రూఢుండు + అగుటన్ = గట్టివాడు అగుటను, వీక్షించి = చూసి, సైరించు = ఓర్చుకునే, వెరవు లేని = ఉపాయము లేని, మనంబు = మనస్సు, దారిఁ దీయఁగన్ = తన మార్గమును చూపగా, గర్భధరన్ = గర్భమును, తొఱంగి = విడిచి, ధరన్ = భూమిపై, దుఃఖ + అమర్దములు = దుఃఖములను, బాధలను, వలఁగొనన్ = చుట్టుముట్టగా, వానినిన్ = ఆ దుఃఖములను, పరాభవించి = ఓడించి, కాల్పన్ + అగు = దహించుటకు తగిన, ఎలమిన్ = శక్తితో, అతఁడె = ఆ రుద్రాంశయే, దుర్వాసుఁడు + అనఁగన్ = దుర్వాసుడు అని, అత్రి + పుత్రులలోన్ = అత్రి మహర్షి కుమారులందరిలో, తృతీయతకున్ + అమరి = మూడవ వాని స్థానమును పొంది, విఖ్యాతుఁడు + అయ్యెన్ = ప్రసిద్ధి చెందెను.

తాత్పర్యం:

పూర్వం కోరిన ఆ వరాన్ని స్వీకరించి, రుద్రుని (శివుని) తమోగుణ ప్రధానమైన అంశతో మూడవ అంశ ఉద్భవించింది. ఆ అంశ పామును మెడపై గుర్తుగా ధరించిన శివుని వలె భయపెట్టేవాడై, ఏడు రోజులు తల్లి గర్భంలో ఉంది. ఇంతలో, హైహయ వంశానికి చెందిన రాజు ఉదావర్తుడు ఉద్ధతిగానూ, అతిక్రమించి మాట్లాడేవాడుగానూ ప్రవర్తించడం చూసి, ఓర్చుకోలేని మనస్సు (రుద్రాంశ) తన మార్గాన్ని చూపగా, గర్భాన్ని విడిచి భూమిపై జన్మించింది. దుఃఖాలు, బాధలు చుట్టుముట్టగా, వాటిని ఓడించి దహించే శక్తితో, ఆ రుద్రాంశయే అత్రి మహర్షి కుమారులలో మూడవ స్థానాన్ని పొంది దుర్వాసుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందెను.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం రుద్రాంశతో దుర్వాస మహర్షి జననాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇతను తమోగుణ ప్రధానుడు.

రుద్రుని అంశ కనుక, దుర్వాసుడిలో సహజంగానే కోపం (సైరించు వెరవు లేని మనంబు) మరియు శివుని లక్షణాలు (దరగళాంకాంకితుఁడు - పామును మెడపై గుర్తుగా కలవాడు) ఉన్నట్లు చెప్పబడింది.

ఉదావర్తుడనే హైహయ రాజును ఉదాహరణగా చెప్పడం, దుర్వాసుడి ఆగ్రహ స్వభావానికి మరియు దండించే శక్తికి నిదర్శనం.

ఈ పద్యం సీసమాలిక రూపంలో ఉంది.

పద్యం 91

ఉ.

హాయి నొసంగు చేతుల నయంబున స్థావర జంగమంబు నా

ప్యాయితముం బొనర్చుచును స్వర్గమునందు వసించి సోముఁ డే

చాయకుఁ జాయ పెట్టుచుఁ బ్రజాపతి యై ద్విజరా జనంగ బ్ర

హ్మాయితనై జభావమున నత్రికిఁ బేరును బెంపుఁ గూర్చెడిన్. (91)

ప్రతిపదార్థం:

హాయి నొసంగు = సుఖాన్ని ఇచ్చే, చేతులన్ = కిరణాలతో, నయంబునన్ = న్యాయంగా, స్థావర జంగమంబున్ = స్థిరమైనవి (పర్వతాలు, చెట్లు) మరియు కదిలేవి (ప్రాణులు) అయిన సకల చరాచర జగత్తును, ఆప్యాయితమున్ + పొనర్చుచును = ప్రీతి కలిగించుచు, స్వర్గమునందున్ = ఆకాశములో, వసించి = నివసించి, సోముఁడు = చంద్రుడు, ఏ చాయకున్ = ఏ దిక్కుకు అయినా, చాయ పెట్టుచున్ = కాంతిని ఇస్తూ, ప్రజాపతి + ఐ = ప్రజలకు అధిపతియై, ద్విజరాజు + అనంగన్ = ద్విజులకు రాజు అని చెప్పబడునట్లు, బ్రహ్మ + ఆయిత + నైజ + భావమునన్ = బ్రహ్మకు తగిన సహజమైన స్వభావముతో, అత్రికిన్ = అత్రి మహర్షికి, పేరును = కీర్తిని, పెంపున్ + కూర్చెడిన్ = గొప్పదనాన్ని కలిగించుచున్నాడు.

తాత్పర్యం:

సుఖాన్నిచ్చే తన కిరణాలతో (చేతులతో), చంద్రుడు న్యాయబద్ధంగా సకల చరాచర జగత్తుకు ప్రీతిని కలిగిస్తూ, ఆకాశంలో నివసిస్తున్నాడు. ఏ దిక్కుకైనా కాంతిని ఇస్తూ, ప్రజాపతియై, ద్విజులకు (బ్రాహ్మణులకు, పక్షులకు) రాజు అని పిలవబడుతూ, బ్రహ్మకు తగిన సహజమైన స్వభావంతో అత్రి మహర్షికి కీర్తిని, గొప్పదనాన్ని కలుగజేస్తున్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం బ్రహ్మాంశతో జన్మించిన సోముడి (చంద్రుడి) యొక్క గొప్పదనాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇతను సృష్టికర్త బ్రహ్మ వలె సకల ప్రాణులను పోషించే స్వభావం కలవాడు.

చంద్రుడు తన కిరణాలతో (హాయి నొసంగు చేతులన్) లోకానికి హాయిని ఇవ్వడం అనేది పోషణకు సంకేతం.

ద్విజరాజు (ద్విజులకు రాజు) అంటే చంద్రుడు నక్షత్రాలకు అధిపతి, అలాగే బ్రాహ్మణులకు రాజు అని కూడా అర్థం ఉంది.

పద్యం 92

క.

శి ష్టానుగ్రహకరుఁ డై

దుష్టనిబర్హణ మొనర్చు త్రోవ నెఱుఁగ నై

యష్టై శ్వర్యయుతుం డై

స్వేష్టి న్విష్ణుండె దత్తుఁ డిల విలసిల్లెన్. (92)

ప్రతిపదార్థం:

శిష్ట + అనుగ్రహకరుఁడు + ఐ = సత్పురుషులను అనుగ్రహించేవాడై, దుష్ట + నిబర్హణమున్ = దుష్టులను నాశనం చేయుట, ఒనర్చు = చేయు, త్రోవ = మార్గమును, నెఱుఁగన్ + ఐ = తెలిసి, అష్ట + ఐశ్వర్య + యుతుండు + ఐ = అణిమాది అష్ట ఐశ్వర్యములతో కూడినవాడై, స్వేష్టిన్ = తన కోరికతో, విష్ణుండు + ఎ = విష్ణుమూర్తియే, దత్తుఁడు = దత్తాత్రేయుడుగా, ఇలన్ = ఈ భూమిపై, విలసిల్లెన్ = ప్రకాశించెను.

తాత్పర్యం:

సత్పురుషులను అనుగ్రహించేవాడై, దుష్టులను శిక్షించి, నాశనం చేసే మార్గాన్ని తెలిసినవాడై, అణిమాది అష్టైశ్వర్యాలతో కూడినవాడై, తన సంకల్పంతో ఆ విష్ణుమూర్తియే దత్తాత్రేయుడుగా ఈ భూమిపై ప్రకాశించాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుడు (విష్ణువు అంశ) యొక్క ముఖ్య విధిని, లక్షణాలను వివరిస్తుంది.

శిష్టరక్షణ, దుష్టశిక్షణ అనేవి విష్ణుమూర్తి అవతారాల ముఖ్య లక్షణాలు. దత్తాత్రేయుడు కూడా అదే ధర్మాన్ని పాటించాడని చెప్పబడింది.

అష్టైశ్వర్యములు (అణిమ, మహిమ, గరిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, ప్రాకామ్య, ఈశత్వ, వశిత్వ) అనేవి యోగ సిద్ధులకు, దైవ అంశలకు చిహ్నాలుగా చెప్పబడ్డాయి.

పద్యం 93

ఉ. ఆసలు మాని సంగ మెడయం దన తల్లిని దండ్రి వీడి దు

ర్వాసుఁడు పిచ్చివానివలె వావిరి నెందుఁ జరించుచుండు ని

శ్వాసము చూపు వాక్కు మది వర్తన ముద్ధతముల్ సరౌద్రుఁ డ

భ్యాసము సేరరా దొరుల కర్థవిరోధులు నిర్దహించెడిన్ . 93

ప్రతిపదార్థం:

దుర్వాసుఁడు = దుర్వాస మహర్షి, ఆసలు = కోరికలను, మాని = వదలిపెట్టి, సంగము+ఎడయం = బంధాన్ని/మమకారాన్ని తొలగించుటకు, తన తల్లిని = కన్న తల్లిని, తండ్రిన్ = తండ్రిని, వీడి = వదలి, పిచ్చివానివలెన్ = ఉన్మాదివలె, వావిరిన్ = నియమము లేకుండా/స్వేచ్ఛగా, ఎందున్ = అన్ని ప్రదేశములలో, చరించుచున్+ఉండున్ = తిరుగుతూ ఉంటాడు, నిశ్వాసము = ఆయన నిట్టూర్పు, చూపు = ఆయన దృష్టి, వాక్కు = ఆయన మాట, మది = ఆయన మనసు, వర్తనము = ఆయన ప్రవర్తన, ఉద్ధతముల్ = మిక్కిలి తీవ్రమైనవి, సరౌద్రుఁడు = కోపముతో కూడినవాడు, అభ్యాసము = గురు సేవకై దగ్గరకు వచ్చుట, ఒరులకున్ = ఇతరులకు, సేరరాదు = సాధ్యము కాదు, అర్థవిరోధులు = ఆయన ఆశయమునకు/సిద్ధాంతమునకు విరోధులు, నిర్దహించెడిన్ = పూర్తిగా కాల్చివేస్తారు.

తాత్పర్యం:

త్రిమూర్తుల అంశలో రుద్రాంశతో జన్మించిన దుర్వాస మహర్షి కోరికలను, బంధాలను విడిచిపెట్టి, కన్న తల్లిదండ్రులను సైతం వదలి, పిచ్చివాని వలె లోకంలో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుంటాడు. ఆయన నిట్టూర్పు, చూపు, మాట, మనసు, ప్రవర్తన అన్నీ ఉగ్రముగా, తీవ్రముగా ఉంటాయి. కోపంతో కూడిన రుద్రాంశ అయినందున, ఇతరులు ఆయన దగ్గరకు అభ్యాసము కొరకు (శిష్యులుగా) చేరుకోవడం చాలా కష్టం. ఆయన యొక్క ఆశయానికి వ్యతిరేకంగా ప్రవర్తించే వారిని ఆయన పూర్తిగా నాశనం చేస్తాడు.

విశేషాలు:

రుద్రాంశ సంభూతుడైన దుర్వాస మహర్షి యొక్క స్వభావ వైపరీత్యాన్ని, ఉగ్రత్వాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తోంది. ఆయనకు భౌతిక బంధాల పట్ల ఉన్న నిర్లిప్తత, వైరాగ్యానికి నిదర్శనం.

పద్యం 94

గీ. అంగదకుఁ గాక భువనము ల్మ్రింగి యుమియఁ

గలుగు సాములు కొమరు లై కాంక్ష దీర్ప

నం తకన్నను గలదె యర్థ్య మొకఁ డెందు

నత్రి తనపత్నితో విజితాశుఁ డయ్యె. 94

ప్రతిపదార్థం:

భువనముల్ = సమస్త లోకములను, మ్రింగి = లోనికి తీసుకొని, ఉమియఁగలుగు = మరల బయటికి విడువగలిగే, సాములు = సామర్థ్యము గల త్రిమూర్తులు, అంగదకున్ = శరీరమునకు/క్షుద్రమైన కోరిక కొరకు, కాక = కాకుండా (గొప్ప ప్రయోజనం కొరకు), కొమరులై = పుత్రులుగా జన్మించి, కాంక్ష = అత్రి అనసూయల కోరికను, తీర్పన్ = నెరవేర్చగా, అంతకన్నను = దానికంటే గొప్పదైన, అర్థ్యము = కోరదగినది, ఒకఁడు = ఒక్కటి, ఎందున్ = ఈ లోకంలో, కలదె = ఉన్నదా, (లేదు), అదృష్టఫలంగా,) అత్రి = అత్రి మహర్షి, తన పత్నితో = తన భార్య అనసూయతో కలిసి, విజితాశుఁడు+అయ్యెన్ = కోరికలు నెరవేరినవాడు అయ్యాడు.

తాత్పర్యం:

సమస్త లోకాలను సృష్టించి, లయం చేసి, తిరిగి సృష్టించగలిగే సామర్థ్యం గల త్రిమూర్తులు (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులు) సామాన్యమైన శరీర సుఖాల కోరిక కొరకు కాకుండా, ఆత్మజ్ఞానము/లోకకల్యాణము వంటి గొప్ప ప్రయోజనం కొరకు పుత్రులుగా జన్మించి అత్రి అనసూయల కోరికను తీర్చారు. దాని కంటే గొప్ప కోరిక ఈ లోకంలో మరేదైనా ఉన్నదా? లేదు. ఈ విధంగా అత్రి మహర్షి తన భార్యతో కలిసి కోరికలు నెరవేరిన మహనీయుడయ్యాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అత్రి అనసూయ దంపతుల తపః ఫలాన్ని, వారి భాగ్యాన్ని కీర్తిస్తోంది. త్రిమూర్తులు పుత్రులుగా లభించడం వలన వారికి లభించిన మహత్తరమైన యోగాన్ని 'విజితాశుఁడు' (జయించిన కోరికలు గలవాడు) అనే పదంతో కవి సూచించారు.

పద్యం 95

సీ. అనుభవించెను విషయమ్ముల యోగస్థుఁ

డయ్యు దత్తాత్రేయుఁ డచ్యుతుండు

విను మది యెందఱో మునికుమారులు తన్ను

బోధార్థులై సతమ్మును వరింప

నపసంగితం దెల్ప నబ్జాక రంబున

మునిఁగిన యట్లుండెఁ గొని దినమ్ము

లై నను బ్రియదర్శనాత్ము నమ్మహితాత్ము

వారలు విడ రైరి తీర మెనసి

దివ్యవర్ష శతంబు పూర్తిఁ గనునంత

సలిలము సలీలముగ ద్రోచి వెలికి వచ్చె

నొక్క కల్యాణి నారి రంభోరు నురుని

తంబ దివ్యాంబరధరం గరంబునఁ గొని. 95

ప్రతిపదార్థం:

అచ్యుతుండు = నాశము లేనివాడు/విష్ణు స్వరూపుడైన, దత్తాత్రేయుఁడు = దత్తాత్రేయుడు, యోగస్థుఁడు+అయ్యున్ = యోగములో నిమగ్నమై ఉన్నప్పటికీ, విషయమ్ములన్ = ఇంద్రియ విషయములను, అనుభవించెను = అనుభవించాడు (యోగ భ్రష్టుని వలె కనిపించాడు), వినుమది = (ఓ శ్రోత!), వినుము, ఎందఱో = చాలా మంది, మునికుమారులు = మునుల పుత్రులు/శిష్యులు, తన్నున్ = ఆ దత్తాత్రేయుని, బోధార్థులై = జ్ఞానమును కోరినవారై, సతమ్మును = ఎల్లప్పుడూ, వరింపన్ = సేవించుచుండగా, అపసంగితన్ = సంగము లేకపోవడం/నిర్లిప్తతను, తెల్పన్ = బోధించుటకు, అబ్జాకరంబునన్ = పద్మములు గల కొలనులో/జలాశయంలో, మునిఁగిన+అట్లున్+ఉండెన్ = మునిగి ఉన్నట్లుగా ఉండిపోయాడు, దినమ్ములు+ఐనను = చాలా రోజులు గడచినా, వారలు = ఆ మునికుమారులు, తీరమున్+ఎనసి = ఆ కొలను గట్టునే ఉండి, ప్రియదర్శన+ఆత్మున్ = దర్శనం ప్రియమైన ఆత్మగల, ఆ+మహిత+ఆత్మున్ = ఆ గొప్ప పురుషుని, విడరైరి = వదలిపెట్టలేదు, దివ్యవర్ష శతంబు = నూరు దివ్య సంవత్సరాలు, పూర్తిఁగనునంత = పూర్తయ్యే వరకు, సలిలము = నీటిని, సలీలముగన్ = లీలగా/ఆటగా, త్రోచి = పక్కకు నెట్టి, కరంబునన్ = చేతిలో, ఒక్క = ఒక, కల్యాణి = శుభప్రదమైన, నారిన్ = స్త్రీని, రంభ+ఊరున్ = రంభ తొడల వంటి తొడలు గలదిని, ఉరునితంబ = పెద్ద పిరుదులు గలదిని, దివ్య+అంబర+ధరన్ = దివ్యమైన వస్త్రములు ధరించిన దానిని, కొని = వెంటబెట్టుకొని, వెలికిన్+వచ్చెన్ = బయటకు వచ్చాడు.

తాత్పర్యం:

విష్ణు స్వరూపుడైన దత్తాత్రేయుడు యోగనిష్ఠలో ఉన్నప్పటికీ, లౌకిక విషయాలను అనుభవిస్తున్నట్లు కనిపించేవాడు. ఆయనను జ్ఞానోపదేశం కొరకు ఎందరో మునికుమారులు ఎల్లప్పుడూ ఆశ్రయించేవారు. వారికి నిర్లిప్తత యొక్క గొప్పదనాన్ని తెలియజెప్పడం కోసం, ఆయన ఒక పెద్ద కొలనులో మునిగినట్లుగా చాలా కాలం ఉండిపోయాడు. నూరు దివ్య సంవత్సరాలు పూర్తయ్యేవరకు, ఆయన దర్శనం కోరిన ఆ మునికుమారులు ఆ మహితాత్ముని వదలకుండా కొలను గట్టునే వేచి ఉన్నారు. చివరకు, ఆయన ఆ నీటిని లీలామాత్రంగా తొలగించి, చేతిలో రంభ వంటి తొడలు, పెద్ద పిరుదులు, దివ్య వస్త్రాలు ధరించిన ఒక అందమైన స్త్రీని వెంటబెట్టుకొని బయటకు వచ్చాడు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని అవధూత స్థితి, నిర్లిప్త యోగి లక్షణాలు ఈ పద్యంలో వర్ణించబడ్డాయి. లోకానికి వైరాగ్యాన్ని, నిస్సంగత్వాన్ని బోధించడానికి ఆయన ఇంద్రియ సుఖాలను అనుభవిస్తున్నట్లు నటించడం (లీల) ఇందులోని ప్రధాన అంశం. దివ్య వర్ష శతం (నూరు దివ్య సంవత్సరాలు) అనేది యోగనిష్ఠ యొక్క దీర్ఘకాలాన్ని సూచిస్తుంది.

నూరు దివ్య సంవత్సరాలు అనేది హిందూ పురాణాలు, ధర్మశాస్త్రాలలో ఉపయోగించే ఒక కాలమానం.

దివ్య సంవత్సరం (ఒక దేవతా సంవత్సరం): ఒక దేవతా సంవత్సరం అనేది మానవ సంవత్సరాల కాలంతో పోలిస్తే చాలా ఎక్కువ. పురాణాల ప్రకారం, దేవతలకు ఒక రోజు (పగలు, రాత్రి కలిపి) మానవులకు ఒక సంవత్సరంతో సమానం.

మానవ లెక్కల ప్రకారం: 360 మానవ సంవత్సరాలు = 1 దేవతా సంవత్సరం.

నూరు దివ్య సంవత్సరాలు లెక్క: 100 x 360 మానవ సంవత్సరాలు = 36,000 మానవ సంవత్సరాలు.

ఈ కాలం మానవ లోకానికి సంబంధించినది కాదు, దివ్య లోకానికి సంబంధించినది అని చెప్పడానికి ఈ పదాన్ని వాడారు.

పద్యం 97

ఉ. ఈగతివాని మౌనిసుతు లే మని కొల్చెద మంచు వీడిరా?

యోగమున స్వసింతునని యుజ్జ్వలు అప్పటి కైన వీడమిన్

భోగినితోడఁ గూడి యది పుక్కిటఁ బట్టి యొసంగినట్టి ది

వ్యాగమవారుణీరసము నానఁగఁ జొచ్చె సముజ్జ్వలంబుగన్ 97.

ప్రతిపదార్థం:

ఈగతివానిన్ = ఈ విధమైన ప్రవర్తన గలవానిని, మౌనిసుతులు = మునుల పుత్రులు/శిష్యులు, ఏమని = ఏమని భావించి, కొల్చెదము+అంచున్ = సేవించగలము అని, వీడిరా = వదలి వెళ్లిపోయారా? (పోలేదు), యోగమునన్ = యోగ నిష్ఠలో, వసింతును+అని = తిరిగి నివసిస్తాడు అని, యుజ్జ్వలు = గొప్ప జ్ఞానవంతులైనవారు/ప్రకాశవంతులు, అప్పటికిన్+ఐనన్ = ఆ స్థితిలో ఉన్నప్పటికీ, వీడమిన్ = వదలి పోనందున, భోగినితోడన్+కూడి = ఆ భోగకామురాలైన స్త్రీతో కలిసి, అది = ఆ స్త్రీ, పుక్కిటఁబట్టి = (తన నోటిలో) పట్టుకొని, ఒసంగినట్టి = ఇచ్చినటువంటి, దివ్య+ఆగమ+వారుణీరసము = దివ్యమైన ఆగమములచే చెప్పబడిన వారుణీ పానీయాన్ని, సముజ్జ్వలంబుగన్ = ప్రకాశవంతంగా/సంతోషంగా, ఆనఁగఁజొచ్చెన్ = త్రాగడం ప్రారంభించాడు.

తాత్పర్యం:

దివ్యమైన స్త్రీని వెంటబెట్టుకుని, లోక విరుద్ధమైన విధంగా ప్రవర్తిస్తున్న ఆ దత్తాత్రేయుని చూసి, 'ఇటువంటి వానిని మేము ఎలా సేవించగలం?' అని అనుకుని మునికుమారులు వదలి వెళ్లిపోయారా? లేదు. యోగనిష్ఠలో ఉన్న మహనీయుడు కనుక, మళ్లీ యోగాన్ని ఆశ్రయిస్తాడని నమ్మిన ఆ జ్ఞానవంతులు, ఆ స్థితిలో కూడా ఆయనను వదలిపోలేదు. అప్పుడు దత్తాత్రేయుడు ఆ భోగిని (స్త్రీ) తో కలిసి, ఆమె తన నోటిలో పట్టుకొని ఇచ్చినటువంటి దివ్యమైన వారుణీరసాన్ని (దివ్యమైన మధ్యపానీయాన్ని) అత్యంత తేజస్సుతో సంతోషంగా త్రాగడం మొదలుపెట్టాడు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ "వారుణీరసము" అనేది కేవలం మద్యాన్ని సూచించడం లేదు. ఇది యోగులు పొందే ఆంతరికమైన 'దివ్యానందం' లేదా 'పరమానందాన్ని' లోకానికి అపార్థం కలిగేలా చూపించిన దత్తాత్రేయుని లీలగా భావించాలి. శిష్యులకు నిస్సంగత్వము (అపసంగితం) ఎంత గొప్పదో నిరూపించడానికి, యోగి లోక ధర్మాలకు అతీతుడని చెప్పడానికి ఆయన ఈ విపరీతమైన చర్యలను ప్రదర్శించాడు. మునికుమారులు ఆయనను నమ్మకంతో వదలిపోకపోవడం వారి గురుభక్తిని, వివేకాన్ని తెలియజేస్తుంది.

97వ పద్యం (చంపకమాల)

పద్యం:

తన కొక కాంత యంట సుర త్రాఁగుట యంట యజస్రగీతవా

ద్యానికరసేవ యంట కొమ యంకము వామముఁ జెంది స ప్తతం

త్రిని మొరయింపఁ దన్ముఖము నిత్యము ముద్దిడు పద్దులంట చా

లు నితని శిక్ష లంచు మునులు న్మునిసూనులుఁ బాసి రా యతిన్

ప్రతిపదార్థం:

తనకు+ఒక = ఆయనకు ఒక, కాంత = స్త్రీ, యంట = ఉన్నదట, సుర = మద్యాన్ని, త్రాఁగుట = సేవించుట, యంట = జరుగునట, అజస్ర = ఎడతెగని, గీత = పాటల, వాద్య = వాద్యముల, అనికర = సమూహము యొక్క, సేవ = సేవించుట, అంట = ఉన్నదట, కొమ = యువతి, వామమున్ = ఎడమ, అంకము = ఒడిని, చెంది = చేరి, సప్తతంత్రిని = వీణను, మొరయింపన్ = మ్రోగిస్తుండగా, తత్ = ఆమె, ముఖమున్ = ముఖాన్ని, నిత్యము = ఎల్లప్పుడు, ముద్దిడు = ముద్దుపెట్టుకొను, పద్దులు = పద్ధతులు, అంట = ఉన్నాయట, ఇతని = ఈయన, శిక్షలు = అభ్యాసములు, చాలున్ = ఇవి చాలు, అంచున్ = అని, మునులున్ = ఋషులు, మునిసూనులున్ = ఋషి కుమారులు, ఆ = ఆ, యతిన్ = సన్యాసిని (దత్తాత్రేయుని), పాసిరి = విడిచిపెట్టిరి.

తాత్పర్యం:

ఆ దత్తాత్రేయునికి ఒక స్త్రీ ఉందట, ఆయన మద్యం తాగుతాడట, నిరంతరం సంగీత వాద్యాల సేవ జరుగుతుందట. ఒక యువతి తన ఎడమ ఒడిలో కూర్చుని వీణ వాయిస్తుండగా, ఆమె ముఖాన్ని నిత్యం ముద్దుపెట్టుకునే పద్ధతులు ఆయనకు ఉన్నాయట. 'ఈయన ప్రవర్తనలు (శిక్షలు) మాకు చాలు' అని భావించి, మునులు, ముని కుమారులు ఆ సన్యాసిని విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయారు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయస్వామి 'అవధూత' మార్గాన్ని అనుసరించేవారు. అవధూత అంటే లోకదృష్టిలో నింద్యమైన పనులు చేస్తూనే, అంతరంగంలో పరమాత్మతో అనుసంధానమై ఉండేవారు. ఇక్కడ కనిపించే స్త్రీ, మద్యం, భోగం వంటి చిహ్నాలు ఆయన బహిరంగ ప్రవర్తన మాత్రమే. అవి కేవలం యోగ రహస్యాలను, అద్వైత స్థితిని సూచించే ఉపకరణాలు లేదా లోకానికి పరీక్ష పెట్టడానికి చేసిన లీలలు మాత్రమే. బాహ్య దృష్టితో చూసిన మునులు ఆయన తత్వాన్ని అర్థం చేసుకోలేక, భ్రమపడి ఆయనను విడిచిపెట్టారు.

98వ పద్యం (శార్దూల విక్రీడితము)

పద్యం:

శా. తుల్యాయాసవిధిక్రియుం డని మహాత్ము న్స్వాంతమం దెంచి ని

ష్కల్యు ల్వీడినమాత్ర వానియెడ దోసం బున్న దే? వారుణీ

మాల్యామూల్య విభోగ చిహ్నముల న మ్మాన్యుండు భాసించెఁబో

లౌల్యం బేది మరుద్గతిం గలవె ? పోల స్స్పృశ్యతాస్పృశ్యతల్

ప్రతిపదార్థం:

తుల్య+ఆయాస+విధి+క్రియుండు = (యోగ సాధనలో) సమానమైన ప్రయత్నముతో కూడిన విధిని ఆచరించువాడు, అని = అని, మహాత్మున్ = ఆ మహానుభావుని, స్వాంతమున్+అందు = మనస్సులో, ఎంచి = తలచి, నిష్కల్యుల్ = నిర్మలమైన మనస్సు కలవారు (మునులు), వీడిన+మాత్ర = విడిచిపెట్టినంత మాత్రాన, వానియెడ = అతని విషయములో, దోసంబు = తప్పు, ఉన్నదే = ఉన్నదా?, వారుణీ = మద్యము, మాల్య = పూలమాలలు, అమూల్య = వెలలేని, విభోగ = భోగముల యొక్క, చిహ్నములన్ = గుర్తులను, ఆ = ఆ, మాన్యుండు = పూజింపదగినవాడు, భాసించెన్ = ప్రకాశించెను, పోల్ = అని తెలుసుకో, లౌల్యంబు = లోభం, లాలస, ఏది = ఏమున్నది, మరుత్ = వాయువు యొక్క, గతిన్ = కదలికలో, కలవె = ఉన్నవా?, పోలన్ = పోల్చుటకు, స్పృశ్యతా+అస్పృశ్యతల్ = తాకదగినది, తాకదగనిది అను భేదములు (ఆయనకు వర్తించునా?).

తాత్పర్యం:

అన్ని ప్రయత్నములతో కూడిన యోగవిధానములను అనుసరించు ఆ మహాత్ముని, స్వచ్ఛమైన మనస్సు కలవారైన మునులు విడిచిపెట్టినంత మాత్రాన, ఆయనలో ఏమైనా దోషం ఉందా? లేదు. మద్యం, మాలలు, అమూల్యమైన భోగాల గుర్తులు ధరించినప్పటికీ ఆ దత్తాత్రేయుడు నిష్కలంకంగా ప్రకాశించాడు. గాలి కదలికలో ఏమైనా లాలస ఉంటుందా? అలాగే, గాలిని తాకదగినది, తాకదగనిది అని భేదాలుగా చూడగలమా? (చూడలేము). కాబట్టి, వాయువు లాగా నిస్సంగత్వంతో ఉన్న ఆయనకు స్పృశ్యాస్పృశ్య భేదాలు వర్తించవు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని 'అసంగత్వము'ను విశదీకరిస్తుంది. గాలి అన్నిటినీ తాకినా దేనికీ అంటనట్లుగా, దత్తాత్రేయుడు బాహ్యంగా భోగ చిహ్నాలను కలిగి ఉన్నా, అంతరంగంలో వాటిపై ఎటువంటి ఆసక్తి, లోభం (లౌల్యం) లేకుండా నిష్కల్యాణుడిగా ఉన్నాడని చెప్పబడింది. ఇది అవధూత తత్త్వంలోని అంతర్గత నిర్మలత్వాన్ని, యోగ సిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తుంది.

99వ పద్యం (కంద పద్యం)

పద్యం:

క. తరుణిం గొని సుర ద్రావుచు

చిరతప మొనరంగఁ జేయు చినూర్తి సురే

శ్వరు లట్లు మోక్తు కాములు

బరువడి సేవించి రెఱిఁగి భావము వొంగన్

ప్రతిపదార్థం:

తరుణిన్ = యువతిని, కొని = తోడ్కొని, సురన్ = మద్యాన్ని, త్రావుచున్ = సేవిస్తూ, చిరతపమున్ = చాలాకాలంగా చేయు తపస్సును, ఒనరంగన్ = చక్కగా, చేయుచున్ = చేస్తుండగా, చిత్+మూర్తి = జ్ఞాన స్వరూపుడైన దత్తాత్రేయుని, సుర+ఈశ్వరులు+అట్లు = దేవతలలో శ్రేష్ఠులు కూడా, మోక్తుకాములు = మోక్షాన్ని కోరుకునేవారు, ఎఱిఁగి = (ఆయన పరతత్త్వాన్ని) తెలుసుకొని, భావము = భక్తిభావం, పొంగన్ = ఉప్పొంగగా, పరువడిన్ = గొప్ప పద్ధతితో, సేవించిరి = సేవించారు.

తాత్పర్యం:

ఒక యువతిని వెంటపెట్టుకుని, మద్యం తాగుతూనే, చిరకాలంగా చేయవలసిన తపస్సును చక్కగా ఆచరిస్తున్న జ్ఞాన స్వరూపుడైన దత్తాత్రేయుని యథార్థ తత్త్వాన్ని బాగా తెలుసుకున్న మోక్షాన్ని కోరుకునే దేవతా శ్రేష్ఠులు, భక్తిభావం ఉప్పొంగగా, అత్యంత శ్రద్ధతో సేవించారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని అవధూత తత్త్వాన్ని, ఆయన నిస్సంగత్వమును (Non-attachment) తెలియజేస్తుంది. బాహ్యంగా మద్యం సేవించడం, యువతిని కలిగి ఉండడం వంటి లోకనింద్యమైన క్రియలు కనిపిస్తున్నా, అంతర్గతంగా ఆయన జ్ఞాన స్వరూపుడని (చిన్మూర్తి) మరియు చిరకాల తపస్సును ఆచరిస్తున్నాడని చెప్పబడింది. మునులు ఆయన బాహ్య చేష్టలకు భ్రమపడి విడిచిపెట్టినా (మునుపటి పద్యాల సందర్భం), జ్ఞానము మరియు మోక్షకాంక్ష కలిగిన సురేశ్వరులు (దేవ శ్రేష్ఠులు) మాత్రం ఆయన యథార్థ స్వరూపాన్ని ఎఱిఁగి (తెలుసుకొని) సేవించడం ఇక్కడ ముఖ్య విషయం. దీని ద్వారా, దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం పొందడానికి అంతరంగ భక్తి, జ్ఞాన దృష్టి మరియు నిష్కల్మషమైన సేవ ముఖ్యం కానీ, బాహ్య చిహ్నాలు ముఖ్యం కాదని స్పష్టమవుతోంది.

100వ పద్యం (కంద పద్యం)

పద్యం:

క. బీభత్సము రూపము' గొని

యా భవ్యుఁడు యోగచర్య నటు సాగించెన్

శోభనము లొదవుఁ బాపము

లౌ భస్మము వానిఁ దలఁచినంతం బ్రజకున్

ప్రతిపదార్థం:

బీభత్సము = అసహ్యకరమైన, రూపమున్ = ఆకారాన్ని, కొని = ధరించి, ఆ = ఆ, భవ్యుఁడు = పవిత్రుడు (దత్తాత్రేయుడు), యోగచర్యన్ = యోగసాధనను, అటు = ఆ విధంగా, సాగించెన్ = కొనసాగించెను, వానిన్ = అతనిని, తలఁచినంతన్ = తలచుకున్నంత మాత్రమున, ప్రజకున్ = ప్రజలకు, శోభనములు = శుభాలు, ఒదవున్ = కలుగుతాయి, పాపములు = పాపములు, భస్మము = బూడిద, ఔన్ = అవుతాయి.

తాత్పర్యం:

ఆ పవిత్రమూర్తి (దత్తాత్రేయుడు) లోకానికి అసహ్యకరంగా కనిపించే రూపాన్ని ధరించి, తన యోగసాధనను ఆ విధంగా కొనసాగించారు. అయితే, అటువంటి ఆయనను తలచుకున్నంత మాత్రాన ప్రజలకు శుభాలు కలుగుతాయి, వారి పాపాలు బూడిదైపోతాయి.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని భిన్నరూప ప్రదర్శన వెనుక ఉన్న లోకకళ్యాణ దృష్టిని ఈ పద్యం స్పష్టం చేస్తుంది. ఆయన బాహ్య రూపాన్ని చూసి భ్రమపడవద్దని, ఆయన కేవలం తలచినంత మాత్రాననే ప్రజలకు పాపక్షాళన, శుభప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడింది. ఇది నామస్మరణ, ధ్యానం యొక్క గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది.