చతుర్థ గుచ్ఛము( ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు)

 #శ్రీదత్తభాగవతము    చతుర్థ గుచ్ఛము( ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు) 

గ్రంథకర్త: బ్రహ్మశ్రీ #తాడేపల్లిరాఘవనారాయణశాస్త్రిగారు

వ్యాఖ్యాత: ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

పద్యం 1

క. శ్రీంగితవేది విభుస్తుతి భంగీ భేదానుషక్త భవ్యస్వాంతా!

లింగోద్భవాభిధానా! సంగీతకృతావధాన! శబలవిధానా!

ప్రతిపదార్థం:

శ్రీం = శ్రీంకారముతో (లక్ష్మీ బీజాక్షరముతో), ఇంగిత = తెలియబడిన, వేది = పీఠమునందున్న, విభు = ప్రభువుయొక్క, స్తుతి = స్తోత్రముయొక్క, భంగీ = రీతుల, భేద = భేదములందు, అనుషక్త = లగ్నమైన, భవ్య = శుభకరమైన, స్వాంతా = మనస్సు కలవాడా!, లింగోద్భవాభిధానా = లింగోద్భవుడు అను పేరు గలవాడా!, సంగీత = సంగీతమునందు, కృత = చేయబడిన, అవధాన = ఏకాగ్రత కలవాడా!, శబల = చిత్రవిచిత్రమైన, విధానా = పద్ధతులు కలవాడా!

తాత్పర్యం:

శ్రీంకారముతో కూడిన మంత్రములచే స్తుతించబడే పీఠముపై వెలసిన ప్రభువును, వివిధ స్తోత్ర రీతులతో సేవించే నిర్మలమైన మనస్సు కలవాడా! ఓ లింగోద్భవేశ్వరా! సంగీతమునందు ఆసక్తి కలవాడా! ఈ విచిత్రమైన సృష్టిని నడిపించే విధానము తెలిసినవాడా! నీకు వందనములు.

విశేషాలు:

'శ్రీం' అనేది మంగళకరమైన బీజాక్షరము. ఆ బీజముతో స్తుతించబడే దైవముగా ఇక్కడ వర్ణించబడింది. భగవంతుడు నాదప్రియుడనే సత్యం ఈ పద్యంలో ప్రతిబింబిస్తుంది.

---

పద్యం 2

ఆ. అవధరింపుమయ్య యటమీది వృత్తాంత

మాదరింపుమయ్య యభవ! శరణు

దత్త దేవ చరిత తత్త్వసంగంబునఁ

దవిలి సంసృతిసృతి దవులు వదలి.

ప్రతిపదార్థం:

అభవ = పుట్టుక లేనివాడా (ఓ శివా)!, శరణు = నీవే దిక్కు, అటమీది = ఆ తరువాతి, వృత్తాంతము = కథను, అవధరింపుమయ్య = వినుము, ఆదరింపుమయ్య = కృప చూపుము, దత్తదేవ = ఓ దత్తాత్రేయ స్వామీ!, చరిత = చరిత్రయొక్క, తత్త్వ = పరమార్థముయొక్క, సంగంబునన్ = కలయిక చేత, సంసృతి = సంసారముయొక్క, సృతి = మార్గమునందలి, దవులు = బంధములను, వదలి = విడిచిపెట్టి, తవిలి = ఆసక్తుడనై.

తాత్పర్యం:

జన్మరహితుడవైన ఓ స్వామీ! నీవే మాకు శరణు. దత్తాత్రేయ స్వామి చరిత్రలోని పరమార్థముపై మనస్సు లగ్నం చేసి, సంసార వ్యామోహాలను వదిలిపెట్టి, ఆపై జరిగిన వృత్తాంతాన్ని వివరిస్తున్నాను, దయతో ఆలకించుము.

విశేషాలు:

సంసార బంధాల నుండి విముక్తి పొందడానికి భగవత్ కథా శ్రవణం ఒక ఉత్తమ మార్గమని కవి ఇక్కడ సూచించారు.

---

పద్యం 3

గీ. గురువు శిష్యుఁడు నటు చెప్పుకొను ప్రవహణ

మందుఁ దండ్రికొమారుల యలరు గోష్ఠి

న మ్మదాలసవృత్తాంత మవలితెఱఁగు

వినుచు మనుమాట పుట్టెను వినుతులార!

ప్రతిపదార్థం:

వినుతులార = విజ్ఞులైన ఓ శ్రోతలారా!, గురువు = గురువు, శిష్యుఁడున్ = శిష్యుడు, అటు = ఆ విధముగా, చెప్పుకొను = మాట్లాడుకొనే, ప్రవహణము+అందున్ = ప్రవాహము వంటి సంభాషణలో, తండ్రి+కొమారుల = తండ్రి మరియు కొడుకుల, అలరు = ఒప్పెడి, గోష్ఠిన్ = సంభాషణలో, ఆ+మదాలస+వృత్తాంతము = ఆ మదాలస చరిత్రయొక్క, అవలి+తెఱఁగు = తరువాతి వివరములను, వినుచున్ = వింటూ, మను = జీవించు, మాట = ప్రసంగము, పుట్టెను = కలిగినది.

తాత్పర్యం:

ఓ శ్రోతలారా! గురుశిష్యుల మధ్య జ్ఞానబోధ ఎలా జరుగుతుందో, అలాగే తండ్రి కొడుకుల మధ్య జరిగిన ఆ సంభాషణలో మదాలస చరిత్రకు సంబంధించిన తరువాతి విశేషాలను తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి, చర్చా ప్రవాహం మొదలయ్యింది.

విశేషాలు:

జ్ఞానాన్ని అందించే తండ్రిని గురువుగా, స్వీకరించే కుమారుడిని శిష్యుడిగా భావించడం మన సంస్కృతిలోని గొప్పదనం.

---

పద్యం 4

క. అని సూతుఁ డనఁగఁ జొచ్చెను

జనకుఁడు కొడుకు నిట్లు లడిగె సాధ్వీహసితం

బునకుం దగు కారణ ముం

డునుగద చిత్రించె మదిఁ గడున్ దనయమణీ!

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఆ విధముగా, సూతుఁడు = సూత మహర్షి, అనఁగన్+చొచ్చెన్ = చెప్పసాగాడు, జనకుఁడు = తండ్రి కొడుకున్ = కుమారుని ఇట్లు = ఈ విధముగా, అడిగెన్ = అడిగెను, తనయమణీ = ఓ కుమార రత్నమా!, సాధ్వీ = పతివ్రతయైన నీ తల్లియొక్క, హసితంబునకున్ = నవ్వునకు, తగు = సరైన, కారణము = కారణము, ఉండును+గద = ఉంటుంది కదా!, మదిన్ = నా మనస్సులో, కడున్ = మిక్కిలి, చిత్రించెన్ = ఆశ్చర్యము కలిగించినది.

తాత్పర్యం:

సూతుడు ఇట్లు చెప్పెను: అప్పుడు  తండ్రి తన కొడుకైన సుమతితో ఇలా అన్నాడు "కుమారా! నీ తల్లి అలా నవ్వడానికి వెనుక ఏదో ఒక కారణం ఉండే ఉంటుంది. ఆ నవ్వు నా మనసులో ఎంతో ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తోంది."

విశేషాలు:

జ్ఞాని అయిన మదాలస చేసే ప్రతి పని వెనుక ఒక పరమార్థం ఉంటుందని రాజు విశ్వసించాడు.

---

పద్యం 5

క. ఆ కొడుకు లెట్టివారలొ?

యా కాంతామణిచరిత్ర మా విభుకథయున్

సాకల్యముగా నొడువుము

నాకు ని్వన వేడు కయ్యె నా నతఁ డనియెన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఆ+కొడుకులు = ఆ కుమారులు, ఎట్టివారలొ = ఎటువంటి వారో?, ఆ+కాంతామణి+చరిత్ర = ఆ రత్నము వంటి స్త్రీ (మదాలస) చరిత్రను, ఆ+విభు+కథయున్ = ఆ రాజు కథను కూడా, సాకల్యముగా = సంపూర్ణముగా, ఒడువుము = చెప్పుము, నాకున్ = నాకు, వినన్ = వినడానికి, వేడుక+అయ్యెన్ = కుతూహలము కలిగెను, అనన్ = అని అడుగగా, అతఁడు = కుమారుడు, అనియెన్ = పలికెను.

తాత్పర్యం:

"ఆ మదాలస కుమారులు ఎటువంటి వారు? ఆమె చరిత్ర, ఆమె భర్త అయిన రాజు చరిత్ర అంతా నాకు వివరంగా చెప్పు. అవి వినాలని నాకు ఎంతో వేడుకగా ఉంది" అని అడగగా, సుమతి కుమారుడు ఇలా చెప్పసాగాడు.

---

పద్యం 6

శా. విక్రాంతుం డుదయింప నప్పటికె సాధ్వీతల్లజం బాతనిం

బ్రకాంతం బగు దోల నుంచి యతఁ డేడ్వన్ బాడె జోపాట లో

రీ! క్రీడానక! నామరూపములు లేనేలేని శుద్ధు న్నినున్

విక్రాంతుం డని పిల్తు రింక నృపసంవిత్కల్పితాఖ్యాసృతిన్

ప్రతిపదార్థం:

విక్రాంతుండు = విక్రాంతుడు, ఉదయింపన్ = పుట్టగా, అప్పటికె = ఆ సమయమునందే, సాధ్వీ+తల్లజంబు = పతివ్రతా శిరోమణి (మదాలస), ఆతనిన్ = ఆ బాలుని, ప్రకాంతంబు+అగు = ప్రకాశించుచున్న, దోల+నుంచి = ఉయ్యాలలో పడుకోబెట్టి, అతఁడు = ఆ బాబు, ఏడ్వన్ = ఏడుస్తుండగా, జోపాటలో = జోలపాటలో (ఇట్లు పాడెను), ఓరీ = ఓ బాలుడా!, క్రీడానక = ఆట బొమ్మ వంటివాడా!, నామ+రూపములు = పేర్లు మరియు రూపములు, లేనే+లేని = ఏ మాత్రము లేని, శుద్ధున్ = పరిశుద్ధుడవైన, నినున్ = నిన్ను, నృప = రాజుయొక్క, సంవిత్ = బుద్ధి చేత, కల్పిత = కల్పించబడిన, ఆఖ్యా = పేరుయొక్క, సృతిన్ = గుర్తు చేత, ఇంక = ఇకపై, విక్రాంతుండు+అని = విక్రాంతుడు అని, పిలుతురు = పిలుస్తారు.

తాత్పర్యం:

పెద్ద కుమారుడు విక్రాంతుడు పుట్టగానే, మదాలస వాడిని ఉయ్యాలలో వేసి జోలపాట పాడుతూ ఇలా అన్నది: "ఓ ఆట బొమ్మ వంటివాడా! నీవు పరిశుద్ధమైన ఆత్మవు. నీకు పేరు కానీ, రూపం కానీ ఏవీ లేవు. కానీ, మీ తండ్రి తన ఆలోచనతో నీకు 'విక్రాంతుడు' అని పేరు పెట్టారు. లోకమంతా నిన్ను ఆ పేరుతోనే పిలుస్తుంది."

విశేషాలు:

పిల్లలకు చిన్నతనం నుండే లౌకిక నామాలు తాత్కాలికమని, ఆత్మ స్వరూపమే శాశ్వతమని బోధించిన జ్ఞాని మదాలస.

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని మదాలస తన కుమారుడైన విక్రాంతునికి చేసిన బోధకు సంబంధించిన పద్యాల వివరణ ఇక్కడ ఉన్నది:

---

పద్యం 7

సీ. ఏడ్వకు మేడ్వకు మిది విను మో వెఱ్ఱి

యెద్దాని కీ విట్లు లేడ్చుచుంటి

వట్టి మేనికి నీకు నసలు పొంతువ లేదు

పంచాత్మకం బది పరుఁడ వీవు

విశ్వజన్మస్థితివిలయాధికరణమ

వకట నీ యేడ్పు మిథ్యయ తలంపఁ

బ్రాణాహతాకాశభవశబ్దము వివిధ

మయ్యె మహీసమూహమును బొంది

తే. వివిధతద్గుణార్థకవికల్ప్యమాన మై

యింద్రియవిషయమ్ము లిన్ని గొనము

లరయ భూతమయము లవి స్వస్వధర్మస్థి

తమ్ము లయి స్ఫురించు తథ్యములటు.

ప్రతిపదార్థం:

ఓ వెఱ్ఱి = ఓ పిచ్చివాడా!, ఏడ్వకుము + ఏడ్వకుము = ఏడవకు ఏడవకు, ఇది + వినుము = ఈ మాట వినుము, ఏ + దానికిన్ = దేని కోసమైతే, ఈవు = నీవు, ఇట్లు = ఈ విధముగా, ఏడ్చుచుంటివో = ఏడుస్తున్నావో, అట్టి + మేనికిన్ = అటువంటి శరీరానికి, నీకున్ = ఆత్మవైన నీకు, అసలు = ఏ మాత్రము, పొంతువ = సంబంధము, లేదు = లేదు, అది = ఆ దేహము, పంచాత్మకము = పంచభూతాల నిర్మితము, ఈవు = నీవు, పరుఁడవు = దేహము కంటే భిన్నమైన పరమాత్మవు, విశ్వ + జన్మ + స్థితి + విలయ + అధికరణము + అవ = ఈ జగత్తు యొక్క సృష్టి స్థితి లయాలకు మూలమైనవాడవు, అకట = అయ్యో, తలంపన్ = ఆలోచించగా, నీ + ఏడ్పు = నీవు ఏడ్చుట, మిథ్యయ = అసత్యము, ప్రాణ + ఆహత + ఆకాశ + భవ + శబ్దము = ప్రాణవాయువు చేత కొట్టబడిన ఆకాశము నుండి పుట్టిన ధ్వని, మహీ + సమూహమును = పృథివ్యాది భూతాల సముదాయాన్ని, పొంది = చేరి, వివిధము + అయ్యెన్ = రకరకాలుగా మారినది, వివిధ + తద్ + గుణ + అర్థ + కవికల్ప్యమానము + ఐ = అనేకము లైన ఆ గుణాల యొక్క అర్థాల చేత కల్పించబడినదై, ఇన్ని + గొనములు = ఇన్ని గుణములు గల, ఇంద్రియ + విషయమ్ములు = ఇంద్రియ గోచరములైన విషయములు, అరయన్ = పరిశీలించగా, భూతమయములు = పంచభూతాల స్వరూపములే, అవి = ఆ విషయాలు, స్వ + స్వ + ధర్మ + స్థితమ్ములు + అయి = తమ తమ ధర్మాలలో ఉన్నవై, తథ్యములు + అటు = సత్యముల వలె, స్ఫురించు = కనిపిస్తాయి.

తాత్పర్యం:

ఓ పిచ్చివాడా! ఏడవకు. నీవు దేని కోసమైతే ఏడుస్తున్నావో ఆ శరీరానికి, ఆత్మవైన నీకు ఏ సంబంధమూ లేదు. శరీరం పంచభూతాల కలయిక, కానీ నీవు దానికి అతీతుడైన పరమాత్మవు. సృష్టి స్థితి లయాలకు కారకుడవైన నీవు ఏడవడం కేవలం భ్రాంతి. ఆకాశము నుండి పుట్టిన శబ్దం ఇతర భూతాలతో కలిసి అనేక రకాలుగా వినిపిస్తుంది. ఈ ఇంద్రియ విషయాలన్నీ భూతమయాలే తప్ప శాశ్వతమైనవి కావు. అవి సత్యాల వలె తోచినప్పటికీ కేవలం మాయా కల్పితాలే.

విశేషాలు:

మదాలస తన కుమారునికి శైశవంలోనే 'దేహేంద్రియాల కంటే ఆత్మ వేరు' అనే సాంఖ్య యోగ రహస్యాన్ని బోధిస్తోంది. శబ్దము కేవలము ఆకాశ గుణమని, అది భౌతిక సంబంధం వల్లనే వికారము చెందుతుందని ఇక్కడ వివరించబడింది.

---

పద్యం 8

క. భూతములు దుర్బలమ్ములు

భూతములం గలసి వృద్ధిబొందును గనమే?

యీ తను వన్నజలాదుల

స్ఫీత మగుట లేదు హాని వృద్ధియు నీకున్.

ప్రతిపదార్థం:

భూతములు = పంచభూతములు, దుర్బలమ్ములు = స్వతహాగా శక్తి లేనివి (మరియు నశించేవి), భూతములన్ + కలసి = ఇతర భూతాలతో చేరినప్పుడు మాత్రమే, వృద్ధి + బొందును = పెరుగుదలను పొందుతాయి, కనమే = మనం చూడటం లేదు కదా?, ఈ + తనువు = ఈ శరీరము, అన్న + జల + ఆదులన్ = ఆహారము నీరు మొదలైన వాటి వలన, స్ఫీతము + అగుట = పెరుగుచుండును, నీకున్ = ఆత్మవైన నీకు, హాని = తగ్గుదల గానీ, వృద్ధియు = పెరుగుదల గానీ, లేదు = లేదు.

తాత్పర్యం:

భూతాలు తమంతట తాము బలహీనమైనవి. అవి ఇతర భూతాలతో కలిసినప్పుడే వృద్ధి చెందుతాయి. ఈ శరీరం కూడా అన్నపానాదుల వల్లనే పెరుగుతుంది. కానీ ఆత్మవైన నీవు నిర్వికారుడవు. నీకు పెరుగుదల కానీ, తరుగుదల కానీ ఉండవు.

విశేషాలు:

శరీరం పెరగడం లేదా తగ్గడం అనేది అన్నమయ కోశానికి సంబంధించిన ధర్మం తప్ప ఆత్మకు కాదని, ఆత్మ నిత్యము మరియు అపరిణామశీలి అని మదాలస స్పష్టం చేస్తోంది.

---

పద్యం 9

సీ. ఐన దుఃఖము దోచు టది యెట్లు లనెదవా?

లింగదేహము స్థూల మంగమందు

కలదు దానం జొచ్చి కంచుకంబునఁ బోలె

నధ్యాస, మూఢత్వ మవధరించి

తధ్యాస యనఁగ నన్యగుణంబు లన్యమం

దారోపణముసేయు టదియె భ్రాంతి

కామవైరేచ్ఛాదికము లింగగతము స్థూ

లాంగస్తవా మనోత్తుంగతాదు

తే. లన్నియును స్వాత్మగుణములం చాత్మ నిత్య

సత్యతాదులు తద్వ్యాసంజితములు.

"చేసి పేనిన సంచితోఁ జిక్కుపడితి

పొత్తినూలికాయపురువుఁ బోలి తౌర!"

ప్రతిపదార్థం:

ఐనన్ = శరీరానికి ఆత్మకు సంబంధం లేకపోతే, దుఃఖము = బాధ, తోచుట = కలగడం, అది + ఎట్లు + అనెదవా = ఎలా అని అడుగుతావా?, స్థూలము + అంగము + అందు = స్థూల శరీరము నందు, లింగదేహము = సూక్ష్మ శరీరము, కలదు = ఉన్నది, దానిన్ + చొచ్చి = దానిలో ప్రవేశించి, కంచుకంబునన్ + పోలెన్ = చొక్కా తొడిగినా విధంగా, అధ్యాస = ఒక దానిని చూసి మరొకటి అనుకోవడం, మూఢత్వము = అజ్ఞానమును, అవధరించి = పొంది, తత్ + అధ్యాస + అనగన్ = ఆ అధ్యాస అంటే ఏమిటంటే, అన్య + గుణంబులు = ఒక దాని గుణాలను, అన్యము + అందున్ = వేరొక దాని యందు,ారోపణము + చేయుట = ఆపాదించడం, అదియె = అదే, భ్రాంతి = భ్రమ, కామ + వైర + ఇచ్ఛ + ఆదికాము = కోరికలు పగ మొదలైనవి, లింగ + గతము = సూక్ష్మ శరీరానికి సంబంధించినవి, స్థూల + అంగ + స్తవ + మనః + ఉత్తుంగత + ఆదులు = స్థూల దేహానికి సంబంధించిన పొగడ్తలు మనసు యొక్క ఉద్వేగాలు మొదలైనవి, అన్నియును = ఇవన్నీ, స్వ + ఆత్మ + గుణములు + అంచు = తన ఆత్మ యొక్క గుణాలని, ఆత్మ = ఆత్మ యందలి, నిత్య + సత్యత + ఆదులు = నిత్యత్వము సత్యత్వము మొదలైనవి, తద్ + వ్యాసంజితములు = ఆ దేహమునకు అంటగట్టబడినవి, తౌర = ఓరీ!, చేసి + పేనిన = తానుగా తయారు చేసి పెంచుకున్న, సంచితోన్ = గూడుతో (కోశముతో), చిక్కుపడితి = బందీవైపోయావు, పొత్తినూలికాయ + పురువున్ + పోలితి = పట్టు పురుగు వలె తయారయ్యావు.

తాత్పర్యం:

శరీరానికి ఆత్మకు సంబంధం లేనప్పుడు మరి దుఃఖం ఎందుకు కలుగుతుంది అని నీవు అడగవచ్చు. స్థూల శరీరంలో సూక్ష్మ శరీరం ఉంటుంది. అజ్ఞానం వల్ల ఈ రెండింటినీ ఒకటిగా భావించడాన్ని 'అధ్యాస' అంటారు. ఒక దాని ధర్మాలను మరొక దానికి ఆపాదించడమే భ్రాంతి. కోరికలు, ద్వేషం వంటివి సూక్ష్మ శరీర ధర్మాలు; పొగడ్తలు, బలం వంటివి స్థూల శరీర ధర్మాలు. వీటన్నింటినీ ఆత్మకు అంటగట్టడం వల్లనే దుఃఖం కలుగుతోంది. పట్టుపురుగు తన చుట్టూ తానే గూడు అల్లుకొని అందులో బందీ అయినట్లు, నీవు కూడా నీ కర్మల చేత బద్ధుడివి అయ్యావు.

విశేషాలు:

వేదాంతంలో 'అధ్యాస' అనే ప్రక్రియను మదాలస ఇక్కడ చాలా స్పష్టంగా వివరించింది. ఆత్మ యొక్క 'సత్యత్వము' దేహానికి, దేహము యొక్క 'దుఃఖము' ఆత్మకు ఆపాదించడం వల్లనే సంసార బంధం ఏర్పడుతుందని దీని సారాంశం.

 04 వ గుచ్చము 10 –13 పద్యాలు

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని మదాలస తన కుమారుడైన విక్రాంతునికి చేసిన బోధకు సంబంధించిన పద్యాల వివరణ:

---

పద్యం 10

ఉ. శుద్ధుఁడ వక్రియుండ వటు చూడు శరీరయుగాభిమానితన్

బద్ధుఁడ నన్శుభమ్ము లశుభమ్ములు నౌ పరకర్మముల్స్వసం

బద్ధము లాచరించుకొని బాపురె పుట్టుచుఁ జచ్చుచుంటి వీ

పద్ధతి దేహదుఃఖములె పైఁ బడి నీవిగఁ దోచి త్రోచెడున్.

ప్రతిపదార్థము:

శుద్ధుఁడవు = పవిత్రుడవు, అక్రియుండవు = ఏ కర్మాచరణ లేనివాడవు, అటు = ఆ విధముగా, చూడు = గమనించుము, శరీర-యుగ + అభిమానితన్ = స్థూల సూక్ష్మ శరీరముల జంటపై గల అభిమానము చేత, బద్ధుఁడను + అను = బంధింపబడినవాడను అనుకొనుచు, శుభమ్ములు = పుణ్య కార్యములు, అశుభమ్ములు = పాప కార్యములు, ఔ = అయిన, పర-కర్మముల్ = నీకు సంబంధము లేని ఇతర కర్మలను, స్వ-సంబద్ధములు = నీకు సంబంధించినవిగా, ఆచరించుకొని = కావించుకొని, బాపురె = ఆహా (ఆశ్చర్యము), పుట్టుచున్ = జన్మించుచు, చచ్చుచుంటివి = మరణించుచున్నావు, ఈ పద్ధతి = ఈ విధముగా, దేహ-దుఃఖములే = శరీరమునకు కలిగే బాధలే, పైఁబడెన్ = నీపై పడినట్లు, నీవిగా + తోచి = నీవే అనుభవించునట్లు అనిపించి, త్రోచెడున్ = నిన్ను సంసారములోనికి నెట్టుచున్నవి.

తాత్పర్యము:

నాయనా! నీవు నిజానికి అత్యంత పవిత్రుడవు మరియు ఎటువంటి కర్మలతో సంబంధము లేనివాడవు. కానీ నీవు నీ స్థూల, సూక్ష్మ శరీరములపై పెంచుకున్న అభిమానము వల్ల బంధింపబడ్డావు. నీకు ఏమాత్రం సంబంధం లేని పుణ్యపాప కర్మలను నీవిగా భావించి, వాటిని ఆచరిస్తూ పుట్టుకలు, చావుల చక్రంలో చిక్కుకున్నావు. శరీరానికి కలిగే దుఃఖాలను నీవిగా భావించడం వల్లే ఈ బాధలన్నీ నిన్ను చుట్టుముడుతున్నాయి.

విశేషములు:

ఆత్మకు చావు పుట్టుకలు లేవని, శరీర ధర్మాలను ఆత్మకు ఆపాదించుకోవడం వల్లే జీవుడు బద్ధుడవుతాడని మదాలస ఇక్కడ వేదాంత పరమైన సత్యాన్ని బోధించినది.

---

పద్యం 11

సీ. వెక్కివెక్కి యేడ్చెద వకట నీ వెవ్వరి

వాడ వెచ్చోనుండి వచ్చినాడ

వెచ్చోటికిఁ గేగదో? యెఱుఁగవుకద యింత

కాత్మాభిమానమే యంకురించె

దల్లి యం చొక్కొంత తండ్రి యం చొకకొంత

తనయుండ నని భ్రాతలని మఱింత

పరు లని మఱికొంత పరకీయ మని స్వీయ

మని కొంత కొంత యధ్యాసలతిక

తే. యల్లిబిల్లిగ నీక మీద నల్లఁబోవు

చున్న దేమన భూతజాతోత్కరమునఁ

పెరుగనీయకు దానిఁ ద్రెంపియిడు మిపుడ

చాలుఁ జాలు లీలాలోల! బాలకుండ!

ప్రతిపదార్థము:

అకట = అయ్యో, వెక్కివెక్కి = మిక్కిలిగా, ఏడ్చెదవు = రోదించుచున్నావు, నీవు + ఎవ్వరివాడవు = నీవు ఎవరికి సంబంధించినవాడవు, ఎచ్చోనుండి = ఏ ప్రదేశము నుండి, వచ్చినాడవు = వచ్చితివో, ఎచ్చోటికిన్ = ఏ చోటుకు, ఏగెదో = వెళ్ళెదవో, ఎఱుఁగవు కద = తెలుసుకోలేవు కదా, ఇంతకున్ = ఈ లోపులోనే, ఆత్మ + అభిమానమే = దేహమే నేననే అహంకారమే, అంకురించెన్ = మొలకెత్తినది, తల్లి + అంచున్ + ఒక్కొంత = ఈమె తల్లి అని కొంచెము, తండ్రి + అంచున్ + ఒకకొంత = ఇతడు తండ్రి అని కొంత, తనయుండను + అని = నేను కుమారుడను అని, భ్రాతలు + అని = వీరు సోదరులు అని, మఱింత = ఇంకొంత, పరులు + అని = ఇతరులు అని, మఱికొంత = మరికొంత, పరకీయము + అని = ఇది పరులది అని, స్వీయము + అని = ఇది నాది అని, కొంత కొంత = కొంచెము కొంచెముగా, అధ్యాస-లతిక = భ్రమ అనే తీగ, అల్లిబిల్లిగన్ = అల్లుకుపోవుచు, ఈక మీదన్ = ఇకపై, అల్లబోవుచున్నది = అల్లుకుపోనున్నది, ఏమనన్ = ఏమని చెప్పను, భూత-జాత + ఉత్కరమునన్ = ప్రాణుల సమూహమునందు, దానిన్ = ఆ భ్రమ అనే తీగను, పెరుగనీయకు = పెరగనివ్వవద్దు, ఇపుడ = ఇప్పుడే, త్రెంపి + ఇడుము = త్రెంచివేయుము, చాలున్ + చాలున్ = ఇక చాలు, లీలా-లోల = క్రీడలందు ఆసక్తి కలవాడా, బాలకుండ = ఓ చిన్నారి కుమారుడా.

తాత్పర్యము:

ఓ బాలకుడా! నీవు ఎక్కడి నుండి వచ్చావో, ఎక్కడికి వెళ్తావో తెలియదు, కానీ అప్పుడే వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తూ దేహాభిమానాన్ని పెంచుకుంటున్నావు. తల్లి, తండ్రి, కొడుకు, సోదరులు, నాది, పరాయిది అనే భ్రమ (అధ్యాస) అనే తీగ నీలో అల్లుకుపోతోంది. ఈ సంసార వ్యామోహాన్ని పెరగనివ్వకుండా ఇప్పుడే త్రెంచివేయి. దుఃఖం అనేది ఆగంతుకమే తప్ప నీ సహజ లక్షణం కాదు.

విశేషములు:

లోకంలో సంబంధాలన్నీ 'అధ్యాస' (ఒకదానిని చూచి మరొకటిగా భ్రమించడం) వల్ల ఏర్పడతాయని, వివేకంతో దానిని తొలగించుకోవాలని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యం 12

గీ. వచ్చె దుఃఖము పోద్రోవవలె నటంచు

నడఁగె దుఃఖము భోగింతు నని తలంచు

మూఢుఁ, డనిమూఢుఁడో దుఃఖములు సుఖములుఁ

తనవి కా వని సహజమోదమున నెసఁగు.

ప్రతిపదార్థము:

దుఃఖము + వచ్చెన్ = బాధ కలిగినది, పోద్రోవవలెను + అటంచున్ = దానిని తొలగించుకోవాలి అంటూ, దుఃఖము + అడఁగెన్ = బాధ నశించినది, భోగింతును + అని = ఇక సుఖపడతాను అని, తలంచు = భావించువాడు, మూఢుఁడు = తెలివిలేనివాడు, అనిమూఢుఁడు + ఓ = వివేకి అయినవాడు (మూర్ఖుడు కానివాడు), దుఃఖములు = బాధలు, సుఖములున్ = సుఖములు, తనవి = తనకు సంబంధించినవి, కావు + అని = కావని గ్రహించి, సహజ-మోదమునన్ = తన సహజమైన ఆనందముతో, ఎసఁగున్ = ప్రకాశించును.

తాత్పర్యము:

దుఃఖం వస్తే పోగొట్టుకోవాలని, అది పోగానే సుఖపడాలని అనుకునేవాడు అజ్ఞాని. కానీ వివేకి అయినవాడు సుఖదుఃఖాలు రెండూ తనవి కావని, అవి కేవలం వచ్చిపోయేవి మాత్రమేనని గుర్తించి, తన సహజ సిద్ధమైన ఆత్మ ఆనందంలో ఓలలాడుతాడు.

విశేషములు:

అగ్నికి వేడి ఎలా సహజమో, ఆత్మకు ఆనందం అలా సహజం. దుఃఖం అనేది కేవలం బయట నుండి వచ్చిన ఆరోపణ మాత్రమే. తనపై తనకు ఉండే అపారమైన ప్రేమే ఆనందానికి మూలమని ఇక్కడ బోధించబడింది.

---

పద్యం 13

ఉ. ఆడుది కాదురా కనులయందము చూపులకోపు లెడ్డ నా

వేడుక మైనిగార మతివిస్తృత మా జఘనంబు డంబు జి

ట్టాడు చనుల్ వసాకలుష మా నొక మాంసముబొమ్మ కాదు కా

దేడుపు కాదు కాదు నిరయేల సుమీ తెగనీదు బంధమున్.

ప్రతిపదార్థము:

ఆడుది + కాదురా = ఇది స్త్రీ శరీరము కాదురా, కనుల + అందము = కళ్ళ యొక్క సౌందర్యము, చూపుల-కోపులు = చూపుల యొక్క విన్యాసములు, ఎడ్డన్ = వ్యర్థమైనవి, ఆ వేడుక = ఆ వినోదము, మై-నిగారము = శరీరపు మెరుపు, అతి-విస్తృతము = మిక్కిలి విశాలమైన, ఆ జఘనంబు = ఆ కటి ప్రదేశము, డంబు = విలాసము, జిట్టాడు = కదిలే, చనుల్ = స్తనములు, వసా-కలుషము = కొవ్వుతో మలినమైనది, ఔ = అయిన, ఒక మాంసము-బొమ్మ = ఒక మాంసపు ముద్ద మాత్రమే, కాదు కాదు = ఇది నిజమైన సుఖము కాదు, ఏడుపు = ఇది దుఃఖ హేతువు, నిరయము + ఏల = ఈ నరకము ఎందుకు, సుమీ = సుమా, బంధమున్ = సంసార బంధమును, తెగనీదు = తెగిపోనివ్వదు.

తాత్పర్యము:

కుమారా! నీవు చూస్తున్న ఈ స్త్రీ రూపం కేవలం మాంసము, రక్తము, కొవ్వుతో కూడిన ఒక బొమ్మ మాత్రమే. కళ్ళ అందం, చూపుల విన్యాసం, శరీర మెరుపు అన్నీ తాత్కాలికమైన భ్రమలు. దీనిని చూసి మోహపడటం నరకప్రాయం. ఈ వ్యామోహం సంసార బంధాన్ని తెగనివ్వదు. కావున దీనిపై ఆసక్తిని వీడవలెను.

విశేషములు:

శరీరము యొక్క అశాశ్వతత్వాన్ని, అసహ్యతను వివరించడం ద్వారా వైరాగ్యాన్ని పెంపొందించడం ఈ పద్యం యొక్క ఉద్దేశ్యం.

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవనారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని మదాలస తన కుమారుడైన విక్రాంతునికి చేసిన బోధకు సంబంధించిన పద్యాల వ్యాఖ్యలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

14. ఆటవెలది

భూమి మీఁద గీము గీముతో యానంబు

యానమందు దేహమందుఁ బురుషుఁ

డన్యుఁడుండ మమత యద్దేహమున దృఢం

బగుట మూఢభావమంతె వినవె?

ప్రతిపదార్థం:

వినవె = వినుము కుమారా, భూమి + మీఁద = నేల పైన, గీము = ఇల్లు, గీముతో = ఆ ఇంటితో పాటుగా, యానంబు = వాహనము, యానమందు = ఆ వాహనము లోపల, దేహము = శరీరము, దేహమందున్ = ఆ శరీరము లోపల, పురుషుఁడు = ఆత్మ స్వరూపుడైన పురుషుడు, అన్యుఁడు = వేరుగా, ఉండన్ = ఉండగా, ఆ + దేహమునన్ = ఆ శరీరమునందు, మమత = మమకారము, దృఢంబు = గట్టిది, అగుట = అవ్వడమనేది, మూఢ భావము + అంతె = కేవలము అవివేకమే.

తాత్పర్యం:

కుమారా! వినుము. భూమి మీద ఇల్లు ఉన్నది. ఆ ఇంటిలో వాహనము ఉన్నది. ఆ వాహనము లోపల శరీరము ఉన్నది. ఆ శరీరము లోపల ఆత్మ పురుషుడు ఉన్నాడు. ఈ విధంగా ఒకదానిలో ఒకటి ఉంటూ, ఆత్మ శరీరము కంటే వేరైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, ఆ దేహంపై దృఢమైన మమకారాన్ని పెంచుకోవడం కేవలము అజ్ఞానము మాత్రమే.

విశేషాలు:

ఆత్మ దేహము కంటే భిన్నమైనదని, అనగా లోపల ఉన్న పురుషుడు వాహనము కంటే ఎలాగైతే వేరో, అలాగే దేహము కంటే వేరని గ్రహించాలని ఇక్కడ బోధించబడినది.

---

15. సీస పద్యం

జాతి ధర్మములు ద్విజత్వాదికమ్ములు

కాణత్వ ముఖము లక్షగణ గుణము

లరుణ సీతాదికం బగు రూపు పొట్టియుఁ

బొడవు మున్నగునవి యొడలి విధము

లిచ్ఛ ద్వేషము యత్న మివి యాది యైనవి

లక్షింప సూక్ష్మాంగ లక్షణములు

మూల మజ్ఞానంబు ముడుచు నిన్నిటి నొంట

నిరతిశయంబు సాన్నిధ్య గరిమఁ

గేవలం బైన తనయందుఁ గృతకము లివి

యన్నియును భ్రాంతి దాల్పనై యకట యూరి

వారికై యేడ్వనాయె నీ వఱకు నింక

నెఱిఁగి యీ మ్ముడు లెడలింప నెంచుకొనుము.

ప్రతిపదార్థం:

ద్విజత్వ + ఆదికామ్ములు = బ్రాహ్మణత్వాది, జాతి ధర్మములు = కుల ధర్మములు, కాణత్వ = గుడ్డితనము, ముఖములు = మొదలైనవి, అక్ష = ఇంద్రియముల యొక్క, గణ = సమూహము యొక్క, గుణములు = ధర్మములు, అరుణ = ఎరుపు, సీత + ఆదికంబు + అగు = తెలుపు మొదలైనవి అయిన, రూపు = రంగు, పొట్టియున్ = పొట్టితనము, పొడవు = పొడవుతనము, మున్నగునవి = మొదలైనవన్నీ, ఒడలి = దేహము యొక్క, విధములు = రూపభేదములు, ఇచ్ఛ = కోరిక, ద్వేషము = పగ, యత్నము = ప్రయత్నము, ఇవి + ఆది + అయినవి = ఇవన్నీ కూడా, లక్షింపన్ = గమనించినచో, సూక్ష్మ + అంగ = సూక్ష్మ శరీరము యొక్క, లక్షణములు = గుర్తులు, మూలము = వీటన్నిటికీ కారణము, అజ్ఞానంబు = అవిద్య, ఇన్నిటిన్ = వీటన్నిటిని, ఒంటన్ = శరీరమునందు, ముడుచున్ = బంధించును, కేవలంబు + ఐన = అద్వితీయమైన, తన + అందున్ = తన ఆత్మయందు, నిరతిశయంబు = సాటిలేని, సాన్నిధ్య = దగ్గరగా ఉండుట అనే, గరిమన్ = మహిమ చేత, ఇవి + అన్నియును = ఇవన్నీ, కృతకములు = కల్పితములు, భ్రాంతి + తాల్పనై = భ్రమను పొందినవాడవై, అకట = అయ్యో, ఈ + వరకున్ = ఇప్పటిదాకా, ఊరి వారికిన్ = పరాయి వారి కోసం, ఏడ్వనాయెన్ = దుఃఖించవలసి వచ్చింది, ఇంకన్ = ఇప్పటికైనా, ఎఱిఁగి = తెలుసుకొని, ఈ + ముడులు = ఈ అజ్ఞానపు బంధాలను, ఎడలింపన్ = తొలగించుకోవడానికి, ఎంచుకొనుము = నిశ్చయించుకోము.

తాత్పర్యం:

కుమారా! కుల ధర్మాలు, ఇంద్రియాలలోని లోపాలు, శరీరపు రంగు, పొడవు, పొట్టి వంటివన్నీ స్థూల దేహానికి సంబంధించినవి. కోరిక, ద్వేషం, ప్రయత్నం వంటివి సూక్ష్మ శరీర లక్షణాలు. వీటన్నిటికీ మూలం అజ్ఞానం. సాటిలేని ఆత్మ సాన్నిధ్యం వల్ల ఇవన్నీ ఆత్మకే ఉన్నట్లుగా తోస్తాయి. కానీ ఇవన్నీ కల్పితాలు. ఇప్పటివరకు ఈ అజ్ఞాన భ్రాంతి వల్ల నీకు సంబంధం లేని వాటి కోసం దుఃఖించావు. ఇప్పటికైనా నిజాన్ని గ్రహించి ఈ బంధాలను వీడుము.

విశేషాలు:

ఆత్మ నిర్గుణమైనదని, దేహ ఇంద్రియ మనోగుణాలు ఆత్మకు ఆపాదించుకోవడం భ్రాంతి అని మదాలస తన కుమారునికి చక్కగా వివరించింది.

---

16. ఉత్పలమాల

ఏదియు శాశ్వతంబయిన దిందనరాదొక నీవ కాక సం

పాదితముల్పదార్థములు పాడఱుఁ జూచుచునుండ నవ్వి య

మ్మాదిరి నుండఁ గాయ మిది మ్రందు మదిం గొని యిట్టిపాట నే

డ్పేద మనంబు వృత్తులు లయింపగ నుండు మఖండ రూపతన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఒక = అద్వితీయమైన, నీవు + కాక = నీ ఆత్మ స్వరూపము తప్ప, ఇందున్ = ఈ ప్రపంచమున, ఏదియున్ = మరే వస్తువు కూడా, శాశ్వతంబు + అయినది = నిత్యమైనది, అనరాదు = అని చెప్పలేము, సంపాదితముల్ = మనం సంపాదించుకున్న, పదార్థములు = వస్తువులు, చూచుచున్ + ఉండన్ = చూస్తుండగానే, పాడఱున్ = నశించిపోవును, అవ్వి = ఆ వస్తువుల, మాదిరిన్ = విధముగానే, ఈ + కాయము + ఇది = ఈ దేహము కూడా, ఉండన్ = ఉండగా, మ్రందున్ = నశించును, మదిన్ = మనస్సులో, కొని = తలచి, ఇట్టి + పాటన్ = ఇటువంటి స్థితిలో, ఏడ్పు + ఏద = దుఃఖము ఎందుకు, మనంబు = మనస్సు యొక్క, వృత్తులు = ఆలోచనలు, లయింపగన్ = నశించగా, అఖండ + రూపతన్ = పరిపూర్ణ స్వరూపముతో, ఉండుము = ఉండుము.

తాత్పర్యం:

కుమారా! ఈ ప్రపంచంలో శాశ్వతమైనది నీ ఆత్మ ఒక్కటే. మనం సంపాదించే వస్తువులన్నీ కళ్ళముందే నశించిపోతాయి. అలాగే ఈ శరీరం కూడా ఒక రోజు నశిస్తుంది. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినప్పుడు ఇక దుఃఖానికి తావుండదు. కావున మనోవృత్తులను అణచుకొని, అఖండానంద స్వరూపుడవై ఉండుము.

విశేషాలు:

దేహము అశాశ్వతము, శాశ్వతమైన దేదియు ఈ దేహేంద్రియ సమూహమున లేదు. పుట్టుట గిట్టుటలు మనసున తలంచి మనోవృత్తులనడంచుకొని అఖండైకరసానందముగా ఉండమను వివేకము తెలియజేయబడినది.

---

17. చంపకమాల

దినదిన మిమ్మెయిం జనని దెల్పెడు బోధముతోడ వృద్ధి నం

దిన నృపసూతి కింపవ పిత్ర్య ప్రతిపాదిత భోగవస్తువుల్

ఘనమణి భూషణమ్ములు సుఖమ్ములఘుమ్ములు రాజవిద్యలుం

జనక గృహస్థ ధర్మమె రుచింపక యుండెను వెఱ్ఱియో యనన్.

ప్రతిపదార్థం:

దినదినము = ప్రతిరోజూ, ఈ + మెయిన్ = ఈ విధముగా, జనని = తల్లి (మదాలస), తెల్పెడు = చెప్పుచున్న, బోధముతోడ = జ్ఞానబోధతో, వృద్ధిన్ + అందిన = పెరిగిన, నృప + సూతికిన్ = రాజకుమారునికి (విక్రాంతునికి), పిత్ర్య = తండ్రి చేత, ప్రతిపాదిత = ఇవ్వబడిన, భోగ + వస్తువుల్ = సుఖవస్తువులు, ఇంపవు = ఇష్టము కలగలేదు, ఘన = గొప్పవైన, మణి = రత్నములు, భూషణమ్ములు = ఆభరణములు, సుఖమ్ములు = సుఖములు, అఘమ్ములు = పాపములు (లౌకిక సుఖములు), రాజ విద్యలున్ = పరిపాలనా విద్యలు, జనక = తండ్రి యొక్క, గృహస్థ ధర్మము + ఏ = సంసార ధర్మమే, వెఱ్ఱియో + అనన్ = లోకానికి వెర్రివాడా అన్నట్లుగా, రుచింపక + ఉండెను = నచ్చకుండా పోయెను.

తాత్పర్యం:

తల్లి మదాలస ప్రతిరోజూ చేస్తున్న ఈ ఆత్మజ్ఞాన బోధల వల్ల విక్రాంతుడు పెరిగి పెద్దవాడయ్యాడు. అతనికి తండ్రి ఇచ్చే భోగవస్తువులపై గానీ, రత్నాభరణాలపై గానీ, రాజవిద్యలపై గానీ ఆసక్తి కలగలేదు. లోకానికి ఒక వెర్రివాడిలా కనిపిస్తూ, తండ్రి చెప్పే గృహస్థ ధర్మాలపై కూడా రుచిని కోల్పోయాడు.

విశేషాలు:

తల్లి ఇచ్చే సంస్కారం సంతానంపై ఎంతటి ప్రభావం చూపుతుందో ఇక్కడ వివరించబడినది. లౌకిక విద్యలకంటే ఆత్మ విద్యే గొప్పదని విక్రాంతుడు భావించాడు.

 

18వ పద్యము

పాఠశాలకుఁ బోఁ డొకపాటఁ బోవ

వారిచదువులు వాని కవ్వారీ గావ

యేవపడి తిర్గివచ్చి తానెదురుసూచు

చుండు మాతృప్రబోధవాక్స్ఫూర్తి కతఁడు.

ప్రతిపదార్థము:

అతడు = ఆ విక్రాంతుడు, పాఠశాలకున్ = బడికి, పోడు = వెళ్ళడు, ఒకపాటన్ + పోవ = ఒకవేళ వెళ్ళినను, వారి + చదువులు = ఆ గురువులు చెప్పే చదువులు, వానికిన్ = అతనికి, అవ్వారీగావు = రుచించవు, యేవపడి = అసహ్యించుకొని, తిర్గివచ్చి = వెనుకకు వచ్చి, తాను, మాతృ + ప్రబోధ + వాక్ + స్ఫూర్తికిన్ = తల్లి చేసే జ్ఞానబోధా వాక్యముల ప్రభావము కోసము, ఎదురు + చూచుచున్ + ఉండున్ = నిరీక్షిస్తూ ఉంటాడు.

తాత్పర్యము:

విక్రాంతుడు పాఠశాలకు వెళ్ళడానికి ఇష్టపడడు. ఒకవేళ వెళ్ళినా అక్కడ గురువులు చెప్పే లౌకిక విద్యలు అతనికి ఏమాత్రం రుచించవు. వాటిపై అసహ్యంతో తిరిగి ఇంటికి వచ్చి, తల్లి చేసే ఆత్మజ్ఞాన బోధలను వినడానికి ఆత్రుతతో ఎదురుచూస్తుంటాడు.

విశేషములు:

తల్లి ఇచ్చే బ్రహ్మజ్ఞాన బోధల వల్ల విక్రాంతునికి లౌకిక విద్యలపై వైరాగ్యం కలిగినట్లు ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

19వ పద్యము

చోద్య మెయ్యది యేనియుఁ జూడఁడెట్టి

చొప్పు బోధములును మదిఁ జొరవు వాని

విధము తల్లికి నా తల్లివిధ మతనికి

విదితములు లోక దృష్టికి వెఱ్ఱివాఁడు.

ప్రతిపదార్థము:

ఎయ్యది + ఏనియున్ = ఏ రకమైన, చోద్యము = వింతను, చూడడు = చూడడు, ఎట్టి, చొప్పు + బోధములును = లౌకికమైన బోధలు ఏవియు, మదిన్ = మనసులో, చొరవు = ప్రవేశించవు, వాని + విధము = అతని స్థితి, తల్లికిన్ = మదాలసకు, ఆ + తల్లి + విధము = ఆ తల్లి యొక్క స్థితి, అతనికిన్ = విక్రాంతునికి, విదితములు = తెలిసినవి, లోక + దృష్టికిన్ = లోకుల చూపులో, వెఱ్ఱివాడు = పిచ్చివాడు.

తాత్పర్యము:

అతడు ఏ వింతలను చూడడు. బయట వారు చేసే ఏ బోధలు అతని మనసుకు పట్టవు. అతని మనస్సు తల్లికి, తల్లి మనస్సు అతనికి మాత్రమే తెలుసు. కానీ లోకము అతడిని ఒక వెర్రివాడిగా చూస్తుంది.

విశేషములు:

జ్ఞాని లోకానికి వెర్రివాడిలా కనిపిస్తాడనే పరమార్థం ఇందులో ఉంది.

---

20వ పద్యము

అది యట్టు లయ్యెఁబోయిం

కిది యిటు కావలెనె? యనఁగ నీ సెనయ జనం

బదనున రెండవువాఁడును

దదనుజుఁ డనఁ తగియె జనని తబ్బోధమునన్.

ప్రతిపదార్థము:

అది + అట్టులు + అయ్యెన్ + పోయింకా = మొదటివాడు అలా తయారయ్యాడు గదా, ఇది + ఇటు + కావలెనె = రెండో వాడు కూడా ఇలాగే కావాలా?, అనగన్ = అని, జనంబు = జనులు, ఈసెనయ = అసహ్యించుకొనగా, అదనున = తగిన సమయములో, రెండవువాడును = రెండవ కుమారుడు (సుబాహువు), తద్ + అనుజుడు + అనన్ = అతని తమ్ముడు (విశత్రుడు), జనని + తద్ + బోధమునన్ = తల్లి యొక్క ఆ బోధల వల్ల, తగియెన్ = అలాగే తయారైరి.

తాత్పర్యము:

మొదటివాడు వెర్రివాడయ్యాడు, రెండో వాడు కూడా అలాగే కావాలా అని జనం అనుకుంటున్నారు. కానీ తల్లి చేసిన బోధల వల్ల రెండవ కుమారుడు, మూడవ కుమారుడు కూడా అన్నగారి బాటలోనే నడిచారు.

విశేషములు:

మదాలస తన ముగ్గురు కుమారులను బ్రహ్మజ్ఞానులుగా తీర్చిదిద్దిందని భావం.

---

21వ పద్యము

ధర మేలుబంతి మేకొని

వరవడి వ్రాయనగు నట్టి వైభవమిది నాఁ

బరువడిఁ తల్లి కొమారుఁ డ

వరజుఁడు నటుగా నెటు దదవరజుఁడు దప్పున్?

ప్రతిపదార్థము:

ధరన్ = భూమిపై, మేలుబంతి = మాదిరి అక్షరాలను, మేకొని = గ్రహించి, వరవడి = దానిని అనుసరించి, వ్రాయనగున్ + అట్టి = వ్రాయదగినటువంటి, వైభవము + ఇది + నాన్ = గొప్పదనము ఇది అన్నట్లుగా, పరువడిన్ = క్రమముగా, తల్లి, కొమారుడు = పెద్ద కుమారుడు, అవరజుడున్ = తమ్ముడు, అటు + కాగా = ఆ విధంగా జ్ఞానులు కాగా, తద్ + అవరజుడు = ఆ తరువాతి తమ్ముడు, ఎటు + తప్పున్ = ఎలా తప్పించుకోగలడు?

తాత్పర్యము:

పుస్తకంలో పైన ఉన్న మేలుబంతిని చూసి కింద అక్షరాలు రాసినట్లుగా, తల్లి బోధనల వల్ల అన్నలందరూ జ్ఞానులవుతుంటే, ఆ చిన్న తమ్ముడు మాత్రం ఎలా తప్పించుకోగలడు? అతను కూడా అలాగే తయారయ్యాడు.

విశేషములు:

వరుసగా కుమారులందరూ వైరాగ్యాన్ని పొందిన క్రమాన్ని కవి చక్కని ఉదాహరణతో చెప్పారు.

---

22వ పద్యము

ఆత్మవిద్యకుఁ బట్టుగొమ్మల్లకొమ్మ

యందుఁ బొడమిన విక్రాంతుఁ డన్యుఁ డెట్లు

క్షుద్ర మౌనో? సుబాహుసాముద్రికమ్ము

మడఁచె నరు లార్వురను శత్రుమర్దనుండు.

ప్రతిపదార్థము:

ఆత్మవిద్యకున్ = ఆత్మజ్ఞానమునకు, పట్టుగొమ్మ + అల్లకొమ్మ = ఆధారమైన ఆ తల్లి మదాలస, అందున్ = ఆమె యందు, పొడమిన = పుట్టిన, విక్రాంతుడు, అన్యుడు = ఇతరుల వంటివాడు, ఎట్లు, క్షుద్రము + అవునో = అల్పమైనవాడు ఎలా అవుతాడు?, సుబాహు + సాముద్రికమ్ము = సుబాహువు తన జ్ఞానముతో, మడచెన్ = అణచివేసెను, నరులు + ఆర్వురను = ఆరుగురు అంతఃశత్రువులను (కామక్రోధాదులను), శత్రుమర్దనుండు = శత్రుమర్దనుడు (మూడవ కుమారుడు).

తాత్పర్యము:

ఆత్మవిద్యకు నెలవైన మదాలసకు పుట్టిన విక్రాంతుడు అల్పుడు ఎలా అవుతాడు? అలాగే సుబాహువు, శత్రుమర్దనుడు కూడా తమ జ్ఞానముతో కామక్రోధాది అంతఃశత్రువులను జయించారు.

విశేషములు:

పిల్లల పేర్లు విక్రాంతుడు, సుబాహువు, శత్రుమర్దనుడు అని ఉన్నా, వారు జయించినది బయటి శత్రువులను కాదు, లోపలి అరిషడ్వర్గాలను అని కవి చమత్కరించారు.

---

23వ పద్యము

బ్రహ్మవాదిని మాత రాజ్ఞి శిక్షింప సు

బ్రహ్మణ్యు లై యున్న రాజసుతులు

చైతన్యమాత్రమ్ము సత్యమ్ము బ్రహ్మ ని

ర్గుణ మదియేని స్వరూప మరియ

మృగతృష్ణి కానిభం బిది నశ్వరం బిందు

మదిఁ బెట్టి చదువు శ్రమం బదేల?

యని గురు ల్సెప్పు నయమ్ములు పలకపా

టలు పాడుదురు మదిఁ దొలకనీరు

చెప్పి చెప్పి విసివి చెప్పి రాచార్యులు

రాజుతోడ రాజ్యరమకు గాని

వంగడమ్ము పెంచు వైభవమ్మునఁ గాని

కానివారె వీ రొకం డ్లటంచు.

ప్రతిపదార్థము:

బ్రహ్మవాదిని = బ్రహ్మజ్ఞానము తెలిసిన, మాత = తల్లి, రాజ్ఞి = రాణి, శిక్షింపన్ = నేర్పగా, సుబ్రహ్మణ్యులు + ఐ + ఉన్న = పవిత్రమైన బ్రహ్మజ్ఞానులై ఉన్న, రాజసుతులు = రాజకుమారులు, చైతన్యమాత్రమ్ము = కేవల చైతన్యమే, సత్యమ్ము = సత్యమైనది, బ్రహ్మ, నిర్గుణము = గుణములు లేనిది, అదియే + నీ + స్వరూపము = అదియే నీ అసలు రూపము, అరియ = గ్రహింపగా, మృగతృష్ణి + కానిభంబు = ఎండమావి వంటిది, ఇది = ఈ లోకము, నశ్వరము = నాశనమగునది, ఇందు = దీనిపై, మదిన్ + పెట్టి = మనసు పెట్టి, చదువు = చదువుకోవడం, శ్రమము + అదేల = ఆ కష్టం ఎందుకు?, అని = అని భావిస్తూ, గురులు + చెప్పే = ఉపాధ్యాయులు చెప్పే, నయమ్ములు = నీతులు, పలకపాటలు = కేవలము పైపైన మాటలుగా, పాడుదురు = అంటారు, మదిన్ = మనసులో, తొలకనీరు = వాటిని ప్రవేశించనివ్వరు, చెప్పి + చెప్పి = పదే పదే బోధించి, విసివి = విసిగిపోయి, ఆచార్యులు = గురువులు, రాజుతోడ = ఋతధ్వజునితో, చెప్పిరి = ఇలా అన్నారు, వీరు, రాజ్యరమకున్ = రాజ్యపాలనకు, గాని = పనికిరారు, వంగడమ్ము = వంశాన్ని, పెంచు = వృద్ధి చేసే, వైభవమునకున్ = గొప్పదనానికి, గాని = పనికిరారు, కానివారె = వీరు తగనివారే, ఒకండ్లు = ఒక వింత రకమైనవారు, అటంచు = అని.

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మజ్ఞాని అయిన తల్లి దగ్గర పెరిగిన రాజకుమారులు "లోకమంతా ఎండమావి లాంటిది, కేవల చైతన్యమే సత్యం" అని నమ్ముతున్నారు. గురువులు చెప్పే రాజనీతులు వారికి వట్టి మాటలుగా అనిపిస్తున్నాయి. విసిగిపోయిన గురువులు రాజుతో "నీ కుమారులు రాజ్యపాలనకు గానీ, వంశాభివృద్ధికి గానీ పనికిరారు, వీరు వింత మనుషులు" అని చెప్పారు.

విశేషములు:

గురువుల లౌకిక విద్యకూ, తల్లి ఆధ్యాత్మిక విద్యకూ మధ్య ఉన్న సంఘర్షణ ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

24వ పద్యము

సర్వత్రో పేక్షకు లై యుర్వీసామ్రాజ్య మెనయ నొల్లనివా రీ

యుర్విపతి కేల వొడమిరొ? యుర్వీసురులిండ్ల జననమొందఁగరాదో?

ప్రతిపదార్థము:

సర్వత్ర + ఉపేక్షకులు + ఐ = అన్నింటిపై విరక్తి కలిగినవారై, ఉర్వీ + సామ్రాజ్యము = భూమండల సామ్రాజ్యాన్ని, ఎనయన్ = పొందడానికి, ఒల్లనివారు = ఇష్టపడని వీరు, ఈ + ఉర్వీపతికిన్ = ఈ రాజుకు, ఏల + పొడమిరో = ఎందుకు పుట్టారో?, ఉర్వీసురుల + ఇండ్ల = బ్రాహ్మణుల ఇళ్ళలో, జననము + పొందగన్ + రాదో = పుట్టవచ్చు కదా?

తాత్పర్యము:

అన్నింటినీ ఉపేక్షించే వీరు, రాజ్యపాలన ఇష్టం లేని వీరు ఈ రాజుకు ఎందుకు పుట్టారో? హాయిగా బ్రాహ్మణుల ఇళ్ళలో పుట్టి తపస్సు చేసుకోవచ్చు కదా అని జనం అనుకుంటున్నారు.

విశేషములు:

క్షత్రియ ధర్మం కంటే మోక్ష ధర్మంపై ఆసక్తి చూపడం పట్ల లోకాభిప్రాయం ఇక్కడ వ్యక్తమైంది.

---

25వ పద్యము

అని ప్రకృతు లాడుకొనఁగా వినివిని మదినెంచి దీనివిధ మెఱుఁగంగాఁ

జనె రాజంతిపురమ్మున కనుకూల న్మహిషిఁ జేరి యనె నవ్వులతోన్.

ప్రతిపదార్థము:

అని, ప్రకృతులు = ప్రజలు/మంత్రులు, ఆడుకొనగా = మాట్లాడుకోగా, విని + విని, మదినెంచి = మనసులో ఆలోచించి, దీని + విధము = దీని కారణము, ఎరుగంగాన్ = తెలుసుకోవడానికి, రాజు = ఋతధ్వజుడు, అంతఃపురమ్మునకున్, చనెన్ = వెళ్ళెను, అనుకూలన్ = తనకు అనుకూలవతి అయిన, మహిషిన్ = భార్యను (మదాలసను), చేరి, నవ్వులతోన్, అనెన్ = పలికెను.

తాత్పర్యము:

ప్రజలు ఇలా అనుకోవడం విని, అసలు విషయం ఏమిటో తెలుసుకుందామని రాజు అంతఃపురానికి వెళ్లి, భార్య అయిన మదాలసను చేరి నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు.

విశేషములు:

కుమారుల ప్రవర్తనపై రాజుకు కలిగిన సందేహాన్ని భార్యతో చర్చించడానికి సిద్ధమయ్యాడు.

---

26వ పద్యము

లలన! చతుర్థపుత్త్రకు నలర్కునిఁ జేయుము పేర వంటి వేమి

లలిత మర్థ మం దొద వె? మే ల వునా? పదిమందిలోన నిన్నల

కథఁ బృచ్ఛసేయు టని యాగితి నప్పటి కట్లు సేసితిన్

కలదొ? విశేష మిప్పు డనఁగాఁదగు నే విని సంతసింతు నాన్.

ప్రతిపదార్థము:

లలన = ఓ సుందరీ!, చతుర్థ + పుత్త్రకున్ = నాలుగవ కుమారుని, అలర్కునిన్ = అలర్కుడు అనే, పేరన్ + చేయుము + అంటివి = పేరు పెట్టమన్నావు, ఏమి + లలితము + అర్థము = ఏ అందమైన అర్థము, అందున్ + ఒదవెన్ = అందులో ఉంది?, మేలు + అవునా = అది మంచిదేనా?, పదిమందిలోన = అందరి ముందు, నిన్ను + అల + కథన్ = ఆ విషయమై, పృచ్ఛ + చేయుట = ప్రశ్నించుట, అని + ఆగితిన్ = అని ఆగిపోయాను, అప్పటికి + అట్లు + చేసితిన్ = అప్పుడు నీవు చెప్పినట్లే పేరు పెట్టాను, ఇప్పుడు, విశేషము + కలదో = అందులో ఏదైనా ప్రత్యేకత ఉందో, అనగాన్ + తగునే = చెప్పవచ్చునా?, విని, సంతసింతున్ + నాన్ = విని సంతోషిస్తాను అనగా.

తాత్పర్యము:

"ఓ మదాలసా! నాలుగవ వాడికి 'అలర్కుడు' అని పేరు పెట్టమన్నావు. ఆ పేరులో ఏముంది? అందరి ముందు నిన్ను అడగలేక అప్పుడు ఊరుకున్నాను. ఇప్పుడు ఆ పేరు వెనుక ఉన్న విశేషం చెబితే విని సంతోషిస్తాను" అని రాజు అడిగాడు.

విశేషములు:

ముగ్గురు కుమారులు వైరాగ్యంతో వెళ్ళిపోవడంతో, నాలుగవ వాడికైనా వింత పేరు పెట్టడం వెనుక ఉన్న మర్మం రాజు అడిగాడు.

---

27వ పద్యము

పలికెను మదాలసాదేవి పార్థివేంద్ర! వ్యావహారికకల్పన మరయ నిట్టి

దిందు నర్థమ్ము వెదకిన నేమి కలదు ఉన్నదా? యుండనిమ్ము లేదో? సెబాసు.

ప్రతిపదార్థము:

మదాలసాదేవి, పలికెన్ = పలికెను, పార్థివేంద్ర = ఓ రాజా!, అరయన్ = ఆలోచిస్తే, వ్యావహారిక + కల్పన = లోక వ్యవహారం కోసం చేసే కల్పన, ఇట్టిది = ఇటువంటిది, ఇందున్ = ఇందులో, అర్థమ్ము, వెదకినన్ = వెతికితే, ఏమి + కలదు = ఏముంటుంది?, ఉన్నదా = అర్థం ఉంటే, ఉండనిమ్ము, లేదో = లేకపోతే, సెబాసు = సరే సరి.

తాత్పర్యము:

దానికి మదాలస ఇలా అంది: "రాజా! పేర్లనేవి లోక వ్యవహారం కోసం పెట్టుకునేవి మాత్రమే. వాటిలో అర్థం వెతికితే ఏముంటుంది? ఉంటే ఉండనివ్వు, లేకపోతే సంతోషం."

విశేషములు:

నామరూపాలు అశాశ్వతమని చెప్పే వేదాంత ధోరణి మదాలస మాటల్లో కనిపిస్తుంది.

---

28వ పద్యము

మువ్వుర కీర లన్న పదము ల్సుహితార్థము లయ్యెనా? యెదో

నవ్వుల కట్టి పేరిడు మనన్మతి పుట్టెను బోవనిండు మీ

ర్నొవ్వకయుండఁ జెప్పు మన నూల్కొనుదాన వచింప వీరు పే

రెవ్వరి కిఫ్టు పెట్టవలె? నిందలివానికొ? భూతజాతికో?

ప్రతిపదార్థము:

మువ్వురకున్ = మొదటి ముగ్గురు కుమారులకు, ఈ రలు + అన్న + పదముల్ = మీరు పలికిన  ఆ పేర్లు (విక్రాంత, సుబాహు, శత్రుమర్దన), సుహిత + అర్థములు + అయ్యెనా = మంచి అర్థం ఉన్నవి అయ్యాయా?, ఏదో + నవ్వులకున్ = సరదాకు, అట్టి + పేరు + ఇడుము + అనన్ = అటువంటి పేరు పెట్టుమన్న, మతి + పుట్టెను = బుద్ధి పుట్టింది, పోవనిండు, మీరు, నొవ్వక + ఉండన్ = బాధపడకుండా, చెప్పుము + అనన్ = చెప్పమంటే, వచింపన్ = చెప్పడానికి, నూల్కొనుదానన్ = సిద్ధముగా ఉన్నాను, వీరు = ఈ పేర్లు, ఇప్పుడు, ఎవరికి + పెట్టవలె = ఎవరికి పెట్టాలి?, ఇందలి + వానికో = ఈ దేహము లోపల ఉన్న వానికా?, భూత + జాతికో = ఈ పంచభూతాల శరీరానికా?

తాత్పర్యము:

"ముగ్గురు కొడుకుల పేర్లలో మాత్రం గొప్ప అర్థాలు ఉన్నాయా? ఏదో సరదాగా ఈ పేరు పెట్టమన్నాను. సరే, మీరు అడిగారు కాబట్టి చెబుతాను. అసలు పేరు అనేది లోపల ఉన్న ఆత్మకా? లేక బయట ఉన్న శరీరానికా?" అని మదాలస ప్రశ్నించింది.

విశేషములు:

శరీరం వేరు, ఆత్మ వేరు అనే సత్యాన్ని మదాలస ఇక్కడ చర్చిస్తోంది.

---

29వ పద్యము

సాంతము భౌతికం బయిన యంగము దానికిఁ బే రిఁకేల? స

ర్వాంతరు నామరూపరహితాత్మునిఁ గా సమయమ్ము వల్కు వి

క్రాంతపదంబు తెల్పు గతిఁ గాదు జడమ్మున కద్ది పూర్ణుఁ డే

చెంతకు నెందునుండి చను జ్యేష్ఠుని పేరిటు చెల్లదేకదా?.

ప్రతిపదార్థము:

సాంతము = అంతము కలిగినది, భౌతికము + అయిన = పంచభూతాలతో కూడిన, అంగము = దేహము, దానికిన్, పేరు + ఇంకేల = పేరు ఎందుకు?, సర్వ + అంతరున్ = అందరిలో ఉండేవానిని, నామ + రూప + రహిత + ఆత్మునిన్ = పేరు రూపము లేని ఆత్మను, కాన్ = అని, సమయమ్ము = వేదము, వల్కున్ = చెబుతుంది, విక్రాంత + పదము = విక్రాంత అనే పేరు, తెల్పు + గతిన్ = తెలిపే విధంగా, జడమ్మునకున్ = చైతన్యం లేని దేహానికి, అద్ది = ఆ పేరు, కాదు, పూర్ణుడు = పరిపూర్ణుడు, ఏ + చెంతకున్ = ఏ దగ్గరకు, ఎందు + నుండి = ఎక్కడి నుండి, చనున్ = వెళతాడు?, జ్యేష్ఠుని + పేరు = పెద్దవాని పేరు, ఇటు + చెల్లదు + ఏ + కదా = ఇక్కడ సరిపోదు కదా.

తాత్పర్యము:

"ఈ దేహం నశించేది, జడమైనది. దీనికి పేరుతో పనేముంది? లోపల ఉన్న ఆత్మకు పేరూ రూపం లేవని వేదాలు చెబుతున్నాయి. విక్రాంతుడు అంటే అంతటా వెళ్ళేవాడని అర్థం. కానీ ఆత్మ పరిపూర్ణమైనది, అది ఎక్కడికి వెళుతుంది? ఎక్కడి నుండి వస్తుంది? కాబట్టి ఆ పేరు కూడా అర్థం లేనిదే కదా!" అని మదాలస వివరించింది.

విశేషములు:

ఆత్మ సర్వవ్యాప్తమని, దానికి రాకపోకలు లేవని, అందుకే లౌకికమైన పేర్లు ఆత్మకు వర్తించవని మదాలస అద్వైత సారాన్ని బోధించింది.

30వ పద్యం

ఉ. దేవ! సుబాహుఁ డంటివి ద్వితీయుని బాహులు మేనివే కదా?

జీవు డమూర్తుఁ డౌట నిది చెల్లదు వానికి పే రిఁ కొక్కఁడే

దేవుఁడు సర్వ దేహముల దీప్తుఁడు లేఁ డరి లేఁడు మిత్త్రుడే

భావన శత్రుమర్దను భవత్సుతు మూడవువానిఁ జేసితో?

ప్రతిపదార్థం:

దేవ! = ఓ రాజా!, ద్వితీయునిన్ = రెండవ కుమారుని, సుబాహుఁడు + అంటివి = సుబాహుడు అని పిలిచావు, బాహులు = భుజములు, మేనివే + కదా? = శరీరానికి సంబంధించినవి కదా?, జీవుడు = ఆత్మ, అమూర్తుఁడు + ఔటన్ = రూపము లేనివాడు కావడము చేత, ఇది = ఈ పేరు, వానికిన్ = ఆ ఆత్మకు, చెల్లదు = తగదు, పేరన్ + ఇంకొక్కఁడే = పేరుకు వేరొకడు లేడు, దేవుఁడు = ప్రకాశించే ఆత్మ, సర్వ + దేహములన్ = అన్ని శరీరముల యందు, దీప్తుఁడు = వెలుగువాడు, అరి = శత్రువు, లేఁడు = లేడు, మిత్త్రుడే = మిత్రుడు కూడా, లేఁడు = లేడు (అంతటా తనే ఉన్నప్పుడు శత్రుమిత్ర భేదం ఉండదు), భావన = అట్టి భావనతో, మూడవువానిన్ = మూడవ కుమారుడిని, భవత్ + సుతున్ = నీ కుమారుడిని, శత్రుమర్దనున్ = శత్రువులను అణచువాడు అనే పేరు గలవానినిగా, చేసితి + ఓ? = చేశావా?

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! రెండవ కుమారుడిని సుబాహుడు అన్నావు. బాహువులు అనేవి శరీరానికి సంబంధించినవి కానీ, రూపము లేని ఆత్మకు కాదు. కాబట్టి ఆ పేరు జీవుడికి వర్తించదు. ఇక మూడవ వాడిని శత్రుమర్దనుడు అన్నావు. అన్ని శరీరాలలో వెలిగే ఆత్మ ఒక్కటే అయినప్పుడు, ఇక శత్రువు ఎక్కడ? మిత్రుడు ఎక్కడ? అటువంటప్పుడు శత్రువులను సంహరించేవాడు అనే పేరు వాడికి ఎలా కుదురుతుంది?

విశేషాలు:

మదాలస ఇక్కడ అద్వైత వేదాంత ధర్మాన్ని బోధిస్తోంది. ఆత్మకు అవయవాలు లేవని, శత్రుమిత్ర భేదాలు లేవని ఆమె నిరూపిస్తోంది.

---

31వ పద్యం

మ. వ్యవహారార్థము పేరు పెట్టితిని వేదాన్తార్థ మిం దేల యం

దువో? తాదర్థ్య మలర్క నామమున లేదో? వింత లింతేల? స

ర్వవిభేదమ్ములు కల్పితమ్ములె కదా? ప్రాప్తం బెదో పల్కితిన్

భవదాత్మం బొరపొచ్చె మెంచమికి సంప్రార్థింతు భూమీశ్వరా!

ప్రతిపదార్థం:

భూమీశ్వరా! = ఓ రాజా!, వ్యవహార + అర్థము = లోక వ్యవహారము కొరకు, పేరు = నామకరణము, పెట్టితిని = చేశాను, ఇందున్ = ఈ విషయంలో, వేదాన్త + అర్థము = వేదాంత పరమైన అర్థము, ఏల? = ఎందుకు?, అందువో? = అంటావేమో?, తాదర్థ్యము = ఆ అర్థము (సార్థకత), అలర్క + నామమునన్ = అలర్కుడు అనే పేరులో, లేదో? = లేదా?, వింతలు + ఇంత + ఏల? = ఇన్ని వింతలు ఎందుకు?, సర్వ + విభేదమ్ములు = అన్ని రకాల భేదములు, కల్పితమ్ములు + ఎ + కదా? = కేవలం కల్పితాలే కదా!, ప్రాప్తంబు + ఏదో = తోచినది ఏదో, పల్కితిన్ = పలికాను, భవత్ + ఆత్మన్ = నీ మనస్సులో, పొరపొచ్చెము = తప్పుగా, ఎంచమికిన్ = అనుకోకుండా ఉండుటకు, సంప్రార్థింతున్ = వేడుకుంటున్నాను.

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! లోక వ్యవహారం కోసం పేరు పెట్టాను కానీ, ఇందులో వేదాంతం ఎందుకు అని మీరు అడగవచ్చు. అలర్కుడు అనే ఈ పేరులో కూడా ప్రత్యేకమైన అర్థం ఏమీ లేదు. లోకంలోని భేదాలన్నీ కల్పితాలే కదా! నా నోటికి వచ్చినది ఏదో పలికాను. నా మాటల వల్ల మీ మనస్సులో కలత చెందవద్దని వేడుకుంటున్నాను.

విశేషాలు:

మదాలస తన కుమారుడికి పెట్టిన 'అలర్క' అనే పేరుకు అర్థం లేదని చెబుతూనే, లోకంలోని పేర్లన్నీ కేవలం వ్యవహారం కోసమేనని స్పష్టం చేస్తోంది.

---

32వ పద్యం

గీ. భూతజాతమ్ము లెడలు సమూర్త మైన

వస్తు వెందును వాస్తవత్వంబు విడువ

దింత యెఱిఁగినవారల కిదియ మాయ

మాయురే యింత కింత విమర్శ మేల?

ప్రతిపదార్థం:

భూత + జాతమ్ములు = ప్రాణుల సమూహములు, ఎడలున్ = నశిస్తాయి, సమూర్తము + ఐన = రూపము కలిగిన, వస్తువు = పరమాత్మ తత్వము, ఎందును = ఎక్కడా, వాస్తవత్వంబున్ = సత్యత్వమును, విడువదు = వదలదు, ఇంత = ఈ విషయమును, ఎఱిఁగిన + వారలకున్ = తెలిసిన వారికి, ఇది + అ = ఇదే, మాయ = మాయ, మాయురే! = ఆహా!, ఇంతకున్ = ఈ విషయానికి, ఇంత = ఇంతటి, విమర్శము + ఏల? = చర్చ ఎందుకు?

తాత్పర్యం:

దేహాలన్నీ నశించేవే. కానీ నిరాకారమైన ఆత్మ వస్తువు ఎప్పుడూ సత్యంగానే ఉంటుంది. ఈ రహస్యం తెలిసిన వారికి ఇదంతా మాయ అని అర్థమవుతుంది. ఇంతటి చిన్న విషయానికి ఇంతటి పెద్ద చర్చ అవసరమా?

విశేషాలు:

నిత్యమైన ఆత్మకు, అనిత్యమైన దేహానికి గల తేడాను ఇక్కడ మదాలస సూచిస్తోంది.

---

33వ పద్యం

గీ. అని మహీపతి మహిషిచే నట్లు పలుకఁ

బడి మహామతి కావున పరమదయితఁ

దథ్యవాదిని మెచ్చి "తథా త దిద” మ

టంచుఁ తల యూఁచి చనియె నోయయ్య! వింటె?

ప్రతిపదార్థం:

అని = అని, మహిషిచేన్ = భార్య (మదాలస) చేత, అట్లు = ఆ విధంగా, పలుకఁబడి = చెప్పబడగా, మహీపతి = రాజు (ఋతధ్వజుడు), మహామతి = గొప్ప బుద్ధి కలవాడు, కావునన్ = కాబట్టి, పరమ + దయితన్ = తన ప్రియ భార్యను, తథ్య + వాదినిన్ = సత్యమును పలికేదానినిగా, మెచ్చి = అభినందించి, తథా = అలాగే, తత్ + ఇదము = అది ఇది కూడా, అటంచున్ = అంటూ, తల + ఊఁచి = తల ఊపి, చనియెన్ = వెళ్ళాడు, ఓ + అయ్య! = ఓ మునివర్యా!, వింటె? = విన్నావా?

తాత్పర్యం:

మదాలస ఆ విధంగా పలకగా, బుద్ధిమంతుడైన ఆ రాజు ఆమె చెప్పినది పరమ సత్యమని గ్రహించాడు. ఆమె జ్ఞానానికి మెచ్చుకుని, ఆమె మాటలకు తల ఊపి అక్కడి నుండి వెళ్ళాడు.

విశేషాలు:

ఋతధ్వజుడు కూడా జ్ఞాని కావడం వల్ల మదాలస చెప్పిన పరమార్థాన్ని సులభంగా అంగీకరించగలిగాడు.

---

34వ పద్యం

ఉ. ఇన్నెఱిఁ జూడ నోజనక! యేటికి నాకుఁ గ్రియాకలాప ము

త్పన్న యథార్థబోధునకు వైదికలౌకిక యజ్ఞ దానరా

జ్యోన్న తనాకముఖ్యముల యోగము దుఃఖమ 'కాక సౌఖ్యమే?

యెన్నఁగ సంగముం దులిచి యే నపదుఃఖసుఖంబుఁ జెందెదన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఓ + జనక! = ఓ తండ్రీ!, ఇన్ + నెఱిన్ = ఈ విధముగా, చూడన్ = ఆలోచిస్తే, ఉత్పన్న = కలిగిన, యథార్థ + బోధునకున్ = నిజమైన జ్ఞానము కలవానికి, నాకున్ = నాకు, క్రియా + కలాపము = కర్మకాండల సమూహము, ఏటికి? = ఎందుకు?, వైదిక + లౌకిక = వేద సంబంధమైన మరియు లోక సంబంధమైన, యజ్ఞ = యజ్ఞములు, దాన = దానములు, రాజ్య = రాజ్యపాలనము, ఉన్నత = గొప్పదైన, నాక = స్వర్గము, ముఖ్యముల = మొదలైన వాటి యొక్క, యోగము = సంబంధము, దుఃఖము + అ + కాక = దుఃఖమే తప్ప, సౌఖ్యమే? = సుఖమా?, ఎన్నఁగన్ = ఆలోచిస్తే, సంగమున్ = మమకారాన్ని, తులిచి = వదిలివేసి, ఏన్ = నేను, అపదుఃఖ + సుఖంబున్ = దుఃఖము లేని సుఖమును (మోక్షమును), చెందెదన్ = పొందుతాను.

తాత్పర్యం:

(ఇది సుమతి మాటలు) ఓ తండ్రీ! నిజమైన జ్ఞానము కలిగిన నాకు ఈ కర్మకాండలతో పని ఏముంది? యజ్ఞాలు, దానాలు, రాజ్యం, స్వర్గం ఇవన్నీ బంధాలే తప్ప నిజమైన సుఖాన్ని ఇవ్వవు. నేను అన్ని సంగత్వాలను వదిలివేసి, దుఃఖం లేని శాశ్వతానందాన్ని పొందుతాను.

విశేషాలు:

తల్లి మదాలస ఇచ్చిన జ్ఞానోపదేశం వల్ల అలర్కుడు చిన్నతనంలోనే వైరాగ్యాన్ని పొంది, లౌకిక సుఖాల కంటే మోక్షమే మిన్న అని భావిస్తున్నాడు.

---

35వ పద్యం

గీ. ఎప్పుడో కాదు చెందితి నిప్పుడిపుడు చించు

నిర్గుణ మ్మైన బ్రహ్మమ్ము నిరతిశయము

నింక సాధనములతోఁ బనేమి నాకు

విను నునంతర మాలర్క విభువిధమ్ము.

ప్రతిపదార్థం:

ఎప్పుడో + కాదు = ఎప్పుడో భవిష్యత్తులో కాదు, ఇప్పుడు + ఇప్పుడు + అ = ఇప్పుడే, నిరతిశయము = సాటిలేనిది, నిర్గుణము + ఐన = గుణాలు లేనిది అయిన, బ్రహ్మమ్మున్ = పరబ్రహ్మమును, చెందితిన్ = పొందాను, ఇంకన్ = ఇక మీదట, నాకున్ = నాకు, సాధనములతోన్ = ఉపాసనలతో, పని + ఏమి? = పని ఏముంది?, అనంతరము = ఆ పైన, అలర్క + విభు + విధమ్ము = అలర్క మహారాజు యొక్క వృత్తాంతము, విను = వినుము.

తాత్పర్యం:

సాటిలేని ఆ పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని నేను ఇప్పుడే గ్రహించాను. ఇక నాకు సాధనలతో పని లేదు. ఆ పైన అలర్కుడు ఏ విధంగా ప్రవర్తించాడో వినుము.

విశేషాలు:

జ్ఞానోదయం కలిగిన వానికి బాహ్య సాధనల అవసరం లేదని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

36వ పద్యం

ఉ. అంతట నొక్కనాఁడు సతి యంతిపురిన్ సుతు దోల మాచుచున్

సంతస మొప్పఁ బాడెడు పసందగు మున్పటి బాట పాట క్ష్మా

కాంతు చెవిం బడెన్ విని వికావిక లైన మనంబుతో ననెం

జెంతకుఁ జేరి మూఢ! యిటు చేతురె సంతతి నెవ్వ రేనియున్

ప్రతిపదార్థం:

అంతటన్ = ఆ తర్వాత, ఒక్క + నాఁడు = ఒక రోజు, సతి = మదాలస, అంతిపురిన్ = అంతఃపురమున, సుతున్ = కుమారుడిని, తోలము + ఆచుచున్ = ఉయ్యాల ఊపుతూ, సంతసము + ఒప్పన్ = సంతోషముగా, పసందు + అగు = చక్కని, మున్పటి = ఇంతకుముందు పాడినటువంటి, బాట = పద్ధతిలో ఉన్న, పాట = జోలపాట, క్ష్మాకాంతు = రాజు యొక్క (ఋతధ్వజుని), చెవిన్ + పడెన్ = చెవిలో పడింది, విని = అది విని, వికావికలు + ఐన = కలత చెందిన, మనంబుతోన్ = మనస్సుతో, చెంతకున్ + చేరి = ఆమె దగ్గరకు వచ్చి, అనెన్ = పలికాడు, మూఢ! = ఓ తెలివి తక్కువదానా!, ఎవ్వరు + ఏనియున్ = ఎవరైనా సరే, సంతతిన్ = పిల్లలను, ఇటు = ఈ విధముగా (వైరాగ్యవంతులుగా), చేతురె? = చేస్తారా?

తాత్పర్యం:

ఒకనాడు మదాలస తన నాలుగో కుమారుడైన అలర్కుని ఉయ్యాల ఊపుతూ, మునుపటి లాగే వైరాగ్య బోధ చేసే జోలపాట పాడుతోంది. ఆ పాట విన్న రాజు ఋతధ్వజుడు మనస్సు కలత చెంది, ఆమె దగ్గరకు వచ్చి "ఓ మూర్ఖురాలా! ఎవరైనా తమ సంతానాన్ని ఇలా సంసారానికి పనికిరాకుండా చేస్తారా?" అని నిందించాడు.

విశేషాలు:

ముగ్గురు కుమారులు ఇప్పటికే సన్న్యాసులుగా వెళ్ళిపోవడంతో, నాలుగో వాడైనా రాజ్యపాలనకు మిగలాలని రాజు ఆవేదన చెందాడు.

 

 

37వ పద్యం

చ. మును పిటువంటి బోధమున మువ్వురు బిడ్డలఁ బాడు సేసి తీ

వనుగత మైన దీతనికి నవ్విధమే యరు లెల్ల నవ్వఁ గాం

చిన చినవారి నెల్ల నిటు చెడ్డ విబోధము పాలుసేసి మానిని!

కులరాజ్య సంక్రమ మనిందిత మొందిలి నొందఁజేసెదే?

ప్రతిపదార్థం:

మునుపు = పూర్వము, ఇటువంటి = ఇటువంటి, బోధమునన్ = జ్ఞానబోధచేత, మువ్వురు + బిడ్డలన్ = ముగ్గురు కుమారులను, పాడు + చేసితివి = వ్యర్థులను చేసితివి, ఈతనికిన్ = ఈ నాలుగో కుమారునికి, అనుగతము + ఐనది = సంక్రమించినది, ఆ + విధమే = అటువంటి వైరాగ్య మార్గమే, అరులు + ఎల్లన్ = శత్రువులందరూ, నవ్వన్ = పరిహసించునట్లుగా, కాంచిన = కనినట్టి, చినవారిన్ + ఎల్లన్ = చిన్నపిల్లలనందరినీ, ఇటు = ఈ విధముగా, చెడ్డ + విబోధము + పాలు + చేసి = చెడు బోధలకు గురిచేసి, మానిని = ఓ లలనా!, కులరాజ్య + సంక్రమము = వంశపారంపర్యంగా వచ్చే రాజ్యపాలనను, అనిందితము = నింద లేనిది, ఒందిలిన్ = అంతరాయము, ఒందన్ + చేసెదే = పొందేలా చేస్తావా?

తాత్పర్యం:

"ఓ మానినీ! పూర్వం ఇలాంటి బోధలతోనే ముగ్గురు బిడ్డలను సంసారానికి కాకుండా చేశావు. ఇప్పుడు ఈ నాలుగో వాడికి కూడా అదే పద్ధతిని నేర్పుతున్నావు. మన శత్రువులు నవ్వేలా, పుట్టిన బిడ్డలనందరినీ ఇలాంటి వైరాగ్య బోధలతో పాడుచేసి, నిందారహితమైన మన వంశ రాజ్య సంక్రమణానికి అంతరాయం కలిగిస్తావా?" అని ఋతధ్వజుడు మదాలసను నిందించాడు.

విశేషములు:

మదాలస తన కుమారులకు చిన్నతనం నుండే ఆత్మజ్ఞానాన్ని బోధించి వారిని విరాగులుగా మార్చింది. ఇది రాజ్యధర్మానికి విరుద్ధమని భావించిన రాజు ఆవేదన ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

---

38వ పద్యం

క. నా మేలు దలఁచె దేనియు

నామాటకు విూర వేని నారీమణి! యిం

కీ మన చివరికొమారు

న్నే మింపు ప్రవృత్తిమార్గనిష్ఠా గోష్ఠిన్.

ప్రతిపదార్థం:

నారీమణి = ఓ వనితా శిరోమణీ!, నా + మేలు = నా శ్రేయస్సును, తలంచెదవు + ఏనియు = కోరుకున్నట్లయితే, నా + మాటకు = నా మాటకు, మీరవు + ఏని = జవదాటని పక్షంలో, ఇంకన్ = ఇకపై, ఈ + మన = మన యొక్క, చివరి + కొమారున్ = ఆఖరి కుమారుడైన అలర్కుని, ప్రవృత్తి + మార్గ + నిష్ఠా + గోష్ఠిన్ = లౌకిక ధర్మ మార్గమునందలి ఆసక్తి కలిగేలా, నేమింపు = పెంపొందించుము.

తాత్పర్యం:

"ఓ నారీమణీ! నీవు నా మేలు కోరేదానివైతే, నా మాటను గౌరవించేదానివైతే, మన ఈ చివరి కుమారుడినైనా ప్రవృత్తి మార్గంలో (రాజ్యపాలన, గృహస్థ ధర్మం) నిష్ఠ కలవానిగా పెంచు."

విశేషములు:

నివృత్తి మార్గం మోక్షానికి దారితీస్తే, ప్రవృత్తి మార్గం లోక కల్యాణానికి, వంశాభివృద్ధికి దారితీస్తుంది. రాజు ఇక్కడ లోకధర్మాన్ని కోరుతున్నాడు.

---

39వ పద్యం

గీ. కర్మమార్గము సముచ్ఛిత్తి కలుగఁబోదు

దేవి! యటు లైన మేలు కాదే? వెరవునఁ

గాంత! త్రైపిండ్యక నివృత్తి కాని గతికిఁ

గూర్చి రక్షింపుమా మనకుల మమలము.

ప్రతిపదార్థం:

దేవి = ఓ దేవీ!, కర్మమార్గము = కర్మ మార్గమునకు, సముచ్ఛిత్తి = విచ్ఛిత్తి/నాశనము, కలుగున్ + పోదు = కలగకూడదు, అటులు + ఐన = ఆ విధముగా కర్మలు సాగితే, మేలు + కాదే = శుభము కదా, కాంత = ఓ కాంతా!, వెరవునన్ = ఉపాయముతో, త్రైపిండ్యక + నివృత్తి = పితృదేవతలకు పెట్టే మూడు పిండముల విచ్ఛిత్తి, కాని + గతికిన్ = జరగని విధముగా, కూర్చి = సమకూర్చి, అమలము = నిర్మలమైన, మన + కులము = మన వంశమును, రక్షింపుమా = కాపాడుము.

తాత్పర్యం:

"ఓ దేవీ! కర్మ మార్గం నశించిపోకూడదు. లోకంలో కర్మలు సాగడమే మేలు కదా! పితృదేవతలకు పిండప్రదానం చేసే వారసుడు లేకపోతే వంశానికి గతి ఉండదు. కాబట్టి ఆ పిండ ప్రదానాది కర్మలు ఆగిపోకుండా ఉండేలా చూసి, మన నిర్మలమైన వంశాన్ని రక్షించు."

విశేషములు:

సంతానం లేకపోయినా, ఉన్న సంతానం విరాగులైనా పితృదేవతలకు పిండ ప్రదానం అందదు. దీనినే 'త్రైపిండ్యక నివృత్తి' అంటారు. అది వంశానికి దోషమని రాజు భావన.

వసు, రుద్ర, ఆదిత్య స్వరూపాలకు పితృదేవతలకు సంబంధం ఏమిటి?

జవాబు

ధర్మశాస్త్రాల ప్రకారం, శ్రాద్ధ కర్మలు ఆచరించేటప్పుడు పితృదేవతలను కేవలం వ్యక్తులుగా కాకుండా, దివ్యమైన దేవతా స్వరూపాలుగా భావించి అర్చిస్తారు. మనిషి మరణించిన తర్వాత పొందే స్థితిని బట్టి ఈ వర్గీకరణ ఉంటుంది:

పితృత్రయ స్వరూపాలు:
వసు స్వరూపం (తండ్రి):

మరణించిన తండ్రిని 'వసు'వుగా భావిస్తారు. అష్ట వసువులు భూమికి, ప్రాణానికి ఆధారభూతులు. తండ్రి మనకు ఈ దేహాన్ని ఇచ్చాడు కాబట్టి, ఆయనను వసు స్వరూపంగా అర్చిస్తారు.

రుద్ర స్వరూపం (తాత):

తండ్రికి తండ్రి అయిన తాతగారిని 'రుద్ర' స్వరూపంగా భావిస్తారు. ఏకాదశ రుద్రులు లయకారులు మరియు శక్తివంతులు. పితృలోకంలో ఆయన స్థితిని రుద్రునితో పోలుస్తారు.

ఆదిత్య స్వరూపం (ముత్తాత)

: తాతకు తండ్రి అయిన ముత్తాతగారిని 'ఆదిత్య' (సూర్య) స్వరూపంగా భావిస్తారు. ద్వాదశ ఆదిత్యులు జ్ఞానానికి, వెలుగుకు సంకేతం. తరాల క్రమంలో ఆయన అత్యున్నతమైన ఆదిత్య స్థితిని పొందుతారని నమ్మకం.

దీని వెనుక ఉన్న ఉద్దేశం:
శాశ్వతత్వం:
మనుష్యులుగా వారు మరణించినా, దేవతా స్వరూపాలుగా వారు నిత్యం ఉంటారు. మనం ఇచ్చే పిండ ప్రదానాన్ని ఈ దేవతా శక్తులే పితృదేవతలకు అందజేస్తాయని శాస్త్రం చెబుతోంది.

---

40వ పద్యం

గీ. అతివ! శాస్త్రప్రసక్తి నియ్యఖిలమునకు

వ్యావహారిక సత్యత్వ మవధరించి

యున్న ధోరణి చెడకుండ నెన్న వలయుఁ

బిన్నల కజోపదేశంబువిధ మదె కదె?

ప్రతిపదార్థం:

అతివ = ఓ వనితా!, శాస్త్ర + ప్రసక్తిన్ = శాస్త్ర చర్చల ద్వారా, ఈ + అఖిలమునకు = ఈ జగత్తు అంతటికీ, వ్యావహారిక + సత్యత్వము = లోక వ్యవహారమునందలి సత్యమును, అవధరించి = గుర్తించి, ఉన్న + ధోరణి = ఉన్న పద్ధతి, చెడకుండన్ = పాడవకుండా, ఎన్నవలయున్ = భావించాలి, పిన్నలకున్ = చిన్నపిల్లలకు, అజ + ఉపదేశంబు + విధము = బ్రహ్మజ్ఞానమును ఉపదేశించే పద్ధతి, అదే + కదె = అదే కదా! (అనగా చిన్నప్పుడే అది తగదు).

తాత్పర్యం:

"ఓ అతివా! శాస్త్ర రీత్యా ఈ జగత్తు మిథ్య కావచ్చు గాక, కానీ వ్యవహారంలో దీనికి ఒక సత్యత్వం ఉంది. ఆ లోక మర్యాద చెడకుండా మనం ప్రవర్తించాలి. పసిపిల్లలకు ఇప్పుడే పరమాత్మ బోధలు చేయడం తగదు కదా!"

విశేషములు:

అద్వైత వేదాంతం ప్రకారం జగత్తు మిథ్య అయినా, వ్యవహార దశలో కర్మలు ఆచరించక తప్పదు. చిన్నపిల్లలకు లౌకిక విద్యలు నేర్పాల్సింది పోయి బ్రహ్మవిద్య నేర్పడం అకాల బోధ అని రాజు అభిప్రాయం.

---

41వ పద్యం

సీ. భూతవర్గముల సంభూతు లై కొందఱు మానుష్యకముఁ జెంది మఱియుఁ గొంద

ఱమరలోకస్థు లై యలరుచుఁ గొందఱు పశుపక్షీ కృమిభావపరతఁ గొంద

ఱెందఱో? పెతరు లిట్లుందురు క్షుత్ క్షాము లై తృట్పరిప్లుతు లై యనిశము

సహపుణ్యు లపపుణ్యు లిహనిజ వంశ ప్ర దత్త పిండోదకా దాన కాంక్షఁ

గర్మమార్గంబునం దున్న ఘనుఁడు నరుఁడు – దేవపిత్రతిథిప్రియదీనుల కిడు

వీరలే కాక కృమికీటవిహగజాతు లెల్ల నరు నుపజీవించు నింత గనమె?

ప్రతిపదార్థం:

భూతవర్గములన్ = ప్రాణి కోటిలో, సంభూతులు + ఐ = పుట్టినవారై, కొందఱు = కొందరు, మానుష్యకమున్ = మనుష్య జన్మను, చెంది = పొంది, మఱియున్ = ఇంకా, కొందఱు = కొందరు, అమర + లోకస్థులు + ఐ = దేవలోకమున ఉన్నవారై, అలరుచున్ = విరాజిల్లుతూ, కొందఱు = కొందరు, పశు + పక్షి + కృమి + భావ + పరతన్ = పశువులు, పక్షులు, పురుగుల రూపములలో, కొందఱు = మరికొందరు, ఎందఱో = ఎంతోమంది, పెతరులు = పితృదేవతలు, ఇట్లు + ఉందురు = ఈ విధంగా ఉంటారు, క్షుత్ + క్షాములై = ఆకలితో అలమటించేవారై, తృట్ + పరిప్లుతులు + ఐ = దప్పికతో నిండినవారై, అనిశము = ఎల్లప్పుడూ, సహపుణ్యులు = పుణ్యాత్ములు, అపపుణ్యులు = పాపాత్ములు, ఇహ = ఈ లోకమునందలి, నిజ = తమ, వంశ = వంశము ద్వారా, ప్రదత్త = ఇవ్వబడే, పిండ + ఉదక + ఆదాన = పిండములను, నీళ్లను స్వీకరించాలనే, కాంక్షన్ = కోరికతో (ఉంటారు), కర్మమార్గంబునన్ + ఉన్న = కర్మ మార్గములో ఉన్న, ఘనుడు = గొప్పవాడైన, నరుడు = మనిషి, దేవ + పితృ + అతిథి + ప్రియ + దీనులకున్ = దేవతలకు, పితృదేవతలకు, అతిథులకు, ఇష్టులకు, దీనులకు, ఇడున్ = పెడతాడు, వీరలే + కాక = వీరే కాకుండా, కృమి + కీట + విహగ + జాతులు + ఎల్లన్ = పురుగులు, కీటకాలు, పక్షులు మొదలైన జాతులన్నీ, నరున్ = మనిషిని, ఉపజీవించున్ = ఆధారపడి జీవిస్తాయి, ఇంత = ఈ విషయమును, కనమె = చూడటం లేదా?

తాత్పర్యం:

"ప్రాణి కోటిలో పుట్టిన వారు కొందరు మనుష్యులుగా, కొందరు దేవతలుగా, మరికొందరు పశుపక్ష్యాదులుగా జన్మిస్తారు. పితృదేవతలు ఎందరో ఆకలి దప్పులతో అలమటిస్తూ తమ వంశీయులు ఇచ్చే పిండ తీర్థాల కోసం ఎదురుచూస్తుంటారు. కర్మ మార్గంలో ఉన్న మనిషి కేవలం దేవతలకు, పితృదేవతలకు, అతిథులకు మాత్రమే కాక, తనను ఆశ్రయించి ఉండే పశుపక్ష్యాదులకు కూడా ఆధారం అవుతాడు. ఇదంతా మనకు కనిపిస్తున్న సత్యమే కదా!"

విశేషములు:

గృహస్థాశ్రమం యొక్క గొప్పతనాన్ని ఇక్కడ వివరించబడింది. సన్న్యాసి తన ముక్తిని తాను చూసుకుంటే, గృహస్థు సమస్త జీవరాశిని పోషిస్తాడని రాజు వాదన.

 

42వ పద్యము

గీ. కనుక తన్వంగి! నా కొడుకునకుఁ జెప్పు

మైహికాముష్మిక జ్ఞానవాహిక నొగి

క్షేత్రయోను లొనర్ప నౌ చేతఁ జేసి

యాతఁడును గ్రమముక్తికి నమరుఁ గాక.

ప్రతిపదార్థము:

కనుక, తన్వంగి! = ఓ సుందరీ! (మదాలసా!), నా + కొడుకునకున్ = నా కుమారుడైన అలర్కుడికి, ఐహిక + ఆముష్మిక = ఈ లోకమునకు మరియు పరలోకమునకు సంబంధించిన, జ్ఞాన + వాహికన్ = జ్ఞానమును కలిగించే పద్ధతిని, ఒగిన్ = క్రమముగా, చెప్పుము = బోధించుము, క్షేత్ర + యోనులు = గృహస్థాశ్రమ ధర్మములను, ఒనర్పన్ + ఔ = ఆచరించదగిన, చేతన్ + చేసి = పని ద్వారా, ఆతఁడును = అతడు కూడా, క్రమముక్తికిన్ = క్రమముక్తిని పొందుటకు, అమరున్ + కాక = సమర్థుడు అవుగాక.

తాత్పర్యము:

ఓ మదాలసా! కావున నా కుమారుడికి ఈ లోకమునందు సుఖమును, పరలోకమునందు సద్గతిని కలిగించే గృహస్థ ధర్మాలను బోధించుము. అతడు ఆ కర్మ మార్గమును ఆచరిస్తూ, తద్వారా క్రమముగా మోక్షమును పొందుటకు అర్హుడు కావాలి.

విశేషములు:

గృహస్థాశ్రమం అనేది కేవలం భోగాల కోసం కాదని, అది ఇతర జీవులను పోషిస్తూ చివరకు మోక్షానికి దారి తీసే ఒక యజ్ఞమని ఋతుధ్వజుని ఆశయం.

---

43వ పద్యము

చ. అని బ్రతిమాలి చెప్పు విభునానతి నౌఁదలఁ దాల్చి ప్రీతిఁ జె

ప్పె నతనికి న్మదాలస ప్రవృత్తి పథంబున రాజనీతి స

ద్వినయముతోఁ ద్రివర్గము సృతిం జనరంజన మర్షయజ్ఞ దా

న నయము శ్రాద్ధకల్పము ఘనంబులు సాశ్రమవర్ణధర్మముల్.

ప్రతిపదార్థము:

అని = ఆ విధముగా, బ్రతిమాలి = ప్రార్థించి, చెప్పు = చెప్పినటువంటి, విభున్ + ఆనతిన్ = భర్త యొక్క ఆజ్ఞను, ఔదలన్ + తాల్చి = శిరసావహించి, మదాలస, ప్రీతిన్ = సంతోషముతో, అతనికిన్ = ఆ కుమారునికి, ప్రవృత్తి + పథంబున = ప్రవృత్తి మార్గమునందు (కర్మ మార్గమునందు), రాజనీతి, సత్ + వినయముతోన్ = మంచి వినయముతో కూడిన, త్రివర్గము = ధర్మ అర్థ కామములను, సృతిన్ = పొందే మార్గమును, జన + రంజనము = ప్రజలను మెప్పించుటను, అర్ష + యజ్ఞ = ఋషుల మార్గమున అనుసరించదగిన యజ్ఞములను, దాన + నయము = దానము చేసే పద్ధతిని, శ్రాద్ధకల్పము = పితృకార్యముల విధానమును, ఘనంబులు = గొప్పవైన, స + ఆశ్రమ + వర్ణ + ధర్మముల్ = వర్ణాశ్రమ ధర్మములను, చెప్పెన్ = బోధించెను.

తాత్పర్యము:

భర్త కోరికను గౌరవించి, మదాలస తన నాలుగవ కుమారుడైన అలర్కుడికి ప్రవృత్తి మార్గంలోని విశేషాలను బోధించింది. రాజనీతిని, వినయమును, ధర్మార్థ కామములనే త్రివర్గాలను, ప్రజారంజక పాలనను, యజ్ఞ దానాది క్రతువులను, పితృ దేవతలకు చేసే శ్రాద్ధ కర్మలను మరియు వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను వివరంగా ఉపదేశించింది.

విశేషములు:

మదాలస బ్రహ్మజ్ఞాని అయినప్పటికీ, భర్త మాటకు విలువనిచ్చి కుమారుడిని సమర్థుడైన రాజుగా తీర్చిదిద్దడానికి ఐహిక ధర్మాలను బోధించడం ఆమె పతివ్రతా ధర్మానికి నిదర్శనం.

---

44వ పద్యము

చ. గురువులు చెప్పఁగావలయు గుణ్యము లెల్లను సర్వవేత్త్రి యా

తరుణి చతుర్థపుత్రునకుఁ తా నుపదేశ మొనర్చెఁ తాన న

ప్పరముఁడు సర్వవిద్యల స్వభావముచేత వినీతుఁ డయ్యెఁ త

ద్గురువులు మెచ్చ నౌ తఱి నకుంఠక లాగ్రహణంబు సొప్పడెన్.

ప్రతిపదార్థము:

గురువులు, చెప్పన్ + కావలయు = చెప్పవలసినటువంటి, గుణ్యములు + ఎల్లను = పుణ్యప్రదమైన విద్యలన్నింటిని, సర్వవేత్త్రి + ఆ + తరుణి = సర్వము తెలిసిన ఆ మదాలస, చతుర్థ + పుత్రునకున్ = నాలుగవ కుమారునికి, తాను, ఉపదేశము + ఒనర్చెన్ = ఉపదేశమును చేసెను, తాను + అనన్ = తానే అన్నట్లుగా, ఆ + పరముఁడు = ఆ కుమారుడైన అలర్కుడు, సర్వ + విద్యలన్ = అన్ని విద్యలందు, స్వభావముచేత = పుట్టుకతోనే, వినీతురడు + అయ్యెన్ = వినయవంతుడయ్యెను, తత్ + గురువులు = ఆ గురువులు, మెచ్చన్ = అభినందించునట్లుగా, ఔ + తఱిన్ = తగిన సమయమున, అకుంఠ + కలా + గ్రహణంబు = అడ్డులేని కలా గ్రహణము, చొప్పడెన్ = సిద్ధించెను.

తాత్పర్యము:

సాధారణంగా గురువులు నేర్పవలసిన సకల విద్యలను సర్వజ్ఞురాలైన మదాలస తన కుమారుడికి ఉపదేశించింది. ఆ అలర్కుడు స్వభావరీత్యా వినయవంతుడు కావడంతో, తక్కువ కాలంలోనే గురువులు సైతం ఆశ్చర్యపోయేలా సమస్త కళలను క్షుణ్ణంగా అభ్యసించాడు.

విశేషములు:

తల్లియే మొదటి గురువు అనే సత్యాన్ని ఇక్కడ చూడవచ్చు. అలర్కుని ఏకాగ్రత, తల్లి బోధన అతడిని గొప్ప విద్యావంతుడిగా మార్చాయి.

---

45వ పద్యము

ఉ. అంతకుమున్న వోయిరి తదగ్రజు లా ముగురుం జటాలు

లై స్వాంత మరాగ మై యమర శాంతమహాటవుల జరింప భూ

కాంతున కాతఁ డొక్కరుఁడె కాన్పన నయ్యెను రాజకీయ

కార్యాంతర సాధనంబుల సహాయత కయ్యె జనంబు లౌ ననన్.

ప్రతిపదార్థము:

అంతకున్ + మున్న = అంతకు ముందే, తత్ + అగ్రజులు = అతని అన్నలు, ఆ + ముగురున్ = ఆ ముగ్గురు (విక్రాంత, సుబాహు, శత్రుమర్దనులు), జటాలురు + ఐ = జడలు ధరించినవారై (సన్న్యాసులై), స్వాంతము = మనస్సు, అరాగము + ఐ = రాగద్వేషాలు లేనిదై, అమరన్ = ఒప్పుచుండగా, శాంత + మహా + అటవులన్ = ప్రశాంతమైన గొప్ప అడవులలో, జరింపన్ = సంచరించుటకు, పోయిరి = వెళ్ళిపోయిరి, భూకాంతునకున్ = రాజుకు (ఋతుధ్వజునికి), ఆతఁడు + ఒక్కరుఁడె = ఆ అలర్కుడు ఒక్కడే, కాన్పనన్ + అయ్యెను = కుమారుడిగా మిగిలెను, రాజకీయ = రాజ్య తంత్రములకు సంబంధించిన, కార్య + అంతర = ఇతర కార్యముల యొక్క, సాధనంబుల = నిర్వహణలో, సహాయతకున్ + అయ్యెన్ = తోడ్పడెను, జనంబులు = ప్రజలు, ఔననన్ = మెచ్చుకొనునట్లుగా.

తాత్పర్యము:

అలర్కుని అన్నలు ముగ్గురూ అప్పటికే మదాలస బోధనల వల్ల వైరాగ్యం పొంది, జడలు ధరించి అడవులకు వెళ్ళిపోయారు. దానితో ఋతుధ్వజునికి అలర్కుడు ఒక్కడే అండగా నిలిచాడు. రాజ్య కార్యాలలో, పాలనలో తండ్రికి చేదోడు వాదోడుగా ఉంటూ ప్రజల మన్ననలు పొందాడు.

విశేషములు:

ఒకే తల్లి బిడ్డలైనప్పటికీ, మొదటి ముగ్గురు నివృత్తి మార్గాన్ని (వైరాగ్యం) ఎంచుకోగా, నాలుగవ వాడు తండ్రి కోరిక మేరకు ప్రవృత్తి మార్గాన్ని (రాజధర్మం) స్వీకరించాడు.

---

46వ పద్యము

ఉ. దారల సంగ్రహించెను సుతప్రకరంబులఁ గాంచె నచ్యుతున్

భూరిసదక్షిణ క్రతువిభూతులఁ గొల్చెను దండ్రియాన న

వ్వారిగ సర్వకాలములఁ బాడిమెయిన్ శిరసా వహించె నె

వ్వారును వీనిఁ బోల రన వైభవమందె నలర్కుఁ డర్కుతోన్.

ప్రతిపదార్థము:

దారలన్ = భార్యలను, సంగ్రహించెను = వివాహమాడెను, సుత + ప్రకరంబులన్ = కుమారుల సమూహమును, కాంచెన్ = పొందెను, అచ్యుతున్ = విష్ణుమూర్తిని, భూరి + సదక్షిణ = అధికమైన దక్షిణలతో కూడిన, క్రతు + విభూతులన్ = యజ్ఞ వైభవములతో, కొల్చెన్ = ఆరాధించెను, తండ్రి + ఆనన్ = తండ్రి ఆజ్ఞను, అవ్వారిగ = తక్కువ కాకుండా (నిరంతరము), సర్వ + కాలములన్ = ఎల్లప్పుడు, పాడిమెయిన్ = ధర్మముతో, శిరసా + వహించెన్ = పాటించెను, ఎవ్వారును = ఎవరూ కూడా, వీనిన్ = ఇతనిని, పోలరు + అనన్ = సాటిరారు అనేటట్లుగా, అలర్కుఁడు, అర్కుతోన్ = సూర్యునితో సమానమైన, వైభవమున్ + అందెన్ = వైభవమును పొందెను.

తాత్పర్యము:

అలర్కుడు వివాహమాడి సంతానాన్ని పొందాడు. అనేక యజ్ఞ యాగాదులు చేసి విష్ణుమూర్తిని సేవించాడు. తండ్రి ఆజ్ఞను జవదాటకుండా ధర్మబద్ధంగా పాలన చేశాడు. లోకంలో ఎవరూ అతనికి సాటిరారు అనిపించుకుంటూ, సూర్యుని వంటి తేజస్సుతో, వైభవంతో విరాజిల్లడు.

విశేషములు:

ఇక్కడ అలర్కుడు ఆదర్శ గృహస్థుగా మరియు చక్రవర్తిగా వర్ణించబడ్డాడు. సూర్యునితో పోల్చడం అతని ప్రతాపానికి, ధర్మ నిరతికి సంకేతం.

---

47వ పద్యము

మ. చిరకాలం బటు నేల నేలి చన నెంచెం బత్ని తోడ న్వనో

ర్వగ కుర్వీపతి మేల్తపం బొనరుప న్వాంఛం గుమారాభిషే

కరమావై భవ మొప్పఁ గూర్చి కనులం గాం చెన్ మహీభార మ

క్కర స్వీయాంసమునుండి సూనుభుజ మెక్కం దార్చె నిశ్చితుం డై.

ప్రతిపదార్థము:

చిర + కాలంబు = చాలా కాలము, అటు = ఆ విధముగా, నేలన్ + ఏలి = భూమిని పాలించి, ఉర్వీపతి = ఆ రాజు (ఋతుధ్వజుడు), పత్నితోడన్ = భార్యతో కలిసి, వన + ఉర్వగకున్ = అడవికి, చనన్ = వెళ్ళవలెనని, ఎంచెన్ = తలచెను, మేల్ + తపంబు = శ్రేష్ఠమైన తపస్సును, ఒనరుపన్ = చేయవలెనని, వాంఛన్ = కోరికతో, కుమార + అభిషేక = కుమారుని (అలర్కుని) పట్టాభిషేకమును, రమా + వైభవము + ఒప్పన్ = లక్ష్మీ వైభవము ఉట్టిపడేలా, కూర్చి = ఏర్పాటు చేసి, కనులన్ + కాంచెన్ = కళ్లతో చూసెను, నిశ్చితుండు + ఐ = నిశ్చింత కలిగినవాడై, మహీ + భారము = భూభారమును (రాజ్య బాధ్యతను), అక్కరన్ = తగు రీతిలో, స్వీయ + అంసము + నుండి = తన భుజము నుండి, సూను + భుజము = కుమారుని భుజము మీదికి, ఎక్కన్ + తార్చెన్ = మారేటట్లు చేసెను.

తాత్పర్యము:

చాలా కాలం రాజ్యపాలన చేసిన తర్వాత, ఋతుధ్వజుడు వానప్రస్థాశ్రమం స్వీకరించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. భార్య మదాలసతో కలిసి తపస్సు చేసుకోవడానికి అడవికి వెళ్ళాలని నిశ్చయించాడు. అందుకోసం అలర్కుడికి అత్యంత వైభవంగా పట్టాభిషేకం జరిపించాడు. తన భుజాలపై ఉన్న రాజ్య భారమనే కాడిని కుమారుని భుజాలపై ఉంచి, నిశ్చింతగా తపస్సుకు సిద్ధమయ్యాడు.

విశేషములు:

భారతీయ ధర్మం ప్రకారం సరైన సమయంలో బాధ్యతలను తర్వాతి తరానికి అప్పగించి, మోక్ష మార్గంలో పయనించడం అనే గొప్ప సంప్రదాయం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

 

48. పద్యము:

చ. దయితుని వెన్నడిం జను మదాలస త మ్మనుపంగ వచ్చు న

మ్మెయి తనయుం దగం బిలిచి మెచ్చుగ నూరడిలంగఁ బల్కి యా

పయి నొక యుంగరం బతని పాణి కలంకరణం బొనర్చి యౌ

పయికముపేర్మి నిట్టులనె భద్రము దీని నెటుల్ధరించెదో

ప్రతిపదార్థము:

దయితునిన్ = భర్తను, వెన్నడిన్ + చను = అనుసరించి వెళ్ళే, మదాలస, తమ్మున్ + అనుపంగన్ = తమను సాగనంపడానికి, వచ్చునట్టి = వస్తున్నటువంటి, ఆ + మెయిన్ = ఆ విధంగా, తనయున్ = కుమారుడైన అలర్కుని, తగన్ = తగినట్లుగా, పిలిచి, మెచ్చుగన్ = సంతోషము కలుగునట్లుగా, ఊరడిలంగన్ = ఊరడిల్లునట్లు, పల్కి = మాట్లాడి, ఆ పయిన్ = ఆ తర్వాత, ఒక + ఉంగరంబు = ఒక ఉంగరాన్ని, అతని, పాణికిన్ = చేతికి, అలంకరణంబు + ఒనర్చి = అలంకారముగా చేసి, ఔపయికము + పేర్మిన్ = తగినట్టి ప్రేమతో, ఇట్టులు + అనెన్ = ఈ విధముగా అన్నది, భద్రము = క్షేమము కలుగుగాక, దీనిన్ = ఈ ఉంగరాన్ని, ఎటుల్ + ధరించెదో = ఏ విధంగా ధరిస్తావో (జాగ్రత్తగా చూసుకో).

తాత్పర్యము:

తన భర్త అయిన ఋతుధ్వజుని అనుసరించి అడవులకు వెళ్తున్న మదాలస, తమను సాగనంపడానికి వస్తున్న కుమారుడైన అలర్కుని పిలిచి, ప్రేమగా ఊరడించి, అతని చేతికి ఒక ఉంగరాన్ని అలంకరించి, ఎంతో వాత్సల్యంతో "నాయనా! దీనిని జాగ్రత్తగా ధరించు" అని పలికింది.

విశేషాలు:

తల్లిదండ్రులు వానప్రస్థాశ్రమానికి వెళ్తున్నప్పుడు పుత్రునిపై ఉన్న మమకారము మరియు అతనికి భవిష్యత్తులో దిశానిర్దేశం చేయాలనే మదాలస యొక్క ఆకాంక్ష ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

---

49. పద్యము:

చ. కొడుక ! యశాశ్వతం బెదియుఁ గుత్సిత మంచు నెఱింగియుండి ప్రే

ముడి ముడి దీని నీ కిడెదఁబో యెది యెట్టులు వోవనైన నె

ప్పుడు నిది దాల్పు ప్రాణములు వో నవునంతకు నెంత కెంత లె

యిడుములు వచ్చిన న్విడకుమీ పొరబాటుననై న నా మతిన్.

ప్రతిపదార్థము:

కొడుక = ఓ కుమారుడా!, ఎదియున్ = ఏదైనా సరే, అశాశ్వతంబు = శాశ్వతము కానిది, కుత్సితము = నింద్యమైనది, అంచున్ = అని, ఎఱింగి + ఉండి = తెలిసి ఉండి కూడా, ప్రేముడి + ముడి = ప్రేమ అనే బంధము చేత, దీనిన్ = ఈ ఉంగరాన్ని, నీకున్ + ఇడెదన్ + పో = నీకు ఇస్తున్నాను సుమా, ఎది + ఎట్టులు + పోవనైనన్ = ఏది ఏమైనప్పటికీ, ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ, ప్రాణములు + పోనవు + అంతకున్ = ప్రాణాలు పోయే వరకు, ఇది = దీనిని, తాల్పు = ధరించుము, ఎంతకున్ + ఎంతలు = ఎంతటి గొప్పవైనా, ఇడుములు = కష్టములు, వచ్చినన్ = సంభవించినా, పొరబాటుననైన్ = పొరపాటున కూడా, నా + మతిన్ = నా మాటగా (నా ఉద్దేశ్యముగా), విడకుమీ = వదలవద్దు.

తాత్పర్యము:

"కుమారా! ఈ లోకంలో ఏదైనా అశాశ్వతమైనదే అని తెలిసినా, నీపై గల ప్రేమ కొద్దీ ఈ ఉంగరాన్ని ఇస్తున్నాను. ఏ కష్టం వచ్చినా, ప్రాణాలు పోయే పరిస్థితి ఎదురైనా, నా మాటగా దీనిని మాత్రం ఎప్పుడూ విడువవద్దు" అని మదాలస అలర్కునితో అన్నది.

విశేషాలు:

సంసారము అశాశ్వతమని తెలిసిన జ్ఞాని అయినప్పటికీ, పుత్రుని పట్ల గల మమకారం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. అలాగే ఈ ఉంగరం కేవలం ఆభరణం మాత్రమే కాదని, ఆపదలో ఆదుకునే రహస్యం అని సూచించబడింది.

---

50. పద్యము:

మ. మమతాలంబనుఁ డౌ గృహస్థుఁడు విరామం బింతయున్లేని దుః

ఖము నిక్షేపము కాన నీవు గృహసౌఖ్యం బొప్ప రాజ్యంబునే

యుమహాకాలమునం దసహ్య మెపు డయ్యుద్దామదుఃఖమ్ముచే

తము బాధించునొ, యప్డు నిన్మనుచు నేతద్వస్తు వాత్మోద్భవా!

ప్రతిపదార్థము:

మమతా + ఆలంబనుడు + ఔ = మమకారమే ఆధారముగా గల, గృహస్థుడు, విరామంబు + ఇంతయున్ + లేని = ఏమాత్రము విరామము లేని, దుఃఖము, నిక్షేపము = నిలయము, కాన = కావున, ఆత్మోద్భవా = ఓ కుమారుడా!, నీవు, గృహ + సౌఖ్యంబు + ఒప్పన్ = గృహస్థునిగా సుఖములను పొందుతూ, రాజ్యంబున్ + చేయు = రాజ్యపాలన చేసే, మహా + కాలమునందున్ = ఆ సమయంలో, ఎపుడు = ఏ సమయంలో, అసహ్యము + ఐ = భరించలేనిదై, ఆ + ఉద్దామ + దుఃఖము = ఆ అధికమైన దుఃఖము, చేతమున్ = మనస్సును, బాధించునొ = పీడిస్తుందో, అప్డు = అప్పుడు, ఏతద్ + వస్తువు = ఈ వస్తువు (ఉంగరము), నిన్ + మనుచున్ = నిన్ను కాపాడుతుంది.

తాత్పర్యము:

"ఓ కుమారా! మమకారముతో కూడిన గృహస్థునికి దుఃఖమే నిరంతర నిధి. నువ్వు రాజ్యపాలన చేస్తూ సుఖంగా ఉన్నప్పుడు, ఏదో ఒక సమయంలో భరించలేని దుఃఖం నిన్ను చుట్టుముట్టవచ్చు. అటువంటి ఆపత్కాలంలో ఈ ఉంగరం నిన్ను రక్షిస్తుంది."

విశేషాలు:

లోక రీతిని, గృహస్థాశ్రమంలో ఉండే కష్టాలను మదాలస ఇక్కడ వివరించింది. 'ఆత్మోద్భవా' అను సంబోధన కుమారుని పట్ల గల ఆత్మీయతను తెలుపుతుంది.

---

51. పద్యము:

గీ. ప్రియవియోగము గాని యప్రియకృతంబు

పీడ యెదియేనిఁ గాని నీ విత్తమెల్ల

నొక్క పరి నష్ట మగుయోగ మొకటి గాని

వచ్చెనా? మేలు గూర్చు నీ వస్తు వనఘ!

ప్రతిపదార్థము:

అనఘ = పాపము లేనివాడా!, ప్రియ + వియోగము = ఇష్టమైన వారి ఎడబాటు, కాని, అప్రియ + కృతంబు = ఇష్టం లేని వారు చేసే, పీడ = బాధ, ఎదియేనిన్ + కాని = ఏదైనా గానీ, నీ + విత్తము + ఎల్లన్ = నీ సంపద అంతా, ఒక్క + పరి = ఒక్కసారిగా, నష్టము + అగు = పోయేటటువంటి, యోగము = పరిస్థితి, ఒకటి + కాని = ఏదైనా, వచ్చెనా = సంభవించినట్లయితే, ఈ + వస్తువు = ఈ ఉంగరము, నీకు, మేలు + కూర్చున్ = మేలు చేస్తుంది.

తాత్పర్యము:

"ఓ పుణ్యాత్ముడా! ప్రియమైన వారిని కోల్పోయినా, శత్రువుల వల్ల పీడ కలిగినా, లేదా నీ సంపద అంతా ఒక్కసారిగా హరించుకుపోయినా - అటువంటి ఆపదలలో ఈ ఉంగరం నీకు మేలును కలిగిస్తుంది."

విశేషాలు:

మానవునికి కలిగే మూడు ప్రధాన కష్టాలను (బంధు వియోగం, శత్రు పీడ, ధన నష్టం) ఇక్కడ ప్రస్తావించి, ఆ సమయాల్లో ధైర్యం కోల్పోవద్దని తల్లి బోధిస్తోంది.

---

52. పద్యము:

గీ. ఉల్లకష్టమునాఁడు నీ యుంగరంబు

శుద్ధ మొనరించి చూడు తత్సూక్ష్మవర్ణ

పంక్తి నా శాసనంబు నాపదల నుడుపు

ననుచు దీవించె నతని గృహాస్థితు నొగి.

ప్రతిపదార్థము:

ఉల్ల + కష్టము + నాడు = మనస్సునకు తీవ్రమైన కష్టం కలిగిన రోజున, నీ + ఉంగరంబు = నీ ఈ ఉంగరాన్ని, శుద్ధము + ఒనరించి = శుభ్రము చేసి, చూడు, తత్ + సూక్ష్మ + వర్ణ + పంక్తి = దానిలోని చిన్నని అక్షరాల వరుస, నా + శాసనంబు = నా యొక్క ఆజ్ఞ (ఉపదేశము), ఆపదలన్ = ఆపదలను, నుడుపున్ = పోగొడుతుంది, అనుచున్ = అని చెబుతూ, గృహ + స్థితున్ = ఇంటి వద్ద ఉండబోయే, అతనిన్ = ఆ అలర్కుని, ఒగిన్ = క్రమముగా, దీవించెన్ = ఆశీర్వదించింది.

తాత్పర్యము:

"మనస్సు వికలమైనప్పుడు ఈ ఉంగరాన్ని శుభ్రం చేసి అందులోని సూక్ష్మమైన అక్షరాలను చూడు. అందులో ఉన్న నా ఉపదేశం నీ ఆపదలను తొలగిస్తుంది" అని చెబుతూ, గృహస్థునిగా ఉండబోయే కుమారుని మదాలస దీవించింది.

విశేషాలు:

ఉంగరమునందు మదాలస తన కుమారుని కోసం ఒక పరమార్థ సందేశాన్ని నిక్షిప్తం చేసిందని ఇక్కడ మనకు అర్థమవుతుంది. ఆపదలో బుద్ధిని స్థిరంగా ఉంచుకోవడమే నిజమైన రక్షణ.

---

53. పద్యము:

ఆ. కొడుకుఁ గౌఁగిలించుకొని తలిదండ్రులు

మేలి దీవనల సమీహితార్థుఁ

జేసి పోయి రెలఁ జెన్నొంద నటవుల

కాత్మనీనకృతికి నైరి వారు.

ప్రతిపదార్థము:

తలిదండ్రులు, కొడుకున్ = కుమారుని, కౌగిలించుకొని, మేలి + దీవనలన్ = శ్రేష్ఠమైన ఆశీస్సులతో, సమీహిత + అర్థున్ = కోరిన కోరికలు సిద్ధించిన వానిగా, చేసి, ఎలన్ = సంతోషముతో, చెన్నొందన్ = ప్రకాశించేటట్లుగా, అటవులకున్ = అడవులకు, పోయిరి = వెళ్ళారు, వారు, ఆత్మనీన + కృతికిన్ = ఆత్మకు హితమైన కార్యము (తపస్సు) కోసం, ఐరి = పూనుకున్నారు.

తాత్పర్యము:

తల్లిదండ్రులైన ఋతధ్వజ మదాలసలు కుమారుని కౌగిలించుకొని, దీవించి, అతనిని సంతృప్తుని చేశారు. అనంతరం వారు ఆత్మశ్రేయస్సు కోసం, తపస్సు ఆచరించడానికి సంతోషంగా అడవులకు వెళ్ళారు.

విశేషాలు:

లోకధర్మాన్ని అనుసరించి పుత్రుని బాధ్యతలను అప్పగించి, మోక్ష మార్గమైన వానప్రస్థాశ్రమానికి వారు వెళ్ళడం ఇక్కడ వర్ణించబడింది. 'ఆత్మనీనకృతి' అనగా ఆత్మజ్ఞానము లేదా తపస్సు అని భావము.

 

54వ పద్యము

ఉ. అల్ల యలర్కుఁడుం బ్రజల నాత్మజుల స్వలె నీతియుక్తి ధ

ర్మోల్లసనంబునం దగు మహోన్నతి నేలె స్వకర్మ మెవ్వరే

నొల్ల మనంగ రాదు సుజనోచ్ఛ్రయ సంపద దుష్టదండమున్

సల్లలితంబు లౌ సరణి సల్పె మఖమ్ముల వేల్పు లుబ్బఁగన్.

ప్రతిపదార్థము:

అల్ల+అలర్కుఁడున్ = ఆ ప్రసిద్ధుడైన అలర్కుడు, ప్రజలన్ = ప్రజలను, ఆత్మజులన్+వలెన్ = తన కుమారుల వలె, నీతి+యుక్తి = నీతితో కూడిన విధానముతో, ధర్మ+ఉల్లసనంబునన్ = ధర్మము ప్రకాశించునట్లుగా, తగు = తగినట్టి, మహోన్నతిన్ = గొప్ప వైభవముతో, ఏలెన్ = పరిపాలించెను, స్వ+కర్మము = తన ధర్మమును/కర్తవ్యమును, ఎవ్వరేని = ఎవరైనను, ఒల్లము+అనంగన్+రాదు = అంగీకరించము అని అనకూడదు, సుజన+ఉచ్ఛ్రయ = సత్పురుషుల యొక్క అభ్యుదయమును/అభివృద్ధిని, సంపదన్ = ఐశ్వర్యమును, దుష్ట+దండమున్ = దుష్టులను శిక్షించుటను, సల్లలితంబులు+ఔ = మిక్కిలి మనోజ్ఞమైన, సరణిన్ = మార్గమున, సల్పెన్ = చేసెను, మఖమ్ములన్ = యజ్ఞముల ద్వారా, వేల్పులు = దేవతలు, ఉబ్బఁగన్ = సంతోషించునట్లుగా.

తాత్పర్యము:

ఆ అలర్క మహారాజు తన ప్రజలను కన్నబిడ్డల వలె భావిస్తూ, నీతిని ధర్మాన్ని అనుసరిస్తూ గొప్పగా పరిపాలించాడు. తన కర్తవ్యాన్ని ఎవరూ కాదనరాదనే రీతిలో అతను వ్యవహరించాడు. సత్పురుషులకు మేలు చేస్తూ, దుష్టులను దండిస్తూ, దేవతలు మురిసిపోయేలా అనేక యజ్ఞ యాగాదులను నిర్వహించాడు.

విశేషములు:

అలర్కుడు ఆదర్శప్రాయుడైన పరిపాలకుడని, రాజధర్మాన్ని అత్యంత సమర్థవంతంగా నిర్వహించాడని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

55వ పద్యము

ఉ. ధర్మముచేత నర్థమును ధర్మము నర్థముచేతఁ బెంచుచున్

ధర్మధనావిరోధముగఁ దా విషయమ్ముల నెమ్మిఁ జెందె నా

ధార్మికువల్లఁ బుట్టిరి సధర్మమహాబల విక్రమక్రముల్

దుర్మదఘాతుకు లృహుసుతు ల్మహితాత్ములు వంశకర్తలై.

ప్రతిపదార్థము:

ధర్మముచేతన్ = ధర్మమార్గము ద్వారా, అర్థమును = ధనమును, అర్థముచేతన్ = ధనము ద్వారా, ధర్మమున్ = ధర్మమును, పెంచుచున్ = వృద్ధి చెందించుచు, ధర్మ+ధన+అవిరోధముగన్ = ధర్మానికి మరియు సంపదకు విరోధము లేకుండా, తాన్ = తాను, విషయమ్ములన్ = ఇంద్రియ సుఖములను, నెమ్మిన్ = సంతోషముతో, చెందెన్ = అనుభవించెను, ఆ+ధార్మికు+వల్లన్ = ఆ ధర్మాత్ముడైన అలర్కుని వలన, సధర్మ = ధర్మముతో కూడిన, మహా+బల = గొప్ప బలము, విక్రమ+క్రముల్ = పరాక్రమము గలవారు, దుర్మద+ఘాతుకులు = చెడ్డ గర్వము కలవారిని అంతమొందించువారు, బహు+సుతులు = పెక్కుమంది కుమారులు, మహిత+ఆత్ములు = గొప్ప స్వభావము కలవారు, వంశ+కర్తలు+ఐ = వంశాన్ని వృద్ధి చేసేవారై, పుట్టిరి = జన్మించిరి.

తాత్పర్యము:

అలర్కుడు ధర్మబద్ధంగా సంపదను, ఆ సంపదతో తిరిగి ధర్మాన్ని వృద్ధి చేశాడు. ధర్మార్థాలకు భంగం కలగకుండా సుఖాలను అనుభవించాడు. అటువంటి ధర్మాత్ముడికి పరాక్రమవంతులు, అహంకారాన్ని అణచేవారు, వంశోద్ధారకులైన అనేకమంది ఉత్తమ కుమారులు జన్మించారు.

విశేషములు:

పురుషార్థాలలో ధర్మార్థ కామాలను ఒకదానికొకటి విరోధం లేకుండా ఎలా సమన్వయం చేసుకోవాలో ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

---

56వ పద్యము

ఉ. ఆవిధి వత్సరాయుత మహం బొకఁ డట్లు చనంగ భూమిభా

గావనదీక్షతో సుఖము లందెడువానికిఁ జాలవయ్యె న

ర్థావహనమ్ము పద్ధతికి నక్కట పెక్కులు భూభువస్సువ

ర్భావితలోకముల్ విషయరాగవిరామము గల్గు టేమిటన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఆ+విధిన్ = ఆ విధముగా, వత్సర+అయుతము = పదివేల సంవత్సరములు, అహంబు+ఒకడు+అట్లు = ఒక్క రోజు వలె, చనంగన్ = గడిచిపోగా, భూమి+భాగ+అవన+దీక్షతో = భూమండలాన్ని రక్షించాలనే దీక్షతో, సుఖములు = భోగములను, అందెడు+వానికిన్ = పొందుతున్న వానికి, అర్థ+ఆవహనమ్ము+పద్ధతికిన్ = ప్రయోజనమును పొందే మార్గమునకు, అక్కట = అయ్యో, పెక్కులు = అనేకమైన, భూ+భువస్+సువర్+భావిత+లోకముల్ = భూమి, అంతరిక్షము, స్వర్గము వంటి ప్రసిద్ధ లోకములు కూడా, చాలవు+అయ్యెన్ = సరిపోవుట లేదు, విషయ+రాగ+విరామము = ప్రాపంచిక సుఖాల పట్ల ఆసక్తికి విరామము (తగ్గుట), ఏమిటన్ = ఏ కారణము చేతను, కల్గుట = కలుగుట (లేదు).

తాత్పర్యము:

పదివేల సంవత్సరాలు గడిచినా, అలర్కుడికి అవి ఒక్క రోజులాగే అనిపించాయి. భూపాలనలో ఉంటూ సుఖాలను అనుభవిస్తున్న అతనికి, ఎంతగా భోగాలు అనుభవిస్తున్నా ఇంకా తనివి తీరడం లేదు. మూడు లోకాలను అనుభవించినా అతని కోరికలకు అంతు లేకుండా పోయింది. వైరాగ్యం కలగకపోవడమే దీనికి కారణం.

విశేషములు:

మానవ సహజమైన కోరికల అనంతత్వాన్ని, వైరాగ్యం లేనిదే తృప్తి కలగదని ఈ పద్యం సూచిస్తోంది.

---

57వ పద్యము

ఉ. అంత సుబాహునాముఁ డవు నాతని భ్రాత వనాస్థితుండు గో

రంతయుఁ దత్త్వశోధనమునధ్వముఁ జెందక యింద్రియప్రియం

బెంతయుఁ బూని భోగములనే సత మెంచుచు నున్న తమ్మునిన్

శాంతు నొనర్పఁ బెద్దయు విచారమునం బడి నిశ్చయించుచున్.

ప్రతిపదార్థము:

అంతన్ = ఆ పిదప, సుబాహు+నాముఁడు = సుబాహువు అనే పేరు గలవాడు, అవు = అయినట్టి, ఆతని = ఆ అలర్కుని, భ్రాత = అన్న, వన+ఆస్థితుండు = అడవిలో నివసించువాడు (తాపసి), కోరంతయున్ = కొద్దిగా కూడా, తత్త్వ+శోధనమునన్ = సత్య అన్వేషణ మార్గమున, అధ్వమున్+చెందక = అడుగు వేయక (మార్గము పట్టక), ఇంద్రియ+ప్రియము = ఇంద్రియాలకు ఇష్టమైన వాటిని, ఎంతయున్+పూని = మిక్కిలి వహించి, భోగములనే = సుఖములనే, సతము = ఎల్లప్పుడు, ఎంచుచున్+ఉన్న = కోరుకుంటున్న, తమ్మునిన్ = తమ్ముడైన అలర్కుని, శాంతున్+ఒనర్పన్ = ప్రశాంత హృదయునిగా చేయుటకు, పెద్దయున్ = మిక్కిలి, విచారమునన్+పడి = ఆలోచనలో పడి, నిశ్చయించుచున్ = ఒక నిర్ణయానికి వచ్చి.

తాత్పర్యము:

అలర్కుని అన్న సుబాహువు అడవిలో తపస్సు చేసుకుంటున్నాడు. తన తమ్ముడు తత్త్వచింతన వైపు మొగ్గు చూపకుండా, కేవలం ఇంద్రియ సుఖాలకే పరిమితమై భోగాలలో మునిగి తేలుతున్నాడని తెలుసుకున్నాడు. అతడిని ఎలాగైనా శాంతుడిని చేసి ఆధ్యాత్మిక మార్గంలోకి తీసుకురావాలని చాలా ఆలోచించి ఒక నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.

విశేషములు:

ఒక సోదరుడు తన తమ్ముడి క్షేమం కోసం, అతడిని మోక్షమార్గం వైపు మళ్లించాలని తపించడం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

58వ పద్యము

గీ. కామ్యనాశవిషాదయోగమునఁ గాని

యొదవఁబో దెప్డు వైరాగ్య మొక్కనికిని

నద్ది లేకున్న బోధ మపార్థమె కద

వైరిసంశ్రయమున శ్రేయ మారఁ గూర్తు.

ప్రతిపదార్థము:

కామ్య+నాశ = కోరుకున్నవి లభించకపోవుట (నాశనమగుట) వలన కలిగే, విషాద+యోగమునన్+కాని = దుఃఖము కలిగినప్పుడు తప్ప, ఒక్కనికిని = ఒక మనిషికి, ఎప్పుడున్ = ఏ కాలమునందైనా, వైరాగ్యము = విరక్తి, ఒదవబోదు = కలగదు, అది = ఆ వైరాగ్యము, లేకున్నన్ = లేనట్లయితే, బోధము = జ్ఞానబోధ, అపార్థము+ఎ+కద = నిరర్థకమే కదా, వైరి+సంశ్రయమునన్ = శత్రువుల సహాయముతో, శ్రేయము = మేలును, ఆరన్+కూర్తున్ = పూర్తిగా సమకూర్చెదను.

తాత్పర్యము:

మనుషులకు తాము కోరుకున్న విషయాలు నాశనమై, తీవ్రమైన దుఃఖం కలిగినప్పుడే వైరాగ్యం పుడుతుంది. ఆ వైరాగ్యం లేనిదే చేసే ఏ జ్ఞానబోధ అయినా వ్యర్థమే. అందుకే నేను శత్రువుల ద్వారా అతనికి కష్టాలు కలిగించి, దాని ద్వారా అతనికి శ్రేయస్సు (వైరాగ్యం) కలిగేలా చేస్తాను.

విశేషములు:

దుఃఖం అనేది జ్ఞానోదయానికి మెట్టు అని, వైరాగ్యం లేకుండా బ్రహ్మజ్ఞానం సిద్ధించదని సుబాహువు అభిప్రాయం.

---

59వ పద్యము

గీ. అని తలఁచి బహుబల వాహనాఢ్యుఁ డైన

కాశికాధీశు శర ణని కానఁబోయెఁ

గృతసకలకృత్యుఁ డాతఁ డాకృతికిఁ గామి

కాని నిజ మెంచ నట్టి నిష్కాముఁ డున్నె?

ప్రతిపదార్థము:

అని = ఆ ప్రకారముగా, తలఁచి = ఆలోచించి, బహు+బల = గొప్ప సైన్యము, వాహన+ఆఢ్యుఁడు+ఐన = వాహనములతో సమృద్ధి కలిగినవాడైన, కాశికా+అధీశున్ = కాశీ రాజును, శరణు+అని = రక్షణ కోరి, కానన్+పోయెన్ = కలుసుకొనెను, కృత+సకల+కృత్యుఁడు = అన్ని పనులను పూర్తి చేసినవాడు (కృతకృత్యుడు), ఆతఁడు = ఆ సుబాహువు, ఆకృతికిన్ = పైకి చూచుటకు, కామి = కోరికలు కలవానివలె (రాజ్యము కోరువానివలె), కాని = కానీ, నిజము+ఎంచన్ = నిజముగా ఆలోచించినట్లయితే, అట్టి = అటువంటి, నిష్కాముఁడు = కోరికలు లేనివాడు, ఉన్నె = ఉంటాడా? (ఉండడు అని అర్థము).

తాత్పర్యము:

అలా ఆలోచించి, సుబాహువు గొప్ప సైన్యబలం గల కాశీ రాజు దగ్గరకు సహాయం కోసం వెళ్ళాడు. సుబాహువు పైన చెప్పిన విధంగా తన తమ్ముడి మేలు కోసమే ఇది చేస్తున్నాడు. పైకి రాజ్యకాంక్ష ఉన్నవానిలా కనిపిస్తున్నాడే తప్ప, నిజానికి అతడు ఏ కోరికలు లేని పరమ నిష్కామయోగి. అటువంటి ఉత్తముడు లోకంలో అరుదు.

విశేషములు:

లోకోపకారం కోసం లేదా ఇతరుల మేలు కోసం జ్ఞానులు ఒక్కోసారి కోరికలు ఉన్నవారిలా నటించవలసి వస్తుందని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

---

 

---

60వ పద్యము

ఉ. ఐనను గామికన్నఁ తన యాకృతి చూచెడువారి చూపులన్

దీనతఁ దోఁపరజేయ నగు ధోరణిఁ బ్రార్థనఁ జేయర జొచ్చె న

వ్వాని నిరీహు లియ్యది యబద్ధ మటం చెఱుఁగంగనయ్యు ని

ద్దాన మెలంగుచోట: గడుఁ దథ్య మటం చొరు లెంచ నాడరే.

ప్రతిపదార్థము:

ఐనను = అట్లయినను, కామి + కన్నన్ = కోరికలు ఉన్నవానికంటే ఎక్కువగా, తన + ఆకృతి = తన రూపమును, చూచెడు + వారి = చూచునట్టివారి యొక్క, చూపులన్ = కళ్ళకు, దీనతన్ = దైన్యమును, తోఁపన్ + చేయన్ + అగు = కనిపించునట్లు చేసేటటువంటి, ధోరణిన్ = పద్ధతిలో, ప్రార్థనన్ = వేడుకోలును, చేయన్ + చొచ్చెన్ = చేయనారంభించెను, నిరీహులు = కోరికలు లేని జ్ఞానులు, ఆ + వానిని = ఆ సుబాహుని, ఇయ్యది = ఈ విషయము, అబద్ధము + అట + అంచున్ = కల్పితమైనదని, ఎఱుఁగంగన్ + అయ్యున్ = తెలిసికొన్నప్పటికిని, ఇద్దానన్ = ఈ కార్యమునందు, మెలంగు + చోటన్ = ప్రవర్తించునపుడు, ఒరులు = ఇతరులు (సామాన్యులు), కడున్ = మిక్కిలి, తథ్యము + అట + అంచున్ = నిజమని, ఎంచన్ = అనుకొనునట్లు, ఆడరే = మాట్లాడరా (సుబాహువు అంతటి నైపుణ్యముతో నటించెను).

తాత్పర్యం:

నిజానికి సుబాహువు నిష్కామయోగి. కానీ, తన తమ్ముడికి వైరాగ్యం కలిగించడం కోసం, కోరికలు ఉన్న సామాన్యుడి కంటే ఎక్కువగా తన ముఖంలో దీనత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తూ కాశీరాజును ప్రార్థించాడు. జ్ఞానులైన వారు ఇది సుబాహువు ఆడుతున్న నాటకమని గ్రహించినప్పటికీ, మిగిలిన వారందరూ అది నిజమని నమ్మే విధంగా అతడు మాట్లాడాడు.

విశేషములు:

సుబాహువు పరమ జ్ఞాని అయినప్పటికీ, లోకరీతిని అనుసరిస్తూ తమ్ముడి శ్రేయస్సు కోరి ఒక కృత్రిమమైన వేదనను అద్భుతంగా ప్రదర్శించాడని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

 

 

 

61వ పద్యము

శా. కాశీదేశమహేశ్వరా! వినుము మా కన్నయ్య రాజ్యంబు నిర్

వేశింపం దప మెంచి మేమటవులం బ్రీతిం జరింపంగ న

భ్యాశావస్థితుఁ డాహరించుకొనె రాజ్యంబేలుచున్నాఁడు నేఁ

డాశ ల్గెల్చెనొ? లేదొ? నీ వెఱుఁగవా? యస్మత్కనిష్ఠుం బతిన్

ప్రతిపదార్థము:

కాశీ + దేశ + మహేశ్వరా = కాశీ దేశమునకు ప్రభువైనవాడా!, వినుము = ఆలకించుము, మా + కన్నయ్య = మా తండ్రి గారి యొక్క, రాజ్యంబున్ = రాజ్యమును, నిర్వేశింపన్ = అనుభవించకుండా, తపము + ఎంచి = తపస్సు చేయవలెనని నిశ్చయించుకొని, మేము = మేము, అటవులన్ = అడవులలో, ప్రీతిన్ = ఇష్టముతో, చరింపంగన్ = సంచరిస్తుండగా, అభ్యాశ + అవస్థితుఁడు = దగ్గరలో ఉన్నవాడైన, అస్మత్ + కనిష్ఠున్ = మా తమ్ముడైన, పతిన్ = అలర్కుని, నేఁడు = ఇప్పుడు, రాజ్యంబు = రాజ్యమును, ఆహరించుకొనెన్ = అపహరించెను, ఏలుచున్నాఁడు = పరిపాలించుచున్నాడు, ఆశలు = కోరికలను, గెల్చెనో = జయించెనో, లేదో = లేదో, నీవు + ఎఱుఁగవా = నీకు తెలియదా?

తాత్పర్యం:

"కాశీరాజా! వినుము. మా తండ్రిగారి రాజ్యత్యాగం తర్వాత నేను తపస్సు చేసుకోవడానికి అడవులకు వెళ్ళాను. ఆ సమయంలో నా తమ్ముడైన అలర్కుడు రాజ్యాన్ని అపహరించి ఏలుతున్నాడు. వాడు కోరికలను జయించిన వాడో కాదో నీకు తెలియనిది కాదు కదా!" అని సుబాహువు పలికెను.

విశేషములు:

ఇక్కడ సుబాహువు కావాలనే అలర్కునిపై నిందారోపణ చేస్తున్నాడు. తమ్ముడు రాజ్యకాంక్షతో ఉన్నాడని కాశీరాజుకు నమ్మకం కలిగించడం ఇక్కడి వ్యూహం.

---

62వ పద్యము

గీ. రామ రామ యలర్కసనాముఁ డతఁడు

నన్నుఁ గొనకున్నవాఁడు నీ నయము నెఱపి

నాకు నారాజ్య మిప్పింపు నతులు నీకు

రాజులకు రాజే గతి గాక వాజి యగునె?

ప్రతిపదార్థము:

రామ + రామ = అయ్యో (దుఃఖ సూచకము), అలర్క + సనాముఁడు = అలర్కుడు అను పేరు గల, అతఁడు = ఆ తమ్ముడు, నన్నున్ = నన్ను, కొనకున్నవాఁడు = లెక్కచేయనివాడై ఉన్నాడు, నీ + నయము = నీ యొక్క నీతిని/సామర్థ్యమును, నెఱపి = ప్రదర్శించి, నాకున్ = నాకు, ఆ + రాజ్యము = ఆ రాజ్యమును, ఇప్పింపు = ఇప్పించుము, నీకున్ = నీకు, నతులు = నమస్కారములు, రాజులకున్ = రాజులైన వారికి, రాజే = మరొక రాజే, గతి + కాక = ఆధారం తప్ప, వాజి = గుర్రము, అగునె = అవుతుందా?

తాత్పర్యం:

"అయ్యో! అలర్కుడు నన్ను ఏమాత్రం గౌరవించడం లేదు. నీవు నీ నీతిని ప్రయోగించి నాకు నా రాజ్యం దక్కేలా చేయి. నీకు నమస్కరిస్తాను. కష్టాల్లో ఉన్న రాజులకు మరొక రాజు కదా సహాయం చేయాలి! గుర్రం వచ్చి సహాయం చేయదు కదా!"

విశేషములు:

సహాయం కోరేటప్పుడు రాజును ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి సుబాహువు వినయాన్ని, లోకనీతిని కలిపి మాట్లాడుతున్నాడు.

---

63వ పద్యము

క. నీ కతఁ డరియో? మిత్రుఁడో?

నా కెఱుఁగరగరాదు కాని నయమని నిన్నుం

జేకొని పూనికిఁ తీర్పన్

శ్రీకర! శరణంటి నేమి సేసెదొ? యింకన్.

ప్రతిపదార్థము:

నీకున్ = నీకు, అతఁడు = ఆ అలర్కుడు, అరియో = శత్రువో, మిత్రుఁడో = స్నేహితుడో, నాకున్ = నాకు, ఎఱుఁగంగన్ + రాదు = తెలియదు, కాని = కానీ, నయము + అని = ఇది నీతి అని తలచి, నిన్నున్ = నిన్ను, చేకొని = ఆశ్రయించి, పూనికిన్ = నా ప్రయత్నమును, తీర్పన్ = నెరవేర్చుటకు, శ్రీకర = శుభములను కలిగించువాడా, శరణు + అంటిన్ = శరణు వేడుతున్నాను, ఇంకన్ = ఇకముందు, ఏమి + చేసెదొ = ఏమి చేస్తావో (నీదే భారము).

తాత్పర్యం:

"ఓ శ్రేష్ఠుడా! అలర్కుడు నీకు శత్రువో మిత్రుడో నాకు తెలియదు. కానీ నిన్ను ఆశ్రయించడం ధర్మమని భావించి వచ్చాను. నా కోరిక తీర్చమని నిన్ను శరణు వేడుతున్నాను. ఇక నీవే నిర్ణయించుకోవాలి."

విశేషములు:

శరణాగతి అనే ఆయుధంతో కాశీరాజును యుద్ధానికి పురికొల్పే ప్రయత్నం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

64వ పద్యము

చ. అని పలవించు నాతని తదర్థన మెల్ల నిజం బటంచు న

మ్మెను పరిఁ గూర్చె షడ్విధము మించు సముద్యమశాలి యయ్యెఁ బం

చెను ఘనబుద్ధివిక్రమవిశిష్టు విజేష్టుని దూతుఁగా నల

ర్కున కతఁ డేగి పల్కెను పురోహితమంత్రిముఖు ల్వినన్ సభన్

ప్రతిపదార్థము:

అని = ఆ విధముగా, పలవించు = విలపిస్తున్న, ఆ + వాని = ఆ సుబాహువు యొక్క, తత్ + అర్థనము + ఎల్లన్ = ఆ ప్రార్థన అంతా, నిజంబు + అట + అంచున్ = సత్యమేనని, నమ్మెన్ = (కాశీరాజు) నమ్మెను, షడ్విధము = ఆరు విధములైన (సంధి, విగ్రహ, యాన, ఆసన, ద్వైదీభావ, సంశ్రయములు), పరిన్ = సైన్యమును, కూర్చెన్ = సమకూర్చుకొనెను, మించు = అతిశయించిన, సముద్యమశాలి = ప్రయత్నము కలవాడు, అయ్యెన్ = ఆయెను, ఘన = గొప్పదైన, బుద్ధి = తెలివితేటలు, విక్రమ = పరాక్రమముతో, విశిష్టున్ = కూడినవానిని, విజేష్టుని = విజేష్టుడు అనే పేరుగలవానిని, దూతుఁగా = రాయబారిగా, పంచెన్ = పంపెను, అతఁడు = ఆ దూత, ఏగి = వెళ్లి, సభన్ = సభలో, పురోహిత + మంత్రి + ముఖులు = పురోహితులు, మంత్రులు మొదలైనవారు, వినన్ = వింటుండగా, అలర్కునకున్ = అలర్కునితో, పల్కెన్ = ఇట్లు పలికెను.

తాత్పర్యం:

సుబాహువు మాటలను నిజమని నమ్మిన కాశీరాజు, యుద్ధ సన్నాహాలు మొదలుపెట్టాడు. ఆరు రకాల సైన్యబలాలను సమీకరించుకున్నాడు. ముందుగా గొప్ప బుద్ధిశాలి, పరాక్రమవంతుడైన విజేష్టుడు అనే దూతను అలర్కుని దగ్గరకు రాయబారిగా పంపాడు. ఆ దూత అలర్కుని సభకు వెళ్లి, మంత్రులు, పురోహితుల సమక్షంలో ఇట్లు పలికాడు.

విశేషములు:

ఒక రాజు మరొక రాజుపైకి యుద్ధానికి వెళ్లేముందు దూతను పంపడం అనే రాజనీతి ఇక్కడ పాటించబడింది.

---

65వ పద్యము

సీ. క్ష్మాత్రిదివేంద్ర! న న్గాశీశుఁ డంపినాఁ

డను మన్న మినుకుల యనెద వినుము

భ్రాత జ్యేష్ఠుండు సుబాహుఁడు వాని పే

రాశ్రయించె నతండె యర్థి నన్ను

బెద్ద లుండఁగ నీవు పిన్న వీ సామ్రాజ్య

మాక్రమించుకొనుట యనయమ కదె?

యిష్టమ్ముమై దాని నిచ్చెదవా యన్న ?

కకట రమ్మందువా యనికి నన్ను?

నంచితులతోడ మఱి విచారించి నీదు

హృదయ మెఱిఁగించి పంపు మెయ్యది హితంబొ?

యని నొడివి తత్సమాధాన మరసి తెమ్ము

వార్త యనె నేమి పలికెదో? పలుకు మనఘ!

ప్రతిపదార్థము:

క్ష్మా + త్రిదివ + ఇంద్ర = భూలోక దేవేంద్రుడా (ఓ రాజా)!, నన్ = నన్ను, కాశీ + ఈశుఁడు = కాశీ రాజు, అంపినాఁడు = పంపినాడు, అనుము = అనుమతించుము, మన్నన = గౌరవప్రదమైన, మినుకులు = మాటలు, అనెదన్ = చెప్పెదను, వినుము = ఆలకించుము, భ్రాత = సోదరుడు, జ్యేష్ఠుండు = పెద్దవాడు, వాని + పేరు = అతని పేరు, సుబాహుఁడు = సుబాహువు, అతండె = అతడే, అర్థి = కోరినవాడై, నన్నున్ = నన్ను (కాశీరాజును), ఆశ్రయించెన్ = ఆశ్రయించెను, పెద్దలు = పెద్దవారు, ఉండఁగన్ = ఉండగా, పిన్నవు = చిన్నవాడవైన, నీవు = నీవు, ఈ + సామ్రాజ్యమున్ = ఈ రాజ్యమును, ఆక్రమించుకొనుట = ఆక్రమించుకోవడం, అనయము + కదె = అన్యాయము కదా!, ఇష్టమ్ముమై = ఇష్టముతో, దానిని = ఆ రాజ్యమును, అన్నకున్ = అన్నగారికి, ఇచ్చెదవా = ఇచ్చివేస్తావా?, అకట = అయ్యో, అనికిన్ = యుద్ధమునకు, రమ్ము + అందువా = రమ్మంటావా?, అంచితులతోడన్ = గౌరవనీయులైన మంత్రులతో, మఱి = మరియు, విచారించి = చర్చించి, నీదు = నీ యొక్క, హృదయము = అభిప్రాయమును, ఎయ్యది = ఏది, హితంబో = మేలో, ఎఱిఁగించి = తెలియజేసి, పంపుము = పంపించుము, అని + నొడివి = అని చెప్పి, తత్ + సమాధానము = ఆ జవాబును, అరసి = కనుగొని, వార్త = సమాచారము, తెమ్ము = తీసుకురా, అనెన్ = అని (కాశీరాజు) పలికెను, అనఘ = పాపరహితుడా!, ఏమి + పలికెదో = ఏమి చెబుతావో, పలుకుము = చెప్పుము.

తాత్పర్యం:

"ఓ రాజా! నన్ను కాశీరాజు పంపాడు. గౌరవప్రదమైన మాటలు చెబుతాను విను. నీ అన్న సుబాహువు మమ్మల్ని ఆశ్రయించాడు. పెద్దవాడైన అన్న ఉండగా చిన్నవాడివైన నీవు రాజ్యమేలడం అన్యాయం. కావున, ఇష్టపూర్వకంగా రాజ్యాన్ని అన్నకు ఇచ్చేస్తావా? లేక యుద్ధానికి రమ్మంటావా? నీ మంత్రులతో ఆలోచించి ఏది హితమో నీ నిర్ణయం చెప్పు అని మా రాజు పంపాడు. నీ సమాధానం ఏమిటో చెప్పు."

విశేషములు:

దూత ద్వారా కాశీరాజు పంపిన హెచ్చరికలో ధర్మం, యుద్ధం అనే రెండు మార్గాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి.

---

పద్యము 66

క. అని యూరకున్న దూతకు

ననుమానము లేక తడయ కనియె నలర్కుం

డును ధర్మవినయనయవిదుఁ

డనూన మిది యంచు నరులు నభినందింపన్.

ప్రతిపదార్థము:

అని = అని పలికి, ఊరకున్న = మౌనముగా ఉన్న, దూతకున్ = రాయబారికి, ధర్మ+వినయ+నయ+విదుఁడు = ధర్మమును, వినయమును, నీతిని తెలిసినవాడును, అనూనము = గొప్పది, ఇది + అంచున్ = ఇది అని, నరులు = ప్రజలు, అభినందింపన్ = కొనియాడగా, అలర్కుండును = అలర్కుడు, అనుమానము + లేక = సందేహము లేకుండా, తడయక = ఆలస్యము చేయకుండా, అనియెన్ = ఇట్లు పలికెను.

తాత్పర్యము:

కాశీరాజు పంపిన దూత అంతటితో తన మాటలు ముగించి ఊరుకోగా, ధర్మమును, వినయమును, రాజనీతిని చక్కగా తెలిసిన అలర్కుడు ఏమాత్రం తడబాటు లేకుండా, ఆలస్యం చేయకుండా ఇట్లు పలికాడు. అతని మాటలు విని ప్రజలందరూ "ఇది కదా సరైన పద్ధతి" అని కొనియాడారు.

విశేషాలు:

అలర్కుడికి ఉన్న ధర్మనిష్ఠ, స్థితప్రజ్ఞత ఈ పద్యంలో వ్యక్తమవుతున్నాయి. అన్న పట్ల అతనికి ఉన్న గౌరవం, రాజ్యము పట్ల మక్కువ లేకపోవడం అతని గుణగణాలను చాటుతున్నాయి.

---

పద్యము 67

శా. ఏమో? యన్నకు భూమి కావల సెనా? యీ దూత లీ రాజు లే

లా? మే ల్మేలతఁ డేగుదెంచి కొనరాదా స్వీయ మౌ రాజ్య? మే

నో, మిన్నంది పదారవిందములు భృత్యుంబోలి సంవాహన

శ్రీ మానించుచు వానిఁ గొల్చి మననే? శీలంబుఁ దప్పింతునే.

ప్రతిపదార్థము:

ఏమో = ఏమిటో, అన్నకున్ = నా అన్నగారైన సుబాహువునకు, భూమి = రాజ్యము, కావలసెనా = కావాల్సివచ్చినదా?, ఈ + దూతలు = ఈ రాయబారులు, ఈ + రాజులు = ఈ కాశీరాజులు, ఎలా = ఎందుకు?, మేలు + మేలు = చాలా మంచిది, అతఁడు = ఆ అన్నగారు, ఏగుదెంచి = వచ్చి, స్వీయము + ఔ = తనదైన, రాజ్యము = రాజ్యమును, కొనరాదా = తీసుకోకూడదా?, ఏను + ఓ = నేనైతే, మిన్ను + అంది = ఆకాశమునంటునట్లుగా (భక్తితో), పద+అరవిందములు = (ఆయన) పాదపద్మములను, భృత్యున్ + పోలి = సేవకుని వలె, సంవాహన + శ్రీ = పాదసేవ చేయు భాగ్యమును, మానించుచున్ = పొందుతూ, వానిన్ = అతనిని, కొల్చి = సేవించి, మననే = జీవించలేనా?, శీలంబున్ = నా సద్గుణమును, తప్పింతునే = వదులుకుంటానా?

తాత్పర్యము:

"ఏమిటి? నా అన్నగారికి రాజ్యము కావాలా? అందుకోసం ఈ దూతలు, ఈ ఇతర రాజుల సాయం ఎందుకు? చాలా సంతోషం. ఆయన స్వయంగా వచ్చి తన రాజ్యమును తను తీసుకోవచ్చు కదా! నేనే స్వయంగా ఆయన పాదపద్మాలను సేవకుడిలా ఒత్తుతూ, ఆయనను కొలుస్తూ బ్రతకలేనా? నా ధర్మాన్ని నేను తప్పుతానా?" అని అలర్కుడు అన్నాడు.

విశేషాలు:

సోదరప్రేమ మరియు రాజ్యకాంక్ష లేని వైరాగ్య భావన ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. అన్న రాజ్యము కోరితే సంతోషంగా ఇచ్చేయడమే కాక, ఆయన సేవలో తరించడానికి సిద్ధపడటం అలర్కుని గొప్పదనం.

---

పద్యము 68

శా. ఈయం బొమ్మని పట్టుఁ బట్టఁ తనచే నిప్పించునే కాశిరా

జాయెంబోయెను గాదు న్యాయ్య మిది మధ్యం బంది సోదర్యులం

దా? యీ భేదముఁ దా నొనర్చుట సరే యా తెల్వియం జూతు నే

చాయం జేయఁ తలంచె నాతఁ డటులే సల్పంగ నౌఁ గావుతన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఈయన్ + పొమ్ము + అని = (రాజ్యాన్ని) ఇవ్వనని పట్టుబడితే, తనచేన్ = తన ద్వారా, ఇప్పించునే = ఇప్పించగలడా?, కాశిరాజు + ఆయెన్ + పోయెను = కాశీరాజు అయితే అయ్యాడు గాని, సోదర్యులందు + ఆ = అన్నదమ్ముల విషయంలో, మధ్యంబు + అంది = మధ్యవర్తిత్వం వహించి, ఈ + భేదమున్ = ఈ విద్వేషమును, తాన్ = తాను, ఒనర్చుట = చేయుట, ఇది = ఇది, న్యాయ్యము + కాదు = ధర్మం కాదు, సరే = సరే, ఆ + తెల్వియున్ = ఆ తెలివితేటలను కూడా, చూతున్ = చూస్తాను, అతఁడు = ఆ కాశీరాజు, ఏ + చాయన్ = ఏ విధముగా, చేయన్ = చేయాలని, తలంచెన్ = అనుకున్నాడో, అటులే = అలాగే, సల్పంగన్ + ఔన్ + కావుతన్ = జరుగుగాక.

తాత్పర్యము:

"నేను రాజ్యము ఇవ్వనని మొండికేస్తే, కాశీరాజు తన బలంతో ఇప్పించగలడా? సరే, ఏదో కాశీరాజు అయ్యాడు కదా అని అన్నదమ్ముల మధ్య దూరి ఇటువంటి భేదబుద్ధిని కలిగించడం న్యాయం కాదు. అతని తెలివితేటలు ఎలాంటివో నేను చూస్తాను. అతను ఏ మార్గంలో వెళ్లాలనుకుంటున్నాడో, అలాగే జరగనివ్వు" అని అలర్కుడు పలికాడు.

విశేషాలు:

అన్నదమ్ముల మధ్య గొడవలు పెట్టే మధ్యవర్తుల ప్రవృత్తిని అలర్కుడు ఇక్కడ ఎండగట్టాడు. ఎంతటి యోగి అయినా రాజధర్మం ప్రకారం శత్రువు యొక్క కుతంత్రాన్ని గమనించాలనే నీతి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

పద్యము 69

గీ. ప్రాణభయమునఁ గాశీశు ప్రతిభ కోడి

రాజ్య మీ య ననికి వాని రమ్మను మిక

ధర్మవిధి నన్న యడిగెనా? దాసుఁడ నిదె

యిచ్చుచున్నాఁడఁ గైకొను మిపుడ యనుము.

ప్రతిపదార్థము:

ప్రాణ+భయమునన్ = ప్రాణాల మీద భయంతో, కాశీశు = కాశీరాజు యొక్క, ప్రతిభకున్ = పరాక్రమానికి, ఓడి = భయపడి, రాజ్యము = రాజ్యమును, ఈయన్ = ఇవ్వడం లేదు, అనికిన్ = యుద్ధానికి, వానిన్ = ఆ రాజును, రమ్మనుము = రమ్మని చెప్పు, ఇకన్ = ఇక, ధర్మ+విధిన్ = ధర్మబద్ధంగా, అన్న = నా అన్నగారు, అడిగెనా = అడిగితే, దాసుఁడను = నేను ఆయన సేవకుడిని, ఇదె = ఇదిగో, ఇచ్చుచున్నాఁడన్ = ఇస్తున్నాను, ఇపుడ = ఇప్పుడే, కైకొనుము = తీసుకో, అనుము = అని చెప్పు.

తాత్పర్యము:

"ప్రాణభయంతోనో, కాశీరాజు శక్తికి భయపడ్డో నేను రాజ్యం ఇవ్వడం లేదు. యుద్ధం చేయాలనుకుంటే ఆ కాశీరాజును రమ్మను. అదే నా అన్నగారు ధర్మబద్ధంగా రాజ్యము అడిగితే, ఆయన సేవకుడినైన నేను ఇప్పుడే ఈ రాజ్యమును ఇచ్చేస్తున్నానని చెప్పు."

విశేషాలు:

అలర్కుడు తన వీరత్వాన్ని, ధర్మబుద్ధిని ఒకేసారి ప్రదర్శించాడు. పరుల ఒత్తిడికి లొంగనని, కానీ అన్న అడిగితే ప్రాణాలనైనా ఇస్తానని స్పష్టం చేశాడు.

---

పద్యము 70

గీ. అని వచించిన వాని ధర్మ్య మవు మాట

దూతముఖమున విన్నె గాశినేత మెచ్చె

మాటలో సందు లేదు మోమోట మేల?

సామమున వచ్చుపదవికి సాము లగునె?

ప్రతిపదార్థము:

అని = ఆ విధంగా, వచించిన = పలికిన, వాని = అలర్కుని యొక్క, ధర్మ్యము + అవు = ధర్మబద్ధమైన, మాట = మాటను, దూత+ముఖమునన్ = రాయబారి ద్వారా, విన్నె = విన్నవాడై, కాశినేత = కాశీరాజు, మెచ్చెన్ = ప్రశంసించాడు, మాటలో = ఆ మాటల్లో, సందు + లేదు = లోపం లేదు, మోమోటము + ఏల = సంకోచం ఎందుకు?, సామమునన్ = శాంతియుతముగా, వచ్చు = లభించే, పదవికిన్ = పదవి కోసం, సాములు = యుద్ధాలు/మల్లయుద్ధాలు, అగునె = అవసరమా? (కావు అని భావం).

తాత్పర్యము:

అలర్కుడు చెప్పిన ధర్మబద్ధమైన మాటలను దూత ద్వారా విన్న కాశీరాజు అతనిని మనసారా మెచ్చుకున్నాడు. అలర్కుడి మాటల్లో తర్కానికి తిరుగులేదు. ఒప్పందంతో, శాంతితో లభించే రాజ్యము కోసం అనవసరంగా యుద్ధాలు చేయడం ఎందుకు? అని కాశీరాజు భావించాడు.

విశేషాలు:

శత్రువు కూడా మెచ్చుకునే విధంగా అలర్కుని ప్రవర్తన ఉంది. యుద్ధం కంటే శాంతి మార్గం (సామము) గొప్పదని ఈ పద్యం నిరూపిస్తోంది.

71వ పద్యము

ఉ. తమ్ముఁ డొసంగు రాజ్యము నుతమ్ముగఁ గైకొని యేలఁబొమ్మికన్

నెమ్మిన యన్న కాశిపతి నేరుపు మెచ్చక యా సుబాహుఁ డేఁ

దమ్ముని వేఁడికొందునె పథమ్మె నృపాలుర కిద్దిర మ్మటం

చెమ్మెయిఁ జేయనెంచెనొ? మహీశులు నెమ్మది నమ్మవచ్చునే

ప్రతిపదార్థము:

తమ్ముడు = సోదరుడు (అలర్కుడు), ఒసంగు = ఇచ్చెడి, రాజ్యమును = రాజ్యమును, నుతమ్ముగన్ = గొప్పగా, కైకొని = గ్రహించి, ఇకన్ = ఇకమీదట, ఏలన్ + పొమ్ము = పాలించుటకు వెళ్ళుము, అన్న = అని పలికిన, కాశిపతి = కాశీరాజు యొక్క, నేరుపున్ = చాకచక్యాన్ని, మెచ్చక = అభినందించకుండా, ఆ సుబాహుడు = ఆ సుబాహువు, ఏన్ = నేను, తమ్ముని = సోదరుని, వేడికొందునే = ప్రార్థింతునా?, నృపాలురకు = రాజులకు, ఇది = ఇది, పథమ్మె = మార్గమా?, రమ్ము + అటంచున్ = రమ్మంటూ, ఏ + మెయిన్ = ఏ విధంగా, చేయన్ + ఎంచెనో = చేయాలని తలచాడో, మహీశులు = రాజులను, నెమ్మది = మనస్సునందు, నమ్మవచ్చునే = నమ్మదగునా.

తాత్పర్యం:

"తమ్ముడు అలర్కుడు ఇస్తున్న రాజ్యాన్ని సంతోషంగా స్వీకరించి పరిపాలించుకో" అని కాశీరాజు చెప్పిన నేర్పు గల మాటలను సుబాహువు మెచ్చుకోలేదు. "నేను నా తమ్ముడిని యాచించాలా? రాజులకు ఇది పద్ధతా? రమ్మని పిలిచి నాకేదైనా కీడు చేయాలని తలచాడేమో? అసలు రాజులను నమ్మవచ్చా?" అని సుబాహువు సందేహించాడు.

విశేషములు:

రాజనీతిలో శత్రువుల లేదా ప్రత్యర్థుల సంధి వచనాలను అంత సులభంగా నమ్మకూడదనే సుబాహువు యొక్క అపనమ్మకం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

72వ పద్యము

రాజ్య మిచ్చెద నొంటిగా ర మ్మటంచు

నన్నదమ్ముల నేస్తమ్ము లనుచు నమ్మి

యున్నచో నన్ను ముంచగాఁ పన్ని నట్టి

యెత్తు గా కిది సామాన్యమే తలంప?

ప్రతిపదార్థము:

రాజ్యము = రాజ్యమును, ఇచ్చెదన్ = ఇచ్చెదను, ఒంటిగా = ఒంటరిగా, రమ్ము + అటంచున్ = రమ్మని, అన్నదమ్ముల = సోదరుల యొక్క, నేస్తమ్ములు = స్నేహములు, అనుచున్ = అని, నమ్మి + ఉన్నచో = నమ్మినట్లయితే, నన్నున్ = నన్ను, ముంచగాన్ = ఆపదలో నెట్టడానికి, పన్నినట్టి = సిద్ధము చేసిన, ఎత్తు + కాక = కుట్ర కాక, తలంపన్ = ఆలోచిస్తే, ఇది = ఇది, సామాన్యమే = సామాన్యమైన విషయమేనా.

తాత్పర్యం:

"రాజ్యం ఇస్తాను ఒంటరిగా రమ్మంటున్నాడు. అన్నదమ్ముల అనుబంధం అని నేను నమ్మి వెళ్తే, నన్ను దెబ్బతీయడానికి వేసిన ఎత్తుగడ కాక ఇది మరేమిటి?" అని సుబాహువు తలపోశాడు.

విశేషములు:

సుబాహువు అలర్కుని త్యాగబుద్ధిని గుర్తించలేక, దానిని ఒక మాయాజాలంగా భ్రమపడుతున్న వైనం మనకు అర్థమవుతుంది.

73వ పద్యము

గీ. చేతనయినంత సాహ్యమ్ముఁ జేయు మీవు

చేయఁ తలఁచినఁ గాకున్నఁ జెప్పు మరియు

నింకొకరిఁ జూచుకొనియెద నింతెకాని

వాని నమ్మెద నె? యను సుబాహుఁ గాంచి.

ప్రతిపదార్థము:

ఈవు = నీవు, చేత + అయినంత = సాధ్యమైనంత, సాహ్యమ్మున్ = సహాయమును, చేయుము = చేయుము, చేయన్ + తలచినన్ = చేయాలని అనుకుంటే, కాకున్నన్ = లేని పక్షంలో, చెప్పు = చెప్పుము, మరియు = ఇంకా, ఇంకొకరిన్ = వేరొకరిని, చూచుకొనియెదన్ = చూసుకుంటాను, ఇంతే + కాని = అంతే తప్ప, వానిన్ = వానిని (అలర్కుని), నమ్మెదనె = నమ్ముతానా, అను = అన్నటువంటి, సుబాహున్ = సుబాహువును, కాంచి = చూసి.

తాత్పర్యం:

"నీకు చేతనైతే నాకు సహాయం చేయి, లేదంటే చెప్పు. నేను వేరొకరి సహాయం కోరతాను గానీ, ఆ అలర్కుడిని మాత్రం నమ్మను" అని పలికిన సుబాహువును చూసి కాశీరాజు ఇట్లు తలంచెను.

విశేషములు:

సహాయం చేసే మిత్ర రాజు పట్ల కూడా సుబాహువు కఠినంగా వ్యవహరించడం అతని అహంకారాన్ని సూచిస్తుంది.

---

74వ పద్యము

చ. అదియును సత్యమే యొక నయమ్మున నంచుఁ తలంచి సైన్య ము

న్నది సకలమ్ముఁ గొంచుఁ జనె నాధుఁ డలర్కు నిరాష్ట్ర మాక్రమిం

చి దెసలు మ్రోయ నొక్కొకరిఁ జేరి జయించుచు వారిఁ గొంచు నె

మ్మదిఁ తదనంతరుం గెలుచు మాదిరి మాదిరి లేని పెంపున్

ప్రతిపదార్థము:

అదియును = అది కూడా, ఒక + నయమ్మునన్ = ఒక నీతి ప్రకారం, సత్యమే = నిజమే, అంచున్ = అని, తలంచి = భావించి, ఉన్నది = ఉన్నటువంటి, సకలమ్మున్ = సమస్తమైన, సైన్యమున్ = సేనను, కొంచున్ = తీసుకొని, చనెన్ = వెళ్ళెను, నాథుడు = ఆ కాశీరాజు, అలర్కుని + రాష్ట్రము = అలర్కుని రాజ్యమును, ఆక్రమించి = ఆక్రమించుకొని, దెసలు = దిక్కులు, మ్రోయన్ = మారుమ్రోగేలా, ఒక్కొకరిన్ = ఒక్కొక్కరిని, చేరి = సమీపించి, జయించుచున్ = గెలుస్తూ, వారిన్ = వారిని, కొంచున్ = కలుపుకుంటూ, నెమ్మదిన్ = నిలకడగా, తదనంతరున్ = ఆ తరువాతి వారిని, గెలుచు = జయించే, మాదిరి = విధము, మాదిరి + లేని = సాటిలేని, పెంపునన్ = అతిశయముతో.

తాత్పర్యం:

సుబాహువు అన్న మాటలలో కూడా ఒక రకమైన రాజనీతి సత్యం ఉందని కాశీరాజు భావించాడు. వెంటనే తనకున్న సైన్యాన్నంతటినీ తీసుకుని అలర్కుని రాజ్యంపైకి వెళ్ళాడు. దిక్కులు పిక్కటిల్లేలా ఒక్కొక్క సామంత రాజును జయిస్తూ, వారిని తనలో కలుపుకుంటూ, సాటిలేని పరాక్రమంతో ముందుకు సాగాడు.

విశేషములు:

కాశీరాజు యొక్క యుద్ధ తంత్రము, ఇతర రాజులను తన వశం చేసుకునే విధానం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

75వ పద్యము

గీ. వాని సామంతులను శత్రుపార్థివులను

వరుస నాటవికులఁ తన వశము సేసి

కొని సమస్తబలంబులఁ గొనుచు నేగి

ముట్టడించెను దుర్గమ్ముఁ పురముఁగూడ.

ప్రతిపదార్థము:

వాని = ఆ అలర్కుని యొక్క, సామంతులను = సామంతులను, శత్రు + పార్థివులను = విరోధులైన రాజులను, వరుసన్ = క్రమముగా, ఆటవికులన్ = అడవి జాతుల వారిని, తన = తన యొక్క, వశము + చేసికొని = అధీనం చేసుకుని, సమస్త + బలంబులన్ = అన్ని సైన్యాలను, కొనుచున్ = తీసుకొని, ఏగి = వెళ్ళి, దుర్గమ్మున్ = కోటను, పురమున్ + కూడ = పట్టణాన్ని కూడా, ముట్టడించెను = ముట్టడి గావించెను.

తాత్పర్యం:

అలర్కుని సామంతులను, శత్రు రాజులను, అడవిలో ఉండే గిరిజన తెగల నాయకులను అందరినీ తన వశం చేసుకున్నాడు కాశీరాజు. వారందరి సైన్యాలను కలుపుకుని వెళ్ళి అలర్కుని కోటను, రాజధాని నగరాన్ని ముట్టడించాడు.

విశేషములు:

యుద్ధానికి ముందు రాజ్యానికి అనుబంధంగా ఉన్న అన్ని శక్తులను తన వైపు తిప్పుకోవడం అనే యుద్ధ నీతి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

76వ పద్యము

గీ. పార్థివులఁ గొందఱను దానవై భవమున

సామమునఁ గొందఱను భేదశక్తి

నొరుల దండభయమున భృత్యులఁ తక్కు

నృపులఁ తన వశము సేసికొనియె నందఱ నతండు.

ప్రతిపదార్థము:

అతండు = ఆ కాశీరాజు, కొందఱను = కొంతమంది, పార్థివులన్ = రాజులను, దాన + వైభవమునన్ = ధనము నిచ్చుట ద్వారా, సామమునన్ = మంచి మాటల ద్వారా (సామము), కొందఱను = మరికొందరిని, భేద + శక్తిన్ = భేదోపాయము ద్వారా, ఒరులన్ = ఇతరులను, దండ + భయమునన్ = శిక్షిస్తాననే భయముతో (దండము), భృత్యులన్ = సేవకులను, తక్కు = మిగిలిన, నృపులన్ = రాజులను, అందఱన్ = అందరినీ, తన = తన యొక్క, వశము + చేసికొనియెన్ = స్వాధీనము చేసుకున్నాడు.

తాత్పర్యం:

కాశీరాజు చతుర్విధోపాయాలను ప్రయోగించాడు. కొంతమంది రాజులను దానముతో, మరికొందరిని సామముతో (శాంతి వచనాలతో), ఇంకొందరిని భేదోపాయంతో (చీలికలు తెచ్చి), మిగిలిన వారిని దండన అనే భయంతో తన దారికి తెచ్చుకున్నాడు.

విశేషములు:

రాజనీతిలోని సామ, దాన, భేద, దండ అనే నాలుగు ఉపాయాలను కాశీరాజు ఇక్కడ సమర్థవంతంగా వినియోగించాడు.

పద్యం 77:

చ. బల ముడివోయెఁ జుట్టు నరపాలురు నొత్తికొనంగ రేఁగి రు

త్తలపడెఁ జిత్త మర్థము వృథావ్యయితం బగుచుండె నట్టి శ

త్రులు మెదలంగనీక పురరోధ మొనర్చిరి కాశిరాజుతో

లలితరమాప్తి తప్పిన నలర్కుఁడు సెందె విషాదయోగమున్.

ప్రతిపదార్థము:

బలము = సైన్యము, ఉడివోయెన్ = క్షీణించిపోయెను, చుట్టున్ = చుట్టుపక్కల ఉన్న, నరపాలురు = రాజులు, ఒత్తికొనంగన్ = ఒత్తిడి చేయగా, రేఁగిరి = విజృంభించిరి, చిత్తము = మనస్సు, ఉత్తలపడెన్ = తల్లడిల్లిపోయెను, అర్థము = ధనము, వృథా + వ్యయితంబు = అనవసరముగా ఖర్చు, అగుచుండెన్ = అవుతూ ఉండెను, అట్టి + శత్రులు = అటువంటి విరోధులు, మెదలంగన్ + ఈక = కదలనివ్వకుండా, కాశిరాజుతో = కాశీరాజుతో కలిసి, పుర + రోధము = పట్టణమును ముట్టడి, ఒనర్చిరి = చేసిరి, లలిత + రమా + ఆప్తి = అందమైన లక్ష్మీదేవి అనుగ్రహము (సంపద), తప్పినన్ = దూరమవ్వగా, అలర్కుఁడు = అలర్క మహారాజు, విషాదయోగమున్ = మిక్కిలి దుఃఖమును, చెందెన్ = పొందెను.

తాత్పర్యము:

అలర్కుని సైన్యబలం తగ్గిపోయింది. చుట్టుపక్కల ఉన్న రాజులందరూ కాశీరాజుతో చేరి పీడించసాగారు. దీనితో అలర్కుని మనస్సు కలత చెందింది. ధనమంతా వృథాగా ఖర్చయిపోతోంది. శత్రువులందరూ కలిసి నగరాన్ని ముట్టడించి, కదలనివ్వకుండా చేశారు. ఐశ్వర్యం దూరమవ్వడంతో అలర్కుడు తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.

విశేషాలు:

ఒక రాజుకు కష్టం వచ్చినప్పుడు రాజ్యలక్ష్మి దూరమవ్వడం, శత్రువులు ఏకం కావడం సహజమని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

పద్యం 78:

క. ఎవ్వరు తీర్చినఁ దీరని

యవ్విధ మవు వ్యసన మెనసి యార్తతముఁడు నై

చివ్వునఁ దలంచుకొనెఁ దన

కవ్వ యొసఁగి చనిన యూర్మికార్థము నరయన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఎవ్వరు = ఏ ఒక్కరు, తీర్చినన్ = నివారించినా, తీరని = పోనట్టి, ఆ + విధము + అవు = అటువంటిదైన, వ్యసనము = ఆపదను, ఎనసి = పొంది, ఆర్తతముఁడు + ఐ = మిక్కిలి దుఃఖితుడై, తన కున్ = తనకు, అవ్వ = తల్లి (మదాలస), ఒసఁగి = ఇచ్చి, చనిన = వెళ్ళిన, ఊర్మిక + అర్థమున్ = ఉంగరము నందలి విషయమును, అరయన్ = విచారించుటకు, చివ్వునన్ = వేగముగా, తలంచుకొనెన్ = జ్ఞాపకము చేసుకున్నాడు.

తాత్పర్యము:

ఎవరు ప్రయత్నించినా తీరని అపదలో చిక్కుకున్న అలర్కుడు, మిక్కిలి బాధితుడై, పూర్వం తన తల్లి తనకిచ్చి వెళ్ళిన ఉంగరంలోని సందేశాన్ని చూడాలని తలచాడు.

విశేషాలు:

కష్ట కాలంలో తల్లి మాటలు లేదా ఆమె ఇచ్చిన దిశానిర్దేశం మార్గదర్శకమవుతాయని ఈ పద్యం సూచిస్తోంది.

---

పద్యం 79:

ఉ. స్నాన మొనర్చి శుద్ధుఁ డయి సద్ద్విజులం బిలిపించి వారిచే

నూనము కాని దీవనల నొంది తదంతిక మందు నుంగరం

బానెరి వుచ్చి యల్పకలితాక్షర మౌ జననీప్రశాస్తిఁ దా

వీనులదోయిఁ జాచి చదివించి వినెన్ విభుఁ డాదరంబునన్.

ప్రతిపదార్థము:

స్నానము + ఒనర్చి = స్నానము చేసి, శుద్ధుఁడు + అయి = పవిత్రుడై, సత్ + ద్విజులన్ = మంచివారైన బ్రాహ్మణులను, పిలిపించి = రప్పించి, వారిచేన్ = వారి ద్వారా, ఊనము + కాని = తక్కువ కాని (గొప్పవైన), దీవనలన్ = ఆశీస్సులను, ఒంది = పొంది, తద్ + అంతికము + అందు = వారి సమీపములో, ఉంగరంబు = ఉంగరమును, ఆ + నెరి = ఆ పద్ధతిగా, పుచ్చి = తీసి, అల్ప + కలిత + అక్షరము + ఔ = చిన్నవిగా కూర్చబడిన అక్షరములు కలిగిన, జననీ + ప్రశాస్తిన్ = తల్లి యొక్క ఆజ్ఞను/సందేశాన్ని, విభుఁడు = రాజు (అలర్కుడు), తాన్ = తాను, వీనుల + దోయిన్ = రెండు చెవులతో, చాచి = శ్రద్ధగా, ఆదరంబునన్ = భక్తితో, చదివించి = చదివించుకొని, వినెన్ = వినెను.

తాత్పర్యము:

అలర్కుడు స్నానం చేసి శుచిగా మారి, ఉత్తములైన బ్రాహ్మణులను పిలిపించి వారి ఆశీస్సులు తీసుకున్నాడు. వారి ముందే ఉంగరాన్ని తీసి, దానిలో చిన్న అక్షరాలతో ఉన్న తన తల్లి సందేశాన్ని ఎంతో ఆదరంతో చదివించుకొని విన్నాడు.

విశేషాలు:

తల్లి సందేశాన్ని వినేముందు రాజు నియమ నిష్టలను పాటించడం ఆమె పట్ల అతనికి గల గౌరవానికి నిదర్శనం.

---

పద్యం 80:

గీ. ఉల్ల ముత్ఫుల్ల మయ్యె హర్షోపపత్తి

సంగకము లయ్యె నటు పులకాంకితములు

రాజపుత్రున కపుడు విరాజమాన

మాతృ శాసనపఠన సంపత్తి వెలయ.

ప్రతిపదార్థము:

హర్ష + ఉపపత్తి = సంతోషము కలుగుటచే, ఉల్లము = మనస్సు, ఉత్ఫుల్లము + అయ్యెన్ = వికసించినట్లు ఆనందపడెను, అటు = ఆ విధముగా, అంగకములు = శరీర అవయవములు, పులక + అంకితములు = గగుర్పాటు చెందినవి, అయ్యెన్ = అయినవి, రాజపుత్రునకున్ = ఆ రాజుకు (అలర్కునకు), అపుడు = ఆ సమయములో, విరాజమాన = ప్రకాశిస్తున్న, మాతృ + శాసన + పఠన + సంపత్తి = తల్లి ఆజ్ఞను చదివిన విశేషము, వెలయ = ప్రకాశించగా.

తాత్పర్యము:

తల్లి సందేశాన్ని వినగానే అలర్కుని మనస్సు ఆనందంతో వికసించింది. శరీరం పులకించిపోయింది. ఆ రాజకుమారుడు తల్లి బోధనలోని విశిష్టతను గ్రహించి పరవశించిపోయాడు.

విశేషాలు:

మదాలస వంటి జ్ఞానవంతురాలైన తల్లి మాటలు బిడ్డకు గొప్ప ఊరటను, ఉత్తేజాన్ని ఇస్తాయని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

---

పద్యం 81:

గీ. విడువవలె సంగము సమస్త విధముల నది

వదల రాకున్నఁ జేయఁగావలయు సుజన

సమితితో, సంగమునకు భేషజము వార

లట్టివాని మహత్త్వ మన్యాదృశంబె?

ప్రతిపదార్థము:

సమస్త + విధములన్ = అన్ని విధాలా, సంగము = ఆసక్తిని/మమకారాన్ని, విడువవలెన్ = వదిలిపెట్టాలి, అది = ఆ మమకారం, వదలన్ + రాకున్నన్ = వదలడం సాధ్యం కాకపోతే, సుజన + సమితితో = సత్పురుషుల సమూహంతో, చేయన్ + కావలయున్ = (సంగము) చేయాలి, సంగమునకున్ = ఆసక్తి అనే వ్యాధికి, వారలు = ఆ సత్పురుషులే, భేషజము = మందు, అట్టివాని = అటువంటి సత్సంగము యొక్క, మహత్త్వము = గొప్పతనము, అన్యాదృశంబు + ఎ = సామాన్యమైనదా? (కాదు, అది అసమానమైనది).

తాత్పర్యము:

దేనిపైనా ఆసక్తి (సంగము) లేకుండా ఉండటం ఉత్తమం. ఒకవేళ అది వదలడం సాధ్యం కాకపోతే, సత్పురుషులతో స్నేహం చేయాలి. ప్రాపంచిక విషయాలపై ఉన్న వ్యామోహానికి సత్పురుషుల సాంగత్యమే సరైన మందు. ఆ సత్సంగ మాహత్యం వర్ణించనలవి కానిది.

విశేషాలు:

మానవుడు బంధాల నుండి విముక్తుడు కావడానికి సత్సంగం ఎంతటి ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉందో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

---

పద్యం 82:

గీ. విడువవలెఁ గామమును సర్వవిధముల నది

విడువ శక్యమ్ము కాకున్న యెడ ముముక్ష

యందు దానిని సాగింప నగును జువ్వె

దాని కది మం దటంచు వేదములు సెప్పె.

ప్రతిపదార్థము:

సర్వ + విధములన్ = అన్ని రకాలుగా, కామమును = కోరికను, విడువవలెన్ = విడిచిపెట్టాలి, అది = ఆ కోరిక, విడువన్ = వదులుటకు, శక్యమ్ము + కాకున్న + ఎడ = వీలు కానప్పుడు, ముముక్ష + అందు = మోక్షము నందలి కోరికగా, దానిని = ఆ కోరికను, సాగింపన్ + అగును + జువ్వె = మళ్ళించవలెను సుమా, దానికిన్ = ఆ కోరికకు, అది = ఆ మోక్షేచ్ఛే, మందు + అటంచు = ఔషధమని, వేదములు = వేదాలు, చెప్పెన్ = చెప్పినవి.

తాత్పర్యము:

కోరికలను పూర్తిగా వదిలివేయాలి. ఒకవేళ అది సాధ్యం కాకపోతే, ఆ కోరికను మోక్షం పొందాలనే దిశగా మళ్ళించాలి. కోరిక అనే వ్యాధికి మోక్షాసక్తియే మందు అని వేదాలు చెబుతున్నాయి.

విశేషాలు:

లౌకిక కోరికలను పారమార్థిక చింతనగా మార్చుకోవడమే జ్ఞానుల లక్షణమని ఇక్కడ బోధించబడింది.

---

#శ్రీదత్తభాగవతము

 

 

 

పద్యం 83:

క. అను మాతృశాసనము విని

తనివి సనక మరల మరలఁ తత్పఠనమ్మున్

బొనరింపించెను వినియెను

మనమునఁ తత్సార మిట్లు మనన మొనర్చెస్.

ప్రతిపదార్థము:

అను = అన్నట్టి, మాతృ + శాసనము = తల్లి ఆజ్ఞను, విని = ఆలకించి, తనివి + సనక = తృప్తి చెందక, మరల + మరలన్ = పదే పదే, తద్ + పఠనమ్మున్ = దానిని చదివించుటను, పొనరింపించెను = చేయించెను, వినియెను = వినెను, మనమునన్ = మనస్సులో, తద్ + సారము = దాని సారాంశమును, ఇట్లు = ఈ విధముగా, మననము + ఒనర్చెన్ = ఆలోచించెను.

తాత్పర్యము:

అమ్మ ఇచ్చిన ఆ ఉపదేశాన్ని విని అలర్కుడు తృప్తి చెందలేదు. ఇంకా వినాలనే ఆసక్తితో పదే పదే దానిని చదివించుకుని విన్నాడు. ఆపై దాని సారాంశాన్ని మనసులో తలచుకోసాగాడు.

విశేషాలు:

ఉపదేశం పొందిన తర్వాత దానిని పదే పదే మననం చేయడం వల్లనే అది ఆచరణలోకి వస్తుందని ఈ పద్యం తెలియజేస్తోంది.

#శ్రీదత్తభాగవతము

04 వగుచ్ఛము ( 84  - 87 పద్యాల ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు )

గ్రంథకర్త: బ్రహ్మశ్రీ #తాడేపల్లిరాఘవనారాయణశాస్త్రిగారు

వ్యాఖ్యాత: ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి 

165 పుట వ్రాయాలి

166 పుటలో హంకు   అని ఉన్నది. హంకా అనిదిద్దాలి.

నోరి 122 పుట మదాలస విశ్లేషణ

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని పద్యాలకు వ్యాఖ్యలు:

వ్యాఖ్య చదవటానికి లింక్
https://raghavadattabhagavatam.blogspot.com/

( ఈ పోస్టుతో జతపరిచిన చిత్రం సృజనాత్మక చిత్ర సౌజన్యం)

పద్యం 84

దారి డొంకయుఁ గలదా? మానవుల కెందు

సంసార కానన సంపతితుల

కట్టి వారలు శ్రేయ మర్థించిరా? మన

మ్మును ద్రిప్పవలయు ముముక్ష మీఁద

నన్యసాధనముల నది సులభ మ్మానె?

సుజనసంగము సేయు చొరవఁ గాక

యన్నపు డెల్ల నయ్యది సమకూరునా?

పూర్వపుణ్యము పొంగి పొరలకున్న

ననుచుఁ జింతించి చింతించి యవనివిభుఁడు

జాయపల్కులచాయ నిశ్చయ మొనర్చె

దనకుఁ గూర్చు దత్తాత్రేయుఁ డను మునీంద్రుఁ

డని సకుశుఁడై బయలుదేఱె నర్థి నపుడ.

ప్రతిపదార్థం:

సంసార + కానన + సంపతితుల = సంసారమనే అడవిలో పడిపోయిన, మానవులకున్ = మనుష్యులకు, ఎందున్ = ఎక్కడైనా, దారి + డొంకయున్ = మార్గము మరియు తెరువు, కలదా = ఉన్నాయా?, అట్టి + వారలు = అటువంటి వారు, శ్రేయము = మోక్షమును లేదా మేలును, అర్థించిరా = కోరుకుంటారా?, మనమ్మును = మనస్సును, ముముక్ష + మీఁదన్ = మోక్షమునందు ఆసక్తిపై, త్రిప్పవలయున్ = మళ్ళించాలి, అన్య + సాధనములన్ = ఇతరమైన మార్గాల ద్వారా, అది = ఆ మనస్సును మళ్ళించడం, సులభము + ఆనె = లేలిక అవుతుందా?, సుజన + సంగము = సత్పురుషుల సాంగత్యము, చేయు + చొరవన్ + కాక = చేసే ప్రయత్నం ద్వారా తప్ప, అన్నపుడు + ఎల్లన్ = ఎప్పుడు పడితే అప్పుడు, అయ్యది = ఆ సత్సంగము, సమకూరునా = లభిస్తుందా?, పూర్వ + పుణ్యము = గత జన్మల పుణ్యఫలము, పొంగి + పొరలకున్నన్ = ఉదయిస్తే తప్ప, అనుచున్ = అని, చింతించి + చింతించి = పదే పదే ఆలోచించి, అవని + విభుఁడు = రాజైన అలర్కుడు, జాయ + పల్కుల + చాయన్ = భార్య (మదాలస) మాటల ప్రకారము, తనకున్ = తనకు, కూర్చు = మేలు చేసేవాడు, దత్తాత్రేయుఁడు + అను = దత్తాత్రేయుడు అనే పేరుగల, ముని + ఇంద్రుఁడు = మునిశ్రేష్ఠుడే, అని = అని, నిశ్చయము + ఒనర్చెన్ = నిశ్చయించుకున్నాడు, అపుడ = అప్పుడే, సకుశుఁడై = దర్భలను చేతబూనినవాడై, అర్థిన్ = కోరికతో, బయలుదేఱెన్ = బయలుదేరాడు.

తాత్పర్యం:

సంసారమనే అడవిలో చిక్కుకున్న మానవులకు బయటపడే దారి ఎక్కడుంటుంది? వారు అసలు మోక్షాన్ని కోరుకోగలరా? మనస్సును మోక్షం వైపు మళ్ళించాలి. కానీ ఇతర సాధనాలతో అది సులభం కాదు. సత్పురుషుల సాంగత్యం వల్లనే అది సాధ్యం. పూర్వపుణ్యం ఉంటే తప్ప ఆ సత్సంగం కూడా దొరకదు. ఈ విధంగా ఆలోచించిన అలర్కుడు, తన తల్లి మదాలస చెప్పిన మాటలను బట్టి దత్తాత్రేయుడే తనను తరింపజేయగలడని నిశ్చయించుకొని, శుభప్రదంగా దర్భలను చేతబూని ఆయన దర్శనం కోసం బయలుదేరాడు.

విశేషాలు:

• సంసారాన్ని అడవితో పోల్చడం ద్వారా అందులోని అజ్ఞానాన్ని, అయోమయాన్ని కవి చక్కగా వివరించారు.
• మోక్షసాధనకు సత్సంగం అత్యంత ఆవశ్యకమని, అది పూర్వజన్మ సుకృతం వల్లనే లభిస్తుందని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యం 85

అతఁ డెంత భక్త సులభుఁడో?

యితనికి దర్శన మొసంగె నీ మధ్యసృతిన్

నుత మవు సహ్యముతోఁ దన

యతిరూపముతో నిజాశ్రమాస్థితితోడన్.

ప్రతిపదార్థం:

అతఁడు = ఆ దత్తాత్రేయ స్వామి, ఎంత = ఎంతగా, భక్త + సులభుఁడో = భక్తులకు సులభముగా లభించేవాడో కదా!, ఇతనికిన్ = ఈ అలర్కుడికి, ఈ + మధ్య + సృతిన్ = ఈ మార్గము మధ్యలోనే, నుతము + అవు = కొనియాడదగిన, సహ్యముతోన్ = సహ్య పర్వతముతోను, తన = తనదైన, యతి + రూపముతోన్ = ముని వేషముతోను, నిజ + ఆశ్రమ + స్థితితోడన్ = తన ఆశ్రమ వ్యవస్థతోను, దర్శనము + ఒసంగెన్ = సాక్షాత్కరించాడు.

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయ స్వామి భక్తుల పట్ల ఎంతో దయామయుడు. అలర్కుడు వెతుకుతూ వెళ్ళవలసిన పని లేకుండా, మార్గమధ్యంలోనే సహ్యపర్వతముతో పాటు, తన యతి రూపంలో, తన ఆశ్రమముతో సహా అలర్కుడికి దర్శనమిచ్చాడు.

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయుని 'స్మర్తృగామి' (స్మరిస్తే చాలు వచ్చేవాడు) అనే గుణం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.
• ఆశ్రమంతో సహా ప్రత్యక్షమవ్వడం స్వామివారి యోగమాయా వైభవాన్ని తెలుపుతోంది.

---

పద్యం 86

శమఘను నమ్మహాత్ము నపసంగు నకల్మషు దత్త దేవుఁ జెం

ది మొనసి మొక్కి స్వర్చితు విధిం బొనరించి వచించె వాఁడు ది

వ్యమునినుతా! శరణ్య! శరణార్థి వికర్మి సుదుఃఖతప్తు న

న్న మలిన హృత్ప్రసాదమున నారసి దుఃఖభరం బెడల్పుమా.

ప్రతిపదార్థం:

శమ + ఘనున్ = శాంతము నందు గొప్పవాడైన, ఆ + మహాత్మున్ = ఆ మహానుభావుడిని, అపసంగున్ = సంగరహితుడిని, అకల్మషున్ = పాపము లేనివాడైన, దత్తదేవున్ = దత్తాత్రేయ స్వామిని, చెంది = సమీపించి, మొనసి = పూనుకొని, మొక్కి = నమస్కరించి, విధిన్ = శాస్త్రోక్తముగా, స్వర్చితున్ = అర్చనను, పొనరించి = చేసి, వాఁడు = ఆ అలర్కుడు, వచించెన్ = ఇట్లు పలికెను, దివ్య + ముని + నుతా = దివ్య మునులచే స్తుతింపబడేవాడా!, శరణ్య = శరణు ఇవ్వదగినవాడా!, శరణార్థిన్ = శరణు కోరుతున్నట్టియు, వికర్మి = పాపకార్యములు చేసినవాడనై, సుదుఃఖ + తప్తున్ = మిక్కిలి దుఃఖముతో తపించిపోతున్న, నన్నున్ = నన్ను, అమలిన = నిర్మలమైన, హృత్ + ప్రసాదమునన్ = హృదయ అనుగ్రహముతో, ఆరసి = చూచి, దుఃఖ + భరంబు = దుఃఖము అనే భారమును, ఎడల్పుమా = తొలగించుము.

తాత్పర్యం:

శాంతమూర్తి, సంగరహితుడు, నిర్మలుడు అయిన దత్తాత్రేయ స్వామిని అలర్కుడు చేరుకొని, భక్తితో నమస్కరించి, విధిపూర్వకముగా పూజించాడు. ఆపై ఇట్లన్నాడు: "ఓ దివ్యముని వంద్యుడా! శరణు కోరిన వారిని రక్షించే ప్రభువా! నేను చేసిన పనుల వల్ల మిక్కిలి దుఃఖంతో రగిలిపోతున్నాను. నీ నిర్మలమైన హృదయంతో నన్ను కరుణించి, నా ఈ దుఃఖ భారమును తొలగించు".

విశేషాలు:

• స్వామిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ముందుగా షోడశోపచార పూజ వంటి విధులు నిర్వహించడం శిష్యుని లక్షణంగా చెప్పబడింది.
• 'శరణాగతి' అనేది మోక్షానికి సులభ మార్గమని ఇక్కడ సూచించబడింది.

---

పద్యం 87

అని యన ననియె దత్తాత్రేయుఁ డిప్పుడ

యవనీశ! దుఃఖాపహార మేను

నీ కొనరించెద నేకారణమ్మున

ముంచె ని న్నది సత్యమున నచింపు

మెవ్వనివాఁడవో? యెవ్వఁడవో? నీవు

నెవ్వానికో దుఃఖ మేర్పరింపు

మవయవమ్ములు కల వంగమ్ము కల

దొండు కలదు వీనికి మించు కలయు నిందు.

దుఃఖ మెక్కడ నున్నది దొరవు నీవు

నిన్ను నది యేమి సేయుఁ జింతింపు మింత

యనిన గురుమూర్తి వాగమృతాను శాస్తి

బృథివినాథుండు నటు విచారింపఁ జొచ్చె.

ప్రతిపదార్థం:

అని + అనన్ = అని అలర్కుడు ప్రార్థించగా, దత్తాత్రేయుఁడు = దత్తాత్రేయ స్వామి, అనియెన్ = ఇట్లన్నాడు, అవనీశ = ఓ రాజా!, ఇప్పుడ = ఇప్పుడే, ఏను = నేను, నీకున్ = నీకు, దుఃఖ + అపహారము = దుఃఖమును పోగొట్టుటను, ఒనరించెదన్ = చేస్తాను, ఏ + కారణమ్మునన్ = ఏ కారణము చేత, అది = ఆ దుఃఖము, నిన్నున్ = నిన్ను, ముంచెన్ = ముంచెనో, సత్యమునన్ = నిజముగా, వచింపుము = చెప్పుము, నీవు = నీవు, ఎవ్వని + వాఁడవో = ఎవరికి సంబంధించిన వాడవో?, ఎవ్వఁడవో = అసలు నీవు ఎవరివో?, ఎవ్వానికిన్ + ఓ = ఎవరికో (దేనికో), దుఃఖము = దుఃఖమును, ఏర్పరింపుము = విడదీసి చూపుము, అవయవమ్ములు = చేతులు కాళ్ళు మొదలైనవి, కలవు = ఉన్నాయి, అంగమ్ము = శరీరము, కలదు = ఉన్నది, వీనికిన్ = వీటికంటే, మించు = మించినది, ఒండు = మరొకటి, ఇందున్ = ఈ దేహమునందు, కలయున్ = కలిసి ఉన్నది, దుఃఖము = బాధ, ఎక్కడ + ఉన్నది = ఎక్కడ ఉంది?, నీవు = నీవు, దొరవు = ప్రభువువు (ఆత్మవు), అది = ఆ దుఃఖము, నిన్నున్ = నిన్ను, ఏమి + చేయున్ = ఏమీ చేయలేదు, ఇంత = కొంచెం, చింతింపుము = ఆలోచించు, అనినన్ = అని చెప్పగా, పృథివీ + నాథుండున్ = రాజైన అలర్కుడు, గురుమూర్తి = గురువైన దత్తాత్రేయుని, వాక్ + అమృత + అనుశాస్తిన్ = అమృతము వంటి మాటల ఉపదేశమును బట్టి, అటు = ఆ విధముగా, విచారింపన్ + జొచ్చెన్ = విచారణ (ఆలోచన) చేయనారంభించెను.

తాత్పర్యం:

అలర్కుడి ప్రార్థన విన్న దత్తాత్రేయుడు ఇలా అన్నాడు: "రాజా! ఇప్పుడే నీ దుఃఖాన్ని పోగొడతాను. కానీ అసలు నిన్ను ముంచెత్తుతున్న ఆ దుఃఖానికి కారణమేమిటో నిజం చెప్పు. నీవు ఎవరివి? ఎవరికి చెందినవాడవు? నీలో ఉన్న దుఃఖం ఎవరికి కలుగుతోంది? శరీరానికి అవయవాలు ఉన్నాయి, వాటన్నిటినీ కలిపి ఉంచే దేహం ఉంది. వీటికి భిన్నమైనది, వీటన్నింటినీ మించినది ఒకటి నీలో ఉంది (ఆత్మ). మరి దుఃఖం ఎక్కడ ఉంది? నీవు జ్ఞానివి, ప్రభువువు. ఆ దుఃఖం నిన్ను ఏమీ చేయలేదు. ఒక్కసారి ఆలోచించు." గురువుగారి అమృత వాక్కులను విన్న అలర్కుడు ఆ దిశగా ఆత్మ విచారణ చేయడం మొదలుపెట్టాడు.

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయ స్వామి ఇక్కడ నేరుగా అద్వైత విచారణను బోధించారు.
• 'నేను ఎవరు?' (కోహం) అనే ప్రశ్న ద్వారా దుఃఖం ఆత్మకు లేదని, అది కేవలం దేహాభిమానం వల్ల కలుగుతుందని స్పష్టం చేశారు.

---

పద్యం 88

గీ. నన్ను వేధించుచున్న వెన్న బహుదుఃఖ

తతులు నే నెవ్వఁడ నటంచుదార బుద్ధి

మాటిమాటికిఁ దన్ను విమర్శసేసి

బుద్ధితో నవ్వి యి ట్లెంచె భూవిభుండు.

ప్రతిపదార్థం:

నన్నున్ = నన్ను, వేధించుచున్నవి + ఎన్నన్ = వేధిస్తున్నవి అని లెక్కించినచో, బహు + దుఃఖ + తతులు = అనేకములైన దుఃఖముల సమూహములు, నేన్ = నేను, ఎవ్వఁడు + అటంచున్ = ఎవరను అని, ఉదార + బుద్ధిన్ = గొప్పదైన బుద్ధితో, మాటిమాటికిన్ = పదేపదే, తన్నున్ = తనను తాను, విమర్శ + చేసి = విచారణ చేసుకొని, బుద్ధితోన్ = వివేకముతో, నవ్వి = హాసము చేసి, భూవిభుండు = రాజైన అలర్కుడు, ఇట్లు + ఎంచెన్ = ఈ విధముగా తలంచెను.

తాత్పర్యం:

నన్ను బాధిస్తున్నవి అనేక దుఃఖ సముదాయాలని భావించిన అలర్కుడు, "అసలు నేను ఎవరిని?" అని తన ఉదార బుద్ధితో మాటిమాటికి ఆత్మ విచారణ చేసుకున్నాడు. తన అజ్ఞానాన్ని చూసి తనలో తానే నవ్వుకుని, ఆ రాజు ఈ విధంగా ఆలోచించడం మొదలుపెట్టాడు.

విశేషాలు:

గురువుగారి బోధన వినగానే అలర్కుడిలో కలిగిన మార్పు ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. దుఃఖానికి మూలమైన 'నేను' ఎవరు అనే అన్వేషణ (ఆత్మ విచారణ) ఇక్కడ ప్రారంభమైంది.

---

పద్యం 89

మ. తనుసంఘాతమునందుఁ దోఁచు మును భూతమ్ము ల్విచారింప మే

దీని నీరమ్మును నిప్పు గాలి నభమున్ దేవుండ నే నిందు నొం

డును గా నక్కట సాక్షిభూతుఁడ నఖండుండం జిరాజ్ఞానయు

క్తిని మే నే ననఁ దత్సుఖాసుఖము లొందె న్నన్ను నిన్నాళ్ళునున్.

ప్రతిపదార్థం:

తను + సంఘాతమునందున్ = శరీరము అనే సమూహము నందు, తోఁచు = కనిపిస్తున్న, మును = మొదటగా, భూతమ్ములు = పంచభూతములను, విచారింపన్ = పరిశీలించగా, మేదిని = భూమి, నీరమ్మును = నీరు, నిప్పు = అగ్ని, గాలి = వాయువు, నభమున్ = ఆకాశము, ఇందున్ = వీటిలో, నేను = నేను, ఒండును + కాను = ఏ ఒక్కటిని కాను, అక్కట = అయ్యో, సాక్షిభూతుఁడన్ = సాక్షిగా ఉన్నవాడను, అఖండుండన్ = విభజింపబడని వాడను, చిర + అజ్ఞాన + యుక్తిని = సుదీర్ఘకాలముగా ఉన్న అజ్ఞానముతో కూడి ఉండటము వలన, మేను = శరీరమే, నేను + అనన్ = నేనని అనుకోవడము వలన, తత్ + సుఖ + అసుఖములు = ఆ శరీరము యొక్క సుఖదుఃఖములు, ఇన్నాళ్ళునున్ = ఇన్ని రోజులుగా, నన్నున్ = నన్ను, ఒందెన్ = పొందినవి.

తాత్పర్యం:

శరీరమనే ఈ సమూహములో ఉన్న పంచభూతాలను విచారిస్తే, నేను భూమిని కాను, నీటిని కాను, అగ్నిని కాను, గాలిని కాను, ఆకాశాన్ని కాను. అయ్యో! నేను వీటికన్నిటికీ అతీతమైన సాక్షిని, అఖండమైన దేవుడను. కానీ ఇన్నాళ్ళు అజ్ఞానముతో దేహమే నేను అని భ్రమించడం వల్ల, దానికి కలిగే సుఖదుఃఖాలు నాకే కలిగాయని అనుకున్నాను.

విశేషాలు:

ఇందులో అలర్కుడు దేహానికి, ఆత్మకు గల భేదాన్ని గుర్తిస్తున్నాడు. పంచభూత నిర్మితమైన దేహం తాను కాదని, తాను కేవలం ద్రష్టను (చూసేవాడిని) మాత్రమేనని గ్రహించాడు.

---

పద్యం 90

గీ. భూతపంచకమయ మంగము కృశమైనఁ

బెరిగినను నాకు నవి లేమి విశద మయ్యె

నట్లె సుఖదుఃఖములు మనమందుఁ గలవు

గాక నా కవి లేవ తద్గతుఁడ నైన.

ప్రతిపదార్థం:

భూత + పంచక + మయము = పంచభూతములతో నిండిన, అంగము = శరీరము, కృశము + ఐనన్ = బక్కచిక్కినను, పెరిగినను = లావెక్కినను, నాకున్ = నాకు, అవి = ఆ మార్పులు, లేమి = లేకపోవడము, విశదము + అయ్యెన్ = స్పష్టమైనది, అట్లె = అదే విధముగా, సుఖ + దుఃఖములు = సుఖములు మరియు దుఃఖములు, మనమందున్ = మనస్సు నందు, కలవు + కాక = ఉండును గాని, తద్గతుఁడను + ఐన = వాటిని పొందిన వాని వలె ఉన్నప్పటికి, నాకున్ = నాకు, అవి = ఆ సుఖదుఃఖములు, లేవు = లేవు.

తాత్పర్యం:

పంచభూతములతో ఏర్పడిన ఈ దేహం చిక్కినా లేదా లావెక్కినా, ఆ మార్పులు నాకు (ఆత్మకు) సంబంధించనివని నాకు స్పష్టమైంది. అలాగే సుఖదుఃఖాలు మనస్సుకి సంబంధించినవి మాత్రమే. అజ్ఞానముతో నేను ఆ మనస్సుతో కలిసి ఉండటం వల్ల అవి నావి అనుకున్నాను గాని, నిజానికి నాకు ఆ సుఖదుఃఖాలతో సంబంధం లేదు.

విశేషాలు:

శరీర ధర్మాలు (పెరగడం, తరగడం) మరియు మనో ధర్మాలు (సుఖం, దుఃఖం) ఆత్మకు అంటవని ఇక్కడ వివరించబడింది.

---

పద్యం 91

సీ. ఈ కాయమునఁ గల వెన్నియో సుఖము ల

సుఖములు నే నిందుఁ జొచ్చినప్పుడు

అవి యెల్లఁ తన వని యనుభవించుచు నుంటి

మనమునఁ గలవు కామముఖవృత్తు

లచ్చోటఁ జేరి నాయవియే యవి యటంచు

వ్యవహరించెద సమహంకృతిసృతిఁ

గారణంబున నంధకార మజ్ఞానమ్ము

కల దందుఁ జెంది యక్కరణి నుందు

నెందుఁ జొచ్చిన నెది గన్న నింత భ్రాంతి

నే నెదియుఁ గానియవ్వాఁడ నిరతిశయుఁడ

నిత్య సత్య చిద్రూపుఁడ నిక్క మునకు

మమత వో లేదు పో విశేష మెదియేని.

ప్రతిపదార్థం:

ఈ + కాయమునన్ = ఈ శరీరమునందు, ఎన్నియో = ఎన్నో, సుఖములు + అసుఖములు = సుఖదుఃఖములు, కలవు = ఉన్నవి, నేను = నేను, ఇందున్ = ఈ దేహము నందు, చొచ్చినప్పుడు = ప్రవేశించినప్పుడు, అవి + ఎల్లన్ = వాటన్నింటిని, తనవి + అని = నావే అని, అనుభవించుచున్ + ఉంటిన్ = అనుభవిస్తూ ఉన్నాను, మనమునన్ = మనస్సునందు, కామ + ముఖ + వృత్తులు = కోరిక మొదలైన ప్రవృత్తులు, కలవు = ఉన్నవి, అచ్చోటన్ = ఆ మనస్సునందు, చేరి = చేరి, అవి = ఆ కోరికలు, నాయవియే = నావే, అటంచున్ = అంటూ, అహంకృతి + సృతిన్ = అహంకారము యొక్క మార్గమున, వ్యవహరించెదన్ = ప్రవర్తించుచున్నాను, కారణంబునన్ = దీనికి కారణముగా, అంధకారము = చీకటి వంటి, అజ్ఞానమ్ము = అజ్ఞానము, కలదు = ఉన్నది, అందున్ + చెంది = ఆ అజ్ఞానమును పొంది, ఆ + కరణిన్ = ఆ విధముగా, ఉందున్ = ఉంటున్నాను, ఎందున్ = ఎక్కడ, చొచ్చినన్ = ప్రవేశించినా, ఎది + కన్నన్ = దేనిని చూసినా, ఇంత + భ్రాంతి = ఇదంతా భ్రమయే, నేను = నేను, ఎదియున్ = ఏదియు, కాని + అవాఁడన్ = కానివాడను, నిరతిశయుఁడన్ = సాటిలేనివాడను, నిత్య + సత్య + చిత్ + రూపుఁడన్ = శాశ్వతమైన సత్యమైన జ్ఞాన స్వరూపుడను, నిక్కమునకున్ = నిజమునకు, మమత = మమకారము, పోన్ = పోయినచో, ఎదియేని = ఏదైనా, విశేషము = ప్రత్యేకత, లేదు + పో = లేదు సుమా.

తాత్పర్యం:

ఈ శరీరంలో ఎన్నో సుఖదుఃఖాలు ఉన్నాయి. నేను ఈ దేహంలో ప్రవేశించినప్పుడు (దేహాభిమానం కలిగినప్పుడు) అవన్నీ నావే అనుకుని అనుభవిస్తున్నాను. మనస్సులో కామక్రోధాదులు ఉన్నాయి. అహంకారంతో వాటిని నావి అనుకుని వ్యవహరిస్తున్నాను. దీనికంతటికీ కారణం అంధకారం వంటి అజ్ఞానమే. నేను ఎక్కడ ఉన్నా, ఏది చూసినా కలిగేదంతా భ్రాంతే. నిజానికి నేను ఏదీ కానివాడను, సాటిలేనివాడను, నిత్య సత్య జ్ఞాన స్వరూపుడను. మమకారం వీడితే, ఇక ఇక్కడ ఏ విశేషమూ లేదు, అంతా నేనే.

విశేషాలు:

అలర్కుడు తన నిజ స్వరూపాన్ని (సచ్చిదానంద రూపం) గుర్తించడం ఈ పద్యంలో పరాకాష్ఠ. అజ్ఞానమే బంధానికి కారణమని, ఆత్మ జ్ఞానమే మోక్షమని స్పష్టమవుతోంది.

 

92 వ పద్యం

బుద్ధ్యహంకార మనసులు భూతసూక్ష్మ

గుణితములు సెందు నంతఃకరణము పేరు

నందు కల దెంతయేని దుఃఖామయమ్ము

నాది యగు నెట్టు లది? యున్న నయముఁ గన్న.

ప్రతిపదార్థం:

బుద్ధి + అహంకార + మనసులు = బుద్ధి - అహంకారము - మనస్సు అనేవి, భూత + సూక్ష్మ = పంచభూతాల యొక్క సూక్ష్మ అంశాలతో, గుణితములు + చెందున్ = కూడుకొని ఉండునో, అంతఃకరణము + పేరున్ = అంతఃకరణము అను పేరుతో పిలువబడే, అందున్ = ఆ మనోబుద్ధ్యాదుల యందు, ఎంతయేని = ఎంతటి, దుఃఖ + ఆమయమ్ము = దుఃఖము అనే వ్యాధి, కలదు = ఉన్నదో, అది = ఆ దుఃఖము, ఉన్న = ఉన్నట్టి, నయమున్ + కన్నన్ = యథార్థమును లేదా న్యాయమును విచారించి చూస్తే, నాది = నా యొక్కటి, ఎట్టులు + అగున్ = ఏ విధంగా అవుతుంది?

తాత్పర్యం:

బుద్ధి, అహంకారము, మనస్సు అనునవి పంచభూతాల సూక్ష్మ రూపాల కలయిక వల్ల ఏర్పడిన అంతఃకరణమునకు చెందినవి. ఆ అంతఃకరణమునందు కలిగే దుఃఖం కానీ, మరేదైనా వికారము కానీ కేవలం దానికి సంబంధించినదే. వాస్తవ విచారణ చేసి చూస్తే, ఆత్మ స్వరూపుడనైన నాకు ఆ దుఃఖంతో ఎటువంటి సంబంధం లేదు. అది నాది ఎలా అవుతుంది?

విశేషాలు:

అంతఃకరణం అనేది ప్రకృతి జన్యమైనది. ఆత్మ కేవలం సాక్షి మాత్రమే. అంతఃకరణ ధర్మాలను ఆత్మకు ఆపాదించడం అజ్ఞానమని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

---

93 వ పద్యం

కావున మూడుమేనుల సుఖమ్ములు దుఃఖము లుండనిమ్ము నే

నేవియుఁ గానివాఁడ నను నెమ్మెయి నంటెడు నవ్వి తత్త్వపుం

ద్రోవ నెఱుంగకున్నపుడు త్రోచె ననుం బెడదారి కింక నా

కై వసమయ్యెఁ గార్యచయగర్భిత మాయ యమాయమానయై.

ప్రతిపదార్థం:

కావున = కాబట్టి, మూడు + మేనుల = స్థూల - సూక్ష్మ - కారణ అనే మూడు శరీరాల యొక్క, సుఖమ్ములు = సుఖాలు, దుఃఖములు = దుఃఖాలు, ఉండనిమ్ము = ఉండనియ్యి, నేను = నేను, ఏవియున్ + కానివాడను = ఏ శరీర ధర్మములూ లేనివాడను, తత్త్వపున్ + త్రోవన్ = సత్య మార్గమును లేదా తత్త్వమును, ఎఱుంగకున్న + అప్పుడు = తెలుసుకోలేనప్పుడు, నన్నున్ = నన్ను, ఎమ్మెయిన్ = ఏ విధంగానైనా, అంటెడున్ = అంటుకున్నట్లు అనిపించే, అవ్వి = ఆ సుఖదుఃఖాలు, పెడదారికిన్ = తప్పుడు మార్గమునకు, త్రోచెన్ = నెట్టాయి, ఇంకన్ = ఇప్పుడు, కార్య + చయ + గర్భిత = సమస్త కార్యములతో కూడిన, మాయ = మాయ, అమాయమానయై = మాయా రహితమై, నా + కైవసము + అయ్యెన్ = నాకు స్వాధీనమయింది.

తాత్పర్యం:

మూడు శరీరాలకు కలిగే సుఖదుఃఖాలు వాటికే ఉండనివ్వు. నేను వాటితో సంబంధం లేనివాడను. ఆత్మతత్త్వం తెలియని కాలంలో ఈ సుఖదుఃఖాలు నన్ను తప్పుదారి పట్టించాయి. కానీ ఇప్పుడు జ్ఞానోదయం కలగడం వల్ల, ఈ సకల కార్యాలకు కారణమైన మాయ తొలగిపోయి, నాకు వశమైంది.

విశేషాలు:

ఆత్మజ్ఞానం కలిగిన పురుషునికి మాయ అడ్డుపడదు సదా తన వశమై ఉంటుంది. మూడు శరీరాల ధర్మాలు ఆత్మకు అంటవు.

---

94 వ పద్యం

తనకాయమ్మున కాది గానయిదు మొత్తమ్మైన యమ్మేని వా

డెనయం జూచుచునుండె రాజ్యమిది నాకేలా? గుణీభూత మీ

తనుసంతానముతోఁ బ్రసక్తి కనఁదత్స్థంబేను దేహమ్ము క

న్నను వేఱైన పదార్థమొండని నితాంతస్ఫూర్తిఁ గన్పట్టగన్.

ప్రతిపదార్థం:

తన + కాయమ్మునకున్ = తన శరీరానికి, ఆదిగాన్ = మొదలుగా, అయిదు + మొత్తమ్ము + ఐన = పంచభూతాల సమూహమైన, ఆ + మేనివాడు = ఆ దేహము కలవాడు (అలర్కుడు), ఎనయన్ = తగినట్లుగా, చూచుచున్ + ఉండెన్ = పరికిస్తున్నాడు, రాజ్యము + ఇది = ఈ రాజ్యము, నాకు + ఏలా = నాకెందుకు?, గుణీభూతము = గుణములతో కూడినది, ఈ + తను + సంతానముతోన్ = ఈ శరీర సంబంధమైన వాటితో, ప్రసక్తి + కనన్ = సంబంధం చూడగా, తత్స్థంబు = ఆ దేహమునందు ఉన్న, ఏను = నేను, దేహమ్ము + కన్నను = దేహము కంటే, వేఱైన = భిన్నమైన, పదార్థము + ఒండు + అని = మరొక పదార్థమును అని, నితాంత + స్ఫూర్తిన్ = నిరంతర ప్రకాశంతో, కన్పట్టగన్ = కనిపిస్తూ ఉండగా.

తాత్పర్యం:

పంచభూత నిర్మితమైన ఈ దేహం నాది కాదని, నేను దేహం కంటే భిన్నమైన ఆత్మ పదార్థాన్ని అనే జ్ఞానం నిరంతరం ప్రకాశిస్తోంది. అలాంటప్పుడు ఈ దేహంతో సంబంధం ఉన్న ఈ రాజ్యం కానీ, శరీర సంబంధీకులు కానీ నాకెందుకు? నేను దేహాతీతుడను.

విశేషాలు:

దేహాత్మ బుద్ధి తొలగి, పరమాత్మ భావన కలగడం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

95 వ పద్యం

ఆ దేహాతీతున కిట

లేదు కరపదాదికారికి సంబంధం

బేదీ? నాగతురంగర

థాదులకుం గోశములకు నది లేశంబేన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఆ + దేహ + అతీతునకున్ = ఆ శరీరమును మించిన వానికి (ఆత్మకు), ఇట = ఈ లోకంలో, కర + పద + ఆది + కారికిన్ = చేతులు - కాళ్లు మొదలగు అవయవాలతో పని చేసే దేహానికి, సంబంధంబు = సంబంధం, లేదు = లేదు, ఏది = ఏమున్నది?, నాగ + తురంగ + రథ + ఆదులకున్ = ఏనుగులు - గుర్రాలు - రథాలు మొదలైన వాటికి, కోశములకున్ = ధనాగారాలకు, అది = ఆ సంబంధము, లేశంబు + ఏన్ = అణువంతైనా (లేదు).

తాత్పర్యం:

దేహానికే అతీతుడైన వానికి, ఈ దేహంలోని చేతులు, కాళ్ళు వంటి అవయవాలతోనే సంబంధం లేనప్పుడు, ఇక రాజ్యంలోని ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, సంపదలతో ఏమాత్రం సంబంధం ఉంటుంది? ఏమాత్రం ఉండదు.

విశేషాలు:

అంతరంగ సాధనలో దేహమే అన్యం అనుకున్నప్పుడు, బాహ్య వస్తువుల మీద మమకారం అసలే ఉండదని భావం.

---

96 వ పద్యం

అరియును నాకు లేఁడు సఖుఁడైనను లేఁడు సుఖంబు దుఃఖముం

బురమును గోశముం దురగమున్ రథము న్మొద లైన విన్ని లే

వరయఁగ లేవు వానికిని నన్యునకున్ మఱి వేనికేని నే

క రస మఖండ మేకమె సుఖంబు స్ఫురించెడుఁ దా స్వయమ్ముగన్.

ప్రతిపదార్థం:

నాకున్ = నాకు, అరియును = శత్రువు కూడా, లేడు = లేడు, సఖుండు + ఐనను = మిత్రుడైనా, లేడు = లేడు, సుఖంబు = సుఖము, దుఃఖమున్ = దుఃఖము, పురమును = పట్టణము, కోశమున్ = ధనాగారము, తురగమున్ = గుర్రము, రథమున్ = రథము, మొదలైనవి + ఇన్ని = ఇవన్నీ, లేవు = లేవు, అరయగన్ = విచారించి చూడగా, వానికిని = వాటికి, అన్యునకున్ = వేరొక వానికి, మఱి + వేనికేని = మరే ఇతర వస్తువులకైనా, లేవు = ఉనికి లేదు, ఏక + రసము = అద్వితీయమైన అనుభూతి, అఖండము = విడదీయలేనిది, ఏకమే = ఒక్కటే అయిన, సుఖంబు = ఆనందము, స్వయమ్ముగన్ = తనంతట తానుగా, స్ఫురించెడున్ = ప్రకాశిస్తున్నది.

తాత్పర్యం:

నాకు శత్రువు లేడు, మిత్రుడు లేడు. సుఖము, దుఃఖము, రాజ్యము, కోశము, సైన్యము వంటి ఏవీ లేవు. విచారిస్తే ఇవేవీ లేవు, కేవలం నేనే ఉన్నాను. అఖండమైన, అద్వితీయమైన, ఏకైకమైన ఆనంద స్వరూపమైన ఆత్మ ఒక్కటే స్వయంప్రకాశంగా ప్రకాశిస్తోంది.

విశేషాలు:

ఇది అద్వైత స్థితి. అంతా ఆత్మమయమని గ్రహించినప్పుడు ద్వంద్వాలకు (శత్రు-మిత్ర, సుఖ-దుఃఖ) తావుండదు.

---

 

97వ పద్యం:

శా. నానాకుంభఘటీక మండలముఖా స్తస్సంస్థ మాకాశ మెం

దే నేకం బన నై యుపాధివశతన్ నైకాకృతిం దోఁచు న

ట్లేను గాశిపుఁడు న్సుబాహుఁ డోరు లాయీ మేలు మేలంబులన్

నానాత్వమ్మున కై తి మింతే కన నన్యత్వంబు లేదాత్మకున్. (97)

ప్రతిపదార్థం:

ఎందేన్ = ఎక్కడైనా, ఏకంబు + అనన్ + ఐ = ఒక్కటే అని చెప్పదగినదై, ఆకాశము = మిన్ను, నానా = అనేకములైన, కుంభ = కుండలు, ఘటీక = చిన్న కుండలు, మండల = నీటి పాత్రలు, ముఖాస్తః = మొదలైనవాటి లోపల, సంస్థము = ఉన్నదై, ఉపాధి + వశతన్ = ఆయా పాత్రల (ఉపాధుల) ప్రభావము చేత, నైక + ఆకృతిన్ = అనేక రూపములతో, తోఁచున్ = కనిపిస్తుంది, అట్లే = అదే విధముగా, ఏను = నేను, కాశిపుఁడున్ = కాశీ రాజునైన నేను, సుబాహుఁడున్ = సుబాహువు, ఓరులు = ఇతరులు, ఆ + ఈ = ఆయా, మేలు + మేలంబులన్ = కలయికల చేత (దేహ సంబంధాల చేత), నానాత్వమ్మునకున్ = వేర్వేరు వ్యక్తులుగా ఉండడానికి, ఐతిమి = అయ్యాము, ఇంతే = ఇంతే విషయం, కనన్ = విచారించి చూడగా, ఆత్మకున్ = పరమాత్మకు, అన్యత్వంబు = భేదము, లేదు + అ = ఏమాత్రము లేదు.

తాత్పర్యం:

ఆకాశం ఒక్కటే అయినప్పటికీ, అది కుండలలో, చిన్న పాత్రలలో, మట్టి పాత్రలలో ఉన్నప్పుడు ఆయా పాత్రల ఆకారాన్ని బట్టి వేర్వేరుగా కనిపిస్తుంది. అలాగే, ఆత్మ ఒక్కటే అయినప్పటికీ, ఉపాధి భేదం వల్ల నేను, సుబాహువు, ఇతరులు అని వేర్వేరుగా కనిపిస్తున్నాము. నిజానికి ఆత్మకు ఎటువంటి భేదము లేదు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ ఆకాశాన్ని ఆత్మతోను, పాత్రలను శరీరాలతోను పోల్చడం జరిగింది. ఇది అద్వైత సిద్ధాంతంలోని ప్రసిద్ధమైన 'ఘటాకాశ' ఉదాహరణ.

---

98 వ పద్యం:

క. అని తలఁచి యోగివంద్యున

కును దత్తాత్రేయవిభునకు మహాత్మున

య్యనఁ బ్రశ్రయావనతుఁడై

ప్రణిపాత పురస్సరముగఁ బార్థివుఁ డనియెన్. (98)

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఆ విధముగా, తలఁచి = ఆలోచించి, పార్థివుఁడు = రాజైన అలర్కుడు, యోగి + వంద్యునకును = యోగులచేత నమస్కరింపబడేవాడు, మహాత్మున్ = గొప్ప ఆత్మ గలవాడు అయిన, ఆ + దత్తాత్రేయ + విభునకున్ = ఆ దత్తాత్రేయ స్వామికి, అయ్యనన్ = ఆ సమయమున, ప్రశ్రయ + అవనతుఁడు + ఐ = వినయముతో వంగినవాడై, ప్రణిపాత + పురస్సరముగన్ = సాష్టాంగ నమస్కారము చేస్తూ, అనియెన్ = ఇట్లు పలికెను.

తాత్పర్యం:

ఈ విధంగా మనసులో విచారించి, రాజైన అలర్కుడు యోగిజన వంద్యుడైన దత్తాత్రేయ స్వామికి అత్యంత వినయంతో సాష్టాంగ నమస్కారం చేసి ఇట్లు పలికాడు.

విశేషాలు:

గురువు పట్ల శిష్యునికి ఉండవలసిన వినయ విధేయతలు, శరణాగతి ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి.

---

99 వ పద్యం:

సీ. బ్రహ్మమూర్తీ! లెస్స పరికింపఁ పరికింప

దుఃఖ మింతేని లేదుసుమి నాకు

నసుఖార్ణవమున నిత్యమును మునింగితి

సమ్యగ్వివేక దర్శనము లేమి

నెందెందు మమతతోఁ జెందు బుంసంవిత్తు

దుఃఖమే యందందు దొడసి యిచ్చుఁ

బిల్లి పెంపుడుకోడిపిల్లను దిన శోక

మెంత లంతలు లేద యెలుకఁ దిన్న

బ్రకృతికిఁ బరుండ నై యున్నవాఁడ నేను

దానిధర్మంబు లెందు ద్వంద్వము లరసిన

భూతములచేత భూతాభిభూతి సౌఖ్య

దుఃఖమయ మిప్డె దించి తాదోయి బరువు. (99)

ప్రతిపదార్థం:

బ్రహ్మమూర్తీ = బ్రహ్మ స్వరూపుడవైన ఓ దత్తాత్రేయ స్వామీ, లెస్స = లెస్సగా/బాగా, పరికింపన్ + పరికింపన్ = విచారించి చూడగా చూడగా, నాకున్ = నాకు, దుఃఖము = బాధ, ఇంతేని = కొంచెమైనను, లేదు + సుమి = లేదు సుమా, సమ్యక్ + వివేక + దర్శనము = సరైన వివేకముతో కూడిన జ్ఞానము, లేమిన్ = లేకపోవడం వల్ల, నిత్యమును = ఎల్లప్పుడు, అసుఖ + అర్ణవమున = దుఃఖమనే సముద్రములో, మునింగితిన్ = మునిగిపోయాను, పుం + సంవిత్తు = పురుషుని యొక్క బుద్ధి/జ్ఞానము, ఎందెందు = ఏ ఏ విషయములందు, మమతతోన్ = మమకారముతో, చెందున్ = చేరుతుందో, అందందు = ఆయా విషయములే, దుఃఖమే = బాధనే, తొడసి + ఇచ్చున్ = వెనువెంటనే ఇస్తాయి, పిల్లి = పిల్లి, పెంపుడు + కోడిపిల్లను = మనం పెంచుకునే కోడిపిల్లను, తినన్ = తినినప్పుడు, శోకము = బాధ, ఎంతలు + అంతలు = ఎంతో ఎక్కువగా ఉంటుంది, ఎలుకన్ + తిన్న = అదే పిల్లి ఎలుకను తిన్నప్పుడు, లేదు + అ = ఆ బాధ ఉండదు, నేను = నేను, ప్రకృతికిన్ = ఈ ప్రకృతికి, పరుండను + ఐ = అతీతుడనై (వేరుగా), ఉన్నవాఁడను = ఉన్నాను, దాని = ఆ ప్రకృతి యొక్క, ధర్మంబులు = గుణములు, ఎందున్ = ఎక్కడైనా, ద్వంద్వములు = జంటలు (సుఖదుఃఖాలు), అరసినన్ = విచారించగా, భూతముల + చేత = ప్రాణుల ద్వారా, భూత + అభిభూతి = ప్రాణులకు కలిగే పరాజయము, సౌఖ్య + దుఃఖ + మయము = సుఖదుఃఖాలతో కూడినది, ఇప్పుడె = ఇప్పుడే, బరువు = ఆ మమకారమనే బరువును, దించిత + ఓయి = దించివేశావు కదా.

తాత్పర్యం:

ఓ బ్రహ్మస్వరూపా! బాగుగా ఆలోచిస్తే నాకు ఇప్పుడు ఏ దుఃఖమూ లేదు. వివేకం లేకపోవడం వల్లనే ఇన్నాళ్లూ దుఃఖసముద్రంలో మునిగాను. బుద్ధి దేనిపై మమకారం పెంచుకుంటుందో, అదే దుఃఖాన్ని ఇస్తుంది. మన ఇంట్లో పెంచుకునే కోడిపిల్లను పిల్లి తింటే చాలా బాధ కలుగుతుంది, అదే పిల్లి బయట ఎలుకను తింటే మనకు బాధ కలగదు. కారణం మమకారమే. నేను ప్రకృతికి అతీతుడైన ఆత్మను. ఈ సుఖదుఃఖాలన్నీ ప్రకృతి ధర్మాలు. ప్రాణుల వల్ల ప్రాణులకు కలిగే సుఖదుఃఖాలనే బరువును మీరు మీ బోధనతో ఇప్పుడే దించివేశారు.

విశేషాలు:

మమకారమే దుఃఖానికి మూలమని పిల్లి, కోడిపిల్ల ఉదాహరణతో అలర్కుడు చక్కగా వివరించాడు. ఆత్మ సాక్షి భూతమని, ప్రకృతి గుణాలకు లోబడదని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

---

100వ పద్యం:

క. అన నిది యింతియ నరవర!

కని పలికితి వున్న మాట కలిగె “మమ” యనం

గను, “న మమ" యన్నఁ బోయెను

ఘనసంసృతి, యదియె దుఃఖకారణ మన్నా! (100)

ప్రతిపదార్థం:

అనన్ = అని అలర్కుడు చెప్పగా, నరవర = ఓ రాజా, ఇది = ఈ విషయము, ఇంతియ = ఇంతే, ఉన్న + మాట = వాస్తవమైన మాటను, కని = తెలుసుకొని, పలికితివి = చెప్పావు, మమ = నాది, అనంగను = అని అనుకోవడం వల్ల, కలిగెన్ = ఈ సంసారం కలిగింది, న + మమ = నాది కాదు, అన్నన్ = అని అనుకుంటే, ఘన + సంసృతి = గట్టిదైన ఈ సంసారము, పోయెను = నశిస్తుంది, అన్నా = ఓయీ, అదియె = ఆ మమకారమే, దుఃఖ + కారణము = బాధకు మూలము.

తాత్పర్యం:

అలర్కుడు అలా అనగా దత్తాత్రేయుడు ఇలా అన్నాడు: "ఓ రాజా! నీవు పరమ సత్యాన్ని గ్రహించి పలికావు. 'నాది' అనుకుంటే సంసార బంధం చుట్టుకుంటుంది, 'నాది కాదు' అనుకుంటే ఆ బంధం వీడిపోతుంది. ఓయీ! ఈ మమకారమే సమస్త దుఃఖాలకు కారణం."

విశేషాలు:

"మమ" (నాది) - బంధానికి, "న మమ" (నాది కాదు) - మోక్షానికి దారులని దత్తాత్రేయులు తేల్చి చెప్పారు.

---

101 పద్యం:

క. ఈ యుత్తమవిజ్ఞానము

నా యడిగిన ప్రశ్నమున నొనరి యుదయించెన్

నా యనుబంధము దీనన్

బాయంజడిసితివి గాలిఁ బత్తిం బోలెన్. (101)

ప్రతిపదార్థం:

ఈ + ఉత్తమ + విజ్ఞానము = ఈ శ్రేష్ఠమైన జ్ఞానము, నా + అడిగిన = నేను అడిగిన, ప్రశ్నమునన్ = ప్రశ్న ద్వారా, ఒనరి = చక్కగా, ఉదయించెన్ = పుట్టినది, దీనన్ = ఈ జ్ఞానము చేత, నా + అనుబంధము = నాపై ఉన్న మమకారమును/బంధమును, గాలిన్ = గాలికి, పత్తిన్ + పోలెన్ = పత్తి కొట్టుకుపోయినట్లుగా, పాయన్ + జడిసితివి = విడగొట్టుకున్నావు.

తాత్పర్యం:

"నేను వేసిన ప్రశ్న వల్ల నీలో ఈ ఉత్తమ జ్ఞానం ఉదయించింది. గాలికి పత్తి పింజలు ఎగిరిపోయినట్లుగా, ఈ జ్ఞానాగ్నిలో నీవు నీ మమకారాన్ని, బంధాలన్నింటినీ పోగొట్టుకున్నావు."

విశేషాలు:

జిజ్ఞాస గల శిష్యునికి గురువు వేసే ప్రశ్న కూడా జ్ఞానోదయానికి కారణమవుతుందని ఇక్కడ తెలుస్తోంది. బంధాలు తొలగిపోవడాన్ని గాలికి పత్తి ఎగిరిపోవడంతో పోల్చడం చాలా మనోహరంగా ఉంది.

 

పద్యము 102

 

సీ. ఘనవృక్ష మిది యహంకారాంకురోత్పన్న

మైనది హృదయాచలాంచలమున

మమతానుబంధసంబద్ధసుస్కంధంబు

గృహభూవిశాఖానుకీలితంబు

పుత్రదారాదిసముదితపల్లవనవ

మధిధనధాన్య మహాచ్ఛదమ్ము

పుణ్యపాపోత్ఫుల్లపుష్పమ్ము సుఖదుఃఖ

సుమహితఫల మతిసుచిరచితము

మోక్షమార్గమ్ము నరికట్టి మూఢసంగి

సేవితం బై విధిత్సాళిభావితమవు

దీనిచాయకుఁ జేరి భ్రాంతి సుఖదుఃఖ

వలితు లవు వా రిఁ కెట్లపవర్లు లగుట?

ప్రతిపదార్థము:

ఇది = ఈ సంసారము, హృదయ + అచల + అంచలమున = హృదయమనే పర్వత ప్రాంతమునందు, అహంకార + అంకుర + ఉత్పన్నము + ఐనది = అహంకారమనే మొలక నుండి పుట్టినది, ఘన + వృక్షము = గొప్ప చెట్టు, మమతా + అనుబంధ + సంబద్ధ + సుస్కంధంబు = మమకారమనే అనుబంధముతో ముడివడిన చక్కని మొండెము కలది, గృహ + భూ + శాఖ + అనుకీలితంబు = ఇల్లు మరియు భూమి అనే కొమ్మలతో కూడియున్నది, పుత్ర + దార + ఆది + సముదిత + పల్లవ + నవము = కొడుకులు మరియు భార్య మొదలైన వారనే చిగురాకులతో ఒప్పినది, అధి + ధన + ధాన్య + మహా + ఛదమ్ము = మనోవ్యాధి మరియు ధనధాన్యాలనే పెద్ద ఆకులు కలది, పుణ్య + పాప + ఉత్ఫుల్ల + పుష్పమ్ము = పుణ్యపాపాలనే వికసించిన పువ్వులు కలది, సుఖ + దుఃఖ + సుమహిత + ఫలము = సుఖదుఃఖాలనే ప్రసిద్ధమైన పండ్లు కలది, అతి + సుచిర + చితము = మిక్కిలి కాలముగా నిర్మింపబడినది, మోక్ష + మార్గమ్మును = మోక్షమార్గమును, అరికట్టి = అడ్డగించి, మూఢ + సంగి + సేవితంబు + ఐ = అజ్ఞానులైన వారిచే సేవింపబడేదై, విధిత్సా + అళి + భావితము + అవు = కోరికలనే తుమ్మెదలతో కూడియుండును, దీని + ఛాయకున్ + చేరి = ఈ చెట్టు నీడను ఆశ్రయించి, భ్రాంతి = అజ్ఞానము చేత, సుఖ + దుఃఖ + వలితులు + అవు + వారు = సుఖదుఃఖాలచే చుట్టబడిన వారు, ఇంకన్ = ఇక, ఎట్లు = ఏ విధముగా, అపవర్గులు = మోక్షము పొందిన వారు, అగుట = అవుతారు?

తాత్పర్యం:

ఓ అలర్క మహారాజా! ఈ సంసారమనేది ఒక పెద్ద వృక్షం. ఇది హృదయమనే పర్వతం మీద అహంకారమనే విత్తనం నుండి మొలకెత్తింది. మమకారం దీనికి కాండం. గృహారామాదులు దీని కొమ్మలు. పుత్రులు, భార్య మొదలైన వారు చిగురాకులు. ధనధాన్యాలు దీని ఆకులు. పుణ్యపాపాలు పువ్వులు కాగా, సుఖదుఃఖాలు పండ్లు. కోరికలనే తుమ్మెదలు దీని చుట్టూ తిరుగుతుంటాయి. ఈ చెట్టు మోక్ష మార్గానికి అడ్డంగా పెరిగి ఉంది. అజ్ఞానులు ఈ చెట్టు నీడన చేరి భ్రాంతికి లోనై సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తున్నారు. అటువంటి వారు మోక్షాన్ని ఎలా పొందగలరు?

విశేషములు:

ఈ పద్యమునందు సంసారమును వృక్షముతో పోల్చుటచే ఇది సావయవ రూపకాలంకారమునకు చక్కని ఉదాహరణ. సంసార వృక్షం యొక్క స్వరూపాన్ని వర్ణించి, అది మోక్షానికి ఎలా అడ్డుగా ఉందో ఇక్కడ వివరించబడింది.

---

పద్యము 103

పద్యము:

గీ. ఎవరు సత్సంగ మను ఱాత నెలమి నూరి

నట్టి విద్యాకుఠారంబు వెట్టి దీని

ఛిన్న మొనరింతు రవ్వారె చేరువారు

బ్రహ్మవనమును దత్త్వమార్గమున సుగతి.

ప్రతిపదార్థము:

ఎవరు = ఏ పుణ్యాత్ములు, సత్ + సంగము + అను = సజ్జన సాంగత్యమనే, ఱాతన్ = సానరాయి మీద, ఎలమిన్ = సంతోషముతో, నూరిన + అట్టి = పదును పెట్టినటువంటి, విద్యా + కుఠారంబు = జ్ఞానమనే గొడ్డలిని, పెట్టి = ఉపయోగించి, దీనిన్ = ఈ సంసార వృక్షమును, ఛిన్నము + ఒనరింతురో = నరికివేస్తారో, అవ్వారే = అట్టి వారు మాత్రమే, తత్త్వ + మార్గమున = యథార్థమైన మార్గము ద్వారా, బ్రహ్మ + వనమును = పరబ్రహ్మమనే ఉద్యానవనమును, సుగతిన్ = ఉత్తమ గతిని, చేరువారు = పొందగలిగే వారు.

తాత్పర్యం:

సజ్జన సాంగత్యమనే సానరాయి మీద జ్ఞానమనే గొడ్డలిని పదునుపెట్టి, ఆ గొడ్డలితో ఈ సంసార వృక్షాన్ని ఎవరైతే నరికివేస్తారో, వారు మాత్రమే మోక్షమనే బ్రహ్మవనాన్ని, సద్గతిని చేరుకోగలరు.

విశేషములు:

సంసారాన్ని వదలడానికి కేవలం జ్ఞానం ఉంటే సరిపోదు, ఆ జ్ఞానానికి సత్సంగం అనే పదును అవసరమని ఇక్కడ దత్తాత్రేయుల వారు బోధించారు.

---

పద్యము 104

పద్యము:

ఉ. శాంతము నీరజస్క మహాసంకటకంటక మైన తోట వి

శ్రాంతి వహించి వృత్తిపరివృత్తివివర్జితనిర్వృతిం గనం

గాంతు రనాతురత్వమునఁ గావున నీవు నిదంవిధంబు నీ

యాంతరసీమ నెక్కొలుపుమయ్య కృతార్థుఁడ వయ్యె దిమ్మెయిన్.

ప్రతిపదార్థము:

శాంతము = శాంతియుక్తమైనదియు, నీరజస్కము = రజోగుణము లేనిదియు, అహా + సంకట + కంటకము + ఐన = గొప్ప కష్టాలనే ముళ్ళు లేనిదియు, తోట = అయిన ఆ మోక్షవనమునందు, విశ్రాంతి + వహించి = విశ్రాంతిని పొంది, వృత్తి + పరివృత్తి + వివర్జిత + నిర్వృతిన్ = చిత్తవృత్తుల మార్పులు లేని ఆనందమును, అనాతురత్వమునన్ = ఆవేదన లేని స్థితిలో, కనన్ + కాంతురు = దర్శించగలరు, కావునన్ = కాబట్టి, నీవున్ = నీవు కూడా, ఇదంవిధంబు = ఈ పద్ధతిని, నీ + ఆంతర + సీమను = నీ హృదయమునందు, నెక్కొలుపుము + అయ్య = నిలుపుకొనుము, ఇమ్మెయిన్ = ఈ విధముగా, కృతార్థుఁడవు + అయ్యెది = ధన్యుడవు కాగలవు.

తాత్పర్యం:

ఆ మోక్షవనము అత్యంత శాంతమైనది, రజోగుణము లేనిది మరియు సంసార క్లేశాలనే ముళ్ళు లేనిది. అక్కడ చిత్తవృత్తుల అలజడి లేని శాశ్వతానందం లభిస్తుంది. కావున ఓ అలర్కా! నీవు కూడా ఈ జ్ఞానమార్గమును నీ హృదయంలో స్థిరపరచుకో. అప్పుడు నీవు కృతార్థుడవు అవుతావు.

విశేషములు:

చిత్తవృత్తి నిరోధమే మోక్షానికి మార్గమని, ఆ స్థితిలో కలిగే ఆనందం వర్ణనాతీతమని ఈ పద్యం చెబుతోంది.

---

పద్యము 105

పద్యము:

గీ. భూతజాతేంద్రియమయమ్ము పొలుచు స్థూల

మీ వు కా వేను గాను వో నృపతిముఖ్య!

కాము తన్మాత్ర మెవ్వరో? కాము కామ

యరయఁగ మన మంతఃకరణాత్మకులము.

ప్రతిపదార్థము:

నృపతి + ముఖ్య = ఓ రాజా!, భూత + జాత + ఇంద్రియ + మయమ్ము = పంచభూతాల సమూహముతోను ఇంద్రియాలతోను కూడి, పొలుచు = ప్రకాశించే, స్థూలము = ఈ స్థూల శరీరము, నీవు + కావు = నీవు కావు, ఏను + కాను + ఓ = నేను కూడా కాను, తన్మాత్రము + ఎవ్వరో = శబ్ద స్పర్శాది తన్మాత్రలము కూడా కాము, కాము + కాము = ఎంతమాత్రము కాము, అరయఁగన్ = విచారించి చూడగా, మనము = మనము, అంతఃకరణ + ఆత్మకులము = అంతఃకరణమే స్వరూపముగా గల ఆత్మ స్వరూపులము.

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! పంచభూతాలతో, ఇంద్రియాలతో నిర్మితమైన ఈ స్థూల శరీరం నీవు కావు, నేను కాను. మనం తన్మాత్రలము కూడా కాము. యోచించి చూస్తే, మనమందరం అంతఃకరణ సాక్షియైన ఆత్మ స్వరూపులము.

విశేషములు:

ఇక్కడ 'దేహోహం' (నేను శరీరాన్ని) అనే భావనను తొలగించి, 'సోహం' (నేను ఆత్మను) అనే ఆత్మజ్ఞానాన్ని దత్తాత్రేయుడు బోధిస్తున్నాడు.

---

పద్యము 106

పద్యము:

క. ఈ సంఘాతము గుణమయ

మే సాక్షిగ భిన్న మగుచు నిటు తోఁచెడు నో

ధీసచివ! వాని మనలో

నాసితునిఁ బ్రధానపురుషు నరయుచు నుంటే?

ప్రతిపదార్థము:

ఓ ధీ + సచివ = ఓ బుద్ధిమంతుడైన రాజా!, ఈ + సంఘాతము = ఈ దేహేంద్రియాల కలయిక, గుణ + మయమే = త్రిగుణములతో కూడినదే, సాక్షిగన్ = సాక్షి రూపమున, భిన్నము + అగుచున్ = వేరుగా ఉంటూ, ఇటు + తోఁచెడున్ = ఈ విధముగా కనిపిస్తుంది, వానిన్ = ఆ సాక్షిని, మనలోన్ = మన హృదయమునందు, ఆసితునిన్ = కొలువై ఉన్నవానిని, ప్రధాన + పురుషున్ = పరమ పురుషుని, అరయుచున్ + ఉంటే = దర్శిస్తూ ఉన్నావా?

తాత్పర్యం:

బుద్ధిమంతుడవైన ఓ రాజా! ఈ శరీరమనే సంఘాతము త్రిగుణాలతో నిండి ఉన్నది. దీనికి భిన్నంగా, సాక్షిగా మన లోపలే పరమపురుషుడు ఉన్నాడు. అట్టి అంతర్యామిని నీవు గమనిస్తున్నావా?

విశేషములు:

శరీరము ప్రకృతి సంబంధమైనది, ఆత్మ పురుష సంబంధమైనది. ఈ రెండింటి మధ్య గల భేదాన్ని గ్రహించడమే జ్ఞానమని ఇక్కడ తాత్పర్యం.

పద్యం 107

ధర ముంజేషీకోదుం

బర మశక విసార సలలి పార్థక్యము భం

గి రహించు భేద మాత్మకు

శరీరమున కెందు విభుఁడ! సత్య మరసితే?

ప్రతిపదార్థం:

విభుఁడ = ఓ రాజా!, ధర = భూమిపై, ముంజేషీక + ఉదుంబర + మశక + విసార + సలలి + పార్థక్యము + భంగి = ముంజ గడ్డి నుండి ఈనెను వేరు చేసినట్లుగాను మరియు అత్తి పండు నుండి దోమను వేరు చేసినట్లుగాను ఉండే స్పష్టమైన వ్యత్యాసము వలె, ఆత్మకున్ = జీవాత్మకు, శరీరమునకున్ = దేహమునకు, ఎందున్ = ఎల్లప్పుడును, రహించు = విలసిల్లే, భేదము = వ్యత్యాసమును, సత్యము = యథార్థమును, అరసితే = గమనించావా?

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! ముంజ గడ్డి నుండి దాని లోపల ఉండే ఈనెను వేరు చేసినట్లుగాను, అత్తి పండు నుండి దాని లోపల ఉండే దోమను వేరుగా చూసినట్లుగాను, ఈ శరీరము కంటే ఆత్మ వేరైనదని గుర్తించాలి. శరీరానికి, ఆత్మకు మధ్య ఉన్న ఈ సహజమైన భేదాన్ని నీవు దర్శించావా?

విశేషాలు:

ఇక్కడ 'ముంజేషీక న్యాయము' కఠోపనిషత్తు నుండి గ్రహించబడినది. ముంజ గడ్డి నుండి ఈనెను తీసినట్లు, స్థూల సూక్ష్మ శరీరాల నుండి ఆత్మను వివేకంతో వేరు చేయాలని దీని భావం. సత్యము మూడు రకాలని శాస్త్రం చెబుతోంది: 1. వ్యావహారిక సత్యము, 2. ప్రాతిభాసిక సత్యము, 3. పారమార్థిక సత్యము. ఈ పద్యం పారమార్థిక సత్యమైన ఆత్మ జ్ఞానాన్ని బోధిస్తోంది.

ఉదుంబర మశక న్యాయము - వివరణ

శ్రీ దత్త భాగవతములోని 107వ పద్యంలో ప్రస్తావించిన ఈ ఉదాహరణ ఆత్మ-అనాత్మ వివేచనను తెలియజేస్తుంది.

• అత్తి పండు (ఉదుంబరము): అత్తి పండును మన శరీరానికి (దేహము) సంకేతంగా తీసుకోవాలి. పైకి చూస్తే పండు ఒక్కటిగానే కనిపిస్తుంది, కానీ దాని లోపల అనేకమైన విత్తనాలు, గదులు, ఒక్కోసారి చిన్న పురుగులు లేదా దోమలు ఉంటాయి.
• దోమ (మశకము): పండు లోపల ఉండే దోమను ఆత్మకు సంకేతంగా తీసుకోవాలి.

ఈ ఉదాహరణలోని ముఖ్యాంశాలు:

1. సహజీవనము - భిన్నత్వము: దోమ అత్తి పండు లోపలే ఉంటుంది. అది పండుతో కలిసే ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. కానీ, దోమ వేరు, పండు వేరు. దోమ చైతన్యవంతమైనది (ప్రాణమున్నది), పండు జడమైనది (ప్రాణము లేని పదార్థము). అలాగే, ఆత్మ ఈ శరీరము లోపలే ఉన్నప్పటికీ, అది శరీరము కాదు. శరీరము జడము, ఆత్మ చైతన్య స్వరూపము.
2. అంటిముట్టని స్థితి: దోమ పండు లోపల ఉన్నా, పండు యొక్క గుణధర్మాలు దోమకు అంటవు. పండు కుళ్ళిపోయినా లేదా కోయబడినా లోపల ఉన్న దోమకు ఆ వికారాలు చెందవు. అదే విధముగా, శరీరానికి ఆకలి, దప్పిక, ముసలితనము, రోగము వంటి ధర్మాలు ఉన్నా, లోపల సాక్షిగా ఉన్న ఆత్మకు ఇవేవీ అంటవు.
3. పార్థక్యము (వేరుగా చూడటము): పండును పగలగొట్టి చూసినప్పుడు మాత్రమే లోపల ఉన్న దోమ విడిగా ఎలా కనిపిస్తుందో, మనిషి కూడా జ్ఞానము అనే కంటితో చూసినప్పుడు మాత్రమే ఈ దేహము వేరు, లోపల ఉన్న ఆత్మ వేరు అని గ్రహించగలుగుతాడు.

ముగింపు: దేహము నాశనమయ్యేది, ఆత్మ శాశ్వతమైనది. అత్తి పండును చూసి లోపల ఉన్న దోమను ఏ విధంగా గుర్తించాలో, నీ శరీరము లోపల వెలుగుతున్న పరమపురుషుని (అంతర్యామిని) కూడా అలాగే గుర్తించాలని దత్తాత్రేయుల వారు అలర్కునికి బోధించారు.

 

పద్యం 108

అని చెప్పె దత్త దేవుఁడు

విని మోద మలర్కుఁ డెనసి వివిధ వినుతులన్

ముని మానితుఁ దలఁచుచు నొయ్యన

మ్రొక్కుచు నిట్టు లనియె నాతత భక్తిన్.

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఆ విధముగా, దత్త దేవుఁడు = దత్తాత్రేయ స్వామి, చెప్పెన్ = పలికెను, విని = ఆ మాటలు ఆలకించి, అలర్కుఁడు = అలర్క మహారాజు, మోదము = సంతోషమును, ఎనసి = పొంది, వివిధ + వినుతులన్ = రకరకములైన స్తోత్రములతో, ముని + మానితున్ = మునులచే గౌరవింపబడే దత్తుని, తలఁచుచున్ = ధ్యానిస్తూ, ఒయ్యన = మెల్లగా, మ్రొక్కుచున్ = నమస్కరిస్తూ, ఆతత + భక్తిన్ = నిండిన భక్తితో, ఇట్టులు + అనియెన్ = ఈ విధముగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయ స్వామి ఆ విధంగా బోధించగా, అలర్క మహారాజు ఎంతో సంతోషించి, మునిజన వంద్యుడైన స్వామిని అనేక విధాల స్తుతించి, భక్తితో నమస్కరించి ఇట్లా అడిగాడు.

విశేషాలు:

గురువు బోధించిన జ్ఞానానికి శిష్యుడు పొందే ఆనందము, కృతజ్ఞత ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. అలర్కుడు వినయంతో కూడిన జిజ్ఞాసను ప్రదర్శిస్తున్నాడు.

---

పద్యం 109

భవదనుగ్రహమున భగవంతుఁడా! తత్ప్ర

ధాన చిచ్ఛక్తి భేద మెఱిఁగించు

విజ్ఞానదీప మావిర్భూత మైనది

యీదృశం బుత్తమ మెన్నఁ డెఱుఁగ

నైనను విషయ సమాక్రాంత మవు మది

నిలుచుట లేదు నిశ్చలము గాఁగఁ

బ్రకృతి బంధం బూడ్చు పథము దోఁచక యుండె

నానతు లొనరింతు నర్చనీయ!

పుడమి బొడమకయుందు నేవడువున? నెటు

గుణ గతులఁ జెందకుండుదు? గురువరుండ!

బ్రహ్మతో నెట్టు లేకభావం బెనయుదు?

నట్టి యోగంబు సెప్పవే యనఘ! కరుణ.

ప్రతిపదార్థం:

భగవంతుఁడా = ఓ దైవస్వరూపా!, భవత్ + అనుగ్రహమున = నీ దయ వలన, తత్ + ప్రధాన + చిత్ + శక్తి + భేదము = ఆ మూల ప్రకృతికి, చేతనత్వమునకు గల వ్యత్యాసమును, ఎఱిఁగించు = తెలియజేసే, విజ్ఞాన + దీపము = జ్ఞానమనే దీపము, ఆవిర్భూతము + ఐనది = ఉదయించినది, ఈదృశము = ఇటువంటి, ఉత్తమము = శ్రేష్ఠమైన దానిని, ఎన్నఁడున్ = ఎప్పుడును, ఎఱుఁగను = చూడలేదు, ఐనను = అయినప్పటికినీ, విషయ + సమాక్రాంతము + అవు = ఇంద్రియ విషయములతో నిండిన, మది = మనస్సు, నిశ్చలము + కాఁగన్ = స్థిరముగా, నిలుచుట + లేదు = ఉండటం లేదు, ప్రకృతి + బంధంబు = సంసార బంధమును, ఊడ్చు = తొలగించుకునే, పథము = మార్గము, తోఁచక + ఉండెన్ = కనిపించడం లేదు, అర్చనీయ = పూజింపదగినవాడా!, ఆనతులు + ఒనరింతున్ = నమస్కారములు చేస్తున్నాను, గురువరుండ = శ్రేష్ఠుడైన ఓ గురువా!, పుడమిన్ = భూమిపై, ఏ + వడువున = ఏ విధముగా, పొడమక + ఉందును = తిరిగి జన్మించకుండా ఉంటాను?, ఎటు = ఏ విధముగా, గుణ + గతులన్ = త్రిగుణముల మార్గములను, చెందక + ఉండుదును = పొందకుండా ఉంటాను?, బ్రహ్మతోన్ = పరబ్రహ్మముతో, ఎట్టులు = ఏ విధముగా, ఏకభావంబు = ఐక్యతను, ఎనయుదున్ = పొందుదును?, అనఘ = పాపరహితుడా!, అట్టి + యోగంబు = అటువంటి యోగ మార్గమును, కరుణన్ = దయతో, చెప్పవే = ఆజ్ఞాపించుము.

తాత్పర్యం:

ఓ భగవంతుడా! నీ దయ వల్ల నాకు ఆత్మ-అనాత్మ వివేకాన్ని కలిగించే జ్ఞానదీపం లభించింది. కానీ నా మనస్సు ఇంకా విషయ వాసనల వల్లే నిశ్చలంగా ఉండటం లేదు. ఈ ప్రకృతి బంధం నుండి బయటపడే మార్గం తెలియడం లేదు. ఓ గురుదేవా! నాకు తిరిగి జన్మ లేకుండా, త్రిగుణాలకు లొంగకుండా, ఆ పరబ్రహ్మంతో ఐక్యం చెందే యోగ మార్గాన్ని దయతో ఉపదేశించు.

విశేషాలు:

కేవలం పరోక్ష జ్ఞానం (విషయం తెలియడం) సరిపోదని, అపరోక్షానుభూతి (అనుభవంలోకి రావడం) కావాలని అలర్కుడు కోరుతున్నాడు. మనస్సు నిశ్చలం కావడానికి యోగ సాధన అవసరమని ఇక్కడ సూచించబడింది.

---

పద్యం 110

అభియాచించెద శిష్యుఁడ సభయుఁడ

నభయం బొసఁగుము సజ్జన సంగం

బభితశ్శుభ వర్షి గదే ప్రభావ మహితా!

యటంచుఁ బ్రాంజలి యగుడున్.

ప్రతిపదార్థం:

ప్రభావ + మహితా = గొప్ప ప్రభావము కలవాడా!, శిష్యుఁడను = నీ శిష్యుడను, అభియాచించెదన్ = ప్రార్థిస్తున్నాను, సభయుఁడను = భయముతో ఉన్నవాడను (సంసార భీతి), అభయంబు + ఒసఁగుము = అభయాన్ని ఇవ్వుము, సజ్జన + సంగంబు = సత్పురుషుల సాంగత్యము, అభితః + శుభ + వర్షి + కదే = అంతటా శుభాలను కురిపిస్తుంది కదా!, అటంచున్ = అంటూ, ప్రాంజలి + అగుడున్ = చేతులు జోడించి నమస్కరించగా.

తాత్పర్యం:

"మహానుభావా! నేను నీ శిష్యుడను, సంసార భయంతో ఉన్నాను, నాకు అభయం ప్రసాదించు. సత్పురుషుల సాంగత్యం ఎప్పుడూ శుభాలనే ఇస్తుంది కదా!" అని అలర్కుడు చేతులు జోడించి ప్రార్థించాడు.

విశేషాలు:

శిష్యునికి ఉండవలసిన వినయం, గురువు పట్ల ఉండవలసిన భక్తి ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి. 'సత్సంగత్వే నిస్సంగత్వం' అన్నట్లుగా సజ్జన సాంగత్యం మోక్షానికి తొలి మెట్టు అని ధృవీకరించబడింది.

---

111వ పద్యము:

సీ. అజ్ఞానసర్పదష్టాత్ములపాలి జాం

గలికుఁ డై పొడమిన ఘనుఁ డతండు

యోగివంద్య పదాబ్జుఁ డాగమాంతవిహారి

విశ్వా ర్తిహరణనివిష్ట చిత్తుఁ

డు త్తమ జ్ఞానమహోప దేశసమర్థుఁ

డ ద్దేవుఁడు దయామయాంతరుండు

ప్రాంజలి యయి తన్ను నర్థించు భక్తు నా

ర్తు నలర్కుఁ గని వాని వినయ మెంచి

సంస్థితిం జూచి యెడఁదఁ బ్రసన్నుఁ డగుచుఁ

బరమగుహ్యంబు సద్గురువరుఁడు వత్స

లత్వమున నుపదేశించెఁ తత్త్వయుక్తి

నడ లడఁగ యోగా దేశ మాదరించి.

ప్రతిపదార్థము:

అజ్ఞాన+సర్ప+దష్ట+ఆత్ముల+పాలి = అజ్ఞానమనే పాముచే కరవబడిన జీవుల కొరకు, జాంగలికుఁడు+ఐ = గారడీవాడు లేదా పాము మంత్రగాడు అయి, పొడమిన = ఉద్భవించిన, ఘనుఁడు = గొప్పవాడు, అతండు = ఆ దత్తాత్రేయుడు, యోగి+వంద్య+పద+అబ్జుఁడు = యోగులచే నమస్కరించబడే పద్మముల వంటి పాదములు కలవాడు, ఆగమ+అంత+విహారి = ఉపనిషత్తులలో విహరించువాడు, విశ్వ+ఆర్తి+హరణ+నివిష్ట+చిత్తుఁడు = ప్రపంచం యొక్క దుఃఖమును పోగొట్టుటలో లగ్నమైన మనస్సు కలవాడు, ఉత్తమ+జ్ఞాన+మహా+ఉపదేశ+సమర్థుఁడు = శ్రేష్టమైన జ్ఞానమును ఉపదేశించుటలో సమర్థుడు, ఆ+దేవుఁడు = ఆ దైవము, దయామయ+అంతరుండు = కరుణతో నిండిన హృదయము కలవాడు, ప్రాంజలి+అయి = దోసిలి యొగ్గి, తన్నున్ = తనను, అర్థించు = వేడుకొను, భక్తున్ = భక్తుడును, ఆర్తున్ = దుఃఖితుడును ఐన, అలర్కున్+కని = అలర్కుడిని చూచి, వాని = అతని యొక్క, వినయము+ఎంచి = వినయమును గుర్తించి, సంస్థితిన్+చూచి = స్థితిని గమనించి, ఎడఁదన్ = హృదయమునందు, ప్రసన్నుఁడు+అగుచున్ = అనుగ్రహము కలవాడై, సద్గురు+వరుఁడు = శ్రేష్ఠుడైన ఆ సద్గురువు, వత్సలత్వమునన్ = వాత్సల్యముతో, అడలు+అడఁగన్ = భయము నశించునట్లుగా, తత్త్వ+యుక్తిన్ = తత్త్వముతో కూడిన విధానముతో, పరమ+గుహ్యంబు = మిక్కిలి రహస్యమైనట్టి, యోగ+ఆదేశము = యోగ ఉపదేశమును, ఆదరించి = ప్రేమతో, ఉపదేశించెన్ = బోధించెను.

తాత్పర్యము:

అజ్ఞానమనే సర్పము కాటు వేసిన వారికి గారడీవాడిలా (విషము హరించేవాడిలా) అవతరించిన మహానుభావుడు దత్తాత్రేయుడు. ఆయన యోగులందరిచే పూజింపబడే పాదపద్మములు కలవాడు, వేదాంతవేద్యుడు, లోకము యొక్క బాధలను హరించుటయందే మనస్సు గలవాడు. అట్టి దయామయుడైన దత్తదేవుడు, చేతులు జోడించి తనను వేడుకొంటున్న ఆర్తుడైన అలర్కుని వినయాన్ని, స్థితిని చూచి ప్రసన్నుడయ్యాడు. వాత్సల్యంతో ఆ అలర్కుని భయము పోయేలా పరమ రహస్యమైన యోగతత్త్వాన్ని ఉపదేశించాడు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ అజ్ఞానాన్ని పాముతోను, దత్తాత్రేయుడిని మంత్రవేత్తతోను పోల్చడం ద్వారా గురువు మాత్రమే అజ్ఞాన విషాన్ని హరించగలడని చెప్పబడింది.

---

112వ పద్యము:

గీ. ఎక్కడెక్కడి చైతన్య మేరి కూర్పు

మొక్కటిగ జడముల నెల్ల నొకటి సేయు

మింత సేసి మనమ్మున వృత్తి నాఁగు

ముండునది యుండు నపు డూడు నూడునదియు.

ప్రతిపదార్థము:

ఎక్కడెక్కడి = ఏ ఏ ప్రదేశములలో ఉన్న, చైతన్యము+ఏరి = చైతన్యమును ఏరి (గ్రహించి), కూర్పుము = ఒక్కటిగా కూర్చుము, జడములన్+ఎల్లన్ = జడములను అన్నింటిని, ఒకటి+చేయుము = ఏకము చేయుము, ఇంత+చేసి = ఇదంతా సాధించి, మనమ్మునన్ = మనస్సు నందలి, వృత్తిన్ = ఆలోచనా రీతిని (వృత్తిని), ఆఁగుము = నిరోధించుము, అపుడు = అప్పుడు, ఉండునది = శాశ్వతమైన ఆత్మ, ఉండున్ = మిగిలి ఉండును, ఊడునదియు = నశించే ప్రకృతి లేదా సంసారము, ఊడున్ = తొలగిపోవును.

తాత్పర్యము:

ఓ అలర్కా! వేర్వేరుగా కనిపిస్తున్న చైతన్యమును ఏకము చేయుము. జడ పదార్థములన్నింటినీ ఒక్కటిగా భావించుము. ఇలా మనస్సును చైతన్యం వైపు మళ్ళించి, మనోవృత్తులను నిరోధించుము. అలా చేసినప్పుడు ఉండవలసిన శాశ్వత సత్యం (ఆత్మ) నిలుస్తుంది, విడిపోవలసిన మాయ తొలగిపోతుంది.

విశేషాలు:

ఇది యోగశాస్త్రంలోని 'చిత్తవృత్తి నిరోధమే యోగము' అను సూత్రాన్ని సులభంగా వివరిస్తోంది.

---

113వ పద్యము:

చ. మిడుఁగురుఁబుర్వు వోలెఁ తన మేన స్ఫురించెడు తెల్వి నెంచి య

క్కడిమికి మూల మైనది యఖండము బోధ మొకండు గల్గు నం

చెడఁదఁ తలంచి య య్యుభయ మేకము గాని జడంబు లైన యీ

యొడళులు మూఁటి 'కా తెలివి కుండద మైక్య మటం చెఱుంగుమా.

ప్రతిపదార్థము:

మిడుఁగురు+పుర్వు+పోలెన్ = మిణుగురు పురుగు వలె, తన+మేనన్ = తన శరీరమునందు, స్ఫురించెడు = ప్రకాశించుచున్న, తెల్విన్+ఎంచి = తెలివిని (జ్ఞానమును) గుర్తించి, ఆ+కడిమికిన్ = ఆ ప్రకాశానికి, మూలము+ఐనది = ఆధారమైనది, అఖండము = విభజింపలేనిది, బోధము+ఒకండు = ఒకే ఒక మహా జ్ఞానము, కల్గున్+అంచున్ = ఉన్నదని, ఎడఁదన్+తలంచి = హృదయములో భావించి, ఆ+ఉభయము = ఆ రెండు (వ్యష్టి, సమష్టి చైతన్యాలు), ఏకము+కాని = ఒక్కటే కానీ, జడంబులు+ఐన = చైతన్యం లేనివైన, ఈ+ఒడళులు+మూఁటికిన్ = స్థూల సూక్ష్మ కారణము లనెడు ఈ మూడు శరీరములకు, ఆ+తెలివికిన్ = ఆ ఆత్మ జ్ఞానమునకు, ఐక్యము = పొత్తు లేదా ఏకత్వము, ఉండదు+అటంచున్ = ఉండదని, ఎఱుంగుమా = తెలుసుకొనుము.

తాత్పర్యము:

మిణుగురు పురుగు వెలుగులాగా నీ దేహంలో కనిపిస్తున్న ఈ అల్పమైన తెలివిని గమనించు. ఈ తెలివికి మూలమైన అఖండమైన జ్ఞానం ఒకటి ఉందని గ్రహించు. ఆ అల్ప తెలివి, ఆ మహా జ్ఞానము రెండూ ఒక్కటే (జీవాత్మ, పరమాత్మల ఏకత్వం). కానీ జడమైన ఈ మూడు శరీరాలకు (స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ దేహాలకు) ఆ చైతన్యానికి ఎన్నటికీ సంబంధం ఉండదని తెలుసుకో.

విశేషాలు:

దేహము వేరు, దేహి (ఆత్మ) వేరు అనే వివేకాన్ని ఈ పద్యం బోధిస్తోంది.

---

114వ పద్యము:

ఆ. ఇట్లు నిశ్చయించి యే నది యది యేన

టంచుఁ జిత్తుఁ జిత్తునందుఁ జేర్చి

ప్రాకృతగుణచయము పారక్యము నెఱింగి

యుంటయే విముక్తి యోగకృతము.

ప్రతిపదార్థము:

ఇట్లు = ఈ విధముగా, నిశ్చయించి = స్థిరపరచుకొని, ఏన్ = నేను, అది = ఆ పరమాత్మను, అది = ఆ పరమాత్మ, ఏన్+అటంచున్ = నేనే అని, చిత్తున్ = చిత్తమును (జీవుని), చిత్తునందున్ = పరమ చైతన్యము నందు, చేర్చి = లగ్నము చేసి, ప్రాకృత+గుణ+చయము = ప్రకృతి సంబంధమైన గుణముల సమూహము, పారక్యము = మనకు సంబంధించనిది (అన్యమైనది), అని+ఎఱింగి+ఉంటయే = అని తెలుసుకొని ఉండుటయే, యోగ+కృతము = యోగము చేత లభించే, విముక్తి = మోక్షము.

తాత్పర్యము:

నేనే ఆ పరమాత్మను, ఆ పరమాత్మయే నేను అని నిశ్చయించుకొని, నీ చైతన్యమును ఆ మహా చైతన్యములో విలీనం చేయాలి. ప్రకృతి సిద్ధమైన గుణాలు మనవి కావు, అవి మనకు అన్యమైనవి అని ఎరిగి ఉండటమే యోగము ద్వారా సిద్ధించే ముక్తి.

విశేషాలు:

'అహంబ్రహ్మాస్మి' అనే మహావాక్యార్థాన్ని ఈ పద్యం చాలా స్పష్టంగా వివరిస్తోంది. ప్రకృతి గుణాలకు అతీతంగా ఉండటమే అసలైన విడుదల.

115వ పద్యం

యోగం బమరకున్న నొదవఁబోదు విముక్తి

త్యాగమ్ము లేకున్న యోగ ముఱదు

సంగసం త్యాగమ్ము సమకూరదు మమత్వ వి

భ్రాంతి విజ్ఞానవిరతి లేక

నిర్మమత్వసుఖమ్ము నెమ్మది మఱగదు

దోషదర్శనవిరక్తులు వొడమక

జ్ఞాన మ్మెనయక దోసము సూపు వైరాగ్య

మొనర దిది రహింప కుండ దదియుఁ

గానఁ గష్టించి వైరాగ్యకల ఘటించి

దాన జ్ఞాన ముపార్జించి జ్ఞానశక్తి

నల విరక్తిని దృఢము సేయంగవలయు

వలయు మోక్షం బనెడువాఁడు వాఁడు వొలుచు.

ప్రతిపదార్థం:

యోగంబు+అమరకున్నన్ = యోగసిద్ధి కలగకపోతే, విముక్తి = మోక్షము, ఒదవబోదు = లభించదు, త్యాగమ్ము = వైరాగ్యము లేదా విడిచిపెట్టుట, లేకున్నన్ = లేకపోతే, యోగము = యోగము, ఉఱదు = సిద్ధించదు, మమత్వ+విభ్రాంతి = మమకారమనే భ్రమ, విజ్ఞాన+విరతి = ఆత్మజ్ఞానముచేత నివృత్తి కాక, సంగ+సంత్యాగమ్ము = ఆసక్తిని పూర్తిగా వదలడం, సమకూరదు = సాధ్యపడదు, దోష+దర్శన+విరక్తులు = విషయాలలోని దోషాలను చూడటం వల్ల కలిగే వైరాగ్యాలు, పొడమక = కలగకుండా, నిర్మమత్వ+సుఖమ్ము = మమకారము లేని స్థితిలో కలిగే ఆనందము, నెమ్మదిన్ = మనస్సులో, మఱగదు = స్థిరపడదు, జ్ఞానము+ఎనయక = జ్ఞానము కలగకుండా, దోసము+చూపు = దోషాలను చూపే, వైరాగ్యము = వైరాగ్యము, ఒనరదు = కలగదు, ఇది = ఈ వైరాగ్యం, రహింపక+ఉండదు = ఆ జ్ఞానం లేకుండా ఉండదు, అదియున్ = ఆ జ్ఞానము కూడా దీని (వైరాగ్యం) మీదనే ఆధారపడి ఉంటుంది, కానన్ = కాబట్టి, కష్టించి = శ్రమించి, వైరాగ్యకలన్ = వైరాగ్యమనే కళను, ఘటించి = సంపాదించి, దానన్ = ఆ వైరాగ్యం చేత, జ్ఞానము+ఉపార్జించి = జ్ఞానాన్ని సంపాదించి, జ్ఞానశక్తిన్ = జ్ఞానబలముతో, అల+విరక్తిని = ఆ వైరాగ్యాన్ని, దృఢము+చేయంగవలయున్ = గట్టిపరచుకోవాలి, మోక్షంబు+వలయున్+అనెడువాడు = మోక్షము కావాలనుకునేవాడు, వాడు = అట్టివాడు, పొలుచున్ = ప్రకాశిస్తాడు.

తాత్పర్యం:

యోగము సిద్ధించకుండా మోక్షము లభించదు. త్యాగము లేనిదే యోగము కుదరదు. మమకారము అనే భ్రమ జ్ఞానముతో తొలగకుండా సంగ త్యాగము (ఆసక్తిని వదలడం) సాధ్యపడదు. విషయ వాంఛలలోని దోషాలను గుర్తించి విరక్తి చెందకుండా మమకారము లేని నిర్మల సుఖము దక్కదు. జ్ఞానము కలగకుండా దోషాలను చూపే వైరాగ్యము రాదు. కావున మోక్షము కోరేవాడు కష్టపడి వైరాగ్యాన్ని సంపాదించి, దాని ద్వారా జ్ఞానాన్ని పొంది, ఆ జ్ఞానముతో వైరాగ్యాన్ని మరింత దృఢం చేసుకోవాలి.

విశేషాలు:

ముక్తికి యోగము, యోగానికి త్యాగము, త్యాగానికి మమకార విచ్ఛేదము, దానికి దోష దర్శనము అవసరమని ఇక్కడ క్రమ పద్ధతిలో చెప్పబడింది. జ్ఞాన వైరాగ్యాలు ఒకదానికొకటి తోడ్పడతాయని వివరించబడింది.

---

116వ పద్యం

మమత గల మానసము గల మానవులకు

సంగదోషోద్భవంబు లెసంగు దుఃఖ

ము లటుగావున నెందు ముముక్షువులకు

దాని నెడఁబాయునట్టి యత్నమ్ము వలయు.

ప్రతిపదార్థం:

మమత+కల = నాది అనే భావన ఉన్న, మానసము+కల = మనస్సు కలిగిన, మానవులకున్ = మనుషులకు, సంగ+దోష+ఉద్భవంబులు = ఆసక్తి లేదా కలయిక వల్ల పుట్టిన దోషాలు, దుఃఖములు = బాధలు, ఎసంగున్ = కలుగుతాయి, అటు+కావునన్ = కాబట్టి, ఎందున్ = ఎక్కడైనా, ముముక్షువులకున్ = మోక్షమును కోరేవారికి, దానిన్ = ఆ మమకారాన్ని లేదా సంగ దోషాన్ని, ఎడబాయునట్టి = దూరం చేసుకునే, యత్నమ్ము = ప్రయత్నము, వలయున్ = అవసరము.

తాత్పర్యం:

మమకారముతో కూడిన మనస్సు గలవారికి ఆసక్తి వల్ల కలిగే దోషాల వలన అనేక దుఃఖాలు కలుగుతాయి. కాబట్టి మోక్షమును ఆశించేవారు ఆ మమకారాన్ని వదిలించుకోవడానికి నిరంతరం ప్రయత్నించాలి.

విశేషాలు:

సంసార దుఃఖానికి మూలకారణం మమకారమే అని, దానిని వదలడమే ముముక్షువు యొక్క ప్రథమ కర్తవ్యమని ఇక్కడ బోధించబడింది.

---

117వ పద్యం

ఎక్కడ నుందుమో? యదియె యి,ల్లెది తిందుమొ యద్దె భోజనం,

బక్కల ముక్తి కెద్ది యగు నయ్యదె జ్ఞాన, మబోధ మన్యమీ

చక్కిఁ తలంచి పూర్వకృతసత్కృతదుష్కృత సౌఖ్య దుఃఖముల్

పెక్కులు వొంద రా ననుభవింపు మవశ్యసమాగతార్థముల్ .

ప్రతిపదార్థం:

ఎక్కడ+ఉందుమో = మనం ఎక్కడ నివసిస్తామో, అదియే = ఆ ప్రదేశమే, ఇల్లు = గృహము, ఎది+తిందుమో = ఏది లభిస్తే అది తింటామో, అద్దె = అదియే, భోజనంబు = ఆహారము, అల = ఆ ప్రసిద్ధమైన, ముక్తికిన్ = మోక్షమునకు, ఎద్ది+అగున్ = ఏది కారణమవుతుందో, అయ్యదె = అదియే, జ్ఞానము = నిజమైన జ్ఞానము, అన్యము = మిగిలినది అంతా, అబోధము = అజ్ఞానము, ఈ+చక్కిన్ = ఈ విధముగా, తలంచి = ఆలోచించి, పూర్వ+కృత+సత్కృత+దుష్కృత = పూర్వజన్మలో చేసిన పుణ్య పాప కర్మల వల్ల కలిగే, సౌఖ్య+దుఃఖముల్ = సుఖదుఃఖాలు, పెక్కులు = అనేకముగా, పొందరాన్ = అనుభవానికి రాగా, అవశ్య+సమాగత+అర్థముల్ = తప్పకుండా సంభవించే విషయాలను, అనుభవింపుము = అనుభవించు.

తాత్పర్యం:

మనం ఎక్కడ ఉంటే అదే ఇల్లు, ఏది తింటే అదే ఆహారం అని భావించాలి. మోక్షానికి ఏది దారితీస్తుందో అదే నిజమైన జ్ఞానం, మిగిలినది అజ్ఞానం. ఈ విషయాన్ని గ్రహించి, పూర్వ జన్మ కర్మల వల్ల తప్పకుండా ప్రాప్తించే సుఖదుఃఖాలను స్థితప్రజ్ఞుడిలా అనుభవించాలి.

విశేషాలు:

దేహేంద్రియాల అవసరాల పట్ల మమకారం వదిలి, ప్రారబ్ధ కర్మను స్వీకరించడం మోక్ష మార్గమని ఇక్కడ దత్తాత్రేయుడు అలర్కుడికి వివరిస్తున్నాడు.

---

118వ పద్యం

అంతియ కాని కామమున నట్టిటు సేసెద నంచు నిశ్చయం

బింతయుఁ జేయకుండుము నశించును బూర్వకృతంబు లిట్టు లా

వంతయు నంటఁబోవిక భవత్క్రియమాణకరిష్యమాణముల్

చింత దొఱంగు మోక్ష మిది శ్రీయుత! బంధము లేతదన్యముల్.

ప్రతిపదార్థం:

శ్రీయుత = ఓ సిరి సంపదలు గల అలర్కా (లేదా ఓ శ్రేష్ఠుడా), అంతియ+కాని = అలా జరగడమే తప్ప, కామమునన్ = కోరికతో, అట్టిటు+చేసెదన్ = అది చేస్తాను ఇది చేస్తాను, అంచున్ = అని, నిశ్చయంబు = సంకల్పము, ఇంతయున్ = ఏమాత్రము, చేయకుండుము = చేయవద్దు, ఇట్టులు = ఈ విధంగా ఉండటం వల్ల, పూర్వ+కృతంబులు = పూర్వ కర్మలు, నశించును = నశిస్తాయి, ఇకన్ = ఇకముందు, భవత్+క్రియమాణ+కరిష్యమాణముల్ = నీవు ప్రస్తుతం చేస్తున్నవి, భవిష్యత్తులో చేయబోయే కర్మలు, ఆవంతయున్ = కొంచెం కూడా, అంటబోవు = అంటుకోవు, చింత = చింతను, తొఱంగుము = వదిలిపెట్టుము, ఇది = ఈ స్థితియే, మోక్షము = మోక్షము, ఏతద్+అన్యముల్ = ఇందుకు భిన్నమైనవన్నీ, బంధముల్ = బంధనాలు.

తాత్పర్యం:

అలర్కా! నేను అది చేస్తాను, ఇది చేస్తాను అనే కోరికలతో కూడిన సంకల్పాలు చేయవద్దు. అలా ఉంటే పూర్వ కర్మలు నశిస్తాయి. ప్రస్తుతం చేసేవి, భవిష్యత్తులో చేయబోయే కర్మలు నిన్ను అంటుకోవు. చింతను వదులుము, ఇదే మోక్షము. దీనికి విరుద్ధమైనవన్నీ బంధనాలే.

విశేషాలు:

కర్తృత్వ భావం (నేను చేస్తున్నాను అనే భావం) వదిలిపెట్టడమే మోక్షమని, సంకల్ప రాహిత్యమే కర్మ విముక్తికి దారి అని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.

---

119వ పద్యం

కర్మముతోడ బంధనముఁ గాంచును గాయము మాటిమాటికిన్

నిర్మిత మౌఁ తదాదృతి వినిందితముం బెడఁబాచి నిత్యమౌ

కర్మ మకామతం జలుపఁగా నగు మోక్షము జ్ఞాన మిట్టి దే

నర్మిలిఁ తెల్పుదు న్విను మనా! యిఁక యోగము భంగి నర్థితోన్

ప్రతిపదార్థం:

అనా = ఓ పాపము లేనివాడా, కర్మముతోడన్ = కర్మల వల్ల, కాయము = శరీరము, బంధనమున్+కాంచున్ = బంధింపబడుతుంది, మాటిమాటికిన్ = పదే పదే, నిర్మితము+అవున్ = (శరీరం) పుడుతూ ఉంటుంది, తద్+ఆదృతి = ఆ కర్మల మీద ఆసక్తిని లేదా దేహాభిమానాన్ని, వినిందితమున్ = నింద్యమైన దానిని, పెడబాచి = వదిలిపెట్టి, నిత్యము+అవు = నిత్యమైన, కర్మము = కర్మను, అకామతన్ = కోరిక లేకుండా, చలుపగాన్ = చేయగా, మోక్షము+అగున్ = మోక్షము కలుగుతుంది, ఇట్టి+జ్ఞానము = ఇటువంటి జ్ఞానాన్ని, నర్మిలిన్ = ప్రేమతో, తెల్పుదున్ = చెబుతాను, వినుము = వినుము, ఇకన్ = ఇకముందు, అర్థితోన్ = ఆసక్తితో, యోగము+భంగిన్ = యోగ మార్గాన్ని (చెబుతాను).

తాత్పర్యం:

ఓ పుణ్యాత్ముడా! కర్మల వల్ల శరీరం మాటిమాటికి పుడుతూ బంధనాల్లో చిక్కుకుంటుంది. కాబట్టి నింద్యమైన కర్మల పట్ల ఆసక్తిని వదిలి, ఫలాపేక్ష లేకుండా నిత్య కర్మలను ఆచరించడం వల్ల మోక్షం కలుగుతుంది. ఇటువంటి జ్ఞానాన్ని నీకు వివరించాను. ఇక మీదట యోగము గురించి ప్రేమానురాగాలతో వివరిస్తాను, వినుము.

విశేషాలు:

నిష్కామ కర్మ యోగం ద్వారా మోక్షం ఎలా లభిస్తుందో ఇక్కడ వివరించబడింది. జ్ఞాన బోధ ముగించి దత్తాత్రేయుడు యోగ బోధకు ఉపక్రమిస్తున్న సందర్భం ఇది.

 

 

 

పద్యం 120

గీ. బ్రహ్మతో యోగ మెనసి శాశ్వతిక సిద్ధి

నొందు వేఱొకగతి లేదు ముందు దాని

కనఘ! యాత్మేంద్రియచయమ్ము వలయు

నదియె దుర్జయ మరయ యోగార్థి కెందు.

ప్రతిపదార్థం:

అనఘ = పాపము లేనివాడా!, బ్రహ్మతో = పరబ్రహ్మముతో, యోగము + ఎనసి = సంయోగము చెంది, శాశ్వతిక = శాశ్వతమైన, సిద్ధిన్ = మోక్షసిద్ధిని, ఒందు = పొందుటకు, ముందు = ముందుగా, వేఱొక + గతి = ఇతర మార్గము, లేదు, దానికిన్ = ఆ సిద్ధి కొరకు, ఆత్మేంద్రియ + చయమ్ము = మనస్సు మరియు ఇంద్రియ సమూహమును (జయించుట), వలయున్ = అవసరము, అరయ = విచారించగా, అదియె = ఆ ఇంద్రియ నిగ్రహమే, ఎందున్ = ఎక్కడనైనా, యోగార్థికిన్ = యోగమును కోరువానికి, దుర్జయము = జయించుటకు సాధ్యము కానిది.

తాత్పర్యం:

ఓ పుణ్యత్ముడా! పరబ్రహ్మముతో ఐక్యమై శాశ్వతమైన మోక్షసిద్ధిని పొందుటకు ఇంద్రియ నిగ్రహమును మించిన మార్గము లేదు. యోగమును సాధించాలనుకునే వానికి ఇంద్రియాలను, మనస్సును జయించుటయే అన్నిటికంటే కష్టమైన పని. కానీ అది తప్పనిసరి.

విశేషాలు:

మోక్ష సాధనలో ఇంద్రియ నిగ్రహమే మొదటి మెట్టు అని దత్తాత్రేయుల వారు అలర్కునకు ఉపదేశించారు.

---

పద్యం 121

గీ. యత్న మొనరింపవలెఁ తజ్జయమ్ముకొఱకు

వినుము నాచెప్పెడు నుపాయవిధము దోష

వితతి నొగిన ప్రాణాయామవిధి దహింపు

మడఁపు ధారణలన్ గిల్బిషాతిశయము.

ప్రతిపదార్థం:

తద్ + జయమ్ము + కొఱకు = ఆ ఇంద్రియములను జయించుట కోసము, యత్నము = ప్రయత్నము, ఒనరింపవలెన్ = చేయవలెను, నా + చెప్పెడు = నేను చెప్పబోయే, ఉపాయ + విధము = ఉపాయమును, వినుము, ప్రాణాయామ + విధిన్ = ప్రాణాయామ పద్ధతిచేత, దోష + వితతిన్ = దోషముల సమూహమును, ఒగిన్ = తగినట్లుగా, దహింపుము = కాల్చివేయుము, ధారణలన్ = ధారణల ద్వారా, గిల్బిష + అతిశయమున్ = పాపముల యొక్క ఆధిక్యమును, అడఁపుము = అణచివేయుము.

తాత్పర్యం:

ఇంద్రియాలను జయించడానికి ప్రయత్నం చేయాలి. అందుకు నేను చెప్పే ఉపాయాన్ని విను. ప్రాణాయామం ద్వారా శరీరంలోని దోషాలను దహించివేయాలి. ధారణల ద్వారా పాపాలను అణచివేయాలి.

విశేషాలు:

యోగాభ్యాసంలో ప్రాణాయామం శరీర శుద్ధికి, ధారణ మనోశుద్ధికి ఉపకరిస్తాయని ఇక్కడ స్పష్టమౌతోంది.

---

పద్యం 122

గీ. సాధిత మగు ప్రత్యాహారశక్తి నింద్రి

యార్థసంసర్గముల మాన్పు, ధ్యానయుక్తి

గుణముల ననీశ్వరమ్ముల నణచివేయు

మయ్య స్వప్రకాశుండ వై యలరెద వట.

ప్రతిపదార్థం:

సాధితము + అగు = సాధించబడిన, ప్రత్యాహార + శక్తిన్ = ప్రత్యాహారమనే శక్తితో, ఇంద్రియ + అర్థ + సంసర్గములన్ = ఇంద్రియములకు విషయములతో గల సంబంధములను, మాన్పు = తొలగించుము, ధ్యాన + యుక్తి = ధ్యానము అనే ఉపాయముతో, అనీశ్వరమ్ములన్ = ఈశ్వరత్వము లేని, గుణములన్ = సత్త్వరజస్తమో గుణములను, అణచివేయుము = అణచివేయుము, అయ్య = ఓయీ!, అట = అప్పుడు, స్వప్రకాశుండవు + ఐ = స్వయంప్రకాశ స్వరూపుడవై, అలరెదవు = ప్రకాశిస్తావు.

తాత్పర్యం:

ప్రత్యాహారమును సాధించి ఇంద్రియాలను విషయాల నుండి మళ్లించాలి. ధ్యానము ద్వారా ప్రకృతి గుణాలను అణచివేయాలి. అలా చేసినప్పుడు నువ్వు స్వయంప్రకాశ స్వరూపుడవై విరాజిల్లుతావు.

విశేషాలు:

అష్టాంగ యోగములోని ప్రత్యాహార, ధ్యానములను అభ్యసించడం వల్ల కలిగే ఆత్మ సాక్షాత్కార స్థితి ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

యోగ సాధనలో ప్రత్యాహారము మరియు ధ్యానము అనేవి అత్యంత కీలకమైన ఘట్టాలు. శ్రీ దత్తాత్రేయుల వారు అలర్కునకు బోధించిన క్రమంలో ఇవి అంతరంగ సాధనలకు పునాదులు

1. ప్రత్యాహారము (Withdrawal of Senses)

సాధారణంగా మన ఇంద్రియాలు (కళ్లు, చెవులు, నాలుక మొదలైనవి) నిరంతరం బాహ్య ప్రపంచంలోని శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాల వైపు పరుగులు తీస్తుంటాయి. ఇలా ఇంద్రియాలు బయట తిరగడాన్ని 'బహిర్ముఖత్వం' అంటారు.

• నిర్వచనం: బయట ఉన్న విషయాల నుండి ఇంద్రియాలను బలాత్కారంగా వెనక్కి మళ్ళించి, మనస్సు అధీనంలోకి తీసుకురావడమే ప్రత్యాహారం.
• ఉదాహరణ: తాబేలు తన అవయవాలను చిప్ప లోపలికి ఎలా ముడుచుకుంటుందో, యోగి కూడా తన ఇంద్రియాలను బాహ్య ప్రపంచం నుండి అలా ఉపసంహరించుకుంటాడు.
• ప్రయోజనం: ప్రత్యాహారం సిద్ధించినప్పుడు మనస్సు బయటి విషయాల వల్ల కలత చెందదు. ఇది ధ్యానానికి అవసరమైన ఏకాగ్రతను ప్రసాదిస్తుంది.

---

2. ధ్యానము (Meditation)

ప్రత్యాహారం ద్వారా ఇంద్రియాలను అదుపులోకి తెచ్చిన తర్వాత, మనస్సును ఒకే లక్ష్యంపై (పరమాత్మ లేదా ఇష్టదైవంపై) నిలకడగా ఉంచడాన్ని ధ్యానం అంటారు.

• నిర్వచనం: ధ్యేయ వస్తువుపై (ఏ వస్తువునైతే ధ్యానిస్తున్నామో దానిపై) మనస్సు యొక్క ప్రవాహం విరామం లేకుండా సాగడమే ధ్యానం. దీనినే "తైలధారవత్" (నూనె ధార లాగా) అంటారు.
• ప్రక్రియ: ధ్యానంలో మూడు అంశాలు ఉంటాయి:
1. ధ్యాత: ధ్యానం చేసే వ్యక్తి (సాధకుడు).
2. ధ్యానము: ధ్యానం చేసే ప్రక్రియ.
3. ధ్యేయము: ధ్యానం దేని మీద చేస్తున్నామో ఆ లక్ష్యం (దైవం).
• ప్రయోజనం: ధ్యానం వల్ల మనస్సులోని రజో, తమో గుణాలు నశించి సత్త్వగుణం పెరుగుతుంది. క్రమంగా మనస్సు పరమాత్మలో లీనమై, అజ్ఞానమనే చీకటి తొలగిపోతుంది.

---

ప్రత్యాహార, ధ్యానాల మధ్య సంబంధం

శ్రీ దత్త భాగవతంలో చెప్పబడినట్లుగా:

1. ప్రాణాయామం ద్వారా శరీర దోషాలు పోతాయి.
2. ప్రత్యాహారం ద్వారా ఇంద్రియాల అలజడి తగ్గుతుంది.
3. ధారణ ద్వారా మనస్సు నిలకడ చెందుతుంది.
4. ధ్యానం ద్వారా జీవాత్మ పరమాత్మతో అనుసంధానమై స్వయంప్రకాశ స్థితిని పొందుతుంది.

సరళంగా చెప్పాలంటే, ప్రత్యాహారం అనేది శుద్ధి ప్రక్రియ అయితే, ధ్యానం అనేది స్థిరీకరణ ప్రక్రియ. ఇంద్రియాలు అదుపులో లేనిదే ధ్యానం కుదరదు, ధ్యానం లేనిదే మోక్షం సిద్ధించదు.

పద్యం 123

గీ. ధాయమానమ్ము లవు పర్వత ప్రభూత

ధాతువుల మల మెట్లు నిర్దగ్ధ మవునొ

యింద్రియకృతాత్మదోషమ్ము లెల్ల నట్లె

ప్రాణనిగ్రహమున దహ్యమానము లవు.

ప్రతిపదార్థం:

ధాయమానములు + అవు = పుటము వేయబడుతున్న (కాల్చబడుతున్న), పర్వత + ప్రభూత = కొండలలో పుట్టిన, ధాతువుల = ఖనిజాలలోని, మలము = మురికి, ఎట్లు = ఏ విధముగా, నిర్దగ్ధము + అవునో = పూర్తిగా కాలిపోతుందో, అట్లె = అలాగే, ఇంద్రియ + కృత + ఆత్మ + దోషమ్ములు + ఎల్లన్ = ఇంద్రియముల వల్ల కలిగిన మనోదోషములన్నీ, ప్రాణ + నిగ్రహమునన్ = ప్రాణాయామము చేత, దహ్యమానములు + అవున్ = దహించబడతాయి.

తాత్పర్యం:

అగ్నిలో కాల్చినప్పుడు పర్వత ధాతువులలోని మలినాలు ఎలా నశిస్తాయో, ప్రాణాయామం ద్వారా ఇంద్రియాల వల్ల కలిగే మనో మాలిన్యాలన్నీ అలాగే నశిస్తాయి.

విశేషాలు:

అగ్ని శుద్ధిని ప్రాణాయామంతో పోల్చడం ద్వారా ప్రాణాయామం యొక్క ప్రాముఖ్యతను కవి చక్కగా వివరించారు.

---

పద్యం 124

సీ. ఆదిఁ బ్రాణాయామ మలవరింపఁగ నగు

యోగ మాసించు న య్యురు గుణునకుఁ

బ్రాణ మపానంబు నాఁగు నిరోధమ్ము

మునులు ప్రాణాయామ మని యనియెద

రదియు నుత్తమమధ్యమాధమసంజ్ఞలఁ

త్రివిధ మౌ వినుము తద్విధము లెల్ల

ద్వాదశమాత్రామిత మధమ మగు మధ్య

మము తద్ద్విగుణముత్తమము త్రిగుణము

మాత్ర యనగ లఘ్వక్షరమాన మేనిఁ

గనులు మూసి తెఱచుటేనిఁ కరకలితము

తాలమే నగు నట్టి మాత్రల గణనల

నెఱిఁగి పూనఁగవలె మూటి నిటు క్రమమున.

ప్రతిపదార్థం:

యోగము + ఆసించు = యోగమును కోరుకునే, ఆ + ఉరు + గుణునకున్ = గొప్ప గుణములు కలవానికి, ఆదిన్ = మొదట, ప్రాణాయామము = ప్రాణాయామమును, అలవరింపఁగన్ + అగున్ = అభ్యసించవలెను, ప్రాణమున్ + అపానంబున్ = ప్రాణ అపాన వాయువులను, ఆఁగు = నిరోధించు, నిరోధమ్ము = నియంత్రణను, మునులు = ఋషులు, ప్రాణాయామము + అని + అనియెదరు = ప్రాణాయామమని అందురు, అదియున్ = అది కూడా, ఉత్తమ + మధ్యమ + అధమ + సంజ్ఞలన్ = ఉత్తమ, మధ్యమ, అధమము అను పేర్లతో, త్రివిధము + ఔ = మూడు విధములుగా ఉండును, తద్ + విధములు + ఎల్లన్ = ఆ రకములన్నిటిని, వినుము, ద్వాదశ + మాత్రా + మితము = పన్నెండు మాత్రల కాలము కలది, అధమము + అగు = అధమము అవుతుంది, మధ్యమము = మధ్యమ ప్రాణాయామము, తద్ + ద్విగుణము = దానికి రెట్టింపు (24 మాత్రలు), ఉత్తమము = ఉత్తమ ప్రాణాయామము, త్రిగుణము = మూడు రెట్లు (36 మాత్రలు), మాత్ర + అనగ = మాత్ర అనగా, లఘు + అక్షర + మానము + ఏనిన్ = ఒక లఘువును ఉచ్చరించే కాలము గాని, కనులు + మూసి + తెఱచుట + ఏనిన్ = కనురెప్ప పాటు కాలము గాని, కర + కలితము = చేతితో వేసే, తాలము + ఏన్ + అగు = తాలము (చిటికె) గాని అవును, అట్టి = అటువంటి, మాత్రల = మాత్రల యొక్క, గణనలన్ = లెక్కలను, ఎఱిఁగి = తెలుసుకొని, మూటిన్ = మూడు రకములను, ఇటు = ఈ విధముగా, క్రమమునన్ = వరుసగా, పూనఁగవలెన్ = చేపట్టవలెను.

తాత్పర్యం:

యోగమును కోరుకునే సాధకుడు మొదట ప్రాణాయామాన్ని అలవరచుకోవాలి. ప్రాణ అపాన వాయువుల గమనాన్ని నిరోధించడమే ప్రాణాయామమని మునులు చెప్పారు. ఇది అధమ, మధ్యమ, ఉత్తమ అని మూడు రకాలు. 12 మాత్రల కాలం పడితే అది అధమమని, 24 మాత్రల కాలం అయితే మధ్యమమని, 36 మాత్రల కాలం అయితే ఉత్తమమని అంటారు. ఒక లఘువును ఉచ్చరించే కాలం లేదా కనురెప్ప పాటు కాలం లేదా ఒక చిటికె వేసే కాలాన్ని ఒక 'మాత్ర'గా పరిగణిస్తారు. ఈ లెక్కలను అనుసరించి ప్రాణాయామం చేయాలి.

విశేషాలు:

ఇక్కడ ప్రాణాయామ కాల పరిమితిని వివరించడమే కాక, 'మాత్ర' అంటే ఏమిటో సామాన్యులకు అర్థమయ్యేలా వివరించబడింది. సాధన క్రమంలో క్రమంగా కాల వ్యవధిని పెంచుతూ ఉత్తమ స్థితికి చేరుకోవాలని భావం.

పద్యం 125:

క. మొదలిది స్వేదము రెం

డవునది వేపథువును విషాదమవ్వలియది మై

నొదవించును గ్రమమున న

య్యదనున యోగోపసర్గ లవియ యలర్కా!

ప్రతిపదార్థం:

అలర్కా = ఓ అలర్క రాజా!, మొదలిది = మొదటిదైన అధమ ప్రాణాయామము, స్వేదము = చెమటను, ఒదవించును = కలిగించును, రెండవునది = రెండవదైన మధ్యమ ప్రాణాయామము, వేపథువును = వణకును, అవ్వలియది = ఆ తరువాతిదైన మూడవ ఉత్తమ ప్రాణాయామము, మైన్ = శరీరమునందు, విషాదము = దుఃఖమును (బడలికను), క్రమమునన్ = వరుసగా, ఒదవించును = కలిగించును, అయ్యదనున = ఆయా సమయములలో, అవియ = అవే, యోగ + ఉపసర్గలు = యోగమునకు ఆటంకములు.

తాత్పర్యం:

ఓ అలర్క మహారాజా! ప్రాణాయామ సాధనలో అధమ రకమైన దానివల్ల శరీరానికి చెమట పడుతుంది. మధ్యమ రకమైన దానివల్ల శరీరంలో వణకు పుడుతుంది. ఉత్తమ ప్రాణాయామం వల్ల శరీరానికి ఒక విధమైన బడలిక లేదా దుఃఖం కలుగుతుంది. ఇవన్నీ యోగ సాధనలో కలిగే ఆటంకములు (యోగోపసర్గలు) అని గ్రహించాలి.

విశేషాలు:

యోగాభ్యాసము చేయునప్పుడు కలిగే శారీరక మార్పులను గమనిస్తూ, ఇవి కేవలం ఆటంకములే అని భావించి సాధకుడు అధైర్యపడకుండా ముందుకు సాగాలని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యం 126:

గీ. సింహ శార్దూల కుంజ రాశీవిషాదు

లౌపయిక సేవ వశ్యమ్ము లగు నరులకు

నెట్టు లట్టు లెఱిఁగి యోగి యెలమిఁ గొలువఁ

బ్రాణమును మే లొనర్చు వశ్య మయి యనఘ!

ప్రతిపదార్థం:

అనఘ = పాపరహితుడవైన ఓ అలర్కా!, సింహ = సింహములు, శార్దూల = పులులు, కుంజర = ఏనుగులు, ఆశీవిష + ఆదులు = పాములు మొదలైన క్రూర మృగములు, ఔపయిక = తగిన ఉపాయముతో కూడిన, సేవ = అలవాటు చేయుట చేత, నరులకున్ = మనుష్యులకు, ఎట్టులు = ఏ విధముగా, వశ్యమ్ములు + అగున్ = లొంగిపోవునో, అట్టులు = అదే విధముగా, ఎఱిఁగి = తెలుసుకొని, యోగి = సాధకుడు, ఎలమిన్ = సంతోషముతో, కొలువన్ = సాధన చేయగా, ప్రాణమును = ప్రాణవాయువు కూడా, వశ్యము + అయి = స్వాధీనమై, మేలు + ఒనర్చున్ = మేలును చేకూర్చును.

తాత్పర్యం:

ఓ పుణ్యాత్ముడా! లోకంలో సింహాలు, పులులు, ఏనుగులు, పాములు వంటి భయంకరమైన జంతువులను కూడా మనుష్యులు తగిన శిక్షణతో, ఉపాయంతో ఎలా లొంగదీసుకుంటారో, అలాగే యోగి కూడా క్రమపద్ధతిలో అభ్యాసం చేయడం ద్వారా ప్రాణవాయువును తన స్వాధీనం చేసుకోవచ్చు. అలా లొంగిన ప్రాణవాయువు సాధకుడికి ఎంతో మేలు చేస్తుంది.

విశేషాలు:

వన్యమృగాలను మచ్చిక చేసుకున్నట్లే, చంచలమైన ప్రాణాన్ని కూడా అభ్యాసము ద్వారా వశం చేసుకోవచ్చని చక్కని దృష్టాంతంతో వివరించబడింది.

---

పద్యం 127 :

గీ. వశము నొందిన దంతి మావటి విధమున

సాధితమ్ముఁ బ్రాణమ్ము స్వచ్ఛందవృత్తి

నడుపుకొని యోగి సౌఖ్య మ్మెనయుఁ జిరముగఁ

బ్రాలుమాలినఁ గలదె యా ప్రాభవమ్ము?

ప్రతిపదార్థం:

వశము + నొందిన = తన స్వాధీనమైన, దంతి = ఏనుగును, మావటి = మావటివాడు, విధమున = నడిపించు రీతిలో, సాధితమ్ము = సాధింపబడిన, ప్రాణమ్ము = ప్రాణవాయువును, యోగి = సాధకుడు, స్వచ్ఛంద + వృత్తి = తన ఇష్టానుసారముగా, నడుపుకొని = మళ్ళించుకొని, చిరముగన్ = చాలకాలము, సౌఖ్యము = సుఖమును, ఎనయున్ = పొందును, ప్రాలుమాలినన్ = సోమరితనము వహించినచో, ఆ = అటువంటి, ప్రాభవమ్ము = ప్రభావము (జయము), కలదె = కలుగునా? (కలుగదు).

తాత్పర్యం:

మావటివాడు లొంగదీసుకున్న ఏనుగును తన ఇష్టం వచ్చినట్లు ఎలా నడిపించుకుంటాడో, అలాగే యోగి కూడా సాధన ద్వారా వశమైన ప్రాణవాయువును తన అధీనంలో ఉంచుకుని చిరకాలం సుఖాన్ని పొందుతాడు. కానీ, సాధనలో సోమరితనం చూపిస్తే అటువంటి సిద్ధి లభించదు.

విశేషాలు:

ప్రాణాయామ సిద్ధికి నిరంతర అభ్యాసము మరియు అప్రమత్తత అవసరమని ఈ పద్యం బోధిస్తోంది.

---

పద్యం 128:

గీ. సాధిత మ్మగు సింగమ్ము చంపు మృగకు

లమ్ము నరులను విడుచు నాలాగున నొగి

యోగ సంనిరుద్ధ పవన ముజ్జ్వల మయి

కాయములఁ బెంచు నడఁగించుఁ గల్మషముల.

ప్రతిపదార్థం:

సాధితమ్ము + అగు = వశపరచుకోబడిన, సింగమ్ము = సింహము, మృగ + కులమ్మున్ = ఇతర జంతువుల సమూహమును, చంపున్ = చంపును, నరులను = మనుష్యులను (తనను పెంచే వారిని), విడుచున్ = వదిలివేయును (ఏమీ చేయదు), ఆలాగునన్ = అదే విధముగా, ఒగిన్ = క్రమముగా, యోగ = యోగము చేత, సంనిరుద్ధ = చక్కగా నియంత్రించబడిన, పవనము = ప్రాణవాయువు, ఉజ్జ్వలము + అయి = ప్రకాశవంతమై, కాయములన్ = శరీరములను, పెంచున్ = పోషించును, కల్మషములన్ = దోషములను, అడఁగించున్ = నశింపజేయును.

తాత్పర్యం:

వశం చేసుకున్న సింహం వేరే క్రూర మృగాలను చంపుతుంది కానీ, తనను పెంచే యజమానిని ఏమీ చేయదు. అలాగే యోగముచే నియంత్రించబడిన ప్రాణవాయువు శరీరంలోని సర్వ దోషాలను, పాపాలను నశింపజేసి, శరీరాన్ని దృఢంగా, కాంతివంతంగా చేస్తుంది.

విశేషాలు:

ప్రాణాయామం వల్ల శరీర శుద్ధి మరియు రోగ నివారణ జరుగుతాయని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

---

పద్యం 129:

గీ. కాన నెపుడు ప్రాణాయామ మూను యోగి

యుక్తుఁ డై విను మవ్వాని ముక్తి ఫలద

మగు నవస్థా చతుష్టయ మనువదింతు

ధ్వస్తి ప్రాప్తి సంవిత్ ప్రసాదము లనంగ.

ప్రతిపదార్థం:

కానన్ = కాబట్టి, ఎపుడు = ఎల్లవేళల, యోగి = సాధకుడు, యుక్తుఁడు + ఐ = ఏకాగ్రత గలవాడై, ప్రాణాయామము + ఊను = ప్రాణాయామము చేయవలెను, వినుము = వినుము, అవ్వాని = ఆ ప్రాణాయామము వలన కలుగు, ముక్తి + ఫలదము + అగు = మోక్షమును ఇచ్చెడి, అవస్థా + చతుష్టయము = నాలుగు స్థితులను, ధ్వస్తి = ధ్వస్తి, ప్రాప్తి = ప్రాప్తి, సంవిత్ = సంవిత్, ప్రసాదములు = ప్రసాదము, అనంగ = అనునవిగా, అనువదింతున్ = వివరించెదను.

తాత్పర్యం:

అందువల్ల ఓ అలర్కా! యోగి ఎల్లప్పుడూ ఏకాగ్రతతో ప్రాణాయామం చేయాలి. ఆ ప్రాణాయామం వల్ల ముక్తిని ప్రసాదించే నాలుగు అవస్థలు కలుగుతాయి. అవి: 1. ధ్వస్తి, 2. ప్రాప్తి, 3. సంవిత్, 4. ప్రసాదము. వీటి గురించి నీకు వివరిస్తాను విను.

విశేషాలు:

ప్రాణాయామ సాధన కేవలం శారీరక ఆరోగ్యం కోసమే కాక, మోక్ష మార్గంలో ఉన్నత స్థితిలను పొందేందుకు కూడా దోహదపడుతుందని దత్తాత్రేయ స్వామి వివరిస్తున్నారు.

130వ పద్యము

చ. ఇనఘన! వింటె యిష్టము లనిష్టము లైన క్రియాకలాపము

ల్సను ఫలసంక్షయం బెనసి స్వాంత మెలర్చుఁ గషాయపక్వ మై

యనుపద మెందు, ధ్వస్తి యని యందురు తద్దశఁ; బ్రాణరోధమం

దు నది యనంతరస్థితికిఁ త్రోవ నొసంగు నిజాదిమాస్థితిన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఇనఘన! = సూర్యుని వంటి తేజస్సు కలవాడా! (ఓ అలర్కా!), ఇష్టములు = కోరదగినవి, అనిష్టములు + ఐన = కోరదగనివి అయిన, క్రియా + కలాపముల్ = కర్మ సమూహములు, సను = నశించును, ఫల + సంక్షయంబు = కర్మఫలముల క్షీణతను, ఎనసి = పొంది, స్వాంతము = మనస్సు, కషాయ + పక్వము + ఐ = రాగద్వేషాది మాలిన్యములు తొలగి పరిపక్వమైనదై, ఎలర్చున్ = ప్రకాశించును, అనుపదము = అడుగడుగునా, ఎందున్ = ఏ స్థితి యందైతే, తత్ + దశన్ = ఆ స్థితిని, ధ్వస్తి + అని + అందురు = ధ్వస్తి అని పిలుస్తారు, ప్రాణరోధమందున్ = ప్రాణాయామము నందు, అది = ఆ ధ్వస్తి అనునది, అనంతర + స్థితికిన్ = తరువాతి మెట్టుకు, నిజ + ఆదిమ + స్థితిన్ = తనదైన మొదటి స్థితిలో, త్రోవ + ఒసంగున్ = దారిని చూపును.

తాత్పర్యం:

ఓ అలర్కా! వినుము. ప్రాణాయామము అభ్యసించుట వల్ల ఇష్టానిష్టములతో కూడిన కర్మ సమూహములు నశించి, వాటి ఫలములు క్షయమవుతాయి. మనస్సులోని మాలిన్యములు తొలగి అది పరిపక్వమవుతుంది. ఇటువంటి స్థితిని 'ధ్వస్తి' అని అంటారు. ఇది యోగ సాధనలో తరువాతి దశలకు మార్గదర్శకమవుతుంది.

విశేషాలు:

యోగ సాధనలో ప్రాణాయామం వల్ల కలిగే మొదటి అవస్థ 'ధ్వస్తి'. ఇందులో కర్మక్షయం జరిగి మనస్సు నిర్మలమవుతుంది.

---

131వ పద్యము

గీ. ఐహికాముష్మికములు మోహమయలాభ

లోభముఖములు కామము ల్లోఁ గొనఁబడు

సార్వకామికి తృప్తి యెసంగు నెందు

నట్టి రెం డవుదశ ప్రాప్తి యనఁగ నెగడు.

ప్రతిపదార్థం:

ఐహిక + ఆముష్మికములు = ఈ లోకానికి సంబంధించినవి మరియు పరలోకానికి సంబంధించినవి, మోహమయ = భ్రాంతితో కూడిన, లాభ = సంపాదన, లోభ = పిసినారితనము, ముఖములు = మొదలగునవి, కామముల్ = కోరికలు, లోన్ + కొనఁబడున్ = అదుపు చేయబడతాయి, ఎందున్ = ఏ స్థితి యందైతే, సార్వకామికి = అన్ని కోరికలు తీరిన వానికి కలిగే, తృప్తి = సంతోషము, ఎసంగున్ = కలుగుతుందో, అట్టి = అటువంటి, రెండు + అవు + దశ = రెండవదైన స్థితి, ప్రాప్తి + అనఁగన్ = ప్రాప్తి అను పేరుతో, నెగడున్ = ప్రసిద్ధి చెందుతుంది.

తాత్పర్యం:

ఇహలోక పరలోక సంబంధమైన మోహము, లోభము మొదలగు కోరికలన్నీ నిగ్రహించబడి, అన్ని కోరికలు సిద్ధించిన వానికి కలిగే పరిపూర్ణ తృప్తి ఏ దశలో కలుగుతుందో, దానిని 'ప్రాప్తి' అని అంటారు. ఇది ప్రాణాయామము వల్ల కలిగే రెండవ అవస్థ.

విశేషాలు:

యోగ సాధకుడు ప్రాప్తి దశలో సర్వకామ నివృత్తిని పొంది పరమానంద స్థితిని అనుభవిస్తాడు.

---

132వ పద్యము

శా. స్ఫాయచ్చంద్రర విగ్రహర్క్ష కలితజ్ఞానాతి రేకంబుతోఁ

తోయం బైన ప్రభావ మొప్ప నెఱుఁగున్ దూరస్థము ల్గుప్తముల్

జేయార్థంబు లనాగ తాతిగతముల్ జిజ్ఞాసువై యోగి ప్రా

ణాయామంబున సంవిదాఖ్యము తృతీయావస్థ యం దాప్తుఁడై.

ప్రతిపదార్థం:

స్ఫాయత్ = ప్రకాశించుచున్న, చంద్ర = చంద్రుడు, రవి = సూర్యుడు, గ్రహ = గ్రహములు, ఋక్ష = నక్షత్రములు, కలిత = కూడిన, జ్ఞాన + అతిరేకంబుతోన్ = జ్ఞానాధిక్యముతో, తోయంబు + ఐన = నిర్మలమైన, ప్రభావము = మహిమ, ఒప్పన్ = వెలుగొందగా, యోగి = సాధకుడు, ప్రాణాయామంబునన్ = ప్రాణాయామము చేత, సంవిత్ + ఆఖ్యము = సంవిత్తు అనే పేరు గల, తృతీయ + అవస్థ యందున్ = మూడవ దశ యందు, ఆప్తుఁడు + ఐ = నిష్ణాతుడై, జిజ్ఞాసువు + ఐ = తెలుసుకోవాలనే కోరిక కలవాడై, దూరస్థముల్ = దూరమున ఉన్నవి, గుప్తముల్ = రహస్యమైనవి, జేయ + అర్థంబులు = తెలుసుకోదగిన విషయాలు, అనాగత = రాబోవునవి, అతిగతముల్ = గతించినవి, నెఱుఁగున్ = గ్రహించగలుగుతాడు.

తాత్పర్యం:

ప్రాణాయామము వల్ల కలిగే మూడవ అవస్థ పేరు 'సంవిత్'. ఈ స్థితిలో యోగికి సూర్య చంద్ర నక్షత్రాదుల గతులు, చాలా దూరంలో ఉన్న విషయాలు, రహస్యములు, గడచినవి మరియు జరగబోయే విషయాలన్నీ కరతలామలకమవుతాయి. అపారమైన జ్ఞానశక్తి అతనికి ప్రాప్తిస్తుంది.

విశేషాలు:

ఈ దశలో యోగికి దివ్యదృష్టి, సర్వజ్ఞత్వము వంటి సిద్ధులు కలుగుతాయి.

---

133వ పద్యము

చ. ధాతువు లైదు నెమ్మనము తచ్ఛిత సేంద్రియ కేంద్రయార్థముల్

సాతిశయప్రసాద మెనయం జను నెందుఁ బ్రసాదనామవి

ఖ్యాతము త త్తురీయదశ యందిరవొందు యతీంద్రుఁ డుండు ని

ర్వాతధృత ప్రదీపమున భంగి నిజాకృతి నప్రకంప్యుఁ డై.

ప్రతిపదార్థం:

ఐదు + ధాతువులు = పంచభూతాత్మకమైన ధాతువులు, నెమ్మనము = నిర్మలమైన మనస్సు, తత్ + శిత = వాటిచే వాడి చేయబడిన, స + ఇంద్రియ = ఇంద్రియములతో కూడిన, ఇంద్రియ + అర్థముల్ = ఇంద్రియ విషయములు, ఎందున్ = ఎక్కడైతే, సాతిశయ = మిక్కిలి, ప్రసాదము = నిర్మలత్వమును, ఎనయన్ = పొందునో, తత్ = ఆ, తురీయ + దశ = నాలుగవ స్థితి, ప్రసాద + నామ + విఖ్యాతము = ప్రసాదము అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందినది, అందున్ = ఆ స్థితిలో, యతీంద్రుఁడు = యోగి, ఇరవు + ఒందున్ = స్థిరపడతాడు, నిర్వాత = గాలి లేని చోట, ధృత = ఉంచబడిన, ప్రదీపమున + భంగిన్ = దీపము వలె, నిజ + ఆకృతిన్ = తన స్వరూపము నందు, అప్రకంప్యుఁడు + ఐ = చలనము లేనివాడై, ఉండున్ = ఉంటాడు.

తాత్పర్యం:

శరీరంలోని పంచధాతువులు, మనస్సు, ఇంద్రియములు మరియు వాటి విషయములు అత్యంత నిర్మలత్వాన్ని పొందే స్థితిని 'ప్రసాదము' అంటారు. ఇది నాలుగవ అవస్థ. ఈ స్థితిలో యోగి, గాలి లేని చోట నిశ్చలంగా వెలిగే దీపం వలె తన ఆత్మ స్వరూపంలో నిశ్చలుడై ఉంటాడు.

విశేషాలు:

ఇది యోగ సాధనలో అత్యున్నత స్థితి. ఇక్కడ యోగి సంపూర్ణ చిత్తశాంతిని, ఆత్మనిష్ఠను కలిగి ఉంటాడు.

---

134వ పద్యము

క. ప్రాణాయామములక్షణ

మో నరపాలుండ! వినుము యోగాభ్యాసం

బూనెడువాఁ డేయాసన

మేనెరిఁ బూనంగ నగునొ? యెది కార్యంబో?

ప్రతిపదార్థం:

ఓ నరపాలుండ! = ఓ రాజా (అలర్కా!), ప్రాణాయామము + లక్షణము = ప్రాణాయామం యొక్క పద్ధతిని, వినుము = ఆలకించుము, యోగ + అభ్యాసంబు = యోగ సాధనను, ఊనెడువాఁడు = పూనుకున్నవాడు, ఏ + ఆసనము = ఏ విధమైన కూర్చునే పద్ధతిని, ఏ + నెరిన్ = ఏ రీతిగా, పూనంగన్ + అగునొ = ధరించవలెనో, ఎది = ఏది, కార్యంబో = చేయదగినదో (చెబుతాను).

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! ప్రాణాయామం యొక్క లక్షణాలను వివరిస్తాను వినుము. యోగాభ్యాసం చేయదలచిన వాడు ఏ ఆసనాన్ని వేయాలి? ఏ పద్ధతిని పాటించాలి? ఏది కర్తవ్యమో వివరిస్తాను.

విశేషాలు:

ప్రాణాయామానికి ముందు ఆసన సిద్ధి అవసరమని దత్తాత్రేయుడు ఇక్కడ సూచిస్తున్నాడు.

---

135వ పద్యము

అర్థపద్మాసనము గాని యంబుజాస

నమ్ము గాని స్వస్తిక మాసనమ్ముగాని

పూని ప్రణవమ్ము నెమ్మదిఁ పొందుపఱిచి

యోగి యోగంబు యోజింపఁ జాగవలయు.

ప్రతిపదార్థం:

అర్థపద్మాసనము + కాని = అర్ధ పద్మాసనము గానీ, అంబుజాసనమ్ము + కాని = పద్మాసనము గానీ, స్వస్తికము + ఆసనమ్ము + కాని = స్వస్తికాసనము గానీ, పూని = ధరించి, నెమ్మదిన్ = నిర్మలమైన మనస్సు నందు, ప్రణవమ్ము = ఓంకారమును, పొందుపఱిచి = నిలుపుకొని, యోగి = సాధకుడు, యోగంబు = యోగమును, యోజింపన్ = అభ్యసించుటకు, జాగవలయున్ = సిద్ధపడాలి.

తాత్పర్యం:

సాధకుడు అర్ధ పద్మాసనము, పద్మాసనము లేదా స్వస్తికాసనములలో తనకు అనువైన దానిని స్థిరంగా వేసుకోవాలి. మనస్సులో ప్రణవ నాదాన్ని (ఓంకారాన్ని) స్మరిస్తూ యోగాభ్యాసాన్ని ప్రారంభించాలి.

విశేషాలు:

యోగ సాధనలో ఆసనము స్థిరంగా, సుఖంగా ఉండాలి. మనస్సును ఏకాగ్రం చేయడానికి ఓంకార స్మరణ తోడ్పడుతుంది.

యోగ సాధనలో శరీరమును స్థిరంగా, సుఖంగా ఉంచుకోవడానికి ఆసనాలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి. ఈ పద్యంలోని మూడు ఆసనాల వివరణ ఇక్కడ ఉన్నది:

1. పద్మాసనము (Lotus Pose)

ఇది యోగశాస్త్రంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ఆసనం. ధ్యానానికి, ప్రాణాయామానికి ఇది శ్రేష్ఠమైనది.

• వేయు పద్ధతి: నేలపై కూర్చుని, కుడి పాదాన్ని ఎడమ తొడ మీద, ఎడమ పాదాన్ని కుడి తొడ మీద ఉంచాలి. రెండు కాళ్ల మడమలు పొట్ట కింది భాగానికి తగులుతూ ఉండాలి.
• ప్రయోజనం: వెన్నెముక నిటారుగా ఉంటుంది. ప్రాణశక్తి ఊర్ధ్వ ముఖంగా ప్రవహించడానికి, మనస్సును ఏకాగ్రం చేయడానికి ఇది తోడ్పడుతుంది.

---

2. అర్ధ పద్మాసనము (Half-Lotus Pose)

పూర్తి పద్మాసనం వేయడం కష్టంగా ఉన్నప్పుడు లేదా మోకాళ్ల నొప్పులు ఉన్నవారు ఈ ఆసనాన్ని సులభంగా వేయవచ్చు.

• వేయు పద్ధతి: ఒక కాలును మడిచి సాధారణ స్థితిలో ఉంచి, రెండవ పాదాన్ని మాత్రం అవతలి తొడ మీద ఉంచాలి. అంటే పద్మాసనంలో సగం అన్నమాట.
• ప్రయోజనం: ఇది పద్మాసనం అంత కష్టం కాదు కాబట్టి ఎక్కువ సేపు కూర్చోవడానికి వీలుంటుంది. రక్త ప్రసరణ సజావుగా సాగుతుంది.

---

3. స్వస్తికాసనము (Auspicious Pose)

ఇది సిద్ధాసనము వలెనే ఉండి, సాధకుడికి ఎంతో సౌకర్యాన్ని ఇస్తుంది.

• వేయు పద్ధతి: రెండు కాళ్లను మడిచి, పాదాల వేళ్లను మోకాళ్ల వెనుక భాగంలో (తొడల మధ్య) దూర్చాలి. మడమలు శరీరానికి ఇరువైపులా సమంగా ఉండాలి. కాళ్ల అమరిక స్వస్తిక గుర్తును పోలి ఉంటుంది.
• ప్రయోజనం: ఈ ఆసనంలో కూర్చున్నప్పుడు శరీరం అలసట చెందదు. ప్రాణాయామం చేసే సమయంలో ఏకాగ్రత చెదరకుండా ఉండటానికి ఇది ఎంతో మేలు చేస్తుంది.

---

శ్రీ దత్త భాగవతంలో చెప్పినట్లుగా, ఈ ఆసనాలలో ఏదో ఒకటి వేసి, వెన్నెముకను నిటారుగా ఉంచి, దంతములు ఒకదానికొకటి తగలకుండా (నోరు మూసి), చూపును నాసికాగ్రం (ముక్కు కొన) పై నిలిపి ప్రాణాయామం చేయాలి.

 

136 పద్యము

సముఁడై సమాసనస్థాయి యై చరణమ్ము

లాహరించి సుసంవృతాస్యుఁ డగుచుఁ

దొడ లగ్రమునఁ బసందుగఁ జాచి మడమల

వృషణలింగములు సంస్పృష్టములుగ

గదియించి దంతముల్ గలియకుండఁగఁ గించి

దున్నా మితశిరుం డనుద్ధతుఁ డయి

తన నాసికాగ్రంబునన చూడ్కి నిలిపి య

న్యాశలఁ బడి దాని నరుగనీక

రజమునఁ దమమ్ము నడఁగించి రజము సత్వ

మున మలఁచి నిర్మలము సత్వ మొనర నమరి

ప్రాణముఖములు మన మింద్రియములు నర్థ

ములవలన నిగ్రహింప నౌ మునికి నియతి.

ప్రతిపదార్థం:

సముఁడై = సమానముగా ఉన్నవాడై, సమాసన+స్థాయి యై = చక్కని ఆసనమునందు స్థిరముగా ఉన్నవాడై, చరణమ్ములు = పాదములను, ఆహరించి = వెనుకకు ముడుచుకొని, సుసంవృత+ఆస్యుఁడు = చక్కగా మూయబడిన నోరు కలవాడు, అగుచున్ = అవుతూ, తొడలు = ఊరువులు, అగ్రమునన్ = ముందరి భాగమున, పసందుగన్ = అందముగా/చక్కగా, చాచి = ప్రసరింపజేసి, మడమలన్ = పాదము వెనుక భాగములతో, వృషణ+లింగములు = వృషణములు మరియు జననేంద్రియము, సంస్పృష్టములుగన్ = తాకునట్లుగా, గదియించి = చేర్చి, దంతముల్ = పండ్లు, కలియకుండఁగన్ = ఒకదానికొకటి తగలకుండా, కించిత్ + ఉన్నమిత + శిరుండు = కొద్దిగా పైకి ఎత్తబడిన శిరస్సు కలవాడై, అనుద్ధతుఁడయి = గర్వము లేనివాడై/శాంతచిత్తుడై, తన = తనయొక్క, నాసిక + అగ్రంబునన = ముక్కు కొనయందే, చూడ్కి = దృష్టిని, నిలిపి = ఉంచి, అన్య + ఆశలన్ = ఇతర దిక్కుల వైపు గాని కోరికల వైపు గాని, పడి = వెళ్ళి, దానిన్ = ఆ దృష్టిని, అరుగనీక = పోనివ్వకుండా, రజమునన్ = రజోగుణముచేత, తమమ్మున్ = తమోగుణమును, అడఁగించి = అణచివేసి, రజము = ఆ రజోగుణమును, సత్వమున = సత్త్వగుణమునందు, మలఁచి = కలిపివేసి/మార్చి, నిర్మలము = స్వచ్ఛమైన, సత్వము = సత్త్వగుణము, ఒనరన్ = కలిగేటట్లు, అమరి = సిద్ధపడి, ప్రాణ+ముఖములు = ప్రాణవాయువు మొదలైనవి, మనము = మనస్సు, ఇంద్రియములు = జ్ఞానేంద్రియ కర్మేంద్రియములు, అర్థముల + వలనన్ = విషయ సుఖముల నుండి, నిగ్రహింపన్ + ఔ = అదుపు చేయవలెను, మునికి = యోగికి, నియతి = ఇది నియమము.

తాత్పర్యం:

యోగాభ్యాసము చేయు ముని తన శరీరాన్ని సమానంగా ఉంచుకొని, స్థిరమైన ఆసనమున కూర్చోవాలి. పాదాలను ముడుచుకొని, నోరు మూసుకొని, తొడలను చక్కగా ఉంచి, మడమలు వృషణ లింగ భాగాలను తాకేలా అమర్చుకోవాలి. దంతములు ఒకదానికొకటి తగలకుండా, తల కొంచెం పైకి ఎత్తి, దృష్టిని ముక్కు కొనపై నిలిపి ఇతర విషయాల వైపు మళ్ళకుండా చూడాలి. రజోగుణముతో తమోగుణాన్ని, సత్త్వగుణముతో రజోగుణాన్ని జయించి, చివరకు నిర్మలమైన సత్త్వగుణముతో నిలిచి, మనస్సును ప్రాణేంద్రియాలను విషయవాసనల నుండి నిగ్రహించడం మునికి కర్తవ్యం.

విశేషాలు:

ఇక్కడ యోగశాస్త్రమున చెప్పబడిన సిద్ధాసనము లేదా పద్మాసనము వంటి ఆసన స్థితి, మరియు గుణత్రయమును దాటి సత్త్వగుణమును పొందే క్రమము వివరించబడినది.

---

137వ పద్యము

సీ. ఎవ్వాఁడు ముడిచెడు నెల్ల కామమ్ములఁ

గచ్ఛప మాత్మాంగకములఁ బోలె

నాత్మ నాత్మనె కను చతఁ డాత్మరతియు నే

కస్థుఁ డాంతర బాహ్య కలిత శౌచుఁ

డై దేహ మాకంఠ మానాభి గాలిఁ బూ

రించియ ప్రత్యాహరింపవలయు

నట్లు పండ్రెండు ప్రాణాయామములు ధార

ణా విశేష మని యెన్నంగఁబడును

ధారణలు రెండు తత్వవేత్తల పథమున

యోగ మని చెప్పఁబడు నట్టి యోగయుక్తు

నాత్మనిశ్చయయోగంబునందు డిందు

సకలదోషమ్ము లమ్మెయి స్వస్థుఁడు నగు.

ప్రతిపదార్థం:

ఎవ్వాఁడు = ఏ యోగి అయితే, కచ్ఛపము = తాబేలు, ఆత్మ + అంగకములన్ + పోలెన్ = తన అవయవములను ఏ విధముగానైతే లోపలికి ముడుచుకొనునో ఆ విధముగా, ఎల్ల = సమస్తమైన, కామమ్ములన్ = కోరికలను, ముడిచెడున్ = ఉపసంహరించుకొనునో, ఆత్మన్ = బుద్ధి చేత/తనలో, ఆత్మనె = పరమాత్మనే, కనుచు = దర్శిస్తూ, అతఁడు = ఆ యోగి, ఆత్మరతియున్ = ఆత్మయందే అనురాగము కలవాడై, ఏకస్థుఁడు = ఏకాగ్రత గలవాడై, అంతర = లోపల, బాహ్య = బయట, కలిత = కూడిన, శౌచుఁడై = శుద్ధి కలవాడై, దేహము = శరీరమును, ఆకంఠము = కంఠము వరకు, ఆనాభి = నాభి వరకు, గాలిన్ = ప్రాణవాయువుతో, పూరించియే = నింపి, ప్రత్యాహరింపవలయున్ = వెనక్కు తీసుకోవాలి/నిగ్రహించాలి, అట్లు = ఆ విధముగా, పండ్రెండు = ద్వాదశ, ప్రాణాయామములు = శ్వాస నియమములు, ధారణా + విశేషము + అని = ధారణ అనే విశేష ప్రక్రియ అని, ఎన్నంగన్ + పడును = చెప్పబడుతుంది, ధారణలు + రెండు = అటువంటి ధారణలు రెండు, తత్వవేత్తల + పథమునన్ = జ్ఞానుల మార్గములో, యోగము + అని = యోగము అని, చెప్పఁబడున్ = పిలువబడును, అట్టి = అటువంటి, యోగయుక్తున్ = యోగముతో కూడిన వానియొక్క, ఆత్మ + నిశ్చయ + యోగము + అందున్ = ఆత్మ సాక్షాత్కార యోగమునందు, సకల + దోషమ్ములు = అన్ని పాపములు/దోషములు, డిందు = నశించును, అమ్మెయిన్ = ఆ విధముగా, స్వస్థుఁడున్ = ఆరోగ్యవంతుడు/స్థిరచిత్తుడు, అగున్ = అవుతాడు.

తాత్పర్యం:

తాబేలు తన అవయవాలను లోపలికి ముడుచుకున్నట్లుగా, ఎవడైతే తన కోరికలన్నింటినీ నిగ్రహించి, అంతరంగంలోనే పరమాత్మను దర్శిస్తూ ఆత్మారాముడై ఉంటాడో, అట్టి యోగి బాహ్య అభ్యంతర శుద్ధి కలిగి ఉండాలి. గాలిని నాభి నుండి కంఠం వరకు పూరించి చేసే పన్నెండు ప్రాణాయామాలను 'ధారణ' అంటారు. అటువంటి రెండు ధారణలు కలిస్తే ఒక 'యోగము' అని తత్వవేత్తలు అంటారు. ఇట్టి యోగమును సాధించిన వాని దోషాలన్నీ నశించి, అతడు పరిపూర్ణ స్వస్థతను పొందుతాడు.

విశేషాలు:

ప్రాణాయామము, ధారణల సంఖ్య మరియు వాటి ద్వారా కలిగే ఆత్మ నిశ్చయ స్థితిని శాస్త్రీయంగా వివరించడమైనది.

---

138 పద్యము

గీ. పరము బ్రహ్మము గొనములఁ బాకృతముల

వ్యోమభూముఖపరమాణువుల నకల్మ

షాత్ముఁ దన్నును వేర్వేఱ నరయుచుండు

నమ్మెయిన యోగవిజ్ఞాన మమరెనేని.

ప్రతిపదార్థం:

పరము = శ్రేష్ఠమైన/అతీతమైన, బ్రహ్మము = పరబ్రహ్మమును, ప్రాకృతములన్ = ప్రకృతి సంబంధమైన, గొనములన్ = గుణములను (సత్వ రజస్తమో గుణములు), వ్యోమ = ఆకాశము, భూ = భూమి, ముఖ = మొదలైన (పంచభూతములు), పరమాణువులన్ = సూక్ష్మ అంశములను, అకల్మష + ఆత్మున్ = పాపము లేనివాడైన, తన్నును = తనను (జీవాత్మను), వేర్వేఱ = విడివిడిగా, అరయుచున్ + ఉండున్ = చూస్తూ ఉంటాడు/తెలుసుకుంటాడు, అమ్మెయిన = ఆ విధముగా, యోగ + విజ్ఞానము = యోగము ద్వారా కలిగే జ్ఞానము, అమరెన్ + ఏని = లభించినట్లయితే.

తాత్పర్యం:

పైన చెప్పిన విధంగా యోగ విజ్ఞానము సిద్ధించినట్లయితే, ఆ యోగి పరబ్రహ్మమును, ప్రకృతి గుణములను, ఆకాశం భూమి మొదలైన పంచభూతాల పరమాణువులను మరియు నిర్మలుడైన తనను (ఆత్మను) వేరువేరుగా స్పష్టముగా వివేచించి తెలుసుకోగలుగుతాడు.

విశేషాలు:

యోగ సిద్ధి కలిగిన వారికి లభించే వివేక ఖ్యాతి లేదా ఆత్మానాత్మ వివేకము ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

139వ పద్యం

క. ప్రాణాయామపరాయణుఁ డైన నియమి యిమ్మెయిని మితాహారుం డై

యేనెలవు విజిత మవుఁ దా నా నెలవున మెల్లమెల్ల నధిరోహించున్.

ప్రతిపదార్థము:

ప్రాణాయామ+పరాయణుడు = ప్రాణాయామమునందు ఆసక్తి కలవాడు, ఐన = అయినట్టి, నియమి = నియమము కల యోగి, ఇమ్మెయిని = ఈ విధముగా, మిత+ఆహారుండు+ఐ = తక్కువ ఆహారము భుజించువాడై, ఏ+నెలవు = ఏ భూమిక (స్థానము), విజితము+అవున్ = జయింపబడునో, తాన్ = తాను, ఆ నెలవునన్ = ఆ స్థానమునందు, మెల్లమెల్లన్ = నిదానముగా, అధిరోహించున్ = పైకి వెళ్ళవలెను.

తాత్పర్యము:

ప్రాణాయామమును ఆచరించే యోగి, నియమబద్ధుడై మితాహారాన్ని అలవాటు చేసుకోవాలి. తాను ఏ యోగ భూమికనైతే పూర్తిగా జయించగలుగుతాడో, అక్కడ నుండి క్రమక్రమంగా తదుపరి ఉన్నత స్థానాలకు అధిరోహించాలి.

విశేషములు:

యోగాభ్యాసంలో ఆహార నియమము (మితాహారము) మరియు క్రమశిక్షణ చాలా ముఖ్యమని ఇక్కడ చెప్పబడింది. మెల్లమెల్లగా సాధన చేయడం వల్ల స్థిరత్వం లభిస్తుంది.

---

140వ పద్యం

గీ. అజితభూమి నధిష్ఠించెనా? జడతయు వ్యాధు లాదిగ దోసమ్ము లలముకొనును

గాన నవిజిత దేశ మెక్కఁ గొన రాద యారురుక్షువునకు నెందు నధిపపుత్త్ర!

ప్రతిపదార్థము:

అజిత+భూమిన్ = జయింపని యోగ భూమిని, అధిష్ఠించెనా = అధిరోహించినట్లయితే, జడతయు = మొద్దుబారడం, వ్యాధులు = రోగములు, ఆదిగ = మొదలైన, దోసమ్ములు = దోషములు, అలముకొనును = ఆవరించును, కానన్ = కాబట్టి, అధిపపుత్త్ర = ఓ రాజకుమారా!, ఆరురుక్షువునకున్ = యోగమును అధిరోహించ కోరువానికి, ఎందున్ = ఎక్కడనైనను, అవిజిత = జయింపని, దేశము = ప్రదేశమును (స్థానమును), ఎక్కన్+కొనరాదు = ఎక్కకూడదు.

తాత్పర్యము:

రాజకుమారా! సాధకుడు తాను ఇంకా సిద్ధించుకోని ఉన్నత స్థితిని బలాత్కారంగా పొందాలని చూస్తే, శరీరానికి జడత్వం, రోగాలు వంటి దోషాలు కలుగుతాయి. కాబట్టి యోగమార్గంలో పయనించేవాడు క్రమశిక్షణ తప్పి, జయించని స్థానాలను అధిరోహించకూడదు.

విశేషములు:

యోగాభ్యాసంలో తొందరపాటు పనికిరాదని, ఒక మెట్టు సిద్ధించిన తర్వాతే మరో మెట్టు ఎక్కాలని హెచ్చరించడమైనది.

---

141వ పద్యం

గీ. ప్రాణము లుపసంరోధింపఁబడునొ? యెందు నట్టిద యవుఁ బ్రాణాయామ మను పదార్థ

మెడఁద యెద్దానిచేత వహింపఁబడునొ ధారణ యటందు రద్దాని ధీరవరులు.

ప్రతిపదార్థము:

ఎందున్ = దేనిచేతనైతే, ప్రాణములు = ప్రాణ వాయువులు, ఉపసంరోధింపబడునో = నిరోధింపబడునో, అట్టిద = అట్టిదియే, ప్రాణాయామము+అను = ప్రాణాయామము అనబడే, పదార్థము = విషయము, అవున్ = అగును, ఎడద = మనస్సు, ఎద్దానిచేత = దేనిచేతనైతే, వహింపబడునో = నిలుపబడునో, అద్దానిన్ = దానిని, ధీరవరులు = జ్ఞానులైన వారు, ధారణ+అటందురు = ధారణ అని అందురు.

తాత్పర్యము:

ప్రాణవాయువును నియంత్రించడాన్నే ప్రాణాయామం అంటారు. అలాగే మనస్సును ఒక లక్ష్యం మీద లగ్నం చేసి నిలపడాన్నే ధీరులు 'ధారణ' అని పిలుస్తారు.

విశేషములు:

ఇక్కడ ప్రాణాయామం మరియు ధారణకు సంబంధించిన ప్రాథమిక నిర్వచనాలు అతి సరళంగా వివరించబడ్డాయి.

---

142వ పద్యం

క. రసగంధాదులఁ తవిలిన యసదక్షము లాహరింతు రతినియతాత్ముల్

వెస నే యోగమ్మున నా దెసఁ బ్రత్యాహార మండ్రు తెలిసినవారల్.

ప్రతిపదార్థము:

రస+గంధ+ఆదులన్ = రుచి, వాసన మొదలైన విషయములలో, తవిలిన = చిక్కుకున్న, అసత్+అక్షములు = చంచలమైన ఇంద్రియములను, అతినియత+ఆత్ముల్ = మిక్కిలి నియమము కలవారు, ఏ యోగమ్మునన్ = ఏ యోగ ప్రక్రియ చేత, వెసన్ = వేగముగా, ఆ దెసన్ = ఆ వైపు నుండి (విషయాల నుండి), ఆహరింతురు = మళ్ళింతురో, తెలిసినవారల్ = జ్ఞానులు, దానిని = దానిని, ప్రత్యాహారము+అండ్రు = ప్రత్యాహారము అని అందురు.

తాత్పర్యము:

శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాది విషయాల వైపు పరుగెత్తే ఇంద్రియాలను బలాత్కారంగా వెనక్కి మళ్ళించి ఆత్మ వైపు తిప్పడాన్ని జ్ఞానులు 'ప్రత్యాహారం' అని అంటారు.

విశేషములు:

బహిర్ముఖంగా ఉన్న ఇంద్రియాలను అంతర్ముఖం చేయడమే ప్రత్యాహారం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.

---

143వ పద్యం

శా. తోయాభ్యర్థులు యంత్రనాళముఖవస్తు వ్యావృతిన్ మెల్లగా

దోయం బెమ్మెయిఁ త్రావు వారొ యతి యాతోయమ్మునన్ జేయనౌ

వాయూత్సార ని సారముల్క్రమగతి వ్యాధ్యాదిదోషమ్ము లే

చాయం దోఁపక యుండ నంచనిరి తద్ జ్ఞానుల్మహోపాయమున్.

ప్రతిపదార్థము:

తోయ+అభ్యర్థులు = నీటిని కోరువారు, యంత్ర+నాళ+ముఖ+వస్తు = గొట్టము వంటి పరికరము ద్వారా, వ్యావృతిన్ = పనితో, మెల్లగా = నిదానముగా, తోయంబు = నీటిని, ఎమ్మెయిన్ = ఏ విధముగా, త్రావువారో = త్రాగుతారో, యతి = యోగి, ఆ తోయమ్మునన్ = ఆ నీటితో (ప్రాణవాయువుతో), చేయనౌ = చేయదగిన, వాయు+ఉత్సార = గాలిని బయటకు పంపుట వంటి సాధనలచే, క్రమగతిన్ = క్రమముగా, వ్యాధి+ఆది = రోగములు మొదలైన, దోషమ్ములు = లోపములు, ఏ చాయన్ = ఏ వైపున, తోపక+ఉండన్ = కలుగకుండా, అనిరి = చెప్పిరి, తద్+జ్ఞానుల్ = ఆ విషయము తెలిసినవారు, మహా+ఉపాయమున్ = గొప్ప ఉపాయమును.

తాత్పర్యము:

దాహంతో ఉన్నవాడు గొట్టం ద్వారా నీటిని ఎలాగైతే జాగ్రత్తగా పీలుస్తాడో, యోగి కూడా ప్రాణవాయువును అలాగే నియంత్రిస్తూ, శరీరంలోని వ్యాధులు మరియు దోషాలు తలెత్తకుండా మళ్ళించాలి. ఇది యోగ సాధనలో ఒక గొప్ప ఉపాయమని బ్రహ్మవేత్తలు చెప్పారు.

విశేషములు:

ప్రాణాయామ ప్రక్రియను ఒక చక్కని ఉపమానంతో (నీటిని పీల్చడం) ఇక్కడ వివరించారు. దీనివల్ల శారీరక రుగ్మతలు తొలగిపోతాయని అర్థం.

---

144వ పద్యం

గీ. నాభి హృదయ మ్మురమ్ము కంఠముఖనాసి

'కాగ్రనయనమ్ముభ్రూమధ్య మవల మూర్ధ

మంత కొక్కింత పైన నీరైదుచోట్లు

ధారణాస్థానము లివి పెద్దల మతమున.

ప్రతిపదార్థము:

నాభి = బొడ్డు, హృదమ్ము = హృదయము, ఉరమ్ము = రొమ్ము, కంఠము = గొంతు, ముఖ = నోరు, నాసికా+అగ్ర = ముక్కు కొన, నయనమ్ము = కన్ను, భ్రూమధ్యము = కనుబొమ్మల మధ్య, అవల = ఆ పైన, మూర్ధము = తల (బ్రహ్మరంధ్రము), అంతకున్ = దానికంటే, ఒక్కింత = కొంచెము, పైన = పైన ఉన్న ప్రదేశము, ఈ+రైదు = ఈ ఐదు (లేక పది అని భావము), చోట్లు = ప్రదేశములు, ధారణా+స్థానములు = ధారణ చేయడానికి తగిన స్థానములు, ఇవి = ఇవి, పెద్దల మతమున = పెద్దల అభిప్రాయము ప్రకారము.

తాత్పర్యము:

నాభి, హృదయము, రొమ్ము, కంఠము, ముఖము, ముక్కు కొన, కళ్ళు, భ్రూమధ్యము, శిరస్సు, మరియు దానికంటే కొంచెం పైన ఉన్న స్థానాలు ధారణ చేయడానికి ముఖ్యమైన స్థానాలని పెద్దలు నిర్ణయించారు.

విశేషములు:

శరీరంలోని ఈ పది ముఖ్య స్థానాలపై మనస్సును లగ్నం చేయడం ద్వారా ధారణా శక్తి పెరుగుతుందని యోగశాస్త్రం చెబుతోంది.

---

145వ పద్యం

క. పొరి ధారణ లీ పదియును ధరింపఁ తగ నభ్యసించి తత్క్షణమే య

క్షర మాత్మభావ మెనయుట పరమార్థ ముదాని కిమ్ము పరికింపవలెన్.

ప్రతిపదార్థము:

పొరి = క్రమముగా, ఈ పదియును = ఈ పది స్థానములందును, ధారణలు = ధారణలను, ధరింపన్ = సాధించుటకు, తగన్ = తగినట్లుగా, అభ్యసించి = సాధన చేసి, తత్+క్షణమే = ఆ క్షణమునందే, అక్షరము = నాశనము లేని పరమాత్మను, ఆత్మభావము = ఆత్మ రూపముగా, ఎనయుట = పొందుటయే, పరమార్థము = గొప్ప ప్రయోజనము, దానికిన్ = ఆ సాధనకు, ఇమ్ము = స్థానము (మనస్సు), పరికింపవలెన్ = చూడవలెను.

తాత్పర్యము:

చెప్పబడిన ఈ పది స్థానాలలో ధారణను చక్కగా అభ్యసించి, వెంటనే ఆ పరమాత్మను తన ఆత్మగా దర్శించడమే యోగ సాధన యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం. ఆ స్థితిని పొందేందుకు మనస్సును సిద్ధం చేసుకోవాలి.

విశేషములు:

యోగ సాధన యొక్క అంతిమ లక్ష్యం ఆత్మ సాక్షాత్కారమేనని, ఈ భౌతిక ప్రక్రియలన్నీ దానికి మార్గాలని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.

పద్యము 146:

ఆధ్యాతుఁ డై శ్రాంతుఁ డై క్షుధితుండు నై

చెలసి యోగం బభ్యసింపరాదు

అత్యుష్ణ మతిశీత మతివాత మవుతఱిఁ

జెలసి యోగం బభ్యసింపరాదు

సహశబ్ద సభయశ్మశానాదు లగుచోట్లఁ

జెలసి యోగం బభ్యసింపరాదు

సత్వం బొదవమి రజ స్తమో వికృతులఁ

జెలసి యోగం బభ్యసింపరాదు

మఱియుఁ దిన్న వెంట మలమూత్రములఁ దాల్చి

చెలసి యోగ మభ్యసింపరాదు

కా దటంచు మూఢగతి నభ్యసించెనా?

దొసఁగు లొదవు యోగదూషకములు.

ప్రతిపదార్థం:

ఆధ్యాతుఁడు + ఐ = మనోవ్యాధి కలవాడై, శ్రాంతుఁడు + ఐ = అలసినవాడై, క్షుధితుండు + ఐ = ఆకలిగొన్నవాడై, చెలసి = పూని, యోగంబు = యోగమును, అభ్యసింపరాదు = అభ్యాసము చేయకూడదు, అత్యుష్ణము = మిక్కిలి వేడి, అతిశీతము = మిక్కిలి చలి, అతివాతము = మిక్కిలి గాలి, అవు + తఱిన్ = అయ్యే సమయమున, చెలసి = పూని, యోగంబు = యోగమును, అభ్యసింపరాదు = అభ్యసించకూడదు, సహశబ్ద = శబ్దములతో కూడిన, సభయ = భయముతో కూడిన, శ్మశాన + ఆదులు = శ్మశానము మొదలైనవి, అగు + చోట్లన్ = అయిన ప్రదేశములలో, చెలసి = పూని, యోగంబు = యోగమును, అభ్యసింపరాదు = అభ్యసించకూడదు, సత్త్వము + ఒదవమి = సత్త్వగుణము కలుగనప్పుడు, రజస్ + తమో + వికృతులన్ = రజోగుణ తమోగుణముల వికారములతో, చెలసి = పూని, యోగంబు = యోగమును, అభ్యసింపరాదు = అభ్యసించకూడదు, మఱియున్ = ఇంకను, తిన్న + వెంటన్ = భోజనము చేసిన వెంటనే, మల + మూత్రములన్ = మలమూత్రములను, తాల్చి = నిలుపుకొని, చెలసి = పూని, యోగము = యోగమును, అభ్యసింపరాదు = అభ్యసించకూడదు, కాదు + అటంచున్ = కాదు అని, మూఢగతిన్ = తెలివితక్కువతనముతో, అభ్యసించెన్ + ఆ = అభ్యసించినట్లయితే, యోగదూషకములు = యోగమును చెరిపేటి, దొసఁగులు = ఆపదలు/దోషములు, ఒదవున్ = కలుగును.

తాత్పర్యం:

మనస్తాపం ఉన్నప్పుడు, బాగా అలసిపోయినప్పుడు, ఆకలిగా ఉన్నప్పుడు యోగాభ్యాసం చేయకూడదు. అతి వేడి, అతి చలి, విపరీతమైన గాలి వీచే సమయాల్లో యోగం చేయరాదు. రొదగా ఉన్నచోట, భయం కలిగించే చోట్ల, శ్మశానాదులందు యోగసాధన చేయరాదు. సత్త్వగుణము తక్కువగా ఉండి రజోతమో గుణాల వికారం ఉన్నప్పుడు, భుజించిన వెంటనే, మలమూత్రాల వేగాన్ని ఆపుకొని యోగం చేయకూడదు. ఈ నియమాలను అతిక్రమించి మూర్ఖంగా అభ్యసిస్తే యోగ విఘ్నకారులైన దోషాలు చుట్టుముడతాయి.

విశేషాలు:

యోగసాధనకు బాహ్య మరియు అంతర శుద్ధి, ప్రశాంతమైన వాతావరణం ఎంత అవసరమో ఈ పద్యం వివరిస్తోంది. వికృత మనస్సుతో చేసే సాధన వినాశనానికి దారితీస్తుందని హెచ్చరిక.

---

పద్యము 147:

క. స్మృతిలోపము జడతయు మూ

కత బాధిర్యంబు జ్వరము కాణత్వం బీ

గతిఁ గలుగు యోగదోషా

హతి నొనరింపంగ నేరనగు నతఁ దాడిన్

ప్రతిపదార్థం:

స్మృతిలోపము = జ్ఞాపకశక్తి నశించుట, జడతయున్ = మందకొడితనము, మూకత = మాట పడిపోవుట (మూగతనము), బాధిర్యంబు = చెముడు, జ్వరము = ఒళ్లు వేడెక్కుట, కాణత్వము = కంటిచూపు మందగించుట (మెల్లకన్ను), ఈ + గతిన్ = ఈ విధముగా, కలుగున్ = సంభవించును, యోగ + దోష + ఆహతిన్ = యోగ నియమములు పాటించకపోవుట వలన కలిగే దెబ్బతో, ఒనరింపంగన్ = వాటిని తొలగించుకొనుటకు, నేరన్ + అగున్ = ప్రయత్నించవలెను, అతఁడు = ఆ సాధకుడు, ఆదిన్ = మొదటి నుండి.

తాత్పర్యం:

యోగ నియమాలను పాటించకుండా అభ్యసిస్తే జ్ఞాపకశక్తి తగ్గడం, జడత్వం, మూగతనం, చెముడు, జ్వరం, కంటిచూపు మందగించడం వంటి దోషాలు కలుగుతాయి. సాధకుడు మొదట ఇటువంటి దోషాలు కలుగకుండా జాగ్రత్త పడాలి, ఒకవేళ కలిగితే వాటిని నివారించుకునే ఉపాయాలు తెలియాలి.

విశేషాలు:

యోగం అనేది కత్తిమీద సాము వంటిది. క్రమశిక్షణ లేని సాధన శారీరక, మానసిక అనారోగ్యాలకు దారితీస్తుందని ఇక్కడ హెచ్చరించబడింది.

---

పద్యము 148:

సీ. అత్యుష్ణమును స్నిగ్ధమవు యవాగువు గ్రోలి

ధారణ లొనరింపఁ తగుఁ బ్రశాంతి

కమ్మెయిఁ గంపంబునందు మహాశైల

మాత్మ ధరింపంగ నగుఁ దిరముగ

వాగ్ఝతి వాక్కును బాధిర్యమున శ్రుతిఁ

తృష్ణార్తి నొగి రసనేంద్రియమ్ము

నెక్క డే దొసఁ గగు నక్కడ తదుపకా

రిణుల ధారణల ధరింపవలయు

శీత మొదవ విదాహిని శీత వేఁడిఁ

తగు ధరింప మఱియును లుప్త స్మృతికిని

స్మృతి కలుగు నెత్తిపై నొక మేకు పూన్చి

కట్టెతోఁ గట్టెఁ గొట్టు నిక్వణనమునకు.

ప్రతిపదార్థం:

అత్యుష్ణమును = బాగా వేడిగా ఉన్నది, స్నిగ్ధము + అవు = జిగురుగా (చమురుగా) ఉన్నట్టి, యవాగువు = జావను, గ్రోలి = త్రాగి, ధారణలు = ఏకాగ్రతతో కూడిన ధారణలను, ఒనరింపన్ + తగున్ = చేయుట ఉచితము, ప్రశాంతి = శాంతి కలుగుటకై, ఆ + మెయిన్ = ఆ విధముగా, కంపంబు + అందున్ = వణకు పుట్టినప్పుడు, మహా + శైలము = గొప్ప పర్వతమును, ఆత్మన్ = మనస్సునందు, ధరింపంగన్ + అగున్ = ధారణ చేయవలెను, తిరముగన్ = స్థిరముగా, వాక్ + హతిన్ = మాట పడిపోయినప్పుడు, వాక్కును = సరస్వతీ రూపాన్ని లేదా మాటను, బాధిర్యమునన్ = చెముడు వచ్చినప్పుడు, శ్రుతిన్ = వినికిడిని (శబ్దమును), తృష్ణ + ఆర్తిన్ = దప్పిక బాధ కలిగినప్పుడు, ఒగిన్ = క్రమముగా, రసన + ఇంద్రియమ్మున్ = నాలుకను (రుచిని), ఎక్కడ = ఏ అవయవమున, ఏ + దొసఁగు + అగున్ = ఏ దోషము కలుగునో, అక్కడ = ఆ చోట, తద్ + ఉపకారిణులన్ = ఆ దోషమును పోగొట్టే ధారణలను, ధరింపవలయున్ = ధరించవలెను, శీతము + ఒదవన్ = చలి వేసినప్పుడు, విదాహిని = వేడిని పుట్టించే దానిని, శీత + వేఁడిన్ = చలివేడిల ధారణను, తగున్ = తగినట్లుగా, ధరింపన్ = ధరించాలి, మఱియును = ఇంకను, లుప్త + స్మృతికిని = నశించిన జ్ఞాపకశక్తికి, స్మృతి = జ్ఞాపకము, కలుగున్ = కలుగును, నెత్తిపైన్ = శిరస్సుపై, ఒక = ఒకానొక, మేకు = శీల (మేకు వంటి ధారణను), పూన్చి = ఉంచి, కట్టెతోన్ + కట్టెన్ = కర్రతో కర్రను, కొట్టు = కొట్టినప్పుడు వచ్చే, నిక్వణనమునకు = శబ్దమును (ధ్యానించుట వలన).

తాత్పర్యం:

యోగ దోషాల నివారణకు ఉపాయాలు ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి. జ్వరం వంటివి వచ్చినప్పుడు వేడివేడిగా, జిగురుగా ఉండే జావను తాగి ధారణ చేయాలి. శరీరం వణకుతుంటే స్థిరమైన పర్వతాన్ని మనస్సులో ధ్యానించాలి. మాట పడిపోతే వాక్కును, చెముడు వస్తే శబ్దాన్ని, దప్పిక వేస్తే రసనేంద్రియాన్ని ధారణ చేయాలి. ఏ ఇంద్రియానికి లోపం కలిగితే దానికి సంబంధించిన తత్వాలను ధ్యానించాలి. చలి వేస్తే అగ్నిని లేదా వేడిని ధ్యానించాలి. జ్ఞాపకశక్తి తగ్గితే, తల మీద మేకు ఉన్నట్లు భావించి, ఒక కర్రతో మరొక కర్రను కొట్టినప్పుడు వచ్చే శబ్దాన్ని ఏకాగ్రతతో ధ్యానిస్తే స్మృతి తిరిగి వస్తుంది.

విశేషాలు:

శరీరంలో కలిగే వికారాలను మనశ్శక్తితో (ధారణతో) ఎలా నియంత్రించవచ్చో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. ఇది యోగ చికిత్సా విధానాన్ని సూచిస్తోంది.

 

పద్యం 149

క. ద్యావాకుంభీనులం గా

వాయ్వగ్నులను గాని నీరముఁ గానీ

భావింప దేవతాస

త్త్వావిర్భూతములు రుజలు నౌఁ బ్రతికృతముల్

ప్రతిపదార్థం:

ద్యావాకుంభీనులన్ + కాన్ = ఆకాశము మరియు భూముల వల్ల గానీ, వాయు + అగ్నులను + కాని = గాలి మరియు నిప్పుల వల్ల గానీ, నీరమున్ + కానీ = నీటి వల్ల గానీ, భావింపన్ = ఆలోచించినచో, రుజలు = రోగములు, దేవతా + సత్త్వ + ఆవిర్భూతములు = దేవతా శక్తుల వల్ల పుట్టినవి, ఔన్ = అవుతాయి, ప్రతికృతముల్ = వీటికి విరుగుడులు కూడా అవే (ఆ దేవతా శక్తులే).

తాత్పర్యం:

ఆకాశము, భూమి, వాయువు, అగ్ని, జలము అను పంచభూతముల వల్ల కలిగే వ్యాధులు లేదా ఇబ్బందులు దైవిక శక్తుల వల్ల సంభవిస్తాయని గ్రహించాలి. వీటికి విరుగుడు మార్గాలను కూడా ఆయా దేవతా శక్తుల ద్వారానే సాధించుకోవాలి.

విశేషాలు:

యోగ సాధనలో ప్రకృతి శక్తుల వల్ల కలిగే అడ్డంకులను (రుజలను) ఎలా అధిగమించాలో ఈ పద్యం సూచిస్తోంది. పంచభూతములు దైవ స్వరూపాలని, వాటి సమతుల్యత దెబ్బతిన్నప్పుడు కలిగే బాధలకు దైవ చింతనయే పరిష్కారమని భావం.

---

పద్యం 150

క. భూతాదు లతనిఁ జోకిన

వాతాగ్నిధృతిన్ దహింపవలె దాని మెయిన్

హేతువు వర్గ చతుష్టయి

కీతను విద్దాని ప్రోపు నేమఱరు కృతుల్

ప్రతిపదార్థం:

భూతాదులు = భూత ప్రేతాది శక్తులు, అతనిన్ = ఆ యోగిని, చోకినన్ = సోకినట్లయితే, వాత + అగ్ని + ధృతిన్ = ప్రాణవాయువు మరియు జఠరాగ్ని యొక్క ధారణతో, దానిన్ = ఆ పీడను, మెయిన్ = శరీరము నందు, దహింపవలెన్ = దహించి వేయాలి, వర్గ + చతుష్టయికిన్ = ధర్మార్థ కామ మోక్షములకు, ఈ + తనువు = ఈ శరీరము, హేతువు = కారణము, ఇద్దాని = దీని యొక్క, ప్రోపున్ = రక్షణను, కృతుల్ = విద్వాంసులు, ఏమఱరు = విస్మరించరు.

తాత్పర్యం:

దుష్ట శక్తులు లేదా భూత ప్రేతాదులు యోగిని ఆవహించినప్పుడు, తనలోని వాయువును, అగ్నిని ధారణ చేసి వాటిని దహించి వేయాలి. చతుర్విధ పురుషార్థాలను సాధించడానికి ఈ శరీరమే ప్రధాన సాధనం కాబట్టి, పండితులు శరీరాన్ని కాపాడుకోవడంలో ఏమరపాటుగా ఉండరు.

విశేషాలు:

"శరీరమాద్యం ఖలు ధర్మసాధనం" అన్నట్లుగా, మోక్ష సాధనకు శరీరం అత్యవసరమని, యోగ శక్తితో దానిని రక్షించుకోవాలని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యం 151

క. తన యోగము సిద్ధిని బొం

దిన చిహ్నము లితరులకును

దెలిపిన గర్వంబెనసిన విస్మయపడినన్

మునుపటి విన్న నువు విలయమును బొందుఁ జుమీ.

ప్రతిపదార్థం:

తన + యోగము = తన సాధన, సిద్ధిని + పొందిన = ఫలితమును పొందినప్పటి, చిహ్నములు = గుర్తులను, ఇతరులకును = వేరే వారికి, తెలిపినన్ = వెల్లడించినా, గర్వము + ఎనసినన్ = అహంకారము కలిగినా, విస్మయపడినన్ = ఆశ్చర్యపోయినా, మునుపటి = ఇంతకుముందు ఉన్న, విన్ననువు = విశేషమైన జ్ఞానము (లేదా నేర్పు), విలయమును + పొందున్ + చుమీ = నశించిపోతుంది సుమా.

తాత్పర్యం:

యోగ సిద్ధి కలిగినప్పుడు కనిపించే లక్షణాలను ఇతరులకు చెప్పకూడదు. తన గొప్పతనాన్ని చూసి గర్వపడినా లేదా ఆ శక్తులకు తానే ఆశ్చర్యపోయినా, ఇంతకాలం సంపాదించిన యోగ శక్తి, నేర్పు అంతా నశించిపోతాయి.

విశేషాలు:

యోగ సాధకుడు నిరహంకారిగా ఉండాలని, రహస్యంగా ఉంచవలసిన సిద్దులను ప్రదర్శించకూడదని హెచ్చరిక చేయబడింది.

---

పద్యం 152

చ. నిగదత సుష్ఠుగంధ మపనిష్ఠుర భావ మతౌల్యముం బ్రసా

దగరిమ సౌమ్య మౌ స్వరముదారత కాంతి జనానురాగ మి

మ్ముగ గుణకీర్తనమ్ము మలమూత్రము లల్పము లౌట యుష్ణశీ

తగతుల బాధఁ జెందమి నుతం బగు యోగముసిద్ధిచందముల్.

ప్రతిపదార్థం:

నిగదత = స్పష్టముగా మాట్లాడుట, సుష్ఠు + గంధము = శరీరము నుండి మంచి వాసన వచ్చుట, అపనిష్ఠుర + భావము = కఠినత్వము లేని మనస్సు, అతౌల్యమున్ = నిలకడ కలిగి ఉండుట, ప్రసాద + గరిమ = ప్రసన్నత యొక్క అతిశయము, సౌమ్యము + ఔ + స్వరము = మృదువైన కంఠస్వరము, ఉదారత = గొప్ప గుణము, కాంతి = శరీర వర్చస్సు, జన + అనురాగము = ప్రజల ప్రేమను పొందుట, ఇమ్ముగ = చక్కగా, గుణ + కీర్తనమ్ము = మంచి గుణముల కీర్తన, మల + మూత్రములు = మలమూత్రాదులు, అల్పములు + ఔట = తక్కువగా అగుట, ఉష్ణ + శీత + గతులన్ = ఎండ మరియు చలి వంటి ద్వంద్వముల వల్ల, బాధన్ + చెందమి = కష్టపడకపోవుట, నుతంబు + అగు = కొనియాడదగిన, యోగము + సిద్ధి + చందముల్ = యోగ సిద్ధి యొక్క లక్షణములు.

తాత్పర్యం:

యోగ సిద్ధి పొందిన వానికి శరీరము నుండి సుగంధము వస్తుంది, మాటలో స్పష్టత, మనస్సులో మృదుత్వము, స్థిరత్వము ఏర్పడతాయి. ముఖ వర్చస్సు, కంఠస్వరము మృదువుగా మారి, అందరి ఆదరాభిమానాలు లభిస్తాయి. శరీర అవసరాలు (మలమూత్రాదులు) తగ్గుతాయి. శీతోష్ణాల వంటి ద్వంద్వాలను ఓర్చుకునే శక్తి కలుగుతుంది. ఇవే యోగ సిద్ధికి గుర్తులు.

విశేషాలు:

యోగ సాధన వల్ల కలిగే శారీరక, మానసిక మార్పులను ఈ పద్యం చాలా వివరంగా వర్ణించింది.

---

పద్యం 153

క. తనవలన సత్వములకుం

దన కా సత్వములవలన దరమింతయు లే

కునికి నుపస్థిత యవు సి

ద్ధినిగాఁ బలుకుదురు ఘనులు ధీగుణ శాలీ!

ప్రతిపదార్థం:

ధీ + గుణ + శాలీ = బుద్ధి బలము కలవాడా, తన + వలన = యోగి వల్ల, సత్వములకున్ = ప్రాణులకు, తనకన్ = ఆ యోగికి, ఆ + సత్వముల + వలన = ఆ ప్రాణుల వల్ల, దరము + ఇంతయు = భయము కొంచెము కూడా, లేకునికిన్ = లేకపోవుటను, ఉపస్థిత + అవు = సిద్ధించిన, సిద్ధినిగాన్ = యోగ సిద్ధిగా, ఘనులు = పెద్దలు, పలుకుదురు = చెప్తారు.

తాత్పర్యం:

ఓ బుద్ధిమంతుడా! యోగి వల్ల ఇతర ప్రాణులకు కానీ, ఇతర ప్రాణుల వల్ల యోగికి కానీ ఎలాంటి భయం కలగకుండా ఉండటమే నిజమైన యోగ సిద్ధి అని పెద్దలు చెబుతారు.

విశేషాలు:

అహింస మరియు సర్వభూత సమత్వమే యోగము యొక్క పరమావధి అని దీని ద్వారా స్పష్టమవుతోంది. భయం లేని స్థితియే ముక్తికి మార్గం.

---

పద్యం 154

గీ. ఇన్ని పాటులు వడి యోగి యెట్టులెటులో

యబ్బెసనమున నధ్యాత్మ మరయుచుండ

నఱగొఱలు సేయ నొదవు నయ్యధ్వమందు

నేచి యోగోపసర్గమ్ము లెఱుగవలయు.

ప్రతిపదార్థం:

ఇన్ని + పాటులు + పడి = ఇన్ని కష్టాలను అనుభవించి, యోగి = సాధకుడు, ఎట్టులు + ఎట్టులో = ఏ విధముగానో, అభ్యాసమునన్ = నిరంతర సాధనతో, అధ్యాత్మము = ఆత్మ విద్యను, అరయుచుండన్ = వెతుకుతుండగా (సాధన చేస్తుండగా), ఆ + అధ్వము + అందు = ఆ మార్గములో, అఱగొఱలు + చేయన్ = ఆటంకములు కలిగించుటకు, ఏచి = విజృంభించి, ఒదవు = కలిగే, యోగ + ఉపసర్గమ్ములు = యోగ విఘ్నములను, ఎఱుగవలయున్ = తెలుసుకోవాలి.

తాత్పర్యం:

యోగసాధకుడు ఎన్నో కష్టాలకు ఓర్చి, అతి కష్టం మీద ఆత్మజ్ఞానాన్ని వెతుక్కుంటూ ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు, ఆ మార్గంలో ఆటంకాలు కలిగించడానికి అనేక యోగ విఘ్నాలు (ఉపసర్గములు) ఎదురవుతాయి. సాధకుడు వాటిని గుర్తించి జాగ్రత్తపడాలి.

విశేషాలు:

సాధన ఎంత పెరిగితే అడ్డంకులు కూడా అంతగా వస్తాయని, వాటిని "యోగోపసర్గములు" అంటారని ఇక్కడ హెచ్చరించడమైనది.

---

 

---

పద్యము 155:

సీ. కామముల్  మానుష్యకమ్ములు మొలతెంచుఁ

కామ్యక్రియలు సేయఁగాఁ దలఁపగు

దానఫలములు విద్యలు మాయలర్థమ్ము

లిష్టముల్  పూర్తమ్ములు నింపు నింపు

నగ్ని జలా వేశనాదులు దివము ది

వ్యత్వ మింద్రత్వమ్ము వాంఛ నొలయు

రసరసాయనకృతిరస ముదయించు నా

సించుఁ దన్మూలలో కాంచనమ్ము

సంతరించును వానికై శ్రద్ధ నియమ

మనశనవ్రతదాన దేవార్చనములు

మంత్రతంత్రతపోజపయంత్రచయము

లిన్నిఁటను మొదలిఁటినేల నెనయు యోగి.

ప్రతిపదార్థము:

మానుష్యకమ్ములు = మనుష్యులకు సంబంధించిన, కామముల్ = కోరికలు, మొలతెంచున్ = పుట్టును, కామ్య + క్రియలు = ఫలాపేక్షతో చేసే పనులు, సేయగాన్ = చేయుటకు, తలపు + అగు = బుద్ధి పుట్టును, దాన + ఫలములు = దానాల వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు, విద్యలు = రకరకాల చదువులు, మాయలు = ఇంద్రజాల విద్యలు, అర్థమ్ములు = ధన సంపాదన మార్గాలు, ఇష్టముల్ = యజ్ఞ యాగాదులు, పూర్తమ్ములు = చెరువులు బావులు తవ్వించడం వంటి ధర్మకార్యాలు, ఇంపున్ = ఆనందాన్ని, నింపు = నింపును, అగ్ని + జలా + వేశన + ఆదులు = అగ్నిలో ప్రవేశించడం నీటిలో ఉండటం వంటి అసాధారణ శక్తులు, దివము = స్వర్గము, దివ్యత్వము = దేవతాగణములలో చేరుట, ఇంద్రత్వమ్ము = ఇంద్రపదవి, వాంఛ = కోరిక, ఒలయు = కలుగును, రస + రసాయన + కృతి + రసము = పాదరసము రసాయన విద్యల యందలి అనురాగము, ఉదయించున్ = కలుగును, తద్ + మూల + లోక + కాంచనమ్ము = దాని ద్వారా లోకమున బంగారమును, ఆసించున్ = ఆశించును, వానికై = వాటి కొరకు, శ్రద్ధ = ఆసక్తిని, నియమము = కట్టుబాట్లను, అనశన + వ్రత = ఉపవాస దీక్షలను, దాన = దానములను, దేవ + అర్చనములు = దేవుని పూజలను, మంత్ర + తంత్ర + తపస్ + జప + యంత్ర + చయములు = మంత్రములు తంత్రములు తపస్సు జపము యంత్రముల సమూహములను, సంతరించును = సమకూర్చుకొనును, ఇన్నిటను = వీటన్నిటిలోనూ, యోగి = సాధకుడు, మొదలిటి + నేలన్ = ప్రారంభ దశ యందే, ఎనయు = ప్రవర్తించును.

తాత్పర్యము:

యోగ సాధన ప్రారంభించిన సాధకుడికి మానవ సహజమైన కోరికలు కలుగుతుంటాయి. ఫలాపేక్షతో కూడిన పనులు చేయాలని, దాన ఫలాలు పొందాలని, విద్యలు మాయలు నేర్చుకోవాలని, ధన సంపాదన చేయాలని బుద్ధి పుడుతుంది. యజ్ఞయాగాదులు, లోకోపకారక కార్యాలు చేయాలనిపిస్తుంది. అగ్నిలో దూకడం, నీటిలో స్తంభించడం వంటి శక్తులు, స్వర్గ సుఖాలు, దేవత్వము, ఇంద్ర పదవి కావాలని కోరికలు పుడతాయి. రసవాద విద్యతో బంగారం తయారు చేయాలనే ఆశ కలుగుతుంది. వీటి కోసం వ్రతాలు, పూజలు, మంత్ర తంత్ర జపాలు చేస్తుంటాడు. యోగి ప్రాథమిక దశలో ఇటువంటి ప్రాపంచిక విషయాలలో చిక్కుకుపోయే అవకాశం ఉంటుంది.

విశేషములు:

యోగ సాధనలో సిద్ధులు, కోరికలు పెద్ద అడ్డంకులని, వీటిని దాటినప్పుడే యోగి ఉన్నత స్థితికి చేరుతాడని ఈ పద్యం హెచ్చరిస్తోంది.

---

పద్యము 156:

క. ఆయాఫలములకొఱకై

యాయాకర్మముల కెలయునట్టి మనము బ్ర

హ్మాయితవృత్తి నివృత్తి

ప్రాయం బొనరింప నడఁగు బహువిఘ్నమ్ముల్

ప్రతిపదార్థము:

ఆయా + ఫలముల + కొఱకై = ఆయా ప్రయోజనాల కోసం, ఆయా + కర్మములకు = ఆయా పనుల వైపు, ఎలయునట్టి = ప్రవహించే, మనము = మనస్సును, బ్రహ్మాయిత + వృత్తిన్ = బ్రహ్మము నందు లీనమయ్యే రీతిలో, నివృత్తి + ప్రాయంబు = వెనుకకు మరల్చునట్లుగా, ఒనరింపన్ = చేసినట్లయితే, బహు + విఘ్నమ్ముల్ = అనేకమైన ఆటంకాలు, అడగున్ = నశించును.

తాత్పర్యము:

వివిధ ఫలాలను ఆశించి ఆయా పనుల వైపు పరుగులు తీసే మనస్సును నియంత్రించి, దానిని బ్రహ్మము వైపు మళ్ళించి వైరాగ్యాన్ని అలవరచుకోవాలి. అలా మనస్సును నిగ్రహించినప్పుడు యోగ సాధనలో ఎదురయ్యే అనేక విఘ్నాలు తొలగిపోతాయి.

విశేషములు:

చిత్త వృత్తి నిరోధమే యోగమని, మనస్సును ప్రాపంచిక విషయాల నుండి మళ్ళించి పరమాత్మపై లగ్నం చేయడమే విఘ్నాల నివారణకు మార్గమని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యము 157:

గీ. ఈదృశోపసర్గముల జయించుచుండ

నొదవు నైదట్టియవి కటుకోదయములు

ప్రాతిభము శ్రావణమ్ము దైవమ్ము భ్రమము

ననఁగ నావర్త మన యోగ మడఁచుకొలలు.

ప్రతిపదార్థము:

ఈదృశ + ఉపసర్గములన్ = ఇటువంటి ఆటంకాలను, జయించుచుండన్ = గెలుచుచుండగా, ఐదు + అట్టియవి = అటువంటివి ఐదు, ఒదవున్ = కలుగును, అవి = అవి ఏవనగా, కటుక + ఉదయములు = కష్టతరమైన ఫలితాలను ఇచ్చేవి, ప్రాతిభము = ప్రాతిభము, శ్రావణమ్ము = శ్రావణము, దైవమ్ము = దైవము, భ్రమము = భ్రమము, ఆవర్తము + అనగన్ = ఆవర్తము అనునవి, యోగము + అడచు + కొలలు = యోగ శక్తిని నశింపజేసే గుంటల వంటివి.

తాత్పర్యము:

పైన చెప్పిన విఘ్నాలను జయిస్తున్నప్పుడు, యోగాన్ని పాడుచేసే ఐదు భయంకరమైన ఆటంకాలు ఎదురవుతాయి. అవి ప్రాతిభము, శ్రావణము, దైవము, భ్రమము మరియు ఆవర్తము. ఇవి యోగి సాధనను అణచివేసే లోతైన మడుగుల వంటివి.

విశేషములు:

యోగ సాధనలో ఎదురయ్యే ఐదు విశిష్టమైన అంతరాయాలను ఇక్కడ పేర్కొనడం జరిగింది. ఇవి సాధకుడిని తప్పుదోవ పట్టించే ప్రమాదకరమైన సిద్ధులు.

---

పద్యము 158:

గీ. వేదశాస్త్రకావ్యాదులు విద్య లెన్ని

యెన్ని శిల్పమ్ము లన్నియు నెఱుకఁదోఁచి

జ్ఞానగర్వంబు నెలయించి స్వరస మెడచుఁ

ప్రాతిభం బగు విఘ్నంబు భంగురంబు.

ప్రతిపదార్థము:

వేద + శాస్త్ర + కావ్య + ఆదులు = వేదాలు శాస్త్రాలు కావ్యాలు మొదలైనవి, విద్యలు + ఎన్ని = విద్యలు ఎన్ని ఉన్నాయో, ఎన్ని + శిల్పమ్ములు = ఎన్ని కళలు ఉన్నాయో, అన్నియున్ = అవన్నీ కూడా, ఎఱుకన్ + తోచి = బుద్ధికి స్ఫురించి, జ్ఞాన + గర్వంబున్ = పాండిత్యం వల్ల కలిగే అహంకారాన్ని, ఎలయించి = కలిగించి, స్వరసము = ఆత్మ సుఖాన్ని (నిజమైన రుచిని), ఎడచున్ = పోగొట్టును, ప్రాతిభంబు + అగు = ప్రాతిభము అనే పేరుగల, విఘ్నంబు = ఆటంకము, భంగురంబు = వినాశకరమైనది.

తాత్పర్యము:

ప్రాతిభము అనే విఘ్నం కలిగినప్పుడు సాధకుడికి సమస్త వేదాలు, శాస్త్రాలు, కావ్యాలు మరియు సకల కళలు వాటంతట అవే స్ఫురిస్తాయి. దీనివల్ల సాధకుడికి తన పాండిత్యంపై గర్వం కలుగుతుంది. ఈ గర్వం వల్ల యోగంలో లభించే నిజమైన ఆత్మానందం దూరమవుతుంది. ఇది యోగాన్ని పాడుచేసే ఒక అడ్డంకి.

విశేషములు:

పాండిత్యం పెరిగినప్పుడు అహంకారం రావడం సహజం. యోగికి ఇది పరమాత్మ చింతన నుండి దూరం చేస్తుంది కాబట్టి దీనిని విఘ్నంగా పరిగణించారు.

---

పద్యము 159:

గీ. యోజనసహస్రకముల శబ్దోదయమ్ము

నెఱుఁగు నెఱుఁగును శకునిభాషేహితముల

సర్వశబ్దార్థము లెఱుంగు శ్రావణమున

దాని కెలసిన యోగి విజ్ఞాన మడఁగు.

ప్రతిపదార్థము:

శ్రావణమునన్ = శ్రావణము అనే సిద్ధి వల్ల, యోజన + సహస్రకముల = వేల యోజనాల దూరంలోని, శబ్ద + ఉదయమ్మున్ = ధ్వనుల పుట్టుకను, ఎఱుగున్ = తెలుసుకొనును, శకుని + భాషా + ఈహితములన్ = పక్షుల భాషలను మరియు వాటి ఉద్దేశ్యాలను, ఎఱుగును = తెలుసుకొనును, సర్వ + శబ్ద + అర్థములు = అన్ని శబ్దాల యొక్క అర్థాలను, ఎఱుంగున్ = తెలుసుకొనును, దానికిన్ = ఆ సిద్ధికి, ఎలసిన = ఆశపడిన / వశమైన, యోగి = సాధకుని యొక్క, విజ్ఞానము = ఆత్మజ్ఞానము, అడగున్ = నశించును.

తాత్పర్యము:

శ్రావణము అనే విఘ్నం వల్ల యోగికి వేల యోజనాల దూరంలో జరిగే శబ్దాలు వినిపిస్తాయి. పక్షుల భాషలు, సమస్త ప్రాణుల ధ్వనుల అర్థాలు అర్థమవుతాయి. ఈ అద్భుత శక్తికి లోనైన యోగి, తన ప్రధాన లక్ష్యమైన ఆత్మజ్ఞానాన్ని కోల్పోయి, ఆ శబ్దాల పట్ల ఆకర్షితుడవుతాడు.

విశేషములు:

దూరశ్రవణం వంటి శక్తులు యోగ సాధనలో మధ్యలో వచ్చే మెరుపుల వంటివి. వీటిని చూసి మురిసిపోతే అసలైన గమ్యాన్ని చేరుకోలేమని ఇక్కడ హెచ్చరించబడింది.

160. పద్యము:

గీ. దేవదానవయక్షపితృప్రముఖుల

దేవయోనులఁ గను నెందు దైవ మదియు

భ్రమము యోగిమనమ్ము దోషమున నెందు

నాశ్రయతఁ ద్రిప్పఁబడు నది యనువు దప్పి.

ప్రతిపదార్థం:

దేవదానవయక్షపితృప్రముఖులన్ = దేవతలు+దానవులు+యక్షులు+పితృదేవతలు మొదలైన వారిని, దేవయోనులన్ = దివ్యమైన జన్మలను, ఎందున్ = దేనియందైతే, కనున్ = పొందుతుందో, అదియున్ = ఆ, దైవము = అదృష్టము లేదా దైవ సంకల్పము, భ్రమము = భ్రమ మాత్రమే, యోగిమనమ్ము = యోగి యొక్క మనస్సు, దోషమునన్ = దోషము చేత, అనువు+తప్పి = మార్గము తప్పి, ఎందున్ = దేనిని, ఆశ్రయతన్ = ఆశ్రయించుట చేత, అది = ఆ మనస్సు, త్రిప్పఁబడున్ = మళ్ళించబడుతుందో (అది విఘ్నము).

తాత్పర్యం:

దేవతలు, దానవులు, యక్షులు, పితృదేవతలు మొదలైన దివ్యయోనులలో జన్మించడం అనేది దైవికమైన అంశంగా కనిపిస్తుంది. కానీ యోగి దృష్టిలో ఇది కూడా ఒక భ్రమ వంటిదే. యోగి మనస్సు తన సహజ స్థితిని తప్పి, ఇతర విషయాలను ఆశ్రయించడం వల్ల దోషయుక్తమై భ్రమలో చిక్కుకుంటుంది.

విశేషాలు:

యోగ సాధనలో ఉన్నవారు స్వర్గాది లోక సుఖాలను లేదా ఉన్నత జన్మలను కూడా ఆశించకూడదని, అవి మోక్ష మార్గానికి ఆటంకాలని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

161. పద్యము:

గీ. ఆంభసభ్రమ మట్లు మదాకులము

మగు వేదనావర్త మావర్త భేద మందు

రదియుఁ జిత్తమ్ము నడఁగించునంద కాన

స్వస్వరూపస్థితికి నుపసర్గ మయ్యె.

ప్రతిపదార్థం:

ఆంభసభ్రమము+అట్లు = నీటిలో కలిగే సుడిగుండము వంటి భ్రమ వలె, మదాకులము+అగు = అహంకారముతో కలత చెందిన, వేదనా+ఆవర్తము = వేదన అనే సుడిగుండమును, ఆవర్త+భేదము = సుడిగుండము యొక్క భేదము అని, అందురు = అంటారు, అదియున్ = అది కూడా, చిత్తమ్మున్ = మనస్సును, అడఁగించున్ = ముంచివేస్తుంది, అందన్ = అట్టి స్థితి యందు, కాన = కావున, స్వస్వరూపస్థితికిన్ = తన నిజ స్థితిలో నిలుచుటకు, ఉపసర్గము+అయ్యెన్ = ఆటంకము అవుతుంది.

తాత్పర్యం:

నీటిలో సుడిగుండం ఎలాగైతే వస్తువులను ముంచివేస్తుందో, అహంకారముతో కూడిన వేదన అనే సుడిగుండం కూడా చిత్తాన్ని ముంచివేస్తుంది. దీనినే ఆవర్తము అని అంటారు. ఇది యోగి తన స్వస్వరూపంలో నిలబడకుండా చేసే పెద్ద ఆటంకము.

విశేషాలు:

మానసికమైన అలజడులు, వేదనలు యోగ సాధకుడికి నీటి సుడిగుండాల వంటివని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

162. పద్యము:

క. ఈయోగవిఘ్నములచే

స్ఫాయద్యోగంబు నెడలి సకలదివిజజా

తీయులు నావర్తించెద

రోయీ ! సంభవజలధి ముహుర్ముహురాప్తిన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఓయీ = ఓ అలర్కా!, ఈ+యోగవిఘ్నములచేన్ = పైన చెప్పిన యోగ ఆటంకముల వలన, స్ఫాయత్+యోగంబున్ = వృద్ధి చెందుతున్న యోగ స్థితిని, ఎడలి = విడిచి, సకలదివిజజాతీయులున్ = దేవతా కోవకు చెందిన వారందరూ కూడా, సంభవజలధి = పుట్టుక అనే సంసార సాగరము నందు, ముహుర్ముహుర్+ఆప్తిన్ = మాటిమాటికి పొందుట చేత, ఆవర్తించెదరు = మరల మరల తిరుగుతుంటారు.

తాత్పర్యం:

ఓ అలర్కా! ఇటువంటి యోగ విఘ్నాల వల్లనే దేవతలు సైతం తమ యోగ స్థితిని కోల్పోయి, పుట్టుక అనే సంసార సాగరంలో చిక్కుకొని మాటిమాటికి జన్మలు ఎత్తుతూ ఉంటారు.

విశేషాలు:

యోగ భ్రష్టులు కావడం వల్ల దేవతలు కూడా జనన మరణ చక్రం నుండి తప్పించుకోలేరని హెచ్చరించబడింది.

---

163. పద్యము:

ఉ. కాన మనోమయ మ్మగు జగజ్జనికారణవస్తువాస్తవ

ధ్యాన మొనర్చుయోగి మది తత్ప్రవణమ్ముగఁ గంబలాదులం

బైన గదించి సాధకుఁ దుపాయముతో నెపుడుంజితేంద్రియుం

డై నియతి న్ధరింపవలె నౌఁదల నేడు ధరాదిధారణల్.

ప్రతిపదార్థం:

కాన = కాబట్టి, మనోమయమ్ము+అగు = మనో రూపమైన, జగత్+జని+కారణవస్తు = ప్రపంచ సృష్టికి కారణమైన వస్తువు (పరమాత్మ) యొక్క, వాస్తవ+ధ్యానము = నిజమైన ధ్యానమును, ఒనర్చు = చేసే, యోగి = సాధకుడు, మది = మనస్సును, తత్+ప్రవణమ్ముగన్ = దానియందే లగ్నమగునట్లుగా, కంబల+ఆదులన్ = కంబలి మొదలైన ఆసనముల పైన, గదించి = స్థిరపరచి, సాధకుఁడు = సాధన చేసేవాడు, ఉపాయముతోన్ = యుక్తితో, ఎపుడున్ = ఎల్లప్పుడు, జితేంద్రియుండు+ఐ = ఇంద్రియాలను జయించినవాడై, నియతిన్ = నియమముతో, ఔఁదలన్ = శిరస్సు నందు, ఏడు = ఏడు రకములైన, ధరా+ఆది+ధారణల్ = పృథ్వి మొదలైన ధారణలను, ధరింపవలెన్ = అభ్యాసం చేయాలి.

తాత్పర్యం:

కావున జగత్కారణమైన పరమాత్మను ధ్యానించే యోగి తన మనస్సును పరమాత్మ వైపు మళ్ళించాలి. ఆసనంపై స్థిరంగా కూర్చుని, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలిగి, యుక్తితో భూమి మొదలైన ఏడు రకాల ధారణలను (పంచభూతాలు, అహంకారం, బుద్ధి) క్రమ పద్ధతిలో అభ్యసించాలి.

విశేషాలు:

యోగ సాధనలో ఇంద్రియ నిగ్రహం మరియు పంచభూతాలపై ధారణ చేయడం ఎంత ముఖ్యమో ఇక్కడ వివరించబడింది.

---

164. పద్యము:

సీ. ధరియించు ధరణిఁ దత్సౌక్ష్మ్యమ్ము

నెనయుఁ దన్నుర్విఁగాఁ దలఁచుఁ బాయు నట గంధ

మప్పుల ధరియించు నప్సౌక్ష్మ్య మెనయుఁ ద

ద్రసమును విడుచుఁ దత్త్వమెద నిల్పు

తేజమ్మును ధరించుఁ తేజు సౌక్ష్మ్యముఁ జెందు

 రూపమ్ము వదలుఁ దద్రూఢి నెంచు

వాయువును ధరించు వాయు సౌక్ష్మ్యం బందు

 వాయువె తా నని స్పర్శ మాఁగు

వ్యోమము ధరించుఁ దత్సౌక్ష్మ్య మొనరఁ దన్ను

వ్యోమముగఁ గాంచుఁ తచ్ఛబ్ద ముజ్జగించు

మనముతో సార్వభౌతిక మనముఁ జొచ్చి

మనమును ధరించు వెలచుఁ తన్మననశక్తి.

ప్రతిపదార్థం:

ధరణిన్ = భూమిని, ధరియించున్ = ధారణ చేయును, తత్+సౌక్ష్మ్యమ్మున్ = దాని సూక్ష్మ స్థితిని, ఎనయున్ = పొందును, తన్నున్ = తనను, ఉర్విగాన్ = భూమిగా, తలఁచున్ = భావించును, అట = అక్కడ, గంధము = వాసనను, పాయున్ = వదలివేయును, అప్పులన్ = నీటిని, ధరియించున్ = ధారణ చేయును, అప్+సౌక్ష్మ్యము = నీటి యొక్క సూక్ష్మ స్థితిని, ఎనయున్ = పొందును, తత్+రసమును = ఆ రుచిని, విడుచున్ = విడిచిపెట్టును, తత్త్వము = ఆ తత్త్వమును, ఎద+నిల్పున్ = హృదయమున ఉంచును, తేజమ్మును = అగ్నిని, ధరించున్ = ధారణ చేయును, తేజు+సౌక్ష్మ్యమున్ = తేజస్సు యొక్క సూక్ష్మత్వమును, చెందున్ = పొందును, రూపమ్ము = రూపమును, వదలున్ = వదిలివేయును, తద్+రూఢిన్ = దాని నిశ్చయమును, ఎంచున్ = తలచును, వాయువును = గాలిని, ధరించున్ = ధారణ చేయును, వాయు+సౌక్ష్మ్యంబు = వాయువు యొక్క సూక్ష్మత్వమును, అందున్ = పొందును, తాన్ = తాను, వాయువు+ఏ = వాయువే, అని = అని భావించి, స్పర్శము = స్పర్శను, ఆఁగున్ = ఆపివేయును, వ్యోమము = ఆకాశమును, ధరించున్ = ధారణ చేయును, తత్+సౌక్ష్మ్యము = దాని సూక్ష్మత్వమును, ఒనరన్ = పొందునట్లుగా, తన్నున్ = తనను, వ్యోమముగన్ = ఆకాశముగా, కాంచున్ = చూచుకొనును, తత్+శబ్దము = ఆ శబ్దమును, ఉజ్జగించున్ = వదిలివేయును, మనముతోన్ = తన మనస్సుతో, సార్వభౌతిక+మనమున్ = విశ్వ మనస్సును, చొచ్చి = ప్రవేశించి, మనమును = మనస్సును, ధరించున్ = ధారణ చేయును, తత్+మనన+శక్తి = ఆ మనో శక్తితో, వెలచున్ = ప్రకాశించును.

తాత్పర్యం:

యోగసాధకుడు పృథ్వీ ధారణ చేసి దాని సూక్ష్మత్వాన్ని పొంది గంధాన్ని త్యజిస్తాడు. జల ధారణ చేసి రసాన్ని, తేజో ధారణ చేసి రూపాన్ని, వాయు ధారణ చేసి స్పర్శను, ఆకాశ ధారణ చేసి శబ్దాన్ని క్రమంగా వదిలివేస్తాడు. చివరికి తన మనస్సును విశ్వ మనస్సులో లీనం చేసి పరమమైన మనో శక్తితో ప్రకాశిస్తాడు.

విశేషాలు:

పంచభూతాల యొక్క స్థూల గుణాలను (శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలు) వదిలి వాటి సూక్ష్మ స్థితిని చేరుకోవడమే ధారణలోని అంతరార్థమని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

శ్రీదత్తభాగవతము
04 వగుచ్ఛము
బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని అలర్కునకు దత్తాత్రేయుడు చేసిన యోగ బోధ పద్యములకు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషములు:

పద్యం 165:

క. ఇమ్మెయి సర్వమ్ములు స

త్వమ్ముల బుద్ధినిఁ గ్రమించుఁ దాద్రూప్యమునం

బమ్మును దలఁపునఁ దత్సౌ

క్ష్మ్యమ్మును విడనాడు యోగి సంప్రాజ్ఞుండై

ప్రతిపదార్థం:

ఇమ్మెయిన్ = ఈ విధముగా, సర్వమ్ములు = సమస్తమైనవియు, సత్వమ్ముల = ప్రాణుల యొక్క, బుద్ధినిన్ = మతిని, క్రమించున్ = ఆక్రమించుకొనును, తాద్రూప్యమునన్ = దాని రూపముతో, పమ్మును = వ్యాపించును, తలఁపునన్ = ఆలోచన యందు, తత్ + సౌక్ష్మ్యమ్మును = ఆ సూక్ష్మత్వమును, విడనాడు = విడిచిపెట్టునో, యోగి = యోగసాధకుడు, సంప్రాజ్ఞుండు + ఐ = లెస్సగా తెలిసినవాడై.

తాత్పర్యం:

ఈ విధంగా సమస్త విషయాలు ప్రాణుల బుద్ధిని ఆక్రమించి, ఆయా రూపాలతో వ్యాపిస్తాయి. యోగి అయినవాడు బాహ్య రూపాలనే కాక, మనస్సులో ఉండే వాటి సూక్ష్మ రూపాలను కూడా వివేకంతో విడిచిపెట్టి సంప్రాజ్ఞుడవుతాడు.

విశేషాలు:

స్థూల విషయాల కంటే మనస్సులో ఉండే సూక్ష్మ వాసనలు ప్రమాదకరమైనవి. యోగి వాటిని కూడా త్యజించాలని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యం 166:

ఆ. ఏడు ధారణలను నిటు లొగి సౌక్ష్మ్యమ్ముఁ

జెంది చూచి చూచి సిద్ధిఁ దజ్జ వి

డిచి విడిచి పరము వెమ్ము సద్యోగి కా

వృత్తి లే దలర్క! విభుఁ డతండ.

ప్రతిపదార్థం:

ఏడు = ఏడైన, ధారణలను = ధారణా యోగములను, ఇటులు = ఈ రీతిగా, ఒగిన్ = క్రమముగా, సౌక్ష్మ్యమ్మున్ = సూక్ష్మ స్థితిని, చెంది = పొంది, చూచి + చూచి = పర్యవేక్షించి, సిద్ధిన్ = యోగ సిద్ధిని, తజ్జ = దాని వల్ల పుట్టిన దానిని, విడిచి + విడిచి = త్యజించి, పరమున్ = పరమాత్మను, వెమ్ము = పొందుము, సద్యోగికిన్ = ఉత్తమ యోగికి, ఆ + వృత్తి = ఆ సంసార వ్యాపారము, లేదు = ఉండదు, అలర్క = ఓ అలర్క మహారాజా, విభుఁడు = ప్రభువు, అతండ = అతడే.

తాత్పర్యం:

ఓ అలర్క! ఏడు రకాల ధారణల ద్వారా క్రమంగా సూక్ష్మ స్థితిని పొంది, ఆయా సిద్ధులను కూడా అనుభవించి విడిచిపెడుతూ పరమాత్మను చేరుకోవాలి. అటువంటి యోగికి మరల సంసార వృత్తి ఉండదు. అతడే నిజమైన సమర్థుడు.

విశేషాలు:

యోగ మార్గంలో లభించే అణిమాది సిద్ధులు మోక్షానికి ఆటంకాలు. వాటిని కూడా విడిచిపెట్టినప్పుడే పరమపదం లభిస్తుంది.

---

పద్యం 167:

క. ఎందెందుఁ జెందు రాగము

నందందుఁ బరానుషక్తుఁ డై యతి నాశం

బందు నెఱిఁగి తత్సౌక్ష్మ్యము

లం దగులనివాఁడు మోక్ష లక్ష్మి నెసంగున్.

ప్రతిపదార్థం:

ఎందు + ఎందున్ = ఏ ఏ విషయములందు, చెందున్ = పొందునో, రాగమున్ = అనురాగమును, అందందున్ = ఆయా విషయములందు, పర + అనుషక్తుఁడు + ఐ = ఇతరములందు ఆసక్తి కలవాడై, యతి = యోగి, నాశంబున్ = పతనమును, అందున్ = పొందును, నెఱిఁగి = తెలుసుకొని, తత్ + సౌక్ష్మ్యములందున్ = ఆ సూక్ష్మ విషయములందు, తగులనివాఁడు = చిక్కుకోనివాడు, మోక్ష + లక్ష్మిన్ = ముక్తి సంపదతో, ఎసంగున్ = ప్రకాశించును.

తాత్పర్యం:

యోగి ఏ ఏ విషయాల మీద ఆసక్తి పెంచుకుంటాడో, ఆయా విషయాల వల్ల బద్ధుడై పతనమవుతాడు. ఇది గ్రహించి, సూక్ష్మ విషయాల పట్ల కూడా మమకారం లేనివాడు మోక్షలక్ష్మిని పొందుతాడు.

విశేషాలు:

రాగమే (ఆసక్తి) బంధానికి మూలం. బాహ్య విషయాలే కాక మానసికమైన సూక్ష్మ రాగాలను కూడా వదలడమే మోక్ష మార్గం.

---

పద్యం 168:

మ. సకలం బైన జగంబు భూతగుణసంసక్తంబ యాస్తంబ మా

నృకులం బాసుర మాూపితామహము నా వృత్తిం గనుం బొ మ్మటం

చకలంకాత్మపదం బెఱింగి నిరతుం డై భూతతత్సూక్ష్మ స

ప్తకముం ద్రోచి విముక్తిభూమిక కగుం బ్రాప్తుండు వాఁ డొక్కఁడున్.

ప్రతిపదార్థం:

సకలము + ఐన = సమస్తమైన, జగంబు = లోకము, భూత + గుణ + సంసక్తంబు + అ = పంచభూతముల గుణములతో కూడుకున్నదే, ఆ + స్తంబము = గడ్డిపోచ మొదలు, ఆ + నృకులంబు = మనుష్య జాతి వరకు, ఆ + అసురము = రాక్షస సంబంధమైనదియు, ఆ + పితామహమున్ = బ్రహ్మదేవుని వరకు గలదియు, ఆ + వృత్తిన్ = ఆ రీతిని, కనుము = చూడుము, పొమ్ము = వెళ్ళుము, అటంచున్ = అంటూ, అకలంక + ఆత్మ + పదంబు = నిర్మలమైన ఆత్మ స్థానమును, ఎఱింగి = గ్రహించి, నిరతుండు + ఐ = ఆసక్తుడై, భూత + తత్ + సూక్ష్మ + సప్తకమున్ = భూతములు మరియు వాటి సూక్ష్మ రూపములైన ఏడింటిని, త్రోచి = తొలగించి, విముక్తి + భూమికకున్ = మోక్ష స్థితికి, అగున్ = అవుతాడు, ప్రాప్తుండు = పొందినవాడు, వాఁడు = అతడు, ఒక్కఁడున్ = ఒక్కడే.

తాత్పర్యం:

ఈ జగత్తంతా గడ్డిపోచ నుండి బ్రహ్మదేవుని వరకు పంచభూతాల గుణాలతో నిండినదేనని గ్రహించాలి. నిర్మలమైన ఆత్మపదాన్ని ధ్యానిస్తూ, ఏడు రకాల భూత సూక్ష్మాలను విడిచిపెట్టినవాడే నిజమైన ముక్తిని పొందుతాడు.

విశేషాలు:

సృష్టిలోని సర్వము నశ్వరమైనదని, కేవలం ఆత్మ మాత్రమే సత్యమని గుర్తించి ప్రవర్తించాలని బోధించబడింది.

---

పద్యం 169:

క. ఈ యేడు నలవడిన నాఁ

డే యే భూతముల లయము నెనయఁ తలఁచునో

యాయాయి భూతచయముల

లో యోగి లయించు నెందు లోఁ బడఁ డనఘా!

ప్రతిపదార్థం:

ఈ + ఏడున్ = ఈ ఏడు ధారణలు, అలవడిన = లభించిన, నాఁడు = సమయమున, ఏ + ఏ = ఏ ఏ, భూతముల = పంచభూతముల యందు, లయమున్ = లీనమగుటను, నెనయన్ = పొందవలెనని, తలఁచునో = ఆలోచించునో, ఆయాయి = ఆయా, భూత + చయములలో = భూత సమూహములలో, యోగి = సాధకుడు, లయించున్ = కలిసిపోవును, ఎందున్ = దేని యందును, లోన్ + పడఁడు = చిక్కుకోడు, అనఘా = పాపరహితుడా.

తాత్పర్యం:

ఓ పుణ్యాత్మా! ఈ ఏడు ధారణలు సిద్ధించినప్పుడు, యోగి తాను కోరుకున్న భూతములలో లయమవ్వగలడు. కానీ దేనికీ లోబడడు, వేటిలోనూ చిక్కుకోడు.

విశేషాలు:

యోగసిద్ధి పొందినవాడు ప్రకృతి శక్తులపై అదుపు కలిగి ఉంటాడని, కానీ ఆ శక్తులకు బానిస కాడని ఇక్కడ వివరించబడింది.

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని అలర్కునకు దత్తాత్రేయుడు చేసిన యోగ బోధ పద్యములకు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషములు ఇక్కడ ఇవ్వబడినవి.

---

పద్యం 170

సీ. అణురూపములకన్న నణుతరరూపుఁ డౌ

బహుశీఘ్రగతి లాఘనమునఁ జెందు

మహిమకు నగుఁ బూజ్యమానుఁ డై జగముచే

బ్రాకామ్య మెనయును వ్యాపనమున

స్వవశేంద్రియచయుఁడై వశిత నొప్పారు తా

నీశ్వరుఁడై యుంట నీశితఁ గను

నేమినిఁ గోరమి నిన్నియుండుటఁ బ్రాప్తి

నందును గరిమ నయంబుఁ బంబు

సొరిది నివి పరినిర్వాణ సూచకమ్ము

లెనిమిది గొనమ్ము లబ్బిన నెడద నిడక

ముక్తభావమ్మె కనుగొను ముని పొడమఁడు

పెరుగఁ డొఱుగఁడు చెడఁడు భావింపుమయ్య!

ప్రతిపదార్థం:

అణురూపములకన్నన్ = సూక్ష్మమైన అణువుల కంటే, అణుతర+రూపుడు+ఔ = మిక్కిలి సూక్ష్మమైన రూపము గలవాడు అగును (అణిమ), లాఘనమునన్ = తేలికైన తత్వము చేత, బహు+శీఘ్ర+గతిన్ = మిక్కిలి వేగవంతమైన గమనమును, చెందున్ = పొందును (లఘిమ), జగముచేన్ = లోకముచేత, పూజ్యమానుడు+ఐ = పూజింపదగినవాడై, మహిమకున్+అగున్ = గొప్పతనమును పొందును (మహిమ), వ్యాపనమునన్ = అంతటా వ్యాపించి ఉండుట చేత, ప్రాకామ్యము = కోరినవన్నీ పొందే శక్తిని, ఎనయును = పొందును (ప్రాకామ్యము), స్వ+వశ+ఇంద్రియ+చయుడు+ఐ = తన ఆధీనమున ఉన్న ఇంద్రియ సమూహము కలవాడై, వశితన్ = వశీకరణ శక్తితో, ఒప్పారున్ = ప్రకాశించును (వశిత్యము), తాన్ = తాను, ఈశ్వరుడు+ఐ+ఉంటన్ = పరమేశ్వరుని రూపమై ఉండుటచేత, ఈశితన్ = ఆజ్ఞాపించే శక్తిని, కనున్ = పొందును (ఈశిత్యము), ఏమినిన్+కోరమిన్ = దేనినీ ఆశించక పోవుట చేతను, ఇన్ని+ఉండుటన్ = సమస్తము తనయందే ఉండుట చేతను, ప్రాప్తిన్ = సర్వమును పొందుటను, అందును = పొందును (ప్రాప్తి), నయంబున్ = నీతిని, పంబు = వ్యాపింపజేసే, గరిమ = బరువును (గొప్పతనమును), సొరిదిన్ = క్రమముగా, ఇవి = ఇవన్నీ, పరినిర్వాణ = మోక్షమునకు, సూచకమ్ములు = గుర్తులు, ఎనిమిది = అష్ట, గొనమ్ములు = గుణములు (సిద్ధులు), అబ్బినన్ = లభించినచో, ఎడదన్ = హృదయమున, నిడక = ఇతర చింతలు లేకుండా, ముక్త+భావమ్మె = మోక్ష స్థితిని, కనుగొనున్ = పొందును, ముని = అట్టి యోగి, పొడమడు = పుట్టడు, పెరగడు = వృద్ధి చెందడు, ఒరుగడు = క్షీణించడు, చెడడు = నశించడు, భావింపుము+అయ్య = ఓ అలర్కా! ఆలోచించుము.

తాత్పర్యం:

ఓ అలర్కా! అణిమ, లఘిమ, మహిమ, ప్రాకామ్యము, వశిత్యము, ఈశిత్యము, ప్రాప్తి, గరిమ అనే ఈ అష్ట సిద్ధులు మోక్షమునకు సూచకములు. వీటిని పొందిన ముని హృదయమందు స్థిరమైన ముక్త భావమును కలిగి ఉంటాడు. అట్టి యోగికి ఇక జన్మ, వృద్ధి, క్షయము, నాశనము అనే వికారాలు ఉండవు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ యోగశాస్త్రమున చెప్పబడిన అణిమాది అష్టైశ్వర్యములను, అవి కలిగిన యోగి పొందే పరమ శాంతిని కవి వివరించారు. ఈ సిద్ధులు యోగికి లొంగి ఉంటాయి తప్ప, యోగి వాటికి లోబడడు.

---

పద్యం 171

గీ. ఎందు సర్వకామావసాయిత ఘటిల్లు

నట్టి పద మంది పరిణామ మందఁబోఁడు

తెగుట నానుట యెండుట తగులఁబడుట

భూతసంగంబునను వానిఁ పొరయఁబోవు.

ప్రతిపదార్థం:

ఎందున్ = ఏ స్థితి యందైతే, సర్వ+కామ+అవసాయిత = సమస్త కోరికల ముగింపు (సిద్ధి), ఘటిల్లున్ = కలుగుతుందో, అట్టి = అటువంటి, పదము+అంది = పదవిని (స్థితిని) పొంది, పరిణామము = మార్పును, అందబోడు = చెందడు, తెగుట = ఛేదించబడటం, నానుట = తడవటం, ఎండుట = శోషించటం, తగులబడుట = దహించబడటం, భూత+సంగంబునను = పంచభూతముల సంబంధము చేత, వానిన్ = ఆ యోగిని, పొరయబోవు = దరిచేరవు.

తాత్పర్యం:

సర్వ కోరికలు అంతమొందే పరమ పదమును పొందిన యోగి ఎన్నటికీ మార్పు చెందడు. పంచభూతాల ధర్మాలైన తెగడం (శస్త్రాల వల్ల), నానడం (నీటి వల్ల), ఎండడం (గాలి వల్ల), కాలిపోవడం (అగ్ని వల్ల) వంటివి ఆ యోగిని ఏమీ చేయలేవు.

విశేషాలు:

భగవద్గీతలోని "నైనం ఛిందంతి శస్త్రాణి..." అన్న శ్లోక భావం ఇక్కడ స్ఫురిస్తోంది. ఆత్మ స్థితిని పొందిన వాడు భౌతిక వికారాలకు అతీతుడని భావం.

---

పద్యం 172

గీ. అ వ్విభునియందు శబ్దాదు లసలు లేవు

ప్రకృతిశబ్దాదులెడ భోగభాగి యయ్యు

భుజ్యమానుఁడు కాడు తద్భూతజాత

గుణగణమ్ములచేత నిర్గుణుఁ డతండు.

ప్రతిపదార్థం:

ఆ+విభుని+యందున్ = ఆ పరమాత్మ స్వరూపుడైన యోగి యందు, శబ్ద+ఆదులు = శబ్ద స్పర్శ రూప రస గంధములు, అసలు+లేవు = ఏ మాత్రము లేవు, ప్రకృతి = స్వభావ సిద్ధమైన, శబ్ద+ఆదుల+ఎడ = శబ్దాది విషయములందు, భోగ+భాగి+అయ్యున్ = అనుభవించువాడు అయినప్పటికీ, భుజ్యమానుడు = అనుభవింపబడేవాడు, కాడు = అవ్వడు, తద్+భూత+జాత = ఆ భూతముల నుండి పుట్టిన, గుణ+గణమ్ముల+చేత = గుణ సమూహముల చేత, అతండు = అతడు, నిర్గుణుడు = గుణరహితుడు.

తాత్పర్యం:

ఆ మహానుభావుని యందు శబ్దాది గుణాలు ఉండవు. ప్రకృతి సంబంధమైన విషయాలను అనుభవిస్తున్నట్లు కనిపించినా, ఆయన వాటికి లోను కాడు. భూత సంబంధమైన గుణాలు ఆయనను అంటవు, ఎందుకంటే ఆయన నిర్గుణుడు.

విశేషాలు:

తామరాకు మీద నీటిబొట్టులా యోగి సంసారంలో ఉన్నా దేనికీ అంటకుండా ఉంటాడని ఇక్కడ తాత్పర్యం.

---

పద్యం 173

చ. వెలిఁగెడు దావవహ్ని దరివేఁడి సపద్రవ మైన కానన

స్థలి మఱొకండుగూడ జ్వలితం బయి దోషము రూ పడంగ మున్

జ్వలితవసంబు దాను నొకసంగతి నున్నటు లెన్న యోగసం

జ్వలన విదగ్ధదోషుఁడును బ్రహ్మముతోడ నఖండతం గనున్.

ప్రతిపదార్థం:

వెలిగెడు = ప్రకాశించుచున్న, దావ+వహ్ని = కార్చిచ్చు, దరి = దగ్గర, వేడి = ఉష్ణము, స+ఉపద్రవము+ఐన = ఆపదతో కూడిన, కానన+స్థలి = అడవి ప్రదేశము, మఱొకండు = మరొకటి, కూడన్ = కలిసి, జ్వలితము+అయి = మండిపోయి, దోషము = మాలిన్యము, రూపు+అడంగన్ = నశించిపోగా, మున్ = ముందుగా, జ్వలిత+వసంబు = మండుతున్న అగ్ని, తానున్ = తాను, ఒక+సంగతిన్ = ఒకే రూపముతో, ఉన్నటులు = ఉన్నట్లుగా, ఎన్నన్ = ఎంచగా, యోగ+సంజ్వలన = యోగాగ్ని చేత, విదగ్ధ+దోషుడును = కాల్చబడిన పాపములు కలవాడును, బ్రహ్మముతోడన్ = పరబ్రహ్మముతో, అఖండతన్ = ఏకత్వమును, కనున్ = పొందును.

తాత్పర్యం:

అడవిలో చెలరేగిన కార్చిచ్చు చుట్టుపక్కల ఉన్న చెత్తను, అడవిని కాల్చివేసి, చివరకు ఆ మంట తాను కూడా శాంతించి ఏకమైనట్లుగా, యోగాగ్ని చేత దోషాలన్నీ నశించిన యోగి పరబ్రహ్మంతో అభేద స్థితిని (ఏకత్వాన్ని) పొందుతాడు.

విశేషాలు:

యోగం ద్వారా కర్మ మాలిన్యాలు ఎలా నశిస్తాయో చెప్పడానికి దావాగ్ని ఉదాహరణను కవి చక్కగా వాడారు.

---

పద్యం 174

ఉ. నీరము నీట నిప్పుకలు నిప్పున దార్చిన నీప్పు నీ రనన్

బేరును రూపు నొక్కఁ డయి వేరుగఁ తీయఁగరాని చంద మౌ

దారిఁ బరంబు బ్రహ్మము విదగ్ధమలుం డయి చెందు యోగియు

న్వే రొనరింపఁ గాడ యొకవేళను నొక్కెడ నొక్కసారియున్.

ప్రతిపదార్థం:

నీరము = నీరు, నీటన్ = నీటిలో, నిప్పుకలు = నిప్పు రవ్వలు, నిప్పునన్ = అగ్నిలో, తార్చిన = కలిపినచో, నిప్పు = అగ్ని, నీరు+అనన్ = నీరు అని, పేరును = నామము, రూపున్ = రూపము, ఒక్కడు+అయి = ఒక్కటే అయి, వేరుగన్ = విడిగా, తీయగన్+రాని = వేరుచేయడానికి వీలులేని, చందము+ఔ = విధముగా ఉన్న, దారిన్ = మార్గమున, పరంబు = శ్రేష్ఠమైన, బ్రహ్మము = పరబ్రహ్మమును, విదగ్ధ+మలుడు+అయి = కాల్చబడిన మాలిన్యములు కలవాడై, చెందు = పొందే, యోగియున్ = యోగియును, వేరు+ఒనరింపన్+కాడె = వేరు చేయబడడు కదా, ఒక+వేళను = ఏ కాలమందును, ఒక్క+ఎడన్ = ఏ ప్రదేశమందును, ఒక్క+సారియున్ = ఒక్క క్షణమైనను.

తాత్పర్యం:

నీటిలో నీరు కలిసినా, నిప్పులో నిప్పు కలిసినా వాటిని వేరు చేయడం సాధ్యం కాదు. అలాగే యోగాగ్నిలో తన పాపాలను కాల్చుకున్న యోగి పరబ్రహ్మలో ఐక్యమైనప్పుడు, ఇక ఏ కాలంలోనూ, ఏ స్థితిలోనూ ఆ యోగిని బ్రహ్మం నుండి వేరు చేయడం సాధ్యపడదు.

విశేషాలు:

ఇది అద్వైత సిద్ధికి పరాకాష్ఠ. జీవాత్మ పరమాత్మల ఐక్యాన్ని నీరు-నీరు, అగ్ని-అగ్ని దృష్టాంతాలతో వివరించడం చాలా హృద్యంగా ఉంది.

175వ పద్యము

గీ. అడిగె నరపతి భగవంతుఁడా! గురుండ!

బ్రహ్మపథమున యోగి యేవహిఁ జరించి

చెడక దరిఁ జేరు నాచర్యఁ జెప్పు మనుచు

దాని కిట్లు బదులు సెప్పె దత్తవిభుఁడు.

ప్రతిపదార్థము:

నరపతి = రాజు (అలర్కుడు), భగవంతుఁడా! = ఓ భగవంతుడా!, గురుండ! = ఓ గురుదేవా!, యోగి = యోగసాధన చేయువాడు, ఏవహిన్ = ఏ విధముగా, బ్రహ్మ+పథమున = బ్రహ్మమార్గమునందు, చరించి = సంచరించి, చెడక = మార్గము తప్పకుండా, దరిన్+చేరున్ = గమ్యమును చేరునో, ఆ+చర్యన్ = అట్టి నడవడికను, చెప్పుము+అనుచున్ = తెలియజేయమని, అడిగెన్ = ప్రశ్నించెను, దత్త+విభుఁడు = దత్తాత్రేయ స్వామి, దానికిన్ = ఆ ప్రశ్నకు, ఇట్లు = ఈ విధముగా, బదులు+సెప్పెన్ = సమాధానమును చెప్పెను.

తాత్పర్యము:

అలర్కుడు దత్తాత్రేయ స్వామిని ఉద్దేశించి "ఓ భగవంతుడా! గురుదేవా! యోగి ఏ విధముగా బ్రహ్మమార్గమున చరిస్తూ, ఎటు వంటి విఘ్నాలు కలగకుండా తన గమ్యాన్ని చేరుకుంటాడో ఆ నడవడికను నాకు వివరించండి" అని అడిగెను. దానికి దత్తాత్రేయుడు ఈ క్రింది విధంగా సమాధానం ఇచ్చెను.

విశేషములు:

ముముక్షువు తన లక్ష్యమును చేరుటకు పాటించవలసిన నిత్య కృత్యములను, ప్రవర్తనా నియమాలను ఈ ఘట్టము వివరిస్తుంది.

---

176వ పద్యము

ఉ. మాన మమానమున్ విషసమం బమృతాయిత మైన మేలు సం

మానము ప్రీతి నొందిలి విమాననఁ గూర్చు జగజ్జనాళి కే

మానముతోడ నంత లవమానము తుష్టి ననిష్టి మాన మె

వ్వానియెడం గడించు జనవంద్యుడు వానికి సిద్ధి డగ్గరున్!

ప్రతిపదార్థము:

మానము = గౌరవము, విష+సమంబు = విషముతో సమానము, అమానమున్ = అవమానము, అమృతాయితము+ఐన = అమృతము వలె ఉన్నచో, మేలు = శ్రేష్ఠము, సంమానము = సన్మానమును, ప్రీతిన్ = సంతోషముతో, ఒందిలి = పొందక, విమాననన్ = తిరస్కారమును, కూర్చు = కలిగించు, జగత్+జన+ఆళికి = లోకములోని జనుల సమూహమునకు, ఏ+మానముతోడన్ = ఏ గౌరవముతోనైతే, అంత = అట్టి, అవమానము = అవమానమును, తుష్టిన్ = తృప్తిని, అనిష్టి = కోరిక లేకుండుటను, మానము = అహంకారమును వదులుటను, ఎవ్వాని+ఎడన్ = ఎవని యందు, గడించున్ = కలుగునో, వానికిన్ = అట్టివానికి, సిద్ధి = యోగసిద్ధి, డగ్గరున్ = దగ్గరవును, జన+వంద్యుడు = అతడే జనులచే నమస్కరింపదగినవాడు.

తాత్పర్యము:

యోగికి లోక గౌరవం విషం లాంటిది, అవమానం అమృతం లాంటిది. సన్మానములకు పొంగిపోకుండా, లోకులు చేసే అవమానములను కూడా సమానమైన తృప్తితో స్వీకరించాలి. గౌరవావమానాల పట్ల ఎవరికైతే సమభావం ఉంటుందో, అట్టి మహాత్ముడికే యోగసిద్ధి అతి త్వరగా లభిస్తుంది.

విశేషములు:

లోకస్తుతి యోగసాధనకు ఆటంకమని, నిందలే సాధకుడిని హెచ్చరిస్తూ గమ్యం వైపు నడిపిస్తాయని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

177వ పద్యము

చ. కనుఁగవఁ బూత మైనెడన కాలిడఁగావలె, వస్త్రపూత మై

చను సలిలంబు ద్రావవలె, సత్వవిశోధిత మైన వాక్యమే

యనవలె, బుద్ధి నారసిన యట్టిద చింతన సేయ గావలెం

జనదు మహాజనంబు గల చాయఁ జరింపఁగ సిద్ధ్య పేక్షి కిన్.

ప్రతిపదార్థము:

కను+కవ = కన్నుల జంటచే (చూపుతో), పూతము+ఐన+ఎడన = శుద్ధి చేయబడిన ప్రదేశమునందే, కాలు+ఇడన్+కావలెన్ = అడుగు వేయవలెను, వస్త్ర+పూతము+ఐ = వస్త్రముతో వడకట్టబడి, చను = పవిత్రమైన, సలిలంబు = నీటిని, త్రావవలెన్ = త్రాగవలెను, సత్వ+విశోధితము+ఐన = సత్యముతో పరిశుద్ధమైన, వాక్యమే = మాటనే, అనవలెన్ = మాట్లాడవలెను, బుద్ధిన్ = బుద్ధితో, ఆరసిన+అట్టిద = విచారించిన దానినే, చింతన+సేయన్+కావలెన్ = ఆలోచించవలెను, సిద్ధి+అపేక్షికిన్ = మోక్షమును కోరువానికి, మహా+జనంబు = జనసమూహము, కల+చాయన్ = ఉన్న వైపు, చరింపన్+కన్ = తిరుగుట, జనదు = తగదు.

తాత్పర్యము:

సిద్ధిని కోరే యోగి తన కళ్ళతో చూసి అపాయం లేని చోటనే అడుగు వేయాలి. వస్త్రముతో వడకట్టిన నీటినే త్రాగాలి. సత్యముతో కూడిన మాటనే మాట్లాడాలి. బుద్ధితో వివేచించి నిశ్చయించుకున్న దానినే చింతన చేయాలి. ముఖ్యంగా జనం ఎక్కువగా ఉండే ప్రాంతాలకు వెళ్ళకూడదు.

విశేషములు:

సాధకుడు బాహ్య అభ్యంతర శౌచములను, జాగ్రత్తలను పాటించవలెనని దీని సారాంశము.

---

178వ పద్యము

మ. అరుగంగాఁ దగ చెందు సిద్ధి కగువాఁ డాతిథ్య దేవోత్సవా

ధ్వరకల్యాణసభానుభావపదతీర్థ శ్రాద్ధయాత్రాదులం

దరు దౌ చోటుల కట్టిపట్టులు జనవ్యాకీర్ణముల్ నిర్జనా

దర దేశమ్ములు యోగసిద్ధి నెలవుల్ తద్ధర్మము ల్గూడునే?

ప్రతిపదార్థము:

సిద్ధికిన్+అగువాఁడు = యోగసిద్ధిని పొందేవాడు, ఆతిథ్య = విందులు, దేవ+ఉత్సవ = జాతరలు, అధ్వర = యజ్ఞములు, కల్యాణ+సభా = పెళ్ళిళ్లు - సభలు, అనుభావ = ప్రభావము గల, పద = ప్రదేశములు, తీర్థ = పుణ్యక్షేత్రములు, శ్రాద్ధ = పితృకార్యములు, యాత్రా+ఆదులందు = యాత్రలు మొదలైనవాటిలో, అరుదు+ఔ = తక్కువగా ఉండే, చోటులకున్ = ప్రదేశములకు, అరుగంగాన్+తగదు = వెళ్ళకూడదు, అట్టి+పట్టులు = అటువంటి ప్రదేశములు, జన+వ్యాకీర్ణముల్ = జనులతో నిండినవి (జనసమ్మర్దము కలిగి ఉండును), నిర్జన+ఆదర+దేశమ్ములు = జనులు లేని ప్రదేశములే, యోగ+సిద్ధి+నెలవుల్ = యోగసిద్ధికి స్థానములు, తద్+ధర్మముల్ = ఆ గుంపుల ధర్మములు, కూడునే = యోగికి తగునా?.

తాత్పర్యము:

సిద్ధిని ఆశించే యోగి విందులు, పండుగలు, యజ్ఞయాగాదులు, వివాహ సభలు, తీర్థయాత్రలు వంటి జనం గుమికూడే చోట్లకు వెళ్ళకూడదు. ఆ ప్రదేశాలన్నీ జనసమ్మర్దంతో నిండి ఉండి, ఏకాంతానికి భంగం కలిగిస్తాయి. జనం లేని నిర్జన ప్రదేశాలే యోగసాధనకు అనువైన నిలయాలు.

విశేషములు:

సాధారణ ప్రజల కోలాహలం యోగి చిత్తవృత్తిని చలింపజేస్తుంది కావున ఏకాంతవాసము శ్రేష్ఠమని చెప్పబడినది.

---

179వ పద్యము

మ. అవమానింపఁ బరాభవింప నగు న య్యాకార మాకార మై

యవధూమంబప పానకం బపరము స్వ్యస్తంబు సంభుక్తవ

ద్భవనం బౌ తఱి నేగఁగావలయుఁ దా భై క్షంబు నర్థింప శా

స్త్రవిధు ల్మెచ్చవు పోయినిండుల కె నిత్యం బేగు మోమోటముల్.

ప్రతిపదార్థము:

అవమానింపన్ = అవమానించబడుటకు, పరాభవింపన్+అగు = తిరస్కరించబడునట్లుగా, ఆ+ఆకారము = ఆ రూపము, ఆకారము+ఐ = ఉండవలెను, అవధూమము = పొగ ఆగిపోయినది, అప+పానకంబు = వంట పూర్తయి పాత్రలు పక్కన పెట్టినది, అపరమున్ = మరియు, వ్యస్తంబు = విస్తళ్లు తీసివేసినది, సంభుక్తవత్ = భోజనములు పూర్తయిన, భవనంబు+ఔ+తఱిన్ = ఇల్లు అయిన సమయంలో, తాన్ = తాను, భైక్షంబున్ = భిక్షను, అర్థింపన్ = కోరుటకు, ఏగన్+కావలయున్ = వెళ్ళవలెను, శాస్త్ర+విధులు = శాస్త్ర నియమములు, నిత్యంబు = ఎల్లప్పుడు, మోమోటముల్ = మొహమాటముతో, పోయి+నిండులకే = సమృద్ధిగా ఉన్నప్పుడే వెళ్ళుటను, మెచ్చవు = అంగీకరించవు.

తాత్పర్యము:

యోగి తన వేషధారణతో ఇతరుల గౌరవాన్ని కోరకూడదు. అవమానకరంగా కనిపించినా పర్వాలేదు. వంట పూర్తయి, పొగ ఆగిపోయి, అందరూ భోజనాలు ముగించి విస్తళ్లు కూడా ఎత్తివేసిన సమయంలోనే భిక్షాటనకు వెళ్ళాలి. అంతే తప్ప, వంట జరుగుతున్నప్పుడు లేదా మొహమాటానికి పోయి సమృద్ధిగా ఉన్నప్పుడు వెళ్ళడం శాస్త్రసమ్మతం కాదు.

విశేషములు:

ఇతరులకు ఇబ్బంది కలగకుండా, వారి భోజనానంతరం మిగిలిన దానిని స్వీకరించడం యోగి లక్షణం.

---

180వ పద్యము

ఉ. ఆవిధి యోగి గేస్తుల గృహంబులు శ్రోత్రియులిండ్లు శీలియా

యావర గేహసీమలుమహాత్ములు దాంతులు శ్రద్ధధానులౌ

భూవిబుధు ల్వసించు నెలవుల్ గొని భిక్షకు జొచ్చు టుత్తమం

బేవిధివారియం దయిన నెత్తెడు వృత్తి జఘన్య ధన్యుఁడా!

ప్రతిపదార్థము:

ధన్యుఁడా! = ఓ పుణ్యాత్ముడా (అలర్కుడా), ఆ+విధిన్ = ఆ విధముగా, యోగి = సాధకుడు, గేస్తుల = గృహస్థుల, గృహంబులు = ఇండ్లు, శ్రోత్రియుల+ఇండ్లు = వేదవేత్తల ఇండ్లు, శీలి = మంచి ప్రవర్తన గల, యాయావర = యాయావర వృత్తి చేయువారి (యాచించెడి వారి), గేహ+సీమలు = ఇంటి పరిసరములు, మహాత్ములు = గొప్పవారు, దాంతులు = ఇంద్రియ నిగ్రహము గలవారు, శ్రద్ధధానులు+ఔ = శ్రద్ధ గలవారైన, భూవిబుధులు = బ్రాహ్మణులు, వసించు = నివసించు, నెలవుల్ = ప్రదేశములు, కొని = చూసుకొని, భిక్షకున్ = భిక్షాటన కొరకు, చొచ్చుట = వెళ్ళుట, ఉత్తమంబు = శ్రేష్ఠము, ఏ+విధి+వారి+అందు+అయినన్ = ఏ రకమైన వారి వద్దకైనా, ఎత్తెడు+వృత్తి = యాచించుట, జఘన్యము = అధమము.

తాత్పర్యము:

యోగసాధకుడు సద్గుణవంతులైన గృహస్థులు, వేదవేత్తలు, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలవారు మరియు శ్రద్ధావంతులైన పుణ్యాత్ముల ఇళ్ళకు మాత్రమే భిక్ష కోసం వెళ్ళాలి. ఇది ఉత్తమమైన పద్ధతి. అలా కాకుండా విచక్షణ లేకుండా ఎవరి దగ్గర పడితే వారి దగ్గర యాచించడం అత్యంత అధమమైన పని.

విశేషములు:

ఆహార శుద్ధిని బట్టి చిత్త శుద్ధి ఉంటుందని, అందుకే యోగి పవిత్రమైన వారి ఇళ్ళలోనే భిక్ష స్వీకరించాలని ఇక్కడ బోధించబడింది.

 

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని అలర్కునకు దత్తాత్రేయుడు చేసిన యోగ బోధకు సంబంధించిన పద్యాలకు ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషములు

---

పద్యము 181

సీ. పాలొ? యావకమొ? యవాగువో? తక్రమో?

పరిపక్వ ఫల మూల పత్రకములో?

పిండియో? నూఁకలో? విహిత సిద్ధికరమ్ము

లాహారములు యోగి కనుదినమ్ము

సతిసమాహితమతి యై మాటలాడక

యంబువు లొకసారి ప్రాశనించి

ప్రాణమ్మునకును నపానమ్మునకు సమా

నమున కుదానమ్మునకును వరుస

వ్యాన పంచమముగ హోమ మాచరించి

వేరువేరఁ బ్రాణాయామ విధికిఁ గూర్చి

యిచ్చమెయి శేషమును దీని యేకవార

ముదకము ద్రావి వార్చి హృదోక మంటు.

ప్రతిపదార్థము:

పాలు+ఓ = పాలు గాని, యావకము+ఓ = బార్లి గంజి గాని, యవాగును+ఓ = జావ గాని, తక్రము+ఓ = మజ్జిగ గాని, పరిపక్వ = బాగుగా పండిన, ఫల = పండ్లు, మూల = గడ్డలు, పత్రకము+లు+ఓ = ఆకులు గాని, పిండి+ఓ = పిండి గాని, నూకలు+ఓ = బియ్యపు నూకలు గాని, అనుదినమ్ము = ప్రతిరోజు, యోగికి = యోగ సాధన చేసేవానికి, విహిత = శాస్త్రముచే విధింపబడిన, సిద్ధి+కరమ్ములు = యోగసిద్ధిని కలిగించే, ఆహారములు = భోజన పదార్థములు, సతిసమాహితమతి+ఐ = మిక్కిలి ఏకాగ్రత కలిగిన బుద్ధి కలవాడై, మాటలాడక = మౌనముగా, అంబువులు = నీటిని, ఒకసారి = ఒక్క పర్యాయము, ప్రాశనించి = ఆచమనము చేసి, ప్రాణమ్మునకును = ప్రాణ వాయువునకు, అపానమ్మునకు = అపాన వాయువునకు, సమానమునకు = సమాన వాయువునకు, ఉదానమ్మునకును = ఉదాన వాయువునకు, వరుస = క్రమముగా, వ్యాన = వ్యాన వాయువు, పంచమముగ = ఐదవదిగా, హోమము = ప్రాణాగ్ని హోత్రమును, ఆచరించి = చేసి, వేరువేర = విడివిడిగా, ప్రాణాయామ = ప్రాణాయామము యొక్క, విధికిన్ = పద్ధతికి, కూర్చి = సమకూర్చి, ఇచ్చమెయి = ఇష్టముతో, శేషమును = మిగిలిన ఆహారమును, తిని = భుజించి, ఏకవారము = ఒక్కసారి మాత్రమే, ఉదకము = నీరు, త్రావి = తాగి, వార్చి = శుద్ధి చేసుకొని, హృత్+ఓకము = హృదయమనే గృహమున ఉన్న పరమాత్మను, అంటు = ధ్యానించుము.

తాత్పర్యము:

యోగి అయినవాడు పాలు, బార్లి గంజి, జావ, మజ్జిగ, పండ్లు, గడ్డలు, ఆకులు, పిండి లేదా నూకలు వంటి సాత్విక ఆహారాలను నియమితంగా తీసుకోవాలి. భోజన సమయంలో మౌనంగా, ఏకాగ్రతతో ఉండి, ముందుగా ఆచమనం చేయాలి. ఆపై ప్రాణ, అపాన, సమాన, ఉదాన, వ్యానము అనే ఐదు వాయువులకు క్రమంగా ఆహారాన్ని ఆహుతిగా సమర్పించి (ప్రాణాగ్ని హోత్రం), మిగిలిన అన్నాన్ని భుజించాలి. చివరగా నీటిని తాగి, శుద్ధి చేసుకుని హృదయస్థుడైన దైవాన్ని స్మరించాలి.

విశేషములు:

యోగికి ఆహార నియమము మరియు భుజించే పద్ధతి చాలా ముఖ్యము. మితాహారము మరియు సాత్విక ఆహారము యోగ సిద్ధికి ప్రాణాధారమని ఇక్కడ తెలుపబడింది.

---

పద్యము 182

గీ. వ్రతము లివి యైదు యోగికి బ్రహ్మచర్య

మఖిల సంత్యాగ మస్తేయ మటు లలాభ

మిన్నిఁటికి నెక్కుడైన దహింస యరయఁ

బంచమి బ్రమాదముననేనిఁ బాయరాదు.

ప్రతిపదార్థము:

యోగికి = యోగ సాధకునికి, వ్రతములు = ఆచరించవలసిన యమములు, ఇవి = ఈ క్రింద చెప్పబడినవి, ఐదు = ఐదు రకములు, బ్రహ్మచర్యము = ఇంద్రియ నిగ్రహము, అఖిల = సమస్తమైన వస్తువుల, సంత్యాగము = పరిత్యాగము (అపరిగ్రహము), అస్తేయము = దొంగతనము చేయకుండుట, అటులు = అట్లే, అలాభము = దొరికిన దానితో తృప్తి చెందుట (లోభము లేకపోవుట), అరయ = విచారించగా, ఇన్నిటికిన్ = వీటన్నింటికంటే, ఎక్కువ+ఐనది = గొప్పదైనది, అహింస = ప్రాణి హింస చేయకుండుట, పంచమి = ఐదవదైన ఈ అహింసను, ప్రమాదమునన్+ఏని = పొరపాటున కూడా, పాయరాదు = విడవకూడదు.

తాత్పర్యము:

యోగికి ఐదు ముఖ్యమైన వ్రతాలు ఉన్నాయి. అవి: 1. బ్రహ్మచర్యము, 2. సర్వసంగ పరిత్యాగము, 3. అస్తేయము (దొంగతనము చేయకుండుట), 4. అపరిగ్రహము (లాభాపేక్ష లేకపోవుట), 5. అహింస. ఈ ఐదింటిలో అహింస అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది. దీనిని పొరపాటున కూడా అతిక్రమించకూడదు.

విశేషములు:

పాతంజల యోగ సూత్రాలలో చెప్పబడిన 'యమము'లను ఇక్కడ వ్రతములుగా పేర్కొన్నారు. అహింస పరమో ధర్మః అన్నట్లుగా, యోగ సాధనలో అహింసకు పెద్దపీట వేయబడింది.

---

పద్యము 183

క. నిత్య స్వాధ్యాయము క్రో

ధ త్యాగము శౌచముగురు తత్పర భావం

బత్యాహారము మానుట

యాత్యంతిక నియమము లిని యైదు నతనికిన్!

ప్రతిపదార్థము:

అతనికిన్ = ఆ యోగికి, నిత్య = ప్రతిరోజు, స్వాధ్యాయము = వేదశాస్త్ర పఠనము, క్రోధ = కోపమును, త్యాగము = వదిలివేయుట, శౌచము = అంతర్బాహ్య శుద్ధి, గురు = గురువు నందు, తత్పర = ఆసక్తి కలిగిన, భావంబు = మనస్సు కలిగి ఉండుట, అత్యాహారము = అమితముగా భుజించుటను, మానుట = వదిలివేయుట, ఇవి = ఇవి, ఐదును = ఐదు కూడా, ఆత్యంతిక = ప్రధానమైన, నియమములు = నియమములు.

తాత్పర్యము:

యోగి పాటించవలసిన ఐదు నియమాలు ఇవి: 1. నిత్యం శాస్త్ర పఠనం చేయడం, 2. కోపాన్ని విడనాడటం, 3. శుచిగా ఉండటం, 4. గురువు పట్ల భక్తి శ్రద్ధలు కలిగి ఉండటం, 5. అతిగా తినడం మానుకోవడం.

విశేషములు:

యోగాభ్యాసంలో యమములతో పాటు నియమములు కూడా అంతే ముఖ్యం. ఇక్కడ క్రోధ త్యాగము మరియు గురు భక్తిని నియమములుగా విశేషంగా పేర్కొన్నారు.

---

పద్యము 184

ఉ. జ్ఞానము సేకరించుఁ గృతిసాధన మంచును సారభూతమున్

జ్ఞానబహుత్వ చింతనము జ్ఞానికి యోగపథాంతరాయమౌ

దీని నెఱింగితిన్ మఱియు దీని నెఱింగెదనంచు నర్థితోఁ

దాను సహస్రకల్పములు తారటలాడిన జ్ఞేయమబ్బునే?

ప్రతిపదార్థము:

కృతి = మోక్షసాధనకై చేయు పనికి, సాధనము = పనిముట్టు, అంచును = అని భావించి, సారభూతమున్ = సారాంశమైన, జ్ఞానము = తెలివిని, సేకరించున్ = సంపాదించుకోవాలి, జ్ఞాన = శాస్త్ర జ్ఞానము యొక్క, బహుత్వ = అధికమును గురించి, చింతనము = ఆలోచించుట, జ్ఞానికి = సాధకుడికి, యోగ = యోగము అనే, పథ = మార్గమునకు, అంతరాయము+ఔ = ఆటంకము అవుతుంది, దీనిన్ = ఈ విషయమును, ఎఱింగితిన్ = తెలుసుకున్నాను, మఱియు = ఇంకను, దీనిన్ = దీనిని కూడా, ఎఱింగెదన్ = తెలుసుకుంటాను, అంచున్ = అంటూ, అర్థితోన్ = కోరికతో, తాను = ఆ సాధకుడు, సహస్ర = వేల కొలది, కల్పములు = కల్పముల కాలము, తారటలాడినన్ = తిరుగులాడినా (ప్రయత్నించినా), జ్ఞేయము = తెలుసుకోవలసిన పరబ్రహ్మము, అబ్బునే = లభిస్తుందా? (లభించదు).

తాత్పర్యము:

మోక్షానికి అవసరమైన సారభూతమైన జ్ఞానాన్ని మాత్రమే గ్రహించాలి. అది వదిలేసి, లెక్కలేనన్ని శాస్త్రాలను చదువుతూ, "ఇది తెలుసుకున్నాను, ఇంకా అది తెలుసుకోవాలి" అని పాండిత్యం కోసం వెర్రిగా ప్రాకులాడటం యోగ మార్గానికి ఆటంకం కలిగిస్తుంది. అలా ఎన్ని వేల కల్పాల పాటు శాస్త్ర చర్చలు చేసినా, అసలైన పరబ్రహ్మ తత్త్వం అవగతం కాదు.

విశేషములు:

గ్రంథ పఠనం కేవలం మార్గదర్శనం కోసమే ఉండాలి. కేవలం అక్షర జ్ఞానం లేదా పాండిత్యం మోక్షాన్ని ఇవ్వదు, అనుభవ జ్ఞానమే ముఖ్యం.

---

పద్యము 185

ఉ. ఏరు నెఱుంగకున్న వన మిల్లు కుభృద్గుహ యిట్టిచోట్ల నా

హార లఘుత్వ మింద్రియ జయంబపసంగత యక్రుథత్వ మా

చారము నిత్యయుక్తతయ సంశయ భావము వూని తా మతి

ద్వారము లార మూసి చను ధ్యానమునందు మనం బమర్పఁగాన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఏరును = ఎవ్వరు కూడా, ఎఱుంగకున్న = తెలియని, వనము = అడవి, ఇల్లు = విజనమైన గృహము, కుభృత్+గుహ = పర్వత గుహ, ఇట్టి = ఇటువంటి, చోట్లన్ = ప్రదేశములలో, ఆహార = తిండి, లఘుత్వము = తక్కువగా ఉండుట, ఇంద్రియ = జ్ఞానేంద్రియ కర్మేంద్రియముల, జయంబు = అదుపులో ఉంచుకొనుట, అపసంగత = సాంగత్యము లేకపోవుట, అక్రుథత్వము = కోపము లేకుండుట, ఆచారము = సదాచారము, నిత్య = ఎల్లప్పుడు, యుక్తతయే = భగవంతునితో కూడి ఉండుటయే, సంశయ = సందేహము లేని, భావము = నిశ్చయమును, పూని = వహించి, తాన్ = ఆ యోగి, మతి = బుద్ధితో, ద్వారములు = ఇంద్రియ రంధ్రములు, ఆరన్ = ఆరింటిని, మూసి = నియంత్రించి, మనంబు = మనస్సును, ధ్యానమునందు = ధ్యానము నందు, అమర్పగాన్ = నిలుపవలెను, చనున్ = అదియే తగిన పద్ధతి.

తాత్పర్యము:

ఎవ్వరూ లేని అడవిలోనో, ఏకాంత గృహంలోనో లేదా పర్వత గుహల్లోనో యోగి నివసించాలి. అక్కడ మితాహారం తీసుకుంటూ, ఇంద్రియాలను జయించి, జన సాంగత్యం లేకుండా, కోపం దరిచేరనీయకుండా ఉండాలి. ఎల్లప్పుడూ పరమాత్మ చింతనలో ఉంటూ, బుద్ధి ద్వారా ఇంద్రియ ద్వారాలను మూసివేసి, ఏకాగ్రతతో మనస్సును ధ్యానంలో లగ్నం చేయాలి.

విశేషములు:

ధ్యాన యోగానికి అనువైన ప్రదేశము మరియు ఆ సమయంలో ఉండవలసిన మానసిక, శారీరక స్థితిని ఈ పద్యం

పద్యము 186

దండములు మూడు మానస

దండ వచోదండ కర్మదండము లనఁగా

నుండిన నియతిని బుధులు త్రి

దండిమహాయతి యటం డ్రుదారమనీషా!

ప్రతిపదార్థం:

ఉదారమనీషా = గొప్పదైన బుద్ధి కలవాడా (ఓ అలర్క!), మానసదండ = మనస్సును నిగ్రహించుట, వచోదండ = వాక్కును నిగ్రహించుట, కర్మదండములు + అనగా = శరీరముతో చేసే పనులను నిగ్రహించుట అని, మూడు = మూడు రకములైన, దండములు = శిక్షణలు/నిగ్రహములు, నియతిని = నియమముతో, ఉండినన్ = కలిగియున్నచో, బుధులు = పండితులు, త్రిదండి + మహాయతి = త్రిదండి అని పిలవబడే గొప్ప యతి, అటండ్రు = అని అంటారు.

తాత్పర్యం:

ఓ గొప్ప బుద్ధిమంతుడవైన అలర్క మహారాజా! మనో నిగ్రహము, వాక్ నిగ్రహము మరియు కర్మ నిగ్రహము అనే మూడు రకములైన దండములను (నియమములను) ఎవడు నిరంతరం పాటిస్తాడో, అట్టివానిని పండితులు "త్రిదండి" అని, గొప్ప యతి అని పిలుస్తారు.

విశేషాలు:

కేవలం చేతిలో మూడు కర్రల దండమును ధరించినంత మాత్రాన త్రిదండి కాదని, మనోవాక్కాయ కర్మల యందు నిగ్రహం కలిగి ఉండటమే నిజమైన యోగ లక్షణమని ఇక్కడ వివరించబడింది.

---

పద్యము 187

సర్వ మెవనికి నీ సదసజ్జగమ్ము

స్వాత్మమయ మరియ గుణమయములు గొనము

లట్టివానికి నేది ప్రియం బనంగ

నప్రియం బన నేది నృపా! తలఁపుము.

ప్రతిపదార్థం:

నృపా = ఓ రాజా!, ఈ + సదసత్ + జగమ్ము = సత్తు (ఉన్నది), అసత్తు (లేనిది) అయిన ఈ ప్రపంచము, సర్వము = అంతా, ఎవనికి = ఏ యోగికి, స్వ + ఆత్మమయము = తన ఆత్మ స్వరూపమే అని, అరియ = తెలియబడునో, గొనములు = గుణములు (సత్వ రజస్తమో గుణములు), గుణమయములు = ఆయా ప్రకృతి గుణములకు సంబంధించినవే అని గ్రహించునో, అట్టివానికి = అటువంటి జ్ఞానికి, ప్రియంబు + అనంగన్ = ఇష్టమైనది అని గాని, అప్రియంబు + అనన్ = అనిష్టమైనది అని గాని, ఏది = ఏముంటుంది?, తలఁపుము = ఆలోచించుము.

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! ఈ కనబడే సదసత్ ప్రపంచమంతా తన ఆత్మ స్వరూపమే అని భావించే యోగికి, లోకంలోని గుణాలన్నీ ప్రకృతి సంబంధమైనవే అని తెలిసిన జ్ఞానికి ఇష్టమని గాని, అయిష్టమని గాని వేరుగా ఏముంటాయి? అన్నీ సమముగా ఇంద్రియాతీతముగా కనిపిస్తాయి.

విశేషాలు:

ద్వంద్వాతీత స్థితిని ఇక్కడ దత్తాత్రేయ స్వామి బోధిస్తున్నారు. అంతా ఆత్మమయమని తెలిసినప్పుడు రాగద్వేషాలకు తావుండదు.

---

పద్యము 188

అతిశుద్ధం బగు బుద్ధి గల్గి సమలో

ష్టాష్టాపదుం డై సమాహితుఁడై భూత

వితానమం దెపుడుఁ తన్నే కాంచు నయ్యోగి శా

శ్వత మత్యుత్తమ మవ్యయమ్ము నగు నాస్థానంబునం

బొంది సంతతసౌఖ్యాత్మకుఁ డౌ జనింపఁ డింక నెన్నండు నరేంద్రోత్తమా!

ప్రతిపదార్థం:

నరేంద్ర + ఉత్తమా = ఓ రాజా!, అతిశుద్ధంబు + అగు = మిక్కిలి పవిత్రమైన, బుద్ధిన్ + కల్గి = బుద్ధిని కలిగి, సమ + లోష్ట + అష్టాపదుండు + ఐ = మట్టిగడ్డను, బంగారాన్ని సమానముగా చూసేవాడై, సమాహితుడు + ఐ = ఏకాగ్రత గలవాడై, భూత + వితానమందు = ప్రాణుల సమూహము నందు, ఎపుడున్ = సర్వకాలములందు, తన్నే = తన ఆత్మనే, కాంచు = దర్శించే, ఆ + యోగి = ఆ యోగీశ్వరుడు, శాశ్వతము = శాశ్వతమైనది, అతి + ఉత్తమము = మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైనది, అవ్యయమ్మును + అగు = నాశనము లేనిది అయిన, ఆ + స్థానంబునన్ = ఆ పరమపదమును, పొంది = చేరి, సంతత + సౌఖ్య + ఆత్మకుడు + అవున్ = నిరంతరము సుఖ స్వరూపుడు అవుతాడు, ఇంకన్ = ఇకమీదట, ఎన్నండున్ = ఎన్నటికీ, జనింపడు = పుట్టడు.

తాత్పర్యం:

ఓ ఉత్తమ రాజవరేణ్యా! పరిశుద్ధమైన బుద్ధి కలిగి, మట్టిని బంగారాన్ని సమముగా చూస్తూ, సర్వ ప్రాణుల యందు తన ఆత్మనే దర్శించే యోగి శాశ్వతమైన, నాశనం లేని పరమపదాన్ని పొందుతాడు. అతడు నిరంతర ఆనందాన్ని అనుభవిస్తూ మళ్ళీ ఈ సంసారంలో జన్మించడు.

విశేషాలు:

ముక్తి మార్గానికి కావలసిన సమత్వ బుద్ధి మరియు ఆత్మ దర్శనము గురించి ఇందులో విపులీకరించబడింది.

---

పద్యము 189

వేదములకన్న మేలు యాగాదీకృతులు

వానికన్నను జాప్య మద్దానికన్న

జ్ఞాన మంతకు ధ్యాన మాసంగర హిత

మధిక మది కల్గెనా? శాశ్వతాత్మసిద్ధి.

ప్రతిపదార్థం:

వేదములకన్న = వేద పఠనము కంటే, యాగ + ఆది + కృతులు = యజ్ఞ యాగాది క్రతువులు, మేలు = శ్రేష్ఠము, వానికన్నను = ఆ యజ్ఞముల కంటే, జాప్యము = జపము, మేలు, ఆ + దానికన్న = ఆ జపము కంటే, జ్ఞానము = శాస్త్ర జ్ఞానము, మేలు, అంతకు = ఆ జ్ఞానము కంటే, ఆసంగ + రహితము = ఆసక్తి లేని (నిష్కామ), ధ్యానము = ధ్యానము, అధికము = గొప్పది, అది + కల్గెనా = అటువంటి ధ్యానము లభించినచో, శాశ్వత + ఆత్మసిద్ధి = శాశ్వతమైన ఆత్మ సాక్షాత్కారము కలుగును.

తాత్పర్యం:

వేదములను చదవడం కంటే యజ్ఞాలు చేయడం గొప్పది. యజ్ఞాల కంటే జపం గొప్పది. జపం కంటే జ్ఞానం గొప్పది. ఆ జ్ఞానం కంటే కూడా ఎటువంటి కోరికలు లేని ఏకాగ్ర ధ్యానం అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది. అట్టి ధ్యానం సిద్ధిస్తే శాశ్వతమైన ఆత్మ సాక్షాత్కారం లభిస్తుంది.

విశేషాలు:

సాధనలో మెట్లు ఎలా ఉంటాయో ఇక్కడ క్రమ పద్ధతిలో చెప్పబడింది. అన్నిటికంటే ధ్యానమే పరమావధిగా సూచించబడింది.

---

పద్యము 190

ఏకాంతి యై జితేంద్రియుఁడై కడు శుచియై ప్రసాది యై బ్రహ్మమయుం

డై కై కొనునది యోగం బేకమతి నతండు ముక్తి నెనయుం దానన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఏకాంతి + ఐ = ఏకాంతమును కోరువాడై, జిత + ఇంద్రియుడు + ఐ = ఇంద్రియములను జయించినవాడై, కడు + శుచి + ఐ = మిక్కిలి పరిశుద్ధుడై, ప్రసాది + ఐ = ప్రసన్నమైన చిత్తము గలవాడై, బ్రహ్మమయుండు + ఐ = బ్రహ్మ భావనతో నిండినవాడై, యోగంబు = యోగమును, కైకొనునది = స్వీకరించాలి, అతండు = ఆ సాధకుడు, ఏకమతిన్ = ఏకాగ్ర బుద్ధితో, తానన్ = దాని ద్వారా (ఆ యోగము ద్వారా), ముక్తిన్ = మోక్షమును, నెనయున్ = పొందుతాడు.

తాత్పర్యం:

యోగమును అభ్యసించేవాడు ఏకాంత నివాసిగా, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలవాడుగా, బాహ్య అభ్యంతర శుద్ధి కలవాడుగా ఉండాలి. ప్రసన్నమైన మనస్సుతో, అంతా బ్రహ్మమయమనే భావనతో యోగాభ్యాసం చేస్తే తప్పక ముక్తి లభిస్తుంది.

విశేషాలు:

యోగ సాధన చేసేటప్పుడు సాధకుడు అలవరచుకోవలసిన మానసిక మరియు శారీరక స్థితిగతులను ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

---

పద్యము 191

ఇమ్మెయి యోగి నెన్నటికి నెవ్వనికిం గదలింప శక్యమా

సమ్ముఖమందు విశ్వము దెసం గల పాదశిరో భుజాదికాం

డ గమ్ములు వానివే యని యఖండుని విష్ణుని నెన్ని తన్నుఁ ద

త్వమ్మునఁ నొందఁ జేయఁ ప్రణవమ్ము జపింపవలె స్వధాని యై.

ప్రతిపదార్థం:

ఇమ్మెయి = ఈ విధముగా ఉన్న, యోగిన్ = యోగిని, ఎన్నటికిన్ = ఎప్పటికైనా, ఎవ్వనికిన్ = ఎవరికైనా, కదలింపన్ = చలింపజేయుట, శక్యమా = సాధ్యమా?, సమ్ముఖమందు = తన ఎదుట ఉన్న, విశ్వము + దెసన్ + కల = ప్రపంచమునందు ఉన్న, పాద + శిరః + భుజ + ఆది + కాండగమ్ములు = పాదములు, తలలు, భుజములు మొదలైన అవయవ సమూహములన్నీ, వానివే = ఆ పరమాత్మవే, అని = అని భావించి, అఖండుని = విభజన లేనివాడైన, విష్ణునిన్ = శ్రీమహావిష్ణువును, ఎన్ని = స్మరించి, తన్నున్ = తనను, తత్త్వమునన్ = పరమాత్మ తత్త్వమునందు, ఒందన్ + చేయన్ = లీనమగునట్లు చేయుటకు, స్వధాని + ఐ = ఏకాగ్రత గలవాడై, ప్రణవమ్ము = ఓంకారమును, జపింపవలెన్ = జపించవలెను.

తాత్పర్యం:

ఇటువంటి యోగిని ఎవరూ చలింపజేయలేరు. ఈ విశ్వమంతటా కనిపిస్తున్న సమస్త పాదాలు, శిరస్సులు, భుజాలు అన్నీ ఆ అఖండ విష్ణు స్వరూపానివే అని భావించాలి. తనను తాను ఆ పరమాత్మ తత్త్వంలో విలీనం చేసుకోవడానికి ఏకాగ్రతతో ఓంకారమును (ప్రణవమును) జపించాలి.

విశేషాలు:

సర్వమూ విష్ణుమయమని భావించే 'విశ్వరూప' దర్శన భావన మరియు ప్రణవ జపం యొక్క ప్రాముఖ్యత ఇక్కడ వివరించబడింది.

వివరిస్తుంది.

192వ పద్యం

పద్యం:

ప్రణవస్వరూపంబు విను మకారోకార

ములు మకారము వర్ణము లవి మూఁడు

సత్వ రాజస తామసత్వ విద్యోతక

మాత్రలు గల దర్ధ మాత్ర యందు

నిర్గుణ యోగివిజ్ఞేయ గాంధారి, గాం

ధారస్వరాశ్రయత్వకృతసంజ్ఞ

పలికి విడువ మూర్ధభాగమునఁ బిపీలి

కాగతి స్పర్శలక్ష్య మగుఁ జువ్వె

యుచ్చరింపఁబడిన యోంకార మెట్లు మూ

ర్ధమునఁ బాఱు నక్షరస్వరూప

మట్లు యోగి సెందు నది ధను వాత్మ శ

రమ్ము వేథ్య మరయ బ్రహ్మ మెఱుఁగు.

ప్రతిపదార్థం:

ప్రణవ+స్వరూపంబు = ఓంకారము యొక్క స్వభావమును, వినుము = ఆలకించుము, అకార+ఉకారములు = 'అ' కారము మరియు 'ఉ' కారము, మకారము = 'మ' కారము, అవి = ఆ, వర్ణములు = అక్షరములు, మూఁడు = మూడు, సత్వ + రాజస + తామసత్వ = సత్వ గుణము రజో గుణము మరియు తమో గుణములను, విద్యోతక = ప్రకాశింపజేయునవి (తెలుపునవి), మాత్రలు = మాత్రలు, కలదు = ఉన్నది, అర్ధ + మాత్ర + అందు = అర్ధమాత్ర యందు, నిర్గుణ = గుణరహితమైనది, యోగి + విజ్ఞేయ = యోగులచే తెలియదగినది, గాంధారి = గాంధారి అను నాడి, గాంధార + స్వర + ఆశ్రయత్వ + కృత + సంజ్ఞ = గాంధార స్వరమును ఆశ్రయించి చేయబడిన సంకేతము కలది, పలికి + విడువ = ఉచ్చరించి వదలగా, మూర్ధ + భాగమునన్ = తల పైభాగమున, పిపీలికా + గతి = చీమ నడక వంటి చలనముతో, స్పర్శ + లక్ష్యము = స్పర్శా జ్ఞానమునకు గోచరము, అగున్ + చువ్వె = అవుతుంది సుమా, ఉచ్చరింపఁబడిన = పలుకబడిన, ఓంకారము = ఓంకారము, ఎట్లు = ఏ విధముగా, మూర్ధమునన్ = శిరస్సు నందు, పాఱున్ = ప్రవహించునో (వెళ్ళునో), అక్షర + స్వరూపము = ఆ అక్షర స్వరూపమును, అట్లు = ఆ రీతిగా, యోగి = యోగ సాధకుడు, చెందున్ = పొందును, అది = ఆ ప్రణవము, ధనువు = విల్లు, ఆత్మ = జీవాత్మ, శరమ్ము = బాణము, వేథ్యము = కొట్టవలసిన లక్ష్యము, అరయన్ = విచారించగా, బ్రహ్మము = పరబ్రహ్మము, ఎఱుఁగు = తెలుసుకొనుము.

తాత్పర్యం:

ఓ అలర్కా! ప్రణవ స్వరూపాన్ని వినుము. అకారము, ఉకారము, మకారము అనే మూడు వర్ణాలు సత్వ, రజో, తమో గుణాలకు ప్రతీకలు. వీటికి పైన అర్ధమాత్ర ఉంటుంది. ఇది నిర్గుణమైనది మరియు యోగులకే తెలియదగినది. గాంధార స్వరముతో దీనిని ఉచ్చరించి వదిలినప్పుడు, తల పైభాగంలో చీమ నడక వంటి స్పర్శ కలుగుతుంది. ధనుస్సు వంటి ఓంకారంతో, బాణము వంటి ఆత్మను సంధించి, లక్ష్యమైన బ్రహ్మమును చేరాలని తెలుసుకో.

విశేషాలు:

ఇక్కడ ప్రణవమును ధనుస్సుతోను, ఆత్మను బాణముతోను, బ్రహ్మమును లక్ష్యముతోను పోల్చడం ద్వారా యోగ సాధనలోని ఏకాగ్రతను వివరించారు. దీనినే ముండకోపనిషత్తులోని 'ధనుర్హి ప్రణవః...' అనే మంత్రం ప్రతిపాదిస్తుంది.

---

193వ పద్యం

పద్యం:

ముగురు మూర్తులు ముల్లోకములు గొనములు

మూఁడు మూఁడు విష్ణుక్రమము లనలములు

మూఁడు వేదమ్ము లవి మూఁడు మూఁడు మాత్ర

లర్ధమాత్ర పరమ్ము మనో విషయము.

ప్రతిపదార్థం:

ముగురు + మూర్తులు = త్రిమూర్తులు (బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరులు), ముల్లోకములు = మూడు లోకములు (భూ భువః సువర్లోకములు), గొనములు = గుణములు (సత్వ రజస్తమో గుణములు), మూఁడు = మూడు, మూఁడు + విష్ణు + క్రమములు = మూడు విష్ణు పాదములు (త్రిక్రమములు), అనలములు = అగ్నులు (గార్హపత్య ఆహవనీయ దక్షిణ అగ్నులు), మూఁడు = మూడు, వేదమ్ములు = వేదములు (ఋక్ యజుస్ సామ వేదములు), అవి = అవి, మూఁడు = మూడు, మూఁడు + మాత్రలు = అకార ఉకార మకారము లనెడి మూడు మాత్రలు, అర్ధమాత్ర = అర్ధమాత్ర, పరమ్ము = శ్రేష్ఠమైనది, మనో + విషయము = మనస్సునకు సంబంధించిన (ధ్యాన గమ్యమైన) విషయము.

తాత్పర్యం:

త్రిమూర్తులు, ముల్లోకాలు, త్రిగుణాలు, మూడు విష్ణు పాదాలు, త్రేతాగ్నులు, మూడు వేదాలు - ఇవన్నీ ప్రణవంలోని మూడు మాత్రల స్వరూపమే. వీటన్నిటికీ పైన ఉండే అర్ధమాత్ర అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది మరియు మనస్సుతో ధ్యానించదగినది.

విశేషాలు:

సమస్త సృష్టిలోని త్రివిధ విభాగాలన్నీ ఓంకారంలోని అ, ఉ, మ కారాలలోనే ఇమిడి ఉన్నాయని ఈ పద్యం నిరూపిస్తోంది.

194వ పద్యం

పద్యం:

భూర్లోక మకారమ్ము భువర్లోక ముకార మది మవర్ణం బరయన్

స్వర్లోకము సవ్యంజన మిర్ల కవలి వెలుఁగు తురం మిందు వెలుంగున్.

ప్రతిపదార్థం:

భూర్లోకము = భూలోకము, అకారమ్ము = అకారము, భువర్లోకము = భువర్లోకము, ఉకారము = ఉకారము, అది = అది, మవర్ణంబు = మకారము, అరయన్ = విచారించగా, స్వర్లోకము = స్వర్గలోకము, సవ్యంజనము = పొల్లుతో కూడినది, ఇర్ల + అవలి = చీకట్లకు ఆవలి (అజ్ఞానమునకు అతీతమైన), వెలుఁగు = ప్రకాశము, తురంము = తురీయము (నాలుగవ స్థితి), ఇందు = ఈ ప్రణవము నందు, వెలుంగున్ = ప్రకాశించును.

తాత్పర్యం:

అకారం భూలోకము, ఉకారం భువర్లోకము, మకారం స్వర్లోకము. ఈ మూడు మాత్రలకూ అవతల అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టే నాలుగవ స్థితి (తురీయము) ప్రకాశిస్తూ ఉంటుంది.

విశేషాలు:

స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలకు అతీతమైన తురీయ స్థితిని అర్ధమాత్రగా ఇక్కడ వర్ణించారు.

---

195వ పద్యం

పద్యం:

వ్యక్త ప్రథమమాత్ర యవ్యక్త రెండవు

నది తృతీయమాత్ర యనఁగఁజితియె

యర్ధమాత్ర పరమ నుగు పదంబందు రి

ట్లివియె యోగభూము లెఱుఁగవలయు.

ప్రతిపదార్థం:

వ్యక్త = వ్యక్తమైన (కనిపించే) ప్రపంచము, ప్రథమ + మాత్ర = మొదటి మాత్ర (అకారము), అవ్యక్త = కనబడని సూక్ష్మ ప్రపంచము, రెండవున్ = రెండవది (ఉకారము), అది = అది, తృతీయ + మాత్ర = మూడవ మాత్ర (మకారము), అనఁగన్ = అనగా, చితియె = జ్ఞాన స్వరూపమే, అర్ధమాత్ర = అర్ధమాత్ర, పరమనుగు = శ్రేష్ఠమైన, పదము + అందురు = స్థానము అని అంటారు, ఇట్లు = ఈ విధముగా, ఇవియె = ఇవే, యోగ + భూములు = యోగ భూమికలు, ఎఱుఁగవలయు = తెలుసుకోవాలి.

తాత్పర్యం:

మొదటి మాత్ర వ్యక్తమైనది, రెండవది అవ్యక్తమైనది, మూడవది జ్ఞాన స్వరూపమైనది. వీటికి పైన ఉండే అర్ధమాత్రను పరమపదము అంటారు. యోగ సాధనలో ఇవే ముఖ్యమైన భూమికలని గ్రహించుము.

విశేషాలు:

ప్రణవ ఉపాసన ద్వారా యోగి క్రమంగా స్థూల స్థితి నుండి పరమపదమైన అర్ధమాత్ర స్థితికి చేరుకుంటాడని ఇక్కడ బోధించబడింది.

 

196వ పద్యము

ఆ. హ్రస్వ మాదిమాత్ర యవలిది దీర్ఘమ్ము

ఫ్లుతసమాఖ్య నొప్పు మూడవునది

వాగగోచర మయి వఱలుఁ దురీయార్థ

మక్షరత స్ఫురించు నక్షర మది.

ప్రతిపదార్థము:

ఆదిమాత్ర = మొదటి మాత్ర, హ్రస్వము = హ్రస్వము (ఒక మాత్ర కాలము), అవలిది = దాని తరువాతది (రెండవ మాత్ర), దీర్ఘమ్ము = దీర్ఘము (రెండు మాత్రల కాలము), మూడవునది = మూడవ మాత్ర, ఫ్లుత+సమాఖ్యన్ = ఫ్లుతము అను పేరుతో, ఒప్పున్ = ప్రకాశించును, వాక్+అగోచరము = వాక్కుకు అందనట్టిది, అయి = అయ్యి, వఱలున్ = ఒప్పియుండునో, అది = ఆ, తురీయ+అర్థము = నాలుగవదైన అర్థము (తురీయావస్థ), అక్షరతన్ = అక్షర రూపముగా, స్ఫురించున్ = ప్రకాశించును, అక్షరము+అది = అదియే ఓంకారమను అక్షరము.

తాత్పర్యము:

ఓంకారమునందు మొదటి మాత్ర హ్రస్వము, రెండవది దీర్ఘము, మూడవది ఫ్లుతము అని పిలువబడును. వీటికి అతీతమై, వాక్కుకు అందకుండా ఉండే నాలుగవ స్థితియే తురీయము. ఆ అక్షరమే పరబ్రహ్మ స్వరూపమైన ఓంకారము.

విశేషాలు:

ప్రణవములోని అ-ఉ-మ కారములు మూడు మాత్రలు. వీటికి అతీతమైన అర్థమాత్రను తురీయ స్థితిగా యోగశాస్త్రము పేర్కొంటున్నది.

---

197వ పద్యము

క. ఓమనినంతన సదస

ద్భూమార్థము సంగృహీతము

నరుఁ డెఱిఁగి తత్సమర్థ్యముఁ

జింతించిన స్థేమాత్ము డగును సంసృతిభ్రమ ముడుగున్.

ప్రతిపదార్థము:

ఓమ్+అనినంతన = ఓం అని ఉచ్చరించినంతనే, సత్+అసత్ = ఉన్నది లేనిది (కార్యకారణములు), భూమ+అర్థము = అనంతమైన పరమాత్మ తత్త్వము, సంగృహీతము = గ్రహింపబడినది, నరుఁడు = మనుష్యుడు, ఎఱిఁగి = తెలుసుకొని, తత్+సామర్థ్యమున్ = ఆ ఓంకారము యొక్క శక్తిని, చింతించినన్ = ధ్యానించినచో, స్థేమ+ఆత్ముండు = స్థిరమైన చిత్తము కలవాడు, అగును = అగును, సంసృతి+భ్రమ = సంసారమనెడి భ్రాంతి, ఉడుగున్ = తొలగిపోవును.

తాత్పర్యము:

'ఓం' అనగానే సదసత్ రూపమైన ఈ సృష్టి అంతా అందులో నిక్షిప్తమై ఉన్నదని అర్థము. మానవుడు ఆ ప్రణవ సామర్థ్యాన్ని గుర్తించి ధ్యానిస్తే, నిశ్చలమైన బుద్ధిని పొంది సంసార భ్రాంతి నుండి ముక్తుడవుతాడు.

విశేషాలు:

ఓంకారము సర్వ వేదసారము మరియు మోక్షప్రదాయకము అని ఇక్కడ చెప్పబడినది.

---

198వ పద్యము

క. అక్షీణకర్మబంధుఁడు

స్వక్షైణ్య మరిష్టకలన భావించుచు మృ

త్యుక్షణమున నిది దలఁచు చు

పేక్షించును దనువు మరల నిల యోగి యగున్.

ప్రతిపదార్థము:

అక్షీణ+కర్మ+బంధుఁడు = నశింపని కర్మ బంధములు కలవాడు, స్వ+క్షైణ్యము = తన ఆయువు క్షీణించుటను, అరిష్ట+కలనన్ = అరిష్ట సూచనల ద్వారా, భావించుచున్ = గ్రహించుచు, మృత్యు+క్షణమునన్ = మరణ సమయమందు, ఇది = ఈ పరమాత్మ తత్త్వమును, తలఁచుచున్ = స్మరించుచు, తనువు = శరీరమును, ఉపేక్షించును = విడిచిపెట్టును, మరలన్ = తిరిగి, ఇలన్ = ఈ భూమిపై, యోగి = యోగీశ్వరుడు, అగున్ = అగును.

తాత్పర్యము:

కర్మ బంధములు పూర్తిగా తొలగని వాడు, తన మరణ కాలము సమీపించిందని అరిష్ట లక్షణాల ద్వారా తెలుసుకొని, ఆ చివరి క్షణంలో పరమాత్మను ధ్యానిస్తూ దేహాన్ని వదిలితే, అతడు తదుపరి జన్మలో గొప్ప యోగిగా జన్మిస్తాడు.

విశేషాలు:

మరణ కాలమందు భగవత్ చింతన ఎంతటి ఫలాన్నిస్తుందో, గీతలో చెప్పబడిన 'యం యం వాపి స్మరన్ భావం' అనే శ్లోక భావన ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

199వ పద్యము

ఆ. కాన సిద్ధయోగుఁ డైన నసిద్ధయో

గానుభవుఁడె యైన నరయవలయు

సంతతం బరిష్టసంతతి నుత్క్రాంతి

సమయమందుఁ జెడనిజాడ వడయ.

ప్రతిపదార్థము:

కాన = కావున, సిద్ధ+యోగుఁడు = యోగ సిద్ధి పొందినవాడు, ఐనన్ = అయినను, అసిద్ధ+యోగ+అనుభవుఁడు+ఎ = యోగ సిద్ధి లభించని అనుభవము కలవాడు, ఐనన్ = అయినను, ఉత్క్రాంతి+సమయము+అందున్ = ప్రాణము పోవు సమయమందు, చెడని+జాడ = చెక్కుచెదరని మోక్ష మార్గమును, వడయన్ = పొందుటకు, సంతతంబు = ఎల్లప్పుడు, అరిష్ట+సంతతిన్ = అరిష్టముల సమూహమును, అరయవలయున్ = కనిపెట్టి ఉండవలెను.

తాత్పర్యము:

సిద్ధుడైనా, సాధకుడైనా మరణ కాలంలో తన లక్ష్యం చెదరకుండా ఉండాలంటే, ఎల్లప్పుడూ అరిష్ట సూచనలను గమనిస్తూ జాగ్రత్తగా ఉండాలి.

విశేషాలు:

దేహ త్యాగ సమయమును ముందుగా గుర్తించడం వల్ల యోగి తన చిత్తాన్ని పరమాత్మపై లగ్నం చేయడానికి సిద్ధపడవచ్చును.

---

200వ పద్యము

సీ. శుక్రధ్రువసురాధ్వసోమాంకముల నరుం

ధతిఁ జూడ నొనరనితరమువారు

నపరశ్మిరవిబింబ మమ్మెయి నసల మం

శుచయానుబద్ధంబుఁ జూచువారు

రజతసువర్ణ మూత్రపురీషముల నేదే

గల మెలకువ నొండెఁ గ్రక్కువారుఁ

గాంచనాకారాగగంధర్వపురపిశా

చీప్రేతముఖము లీక్షించువాఁరు

బ్రదుకనై నవారు పండ్రెండు నెలలును

బడునొకండు నెలలు పది నెలలును

మాసనవక మిందు మఱి యొక్క క్షణమేనిఁ

బైన నిలువలేరు పార్థివేంద్ర!

ప్రతిపదార్థము:

పార్థివ+ఇంద్ర = ఓ రాజా!, శుక్ర = శుక్రుడిని, ధ్రువ = ధ్రువ నక్షత్రమును, సుర+అధ్వ = ఆకాశ గంగను, సోమ+అంకములన్ = చంద్రుని మచ్చను, అరుంధతిన్ = అరుంధతీ నక్షత్రమును, చూడన్+ఒనరని+తరము+వారు = చూడలేని స్థితిలో ఉన్నవారు, అప+రశ్మి+రవి+బింబము = కిరణములు లేని సూర్య బింబమును, అమ్మెయిన్ = ఆ విధముగా, అసలము = మంటలు లేని, అంశు+చయ+అనుబద్ధంబున్ = కిరణ సమూహముతో కూడిన అగ్నిని, చూచువారు = చూచువారు, రజత = వెండి, సువర్ణ = బంగారము వలె ఉండు, మూత్ర+పురీషములన్ = మూత్ర విసర్జనలను, ఏదేన్ = ఏదియేని, కలన్ = స్వప్నమందు, మెలకువన్+ఒండెన్ = లేదా మేల్కొన్నప్పుడు, క్రక్కువారున్ = వాంతి చేసుకొనువారు, కాంచన+ఆకార = బంగారు రంగులో ఉన్న, అగ = కొండలను, గంధర్వ+పుర = గంధర్వ నగరములను, పిశాచీ = పిశాచములను, ప్రేత+ముఖములు = ప్రేతముల ముఖములను, ఈక్షించువారు = చూచువారు, పండ్రెండు+నెలలును = 12 నెలలు, పదునొకండు+నెలలు = 11 నెలలు, పది+నెలలును = 10 నెలలు, మాస+నవకము = 9 నెలలు, ఇందున్ = ఇందులో, మఱి+ఒక్క+క్షణము+ఏనిన్ = ఇంకా ఒక్క క్షణమైనను, పైనన్ = ఆ పైన, నిలువలేరు = బ్రతుకలేరు.

తాత్పర్యము:

ఓ రాజా! శుక్రుడిని, ధ్రువుడిని, ఆకాశ గంగను, చంద్రుని మచ్చను, అరుంధతిని చూడలేకపోయినా; కిరణాలు లేని సూర్యుడిని చూసినా; వెండి, బంగారం వంటి రంగులలో మలమూత్రాలను వాంతి చేసుకున్నా; గంధర్వ నగరాలను, ప్రేతాలను చూసినా వారు పన్నెండు, పదకొండు, పది లేదా తొమ్మిది నెలల కంటే ఎక్కువ కాలం బ్రతకరు. ఇవన్నీ మృత్యువుకు సూచనలు (అరిష్టములు).

విశేషాలు:

ఆయువు ముగిసే ముందు శరీరంలో మరియు దృష్టిలో కలిగే మార్పులను యోగ శాస్త్రం ఇక్కడ వివరిస్తోంది.

పద్యం 201

సీ. బలిసి చిక్కుట చిక్కి బలియుట యొండె నౌ

ప్రకృతికి వెస మార్పు వడయువాఁడు

పాంసుకర్దమములఁ పదము పాదాగ్రమో

మడమలో ఖండమౌ మాడ్కివాఁడు

కాకోలగృధ్రకాకకపోతదుఃఖగ

క్రవ్యాదములు తల వ్రాలువాఁడు

పంచవర్షక కాకపంక్తుల నాహతుం

డౌ వాఁడు చాయ వే రైనవాఁడు

సభ్రరహితాభ్రమున మెఱుఁ గాంభ సేంద్ర

ధనువు గని దక్షిణపుదెసఁ దలరువాఁడు

నెనిమిదియు నేడు నారు నాల్గు నొక మూడు

మాసములమీఁద నొకనాఁడు మనఁగబోరు.

ప్రతిపదార్థం:

బలిసి = లావెక్కి, చిక్కుట = సన్నగిల్లుట, చిక్కి = సన్నగిల్లి, బలియుట + ఒండెన్ + ఔ = లావెక్కుట గాని జరగగా, ప్రకృతికి = తన స్వభావానికి, వెసన్ = వేగముగా, మార్పు + వడయువాడు = మార్పు పొందువాడు, పాంసు + కర్దమములన్ = ధూళి లేదా బురదలో, పదము = అడుగు, పాద + అగ్రమో = కాలి వేళ్ళ భాగమో, మడమలో = పాదము వెనుక భాగమో, ఖండము + ఔ = తెగిపడినట్లు (అసంపూర్ణముగా) కన్పించు, మాడ్కివాడు = విధము కలవాడు, కాకోల = నల్లని కాకి, గృధ్ర = గద్ద, కాక = కాకి, కపోత = పావురము, దుఃఖగ = గుడ్లగూబ వంటి పక్షులు, క్రవ్యాదములు = మాంసాహార పక్షులు, తలన్ = శిరస్సుపై, వ్రాలువాడు = వాలునట్టి వాడు, పంచవర్షక = ఐదేండ్ల వయసు గల, కాకపంక్తులన్ = కాకుల వరుసల చేత, ఆహతుండు + ఔ + వాడు = కొట్టబడు వాడు, చాయ = నీడ లేదా శరీర కాంతి, వేరు + ఐనవాడు = వికృతముగా మారిన వాడు, సభ్ర + రహిత + అభ్రమునన్ = మేఘములు లేని ఆకాశమునందు, మెఱుంగు = మెరుపును, ఆంభసేంద్ర + ధనువున్ = ఇంద్రధనుస్సును, కని = చూచి, దక్షిణపు + దెసన్ = దక్షిణ దిక్కునందు, తలరువాడు = భయపడువాడు, ఎనిమిదియున్ = ఎనిమిది, ఏడు = ఏడు, ఆరు = ఆరు, నాల్గున్ = నాలుగు, ఒక + మూడు = మూడు, మాసముల + మీదన్ = నెలల తర్వాత, ఒక + నాడున్ = ఒక్క రోజు కూడా, మనగబోరు = జీవించరు.

తాత్పర్యం:

హఠాత్తుగా లావెక్కినవాడు సన్నబడటం లేదా సన్నగా ఉన్నవాడు లావవటం వంటి మార్పులు ప్రకృతికి విరుద్ధంగా జరిగే వారు, ధూళిలో నడిచేటప్పుడు అడుగులు అసంపూర్ణంగా పడే వారు, తలపై మాంసాహార పక్షులు వాలే వారు, మేఘాలు లేని ఆకాశంలో మెరుపులను చూసి భయపడే వారు ఎనిమిది, ఏడు, ఆరు, నాలుగు లేదా మూడు నెలల కంటే ఎక్కువ కాలం బ్రతకరు.

విశేషాలు:

మరణ కాలం సమీపించినప్పుడు శరీరంలోను, ప్రకృతిలోను కలిగే అరిష్ట లక్షణాలను యోగశాస్త్రం పరంగా ఇక్కడ వివరించడమైనది. ఇవి మృత్యు సూచకాలు.

---

పద్యం 202

క. ఘృతతైలకృపీటాద

ర్శతలంబుల నాత్మతనువు చాయఁ గనమి ని

ర్గతమూర్ధం బది గనుటయు

మృతి నెలకుం గలుగఁ జేయు మెలపులు నృపతీ!

ప్రతిపదార్థం:

నృపతీ = ఓ రాజా!, ఘృత = నెయ్యి, తైల = నూనె, కృపీట = నీరు, ఆదర్శ + తలంబులన్ = అద్దము వంటి ఉపరితలాల యందు, ఆత్మ + తనువు = తన శరీరము యొక్క, చాయన్ = నీడను, కనమి = చూడలేకపోవుట, నిర్గత + మూర్ధంబు = తల లేని శరీరమును, అది = ఆ నీడను, కనుటయున్ = చూచుటయు, నెలకున్ = ఒక నెల రోజులలోపు, మృతిన్ = మరణమును, కలుగన్ + చేయు = కలిగిస్తాయి, మెలపులు = ఇవి గుర్తులు.

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! నెయ్యి, నూనె, నీరు లేదా అద్దంలో తన ప్రతిబింబాన్ని చూసుకున్నప్పుడు తల కనిపించకపోయినా, లేదా అసలు ప్రతిబింబమే కనిపించకపోయినా అట్టి వారు ఒక నెల రోజులలో మరణిస్తారు.

విశేషాలు:

జీవాత్మ శరీరమును వదిలి వెళ్ళే ముందు పంచభూతాల సాక్షిగా ప్రతిబింబం వికృతం చెందుతుందని ఈ పద్యం చెబుతోంది.

---

పద్యం 203

గీ. గాత్రమున మాంసశవమయగంధ మెవని

కర్ధమాసంబ జీవించు నట్టి యోగి

స్నాతుఁడును బీతుఁ డగుడు హృత్ స్థాన మెవని

కెండు పది దినములై యాతఁ డుండుఁ పుడమి.

ప్రతిపదార్థం:

గాత్రమునన్ = శరీరము నందు, మాంస + శవమయ = మాంసము మరియు శవము వంటి, గంధము = వాసన, ఎవనికిన్ = ఎవరికి కలుగునో, అర్ధ + మాసంబ = పదిహేను రోజులు మాత్రమే, అట్టి + యోగి = ఆ పురుషుడు, జీవించున్ = బ్రతుకును, స్నాతుడును = స్నానము చేసిన వాడు, బీతుడు + అగుడున్ = భయపడిన వాడు అయినప్పుడు, హృత్ + స్థానము = హృదయ ప్రదేశము, ఎవనికిన్ = ఎవరికి, ఎండున్ = ఆరిపోవునో, పది + దినములై = పది రోజులు మాత్రమే, ఆతడు = అతడు, పుడమిన్ = భూమిపై, ఉండున్ = ఉండును.

తాత్పర్యం:

శరీరం నుండి మాంసము లేదా కుళ్ళిన శవం వంటి వాసన వచ్చేవారు పదిహేను రోజులు మాత్రమే జీవిస్తారు. స్నానం చేసిన వెంటనే లేదా భయం కలిగినప్పుడు గుండె భాగం వెంటనే ఆరిపోయేవారు పది రోజులు మాత్రమే ఈ భూమిపై ఉంటారు.

విశేషాలు:

శరీరంలోని ప్రాణశక్తి క్షీణించినప్పుడు శరీర గంధం మరియు తేమను నిలుపుకునే శక్తి మారుతాయని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యం 204

గీ. బూదె వెండ్రుక లంగారములు భుజగము

లజల మహి స్వప్న మునఁ జూడ నగు నెవనికి

నట్టి యోగికిఁ పదినాళ్ళ యవలిదినము

నందు మృత్యువు తప్పని దందు రధిప !

ప్రతిపదార్థం:

అధిప = ఓ రాజా!, బూదె = బూడిద, వెండ్రుకలు = జుట్టు, అంగారములు = నిప్పుకణికలు, భుజగములు = పాములు, అజల + మహి = నీరు లేని భూమి (ఎడారి), స్వప్నమునన్ = కలలో, చూడన్ + అగున్ = కనిపించునో, ఎవనికిన్ = ఎవరికైతే, అట్టి + యోగికిన్ = అట్టి వానికి, పది + నాళ్ళ = పది రోజుల, అవలి + దినము + నందు = తర్వాత రోజున (పదకొండవ రోజున), మృత్యువు = చావు, తప్పనిది + అందురు = తప్పకుండా సంభవిస్తుందని చెబుతారు.

తాత్పర్యం:

ఓ రాజా! కలలో బూడిద, వెండ్రుకలు, నిప్పులు, పాములు మరియు నీరు లేని ఎడారి ప్రాంతం ఎవరికి కనిపిస్తాయో, వారికి పది రోజుల తర్వాత మరణం తప్పక సంభవిస్తుందని పెద్దలు చెబుతారు.

విశేషాలు:

స్వప్న శాస్త్రం ప్రకారం మృత్యు సూచకమైన కలల గురించి దత్తాత్రేయ స్వామి ఇక్కడ వివరించారు.

205వ పద్యం

సీ. ఇందుసంస్పర్శంబు నెలయింప దెవని మ

ర్మస్థాన మలఁచునో మారుతంబు

ఋక్షవాసరయుగ్య మెక్కి పాడుచుఁ బ్రయా

ణ మొనర్చుఁ గల దక్కిణమున కెవఁడు

రక్తకృష్ణాంబర రామ నవ్వుచుఁ బాడు

చెవని దక్షిణదిశ కీడ్చును గల

నగ్న క్షపణకుఁడు నగుచు స్వప్నమునందు

నీక్షింపఁబడు మఱి యెవనిచేతం

బంకసాగరమందు నాపాదమస్త

మగ్నునిగఁ దన్నుఁ గలఁ గాంచు మనుజుఁ డెవఁడు

వాఁడు వాఁడును వాఁడును వాఁడు వాఁడు

నపుడ చచ్చెడువార లంచరయుమయ్య!

ప్రతిపదార్థం:

ఇందుసంస్పర్శంబున్ = చంద్రుని తాకిడిని (చల్లదనాన్ని), ఎలయింపదు = కలిగించదో, ఎవని = ఎవరికైతే, మర్మస్థానము + అలచునో = మర్మస్థానమును నొప్పిపెట్టునో, మారుతంబు = గాలి, ఋక్ష + వాసర + యుగ్యము = ఎలుగుబంటి గాని గాడిద గాని కట్టిన బండిని, ఎక్కి = అధిరోహించి, పాడుచున్ = గానము చేస్తూ, ప్రయాణము + ఒనర్చున్ = ప్రయాణము చేయునో, కలన్ = స్వప్నములో, దక్షిణమునకున్ + ఎవడు = దక్షిణ దిశ వైపుకు ఏ మానవుడైతే, రక్త + కృష్ణ + అంబర = ఎర్రని లేదా నల్లని వస్త్రములు ధరించిన, రామ = స్త్రీ, నవ్వుచున్ = హాస్యము చేయుచు, పాడుచున్ = పాడుచు, ఎవని = ఎవరిని, దక్షిణ + దిశకున్ + ఈడ్చును = దక్షిణ దిక్కుగా లాక్కొని పోవునో, కలన్ = స్వప్నమునందు, నగ్న = దిగంబరుడైన, క్షపణకుడున్ = జైన సన్యాసి (బౌద్ధ భిక్షువు), నగుచున్ = నవ్వుతూ, స్వప్నమునందున్ = కలలో, ఈక్షింపబడున్ = చూడబడునో, మఱి = ఇంకను, ఎవని + చేతన్ = ఎవరిచేతైతే, పంక + సాగరము + అందున్ = బురద సముద్రములో, ఆపాదమస్తము = అరికాళ్ళ నుండి తల వరకు, మగ్నునిగన్ = మునిగిపోయినవానిగా, తన్నున్ = తనను తాను, కలన్ + కాంచున్ = స్వప్నములో చూచుకొనునో, మనుజుడు + ఎవడు = ఏ మనిషైతేనో, వాడున్ = అతడు, వాడును = అతడును, వాడును = అతడును, వాడున్ = అతడును, వాడున్ = అతడును, అపుడ = అప్పుడే, చచ్చెడు + వారలు + అంచున్ = మరణించే వారలని, అరయుమయ్య = తెలుసుకో ఓ రాజా.

తాత్పర్యం:

ఓ అలర్క రాజా! చల్లని గాలి తాకినా చలి అనిపించకుండా మర్మస్థానాల్లో నొప్పి పుట్టేవారు, కలలో ఎలుగుబంట్లు లేదా గాడిదలు కట్టిన బండినెక్కి పాడుకుంటూ దక్షిణ దిశగా వెళ్లేవారు, కలలో ఎర్రని లేదా నల్లని బట్టలు కట్టిన స్త్రీ తనను నవ్వుతూ దక్షిణ దిశకు లాక్కెళ్తున్నట్లు చూసేవారు, దిగంబర సన్యాసిని కలలో చూసేవారు, బురదలో తల వరకు మునిగిపోయినట్లు కలగనేవారు - వీరందరూ త్వరలోనే మరణిస్తారని గుర్తించుము.

విశేషాలు:

యోగాభ్యాసంలో ఉన్నవారికి ప్రాణవాయువు శరీరమును వదిలి వెళ్ళే ముందు ఇటువంటి విపరీతమైన స్వప్నాలు, శారీరక మార్పులు గోచరిస్తాయని దత్తాత్రేయ స్వామి వివరిస్తున్నారు.

206వ పద్యం

గీ. ఱాలు రువ్వుచు నాయుధపాలు లెత్తి

పురుషులు కరాలనికటరూపులు తఱిమిన

నుదయమున శివ యఱచుచు నెదురు వచ్చి

యప్రదక్షిణముగఁ బోవ నపుడ చచ్చు.

ప్రతిపదార్థం:

ఱాలు = రాళ్ళను, రువ్వుచున్ = విసురుతూ, ఆయుధపాణులు = చేత ఆయుధములు ధరించినవారు, ఎత్తి = చేతులెత్తి, పురుషులు = మనుష్యులు, కరాల + వికట + రూపులు = భయంకరమైన వికృత రూపము గలవారు, తఱిమినన్ = వెంటబడగా, ఉదయమున = ప్రాతఃకాలమున, శివ = నక్క, అఱచుచున్ = కూతపెడుతూ, ఎదురు + వచ్చి = అభిముఖముగా వచ్చి, అప్రదక్షిణముగన్ + పోవన్ = ఎడమ వైపుగా వెళ్ళినచో, అపుడ = అప్పుడే, చచ్చు = మరణించును.

తాత్పర్యం:

భయంకర రూపాలున్న పురుషులు ఆయుధాలు పట్టుకుని రాళ్లు విసురుతూ వెంటబడుతున్నట్లు కలగన్నా, ఉదయాన్నే నక్క ఎదురు వచ్చి అరుస్తూ ఎడమ వైపుగా వెళ్ళినా మరణం సంభవిస్తుందని భావించాలి.

విశేషాలు:

ఇవి అరిష్ట సూచకములు. ఇక్కడ శివ అంటే నక్క అని అర్థం. ప్రయాణ సమయంలో గానీ, ఉదయ కాలంలో గానీ నక్క ఎడమ పక్కకు వెళ్ళడం అశుభ సూచకంగా చెప్పబడింది.

---

207వ పద్యం

గీ. తిన్న వెంటనే యాకలి తీవ్ర మైన

దీప మాఱిన పొగ కంపు దెలియకున్న

నెదుటికంటను దనపాప యొదవకున్న

దనకు దంతవ్రణం బైన మనఁడు రేపు

ప్రతిపదార్థం:

తిన్న + వెంటనే = భోజనము చేసిన తక్షణమే, ఆకలి = క్షుత్తు, తీవ్రము + ఐన = మిక్కిలి ఎక్కువైనను, దీపము + ఆఱిన = దీపము ఆరిపోయినప్పుడు వచ్చే, పొగ + కంపు = ఆ పొగ వాసన, తెలియకున్నన్ = గ్రహించలేకపోయినను, ఎదుటి + కంటను = ఎదుటివారి కంటిలో (ప్రతిబింబముగా), తన + పాప = తన కంటిపాప (ప్రతిబింబము), ఒదవకున్నన్ = కనిపించకపోయినను, తనకున్ = తనకు, దంత + వ్రణము + ఐనన్ = పళ్లపై పుండు వంటిది ఏర్పడినను, రేపు = రేపటి వరకు, మనడు = బ్రతకడు.

తాత్పర్యం:

ఎంత తిన్నా వెనువెంటనే ఆకలి వేస్తున్నా, ఆరిన దీపం పొగ వాసన పసిగట్టలేకపోయినా, ఎదుటివారి కంటిలో తన ప్రతిబింబం కనిపించకపోయినా, పళ్లపై పుండ్లు పడినా ఆ మనిషి మరుసటి రోజు వరకు జీవించడు.

విశేషాలు:

పంచేంద్రియాల శక్తులు క్షీణించడం మరణానికి అత్యంత సమీప సూచన అని ఇందులోని ఆంతర్యం. కంటికి ప్రతిబింబం కనపడకపోవడం అంటే తేజస్సు నశించడం అని అర్థం.

---

208వ పద్యం

గీ. అర్ధరాత్రమునందు శక్రాయుధమ్ము

పవలు భగణమ్ముఁ జూచినఁ జెవులు వ్రాలి

నను నిలంబడినను వక్రనాసుఁ డైన

నెడమకన్ను స్రవించినఁ గెడసె నపుడె.

ప్రతిపదార్థం:

అర్ధరాత్రము + అందున్ = అర్థరాత్రి సమయంలో, శక్రాయుధమ్ము = ఇంద్రధనుస్సును, పవలు = పగటివేళ, భగణమ్మున్ = నక్షత్ర సమూహమును, చూచినన్ = చూసినట్లయితే, చెవులు = కర్ణములు, వ్రాలినను = కిందకు వంగిపోయినట్లున్నను, నిలంబడినను = స్తంభించినట్లున్నను, వక్ర + నాసుడు + ఐనన్ = ముక్కు వంకరగా అయిపోయినను, ఎడమ + కన్ను = వామ నేత్రము, స్రవించినన్ = కారినట్లయితే, అపుడె = ఆ క్షణమే, కెడసెన్ = మరణించెను (మరణించును).

తాత్పర్యం:

అర్ధరాత్రి వేళ ఇంద్రధనుస్సును, పగటిపూట నక్షత్రాలను ఎవరైనా చూస్తున్నారంటే వారి చూపు భ్రమకు లోనైందని అర్థం. అలాగే చెవులు వాలిపోవడం లేదా బిగుసుకుపోవడం, ముక్కు వంకర కావడం, ఎడమకన్ను నీరు కారడం వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తే వారు అప్పుడే మరణించినట్లు (మరణం సిద్ధమని) భావించాలి.

విశేషాలు:

ప్రకృతికి విరుద్ధమైన దృశ్యాలు కంటికి కనిపిస్తున్నాయంటే ప్రాణం దేహం నుండి వేరుపడటానికి సిద్ధంగా ఉందని యోగ శాస్త్రం చెబుతోంది. ఇవి యోగులకు తమ అంత్యకాలం తెలుసుకోవడానికి ఉపయోగపడే గుర్తులు.

209వ పద్యము

ముఖ మరక్తభావమును గొన్న నాలుక

యసిత మైన రాసభౌష్ట్రయాన

మున నవాగ్గతత్వమును గలఁ బొందిన

మడియుకాల మయ్యె మానవునకు.

ప్రతిపదార్థము:

ముఖము = మోము, అరక్త+భావమును = ఎరుపు లేని తనమును (తెల్లబారుటను), కొన్న = పొందినను, నాలుక = జిహ్వ, అసితము+ఐన = నల్లబడినను, రాసభ = గాడిద లేదా, ఉష్ట్ర = ఒంటె యొక్క, యానమున = ప్రయాణముతో, అవాగ్గతత్వమును = దక్షిణ దిశకు వెళ్లుటను, కలన్ = స్వప్నమందు, పొందిన = కలిగినచో, మానవునకు = మనిషికి, మడియు = మరణించు, కాలము+అయ్యె = సమయము వచ్చినట్లు.

తాత్పర్యము:

ముఖము కాంతిహీనమై తెల్లబారినను, నాలుక నల్లబడినను, కలలో గాడిద లేదా ఒంటెను అధిరోహించి దక్షిణ దిశగా వెళుతున్నట్లు అనిపించినను సదరు మానవునకు మరణ కాలము ఆసన్నమైనదని గ్రహించాలి.

విశేషములు:

ఇక్కడ 'రాసభౌష్ట్రయానము' అనేది యమపురి వైపు ప్రయాణానికి సంకేతంగా చెప్పబడింది. శరీర రంగులో మార్పు అంతర్గత వ్యాధికి లేదా ప్రాణశక్తి క్షీణతకు సూచన.

---

210వ పద్యము

చెవులు మూసినఁ బ్రాణసంభవరవమ్ము

వినఁబడక యున్న దృగ్జ్యోతి విగత మైనఁ

గలఁ బడిన గర్తమున ద్వారతలము మూయఁ

బడి బహిర్గతిఁ గనకున్న బ్రదుకఁ డతఁడు.

ప్రతిపదార్థము:

చెవులు = శ్రవణములు, మూసినన్ = మూసివేసినను, ప్రాణసంభవ = ప్రాణ వాయువు వల్ల పుట్టే, రవమ్ము = నాదము (ధ్వని), వినబడక+ఉన్న = వినిపించకపోయినను, దృక్+జ్యోతి = కంటి వెలుగు, విగతము+ఐనన్ = పోయినను, కలన్+పడిన = స్వప్నమందు పడినటువంటి, గర్తమున = గోతిలో, ద్వారతలము = వాకిలి, మూయబడి = మూసివేయబడి, బహిర్+గతిన్ = బయటకు వచ్చే మార్గమును, కనకున్న = చూడలేకపోయినచో, అతడు = ఆ మానవుడు, బ్రదుకడు = జీవించడు.

తాత్పర్యము:

రెండు చెవులను వేళ్లతో మూసుకున్నప్పుడు లోపల వినిపించే 'అనహత నాదం' వినిపించకపోయినా, కంటి చూపు మందగించినా, కలలో ఒక గోతిలో పడిపోయి బయటకు వచ్చే దారి దొరకకపోయినా ఆ వ్యక్తి మరణిస్తాడని భావము.

విశేషములు:

యోగ శాస్త్రం ప్రకారం ప్రాణశక్తి శరీరంలో ఉన్నంత కాలం చెవులు మూస్తే ఒక విధమైన భీంకార ధ్వని వినిపిస్తుంది. అది వినిపించకపోవడం మృత్యువుకు ప్రధాన చిహ్నం.

---

211వ పద్యము

మిడిగ్రుడ్లు వడుట యవి తిరుగుడువడుటయు

నెఱుపు లగుట కుదురు గనమి యెక్కుడగు

ముఖోష్మము నాభియుఁ గడు ఛిద్రప్రాయ మగుట

కాయము చెఱుపుల్.

ప్రతిపదార్థము:

మిడిగ్రుడ్లు+పడుట = కనుగ్రుడ్లు బయటకు వచ్చినట్లు ఉండుట, అవి = ఆ కన్నులు, తిరుగుడు+పడుటయు = స్థిరత్వం లేకుండా తిరుగుట, నెఱుపులు+అగుట = ఎర్రబారుట, కుదురు+కనమి = చూపు నిలకడగా లేకపోవుట, ముఖ+ఓష్మము = ముఖము యొక్క వేడి, ఎక్కుడు+అగు = అధికమగుట, నాభియున్ = బొడ్డు కూడా, కడు = మిక్కిలి, ఛిద్రప్రాయము+అగుట = రంధ్రము వలె విచ్చుకొనుట, కాయము = శరీరము యొక్క, చెఱుపుల్ = కీడులు (మరణ చిహ్నములు).

తాత్పర్యము:

కన్నులు మిడిగుడ్లలా అవ్వడం, అవి స్థిరంగా ఉండకుండా తిరగడం, కళ్లు ఎర్రబడటం, చూపు నిలకడ కోల్పోవడం, ముఖం విపరీతంగా వేడెక్కడం మరియు బొడ్డు రంధ్రం వలె విచ్చుకోవడం శరీరానికి రాబోయే వినాశనాన్ని సూచిస్తాయి.

విశేషములు:

ఇవన్నీ శరీరంలోని పంచభూతాల సమతుల్యత దెబ్బతిన్నప్పుడు కలిగే మార్పులు. ప్రాణవాయువు నాభి స్థానాన్ని వదిలి వెళ్లేటప్పుడు నాభిలో మార్పులు కనిపిస్తాయి.

---

212వ పద్యము

కలలో నప్పుల నిప్పుల వలఁబడి

యొడ్డెనయకున్న వస్త్ర మమలమున్

నలుపుగ నెఱుపుగఁ కన్న స్మెలకువ

నాసన్న మయ్యె మృత్యు వతనికిన్.

ప్రతిపదార్థము:

కలలోనన్ = స్వప్నమందు, అప్పులన్ = నీటి ప్రవాహమందు, నిప్పులన్ = అగ్ని హోత్రమందు, వలపడి = చిక్కుకొని, ఒడ్డు+ఎనయకున్న = తీరమును చేరలేకపోయినను, అమలమున్ = స్వచ్ఛమైన, వస్త్రము = బట్ట, నలుపుగన్ = నల్లగా, నెఱుపుగన్ = ఎర్రగా, కన్న = కనిపించినను, మెలకువ = తెలివిగా చూడగా, అతనికిన్ = ఆ వ్యక్తికి, మృత్యువు = మరణము, ఆసన్నము+అయ్యె = దగ్గరపడినది.

తాత్పర్యము:

కలలో నీటిలో గానీ, మంటల్లో గానీ చిక్కుకుని ఒడ్డుకు చేరలేకపోయినా, తెల్లని వస్త్రం నల్లగానో ఎర్రగానో కనిపించినా ఆ వ్యక్తికి మృత్యువు దగ్గరపడిందని గ్రహించాలి.

విశేషములు:

శుభ్రమైన వస్త్రం రంగు మారడం అనేది వ్యక్తి యొక్క ఆయుఃప్రమాణం క్షీణించిందని చెప్పడానికి ఒక సంకేతం.

---

213వ పద్యము

వినయవివేకశీలు రయి పెద్దలమున్ని జపూజ్యమానులన్

మునుల నిలింపుల న్గురుల బుద్ధుల సిద్ధులనల్లువాండ్రఁ ద

ల్లిని బితృపాదు నీదృశులలేతగఁ జూచినఁ దిట్టిన స్స్వభా

వనియతవర్ణనంబున నిపర్యయ మెంచి యమాప్తిఁ జెప్ప నౌ.

ప్రతిపదార్థము:

వినయ+వివేక+శీలురు+అయి = వినయము వివేకము కలవారై, మున్ = పూర్వము, నిజ = తమకు, పూజ్యమానులన్ = గౌరవింపదగిన వారును, పెద్దలన్ = వృద్ధులను, మునులన్ = ఋషులను, నిలింపులన్ = దేవతలను, గురులన్ = ఉపాధ్యాయులను, బుద్ధులన్ = జ్ఞానులను, సిద్ధులన్ = యోగసిద్ధులను, అల్లువాండ్రన్ = అల్లుళ్లను, తల్లిని = మాతను, పితృపాదున్ = తండ్రిని, ఈదృశులన్ = ఇటువంటి వారిని, లేతగన్ = చులకనగా, చూచినన్ = చూసినను, తిట్టినన్ = దూషించినను, స్వభావ = సహజమైన, నియత = నియమితమైన, వర్ణనంబునన్ = ప్రవర్తనలో, విపర్యయము = మార్పును (వ్యతిరేకతను), ఎంచి = గమనించి, యమ+ఆప్తిన్ = మరణము సంభవించుటను, చెప్పన్+ఔ = చెప్పవచ్చును.

తాత్పర్యము:

గతంలో వినయ విధేయతలతో మెలిగిన వారు అకస్మాత్తుగా తమకు పూజ్యులైన పెద్దలను, ఋషులను, దేవతలను, గురువులను, తల్లిదండ్రులను చులకనగా చూడటం లేదా దూషించడం మొదలుపెడితే, వారి స్వభావంలో వచ్చిన ఆ విపరీత మార్పును బట్టి వారికి మరణం ఆసన్నమైందని చెప్పవచ్చు.

విశేషములు:

"వినాశకాలే విపరీత బుద్ధిః" అన్నట్లుగా, మనిషి అంత్యకాలంలో బుద్ధి భ్రమించి ధర్మాధర్మ విచక్షణ కోల్పోతాడని ఇక్కడ వివరించబడింది.

---

214వ పద్యము

కనికొని యోగు లరిష్టములను మునుపుగ

నెప్పుడు ఎవి ఫలమ్ముల నిడు రాత్రిని

దినమునఁ దన్నిశ్చయ మొనఁగూర్చి

భయంబు విడిచి యుద్ధతమతు లై.

ప్రతిపదార్థము:

యోగులు = యోగ సాధన చేసేవారు, అరిష్టములను = కీడు సూచించే చిహ్నాలను, కనికొని = గుర్తించి, ఎవి = ఏ చిహ్నాలు, ఎప్పుడు = ఏ కాలమందు, రాత్రిని = నిశియందు, దినమునన్ = పగటి యందు, ఫలమ్ములన్ = ఫలితాలను, ఇడున్ = ఇస్తాయో, తన్+నిశ్చయము = ఆ నిర్ణయమును, మునుపుగన్ = ముందుగానే, ఒనగూర్చి = తెలిసికొని, భయంబు = జంకును, విడిచి = వదిలి, ఉద్ధత+మతులు+ఐ = స్థిరమైన నిశ్చయము గలవారై (ప్రవర్తిస్తారు).

తాత్పర్యము:

యోగులు ఇటువంటి అరిష్టాలను ముందుగానే గమనిస్తారు. పగలు లేదా రాత్రి వేళల్లో కనిపించే ఏ చిహ్నం ఎలాంటి ఫలితాన్ని ఇస్తుందో నిశ్చయించుకుని, మరణ భయాన్ని వీడి, స్థిరమైన చిత్తముతో తదుపరి కర్తవ్యాన్ని (మోక్ష సాధనను) నిర్వహిస్తారు.

విశేషములు:

సాధారణ మానవుడు అరిష్టాలను చూసి భయపడితే, యోగి వాటిని ఒక హెచ్చరికగా తీసుకుని తన సాధనను మరింత తీవ్రం చేసి పరమాత్మలో ఐక్యం కావడానికి ప్రయత్నిస్తాడు.

 

 

 

215 వ పద్యం

ఏకాల మరిష్టముఁ గని

రాకాలము దినదినంబు నబ్బెసమున సం

థాకుశలులు నై తత్సమ

యాకలన నిరీక్ష సేయునది కృతకృతు లై.

ప్రతిపదార్థం: ఏకాలము + అరిష్టమున్ = ఏ సమయంలోనైతే మరణ సూచక చిహ్నాన్ని, కనిరి = చూసారో , ఆకాలము = మృత్యువు వచ్చే సమయాన్ని, దినదినంబున్ = ప్రతిరోజూ, అబ్బెసమునన్ = అభ్యాసము చేత, సంథా + కుశలులు + ఐ = సంధానము చేయుటలో నేర్పరులై, తత్ + సమయ + ఆకలనన్ = ఆ మరణ సమయము యొక్క నిశ్చయముతో, నిరీక్ష + చేయునది = వేచి ఉండవలెను, కృతకృతులు + ఐ = ధన్యులై.

తాత్పర్యం:

యోగులు అరిష్ట చిహ్నాల ద్వారా తమ మరణ సమయాన్ని ముందుగానే గుర్తించాలి. ప్రతిరోజూ అభ్యాసం ద్వారా ప్రాణాన్ని పరమాత్మతో సంధానం చేయడంలో నైపుణ్యం సంపాదించాలి. మరణ సమయం ఆసన్నమౌతుందని తెలిసినప్పుడు, ధన్యులై ఆ సమయం కోసం ఎదురుచూడాలి.

విశేషాలు:

మరణం అనేది భయపడవలసిన విషయం కాదని, అది ఒక యోగ ప్రక్రియగా ముక్తికి మార్గమని ఇక్కడ బోధించబడింది. కాలజ్ఞానం కలిగిన యోగి మృత్యువును ధైర్యంగా ఆహ్వానిస్తాడు.

---

216 వ పద్యం

అంతటఁ గాల మాగతము నారసి స్థైర్యము గల్గుచోట నా

వంతయుఁ జింత లేక పరమాత్మ గొనాలు లయింపఁజేసి స్వీ

యాంతరవృత్తిఁ తన్మయత నంది యనంతర మట్టి వృత్తి న

ర్జింతురు కాంతు రేరికి వచింప నెఱుంగఁగరాని నిర్వృతిన్.

ప్రతిపదార్థం:

అంతటన్ = అటుపిమ్మట, కాలము = మరణ కాలము, ఆగతమున్ = వచ్చినట్లు, ఆరసి = గుర్తించి, స్థైర్యము = పట్టుదల, కల్గు + చోటన్ = ఉన్నచోట, ఆ + వంతయున్ = కొంచెమైనా, చింత + లేక = భయం లేక, పరమాత్మన్ = పరమాత్మ యందు, గొనాలు = ప్రాణేంద్రియాలను, లయింపన్ + చేసి = లీనం చేసి, స్వీయ + అంతర + వృత్తిన్ = తన లోపలి చిత్తవృత్తితో, తన్మయతన్ + అంది = తన్మయత్వము చెంది, అనంతరము = ఆ తరువాత, అట్టి = అటువంటి, వృత్తిన్ = స్థితిని, అర్జింతురు = పొందుదురు, కాంతురు = దర్శింతురు, ఏరికిన్ = ఎవరికీ, వచింపన్ = చెప్పుటకు, ఎఱుంగగరాని = వీలుకాని, నిర్వృతిన్ = మోక్ష సుఖాన్ని.

తాత్పర్యం:

మరణకాలం సమీపించిందని తెలిసినప్పుడు యోగి ఏమాత్రం కలత చెందకూడదు. తన ఇంద్రియాలను, ప్రాణాన్ని పరమాత్మలో లీనం చేయాలి. చిత్తవృత్తిని బ్రహ్మమయం చేసి, ఎవరికీ వర్ణించడానికి సాధ్యం కాని అద్భుతమైన మోక్షానందాన్ని పొందుతారు.

విశేషాలు:

యోగి యొక్క అంతిమ ప్రయాణం ఎలా ఉండాలో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. బాహ్య ప్రపంచాన్ని విస్మరించి అంతర్ముఖం కావడమే ఇందలి రహస్యం.

---

217 వ పద్యం

అడిగితివి చెప్పితిని నీ

యడిగినయంతయు నొకింత యనెద వినుము నీ

యిడుమ లడఁగ సంసృతిసృతి

విడిచి పరం బెనయుజాడ పృథివీంద్రవరా!

ప్రతిపదార్థం:

పృథివీంద్ర + వరా = ఓ రాజా (అలర్క), అడిగితివి = నీవు అడిగావు, నీ + అడిగిన + అంతయున్ = నీవు అడిగినదంతా, చెప్పితిని = వివరించాను, నీ = నీయొక్క, ఇడుమలు = కష్టాలు, అడఁగన్ = నశించేలా, సంసృతి + సృతి = సంసార మార్గమును, విడిచి = వదిలిపెట్టి, పరంబు + ఎనయు + జాడ = మోక్షాన్ని పొందే మార్గాన్ని, ఒకింత = కొంచెం, అనెదన్ = చెబుతాను, వినుము = ఆలకించు.

తాత్పర్యం:

ఓ అలర్క మహారాజా! నీవు అడిగిన ప్రశ్నలన్నిటికీ సమాధానాలు చెప్పాను. ఇప్పుడు నీ సాంసారిక కష్టాలు తొలగిపోయి, ముక్తిని పొందే మార్గాన్ని గురించి మరికొంత ఉపదేశిస్తాను, శ్రద్ధగా విను.

విశేషాలు:

గురువు శిష్యునిపై గల వాత్సల్యంతో అడగని విషయాలను కూడా హితవు కోరి చెబుతారని ఇక్కడ అర్థమవుతుంది.

---

218 వ పద్యం (సారోపదేశము)

చంద్రసూర్యమణులు చంద్రసూర్యాంశుసం

యుక్తి జలము నగ్ని నుమియునట్లు

యోగియుఁ బరమాత్ము యోగమ్ముతోఁ బొందు

టభ్యసించి సిద్ధి నందు నెందు.

ప్రతిపదార్థం:

చంద్ర + సూర్య + మణులు = చంద్రకాంత శిలలు మరియు సూర్యకాంత శిలలు, చంద్ర + సూర్య + అంశు + సంయుక్తిన్ = చంద్ర సూర్యుల కిరణాల కలయిక చేత, జలమున్ = నీటిని, అగ్నిన్ = నిప్పును, ఉమియునట్లు = వెదజల్లినట్లు, యోగియున్ = యోగసాధకుడు కూడా, పరమాత్ము = పరమాత్మ యొక్క, యోగమ్ముతోన్ = అనుసంధానముతో, పొందుట + అభ్యసించి = ఐక్యతను సాధించి, ఎందున్ = ఎక్కడైనా, సిద్ధిన్ = యోగ సిద్ధిని, అందున్ = పొందుతాడు.

తాత్పర్యం:

చంద్రకాంత మణి చంద్రకిరణాలు తగలగానే నీటిని, సూర్యకాంత మణి సూర్యకిరణాలు తగలగానే అగ్నిని ఎలా వెలువరిస్తాయో, అలాగే యోగి పరమాత్మతో అనుసంధానం కావడం ద్వారా పరమ సిద్ధిని పొందుతాడు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ యోగిని మణులతో, పరమాత్మను సూర్యచంద్రులతో పోల్చడం చాలా సముచితంగా ఉంది. మణికి సహజంగా ఆ శక్తి ఉన్నా, కిరణాల స్పర్శ లేనిదే అది వ్యక్తమవదు. అలాగే ఆత్మకు సిద్ధి పొందే శక్తి ఉన్నా యోగ సాధన అవసరం.

---

219 వ పద్యం

యజమాను డిలుఁ గట్టియుండ గృహగోధాళ్యాఖు కాపింజల

ప్రజముల్ చీమలు దోమ లందు సుఖసంవాసంబుగా నుండియుం

డి జలాగ్న్యాదుల నల్ల యిల్లు సెడునప్డే యింతయుం జింత లే

కజవం బొప్పఁ గఁబాఱు నిం కొకెడ కా కాన్పుండ నౌ యోగికిన్.

ప్రతిపదార్థం:

యజమానుడు = ఇంటి యజమాని, ఇలున్ = ఇల్లు, కట్టి + ఉండన్ = నిర్మించి ఉండగా, గృహగోధా + ఆళి = బల్లుల సమూహము, ఆఖు = ఎలుకలు, కాపింజల + ప్రజముల్ = పక్షుల సమూహాలు, చీమలు, దోమలు, అందున్ = ఆ ఇంట్లో, సుఖ + సంవాసంబుగాన్ = సుఖంగా నివసిస్తూ, ఉండి + ఉండి = ఉంటూ, జల + అగ్ని + ఆదులన్ = నీరు లేదా అగ్ని వంటి ప్రమాదాల వలన, అల్ల + ఇల్లు = ఆ ఇల్లు, సెడునప్పుడే = పాడైపోయేటప్పుడే, ఇంతయున్ = ఏమాత్రం, చింత + లేక = విచారం లేకుండా, అజవంబు + ఒప్పన్ = వేగంగా, ఇంక + ఒక్క + ఎడకున్ = మరియొక చోటుకు, పాఱున్ = పారిపోతాయి, ఆ + కాన్పు + ఉండన్ + ఔ = ఆ విధంగానే యోగికి ఉండాలి.

తాత్పర్యం:

యజమాని కట్టిన ఇంట్లో బల్లులు, ఎలుకలు, పక్షులు, చీమలు ఎంతో కాలం సుఖంగా ఉంటాయి. కానీ ఆ ఇల్లు కూలిపోయేటప్పుడు లేదా అగ్నిప్రమాదానికి గురయ్యేటప్పుడు అవి ఏమాత్రం బాధపడకుండా వెంటనే ఆ ఇల్లు వదిలి మరో చోటుకు వెళ్ళిపోతాయి. యోగి కూడా తన శరీరం పట్ల అటువంటి అనాసక్తిని కలిగి ఉండాలి.

విశేషాలు:

దేహం పట్ల మమకారం వదిలిపెట్టడానికి ఇదొక చక్కని ఉదాహరణ. ఇల్లు శాశ్వతం కాదు, అందులో నివసించే జీవికి ఆ ఇల్లు పాడైతే మరో చోటు దొరుకుతుందనే సత్యాన్ని ఇది చెబుతోంది.

---

220 వ పద్యం

చెదలుపురు వెంత దాని ముక్కదియు నెంత?

యెంతంలెంతలు మృద్భార మేర్చి కూర్చు

నదియె యుపదేష్ట యోగికి సభ్యసనము

నం దశక్తుఁడ ననక చేయనగు నంచు.

ప్రతిపదార్థం:

చెదలు + పురువు + ఎంత = ఆ చెదపురుగు ఎంత చిన్నది?, దాని + ముక్కు + అదియున్ + ఎంత = దాని ముక్కు ఇంకా ఎంత చిన్నది?, ఎంతెంతలు = ఎంత పెద్దవైన, మృత్ + భారము = మట్టి ప్రోగులను, ఏర్చి = ఏరి, కూర్చున్ = పోగుచేస్తుంది, అదియే = ఆ పురుగే, యోగికిన్ = యోగ సాధకుడికి, ఉపదేష్ట = గురువు (బోధన చేసేది), అభ్యసనమునందున్ = సాధన చేయుటలో, అశక్తుడను + అనక = నేను చేయలేను అనకుండా, చేయన్ + అగున్ + అంచు = చేయవచ్చునని.

తాత్పర్యం:

అతి చిన్నదైన చెదపురుగు తన చిన్ని ముక్కుతోనే పెద్ద పెద్ద మట్టి కోటలను (పుట్టలను) నిర్మిస్తుంది. అలాగే యోగి కూడా "నేను ఈ కఠినమైన యోగాన్ని సాధించలేను" అని నిరాశ చెందకుండా, నిరంతర అభ్యాసంతో సిద్ధిని పొందవచ్చునని ఆ చెదపురుగు ద్వారా నేర్చుకోవాలి.

విశేషాలు:

చిన్న చిన్న ప్రయత్నాలే గొప్ప ఫలితాలను ఇస్తాయని ఇక్కడ సందేశం. దత్తాత్రేయుల వారు ప్రకృతిలోని అంశాలను గురువులుగా స్వీకరించే విధానం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

221 వ పద్యం

గోవత్సవిషాణాగ్రము భావించి

తదీయవృద్ధిఁ బరికించి నిజా

త్మావేశితాత్మవృత్తి ననావిలముగ

నభ్యసింపనగు సిద్ధికి నై.

ప్రతిపదార్థం:

గోవత్స = ఆవు దూడ యొక్క, విషాణ + అగ్రము = కొమ్ము చివరను, భావించి = గమనించి, తదీయ + వృద్ధిన్ = దాని పెరుగుదలను, పరికించి = పరిశీలించి, నిజ + ఆత్మా + ఆవేశిత + ఆత్మ + వృత్తిన్ = తన ఆత్మ యందు నిలకడగా ఉంచిన మనోవృత్తితో, అనావిలముగన్ = నిర్మలంగా, సిద్ధికిన్ + ఐ = యోగ సిద్ధి కోసం, అభ్యసింపన్ + అగున్ = సాధన చేయవలెను.

తాత్పర్యం:

దూడ కొమ్ములు పెరిగేటప్పుడు అవి ఒక్కరోజులో పెద్దవి కావు, కానీ క్రమక్రమంగా పెరుగుతూనే ఉంటాయి. అలాగే యోగ సాధన కూడా వెంటనే ఫలితాన్ని ఇవ్వకపోయినా, దూడ కొమ్ముల పెరుగుదల లాగా నిరంతరంగా, నిర్మలమైన చిత్తంతో అభ్యసిస్తూ ఉంటే చివరికి సిద్ధి లభిస్తుంది.

విశేషాలు:

సాధనలో ఓర్పు, నిరంతరాయం ఉండాలని ఈ పద్యం బోధిస్తోంది. పెరుగుదల కంటికి కనిపించనంత నెమ్మదిగా ఉన్నా, ఫలితం మాత్రం నిశ్చయమని భావం.

 పుట వ్రాయాలి

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని యోగ బోధా ఘట్టము నుండి పద్యాలకు వివరణలు 31 -03 - 2026

---

పద్యం 222

పద్యం:

క. పశుపక్షిమనుష్యాదులు

భృశ ముపజీవింపఁ దెలుగు వృక్షముఁ గని పై

జరీర మట్టి యని త

ద్వశత వదలి యాత్మ యోగవశ మౌనయఁ దగున్.

ప్రతిపదార్థం:

పశు + పక్షి + మనుష్య + ఆదులు = జంతువులు పక్షులు మనుషులు మొదలైనవారు, భృశము = మిక్కిలిగా, ఉపజీవింపన్ = ఆధారపడి జీవించుటకు, తెలగు = నశించిపోయే, వృక్షమున్ = చెట్టును, కని = చూచి, పై = పైన ఉన్న, జరీరము (శరీరము) = దేహము, అట్టి + అని = అటువంటిదేనని (నశ్వరమని), తద్ + వశత = దానిపై గల మోహాన్ని, వదలి = విడిచిపెట్టి, ఆత్మ = తన నిజ స్వరూపమును, యోగ + వశము + ఔనయఁన్ = యోగమునకు వశమయ్యేటట్లు, తగున్ = చేయదగును.

తాత్పర్యం:

పశువులు, పక్షులు, మనుషులు ఆశ్రయించి జీవించే చెట్టు కాలక్రమేణా ఎలా ఎండిపోయి నశిస్తుందో, ఈ శరీరం కూడా అటువంటిదేనని గ్రహించాలి. దేహంపై మమకారాన్ని వదిలి, ఆత్మను యోగమార్గంలో నిలపాలి.

విశేషాలు:

ఇక్కడ ప్రకృతిలోని వృక్షాన్ని గురువుగా స్వీకరించి, దేహం యొక్క అనిత్యత్వాన్ని బోధించడం జరిగింది.

---

పద్యం 223

పద్యం:

ఉ. నిండిన నేతికుండఁ దన నెత్తిన నెత్తినయట్టిఁ జేత్తుగాఁ

గొండకో మేడకో మొరకకో తగ నెక్కుచు నెట్టి ప్రజ్ఞతో

నుండునో? యట్లే యోగి యనిలోద్ధతి జాగరదెప్పటందుఁ దా

నుండెడునున్ని మేమొక యుండవలెన్ మననప్రవృత్తితోన్.

ప్రతిపదార్థం:

నిండిన = నిండుగా ఉన్న, నేతి + కుండన్ = నెయ్యి గల పాత్రను, తన = తనయొక్క, నెత్తిన = తలపై, నెత్తిన + అట్టిన్ = ఎత్తుకున్న వాడు, చేత్తుగాన్ = జాగ్రత్తగా, కొండకో = పర్వతానికో, మేడకో = భవనానికో, మొరకకో = ఎత్తుపల్లాల ప్రదేశానికో, తగన్ = తగినట్లుగా, ఎక్కుచున్ = ఎక్కుతూ, ఎట్టి = ఎటువంటి, ప్రజ్ఞతోన్ = ఏకాగ్రతతో, ఉండునో = ఉంటాడో, అట్లే = అదేవిధంగా, యోగి = సాధకుడు, అనిల + ఉద్ధతి = ప్రాణవాయువు యొక్క చలనమునందు, జాగరదెప్పటందున్ (జాగరూకత) = మెలకువతో, తాను + ఉండెడున్ = తాను ఉండాలి, ఉన్నిమేము + ఒక = రెప్పపాటు కాలమైనా, ఉండవలెన్ = ఉండాలి, మనన + ప్రవృత్తితోన్ = ఆత్మ చింతనతో కూడిన ప్రవృత్తితో.

తాత్పర్యం:

తలపై నిండుగా ఉన్న నేతి కుండను పెట్టుకుని కొండలు, మేడలు ఎక్కేవాడు ఆ కుండ ఒలికిపోకుండా ఎంతటి ఏకాగ్రతతో ఉంటాడో, యోగి కూడా తన ప్రాణశక్తిని, మనస్సును అంతే మెలకువతో ఆత్మచింతనలో నిమగ్నం చేయాలి.

విశేషాలు:

ఏకాగ్రతకు ఈ పద్యంలో చెప్పబడిన నేతి కుండ ఉదాహరణ అత్యంత మనోహరంగా ఉంది.

---

పద్యం 224

పద్యం:

గీ. అఖిలజనులకు నెందు నిశాంతమందు

జీవనాయత్త మైనట్టి చేష్ట యొది

నిదుర మానెడునెడఁ దోఁచు నియమి దాని

తత్త్వమెఱుఁగంగ నై కృతార్థతయు నొనయు.

ప్రతిపదార్థం:

అఖిల + జనులకు = సమస్త ప్రజలకు, ఎందు = ఎక్కడైనా, నిశాంతము + అందు = రాత్రి సమయమందు (ముగింపునందు), జీవన + ఆయత్తము + ఐనట్టి = జీవనమునకు ఆధారం కావల్సిన, చేష్ట = పని, ఏది = ఏదైతే ఉన్నదో, నిదుర = నిద్రను, మానెడు + ఎడన్ = వదిలే సమయంలో, తోఁచు = కనిపించే, నియమి = ఇంద్రియ నిగ్రహం గలవాడు, దాని = ఆ స్థితి యొక్క, తత్త్వము + ఎఱుఁగంగన్ + ఐ = నిజమును తెలుసుకున్నవాడై, కృతార్థతయున్ = ధన్యతను, ఒనయు = పొందుతాడు.

తాత్పర్యం:

సాధారణ ప్రజలు నిద్రలో మునిగి ఉండగా, యోగి మేల్కొని ఉంటాడు. నిద్రకు, మెలకువకు మధ్య ఉండే ఆ స్థితిని, మనస్సు లీనమయ్యే రహస్యాన్ని గ్రహించినవాడు జీవన్ముక్తుడవుతాడు.

విశేషాలు:

"యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ" అనే గీతా వాక్యానికి ఇది తెలుగు అనువాదంలా ఉంది.

---

పద్యం 225

పద్యం:

గీ. ఎందుఁ దా నుండుఁ దన కదియే గృహంబు

దేనితోఁ దాను జీవించు దివ్యభోజ్య

మదియ తనయది యదియు మెందర్సిద్ధి

కాక మమతకు నెల వింకొక్కండు గలదె?

ప్రతిపదార్థం:

ఎందున్ = ఎక్కడైతే, తాను = తను, ఉండున్ = నివసిస్తాడో, తనకదియే = తనకు అదియే, గృహంబు = ఇల్లు, దేనితోన్ = దేని సహాయంతో, తాను = తాను, జీవించున్ = బ్రతుకుతాడో, దివ్య + భోజ్యము = అదే పవిత్రమైన ఆహారము, అదియ = అదియే, తనయది = తన సొంతము, అదియున్ = అది కూడ, మెందర్సిద్ధి (మంత్రసిద్ధి) = మంత్రబలము చేత కలిగిన సిద్ధి, కాక = కాకుండా, మమతకు = మమకారమునకు, నెలవు = స్థానము, ఇంకొక్కండు = వేరొకటి, కలదె = ఉంటుందా?

తాత్పర్యం:

యోగికీ ప్రత్యేకమైన ఇల్లు అంటూ ఏదీ ఉండదు, తను ఎక్కడ ఉంటే అదే ఇల్లు. తనకు లభించినదే దివ్య ఆహారం. ఆత్మారాముడైన వానికి దేనిపైనా మమకారం ఉండదు.

విశేషాలు:

మమకార త్యాగమే యోగికి అసలైన లక్షణమని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యం 226

పద్యం:

క. దారాత్మజాదికరణ

ద్వారమ్మున గృహి తనపని నార్జించునటుల్

పారమ్యము సాధించును

ధీరుఁడు ప్రకృతిజము లైన ధీముఖములచేన్.

ప్రతిపదార్థం:

దార + ఆత్మజ + ఆది = భార్య పుత్రులు మొదలైన, కరణ + ద్వారమ్మున = సాధనముల ద్వారా, గృహి = గృహస్థుడు, తన + పనిని = తన పనులను, ఆర్జించు + అటుల్ = నెరవేర్చుకున్నట్లుగా, పారమ్యము = పరమ పదమును (మోక్షమును), సాధించును = పొందుతాడు, ధీరుఁడు = జ్ఞాని, ప్రకృతి + జములు + ఐన = ప్రకృతి నుండి పుట్టిన, ధీ + ముఖముల + చేన్ = బుద్ధి మొదలైన వృత్తుల ద్వారా.

తాత్పర్యం:

ఒక సంసారి తన భార్యాపిల్లల సహాయంతో గృహకృత్యాలను ఎలా చక్కదిద్దుకుంటాడో, అలాగే ఒక ధీశాలి తన బుద్ధిని, ఇంద్రియాలను మోక్ష సాధనకు సాధనాలుగా వాడుకుని పరమపదాన్ని పొందుతాడు.

విశేషాలు:

ఇంద్రియాలను అణచివేయడం కంటే, వాటిని సరైన దిశలో (మోక్ష మార్గంలో) మళ్లించడం గొప్పదని భావం.

---

పద్యం 227

పద్యం:

క. అని బోధించు మహత్మున

కును వినయావనతుఁ డగుచు గుణనిధి వేఁ డి

ట్టనెఁ దన మనమున నొదవిన

ఘన మగు ప్రమదంబ రూపు గైకొన ననగన్.

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఆ విధంగా, బోధించు = ఉపదేశించిన, మహత్మునకును = ఆ గొప్పవాడైన దత్తాత్రేయునికి, వినయ + ఆవనతుఁడు = వినయంతో వంగినవాడు, అగుచున్ = అవుతూ, గుణనిధి = సద్గుణాలకు నిలయమైన యదు మహారాజు, వేఁడి = ప్రార్థించి, ఇట్టు + అనెన్ = ఈ విధంగా అన్నాడు, తన = తనయొక్క, మనమునన్ = మనస్సులో, ఒదవిన = కలిగిన, ఘనము + అగు = గొప్పదైన, ప్రమదంబ = సంతోషమే, రూపు + గైకొనన్ + అనగన్ = ఒక రూపాన్ని ధరించినట్లుగా.

తాత్పర్యం:

ఈ విధంగా బోధించిన దత్తాత్రేయ మహాత్మునికి యదు మహారాజు వినయంతో నమస్కరించాడు. ఆ సమయంలో రాజు పొందిన ఆనందం ఒక రూపం దాల్చిందా అన్నట్లుగా ఆయన ప్రకాశిస్తూ, తిరిగి ఇలా ప్రశ్నించాడు.

విశేషాలు:

గురువు బోధన విన్న శిష్యుని ఆనందం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

పద్యం 228 (సీసం)

పద్యం:

సీ. బ్రహ్మమూర్తీ! మేలు ప్రాణంబు దేహంబు

బగు భయం బిట్లు దైవాప్త మగుట

పగలు భూరిబలసంపత్పరాక్రమముల

మేలు నేమందు నీ మేలు గూర్చె

మందబలుఁడ నైతి మడిసిరి భృత్యులు

ప్రభుశక్తి వో నీతి పరిభవిల్లె

నా వేళ కెంత మేలయ్యె! సంస్కృత మయ్యెఁ

ద్వత్పాదసరసిజద్వంద్వ మిదియు

తే. నదికె నామది నిసుమ అన్ని మేలు

జ్ఞాన మావిర్భవించె ద్వత్వక్తి మేలు

బ్రాహ్మణోత్తమ! కారుణ్యవార్థి మిమ్ము

మెలసి వర్ణించితిని మేలు మేలు మేలు.

ప్రతిపదార్థం:

బ్రహ్మమూర్తీ = బ్రహ్మ స్వరూపుడా!, మేలు = శుభము, ప్రాణంబు + దేహంబు + అగు = ప్రాణము దేహములకు సంబంధించిన, భయంబు = భయము, ఇట్లు = ఈ విధంగా, దైవ + ఆప్తము + అగుట = దైవవశమున తొలగిపోవుట, పగలు = శత్రువులు, భూరి + బల + సంపత్ + పరాక్రమముల = గొప్పదైన బలము సంపద పరాక్రమములతో, మేలు = అది కూడా మేలే, నీ మేలు + కూర్చెన్ = నీవు నాకు మేలు చేకూర్చావు, మందబలుఁడను + ఐతిన్ = బలము లేనివాడనయ్యాను, భృత్యులు = సేవకులు, మడిసిరి = మరణించారు, ప్రభుశక్తి = అధికార బలము, పోన్ = పోగా, నీతి = రాజనీతి, పరిభవిల్లెన్ = అవమానింపబడెను, నా + వేళకు = ఆ సమయానికి, ఎంత + మేలు + అయ్యెన్ = ఎంత మేలు జరిగినది, సంస్కృతము + అయ్యెన్ = పవిత్రము చేయబడినది, త్వత్ + పాద + సరసిజ + ద్వంద్వము = నీ పాదపద్మముల జంట, ఇదియున్ = ఇది కూడా, అదికెన్ = కుదిరినది (లభించినది), నా + మదిన్ = నా మనస్సునందు, ఇసుమ + అన్ని = ఇసుమంతైనా (కొంచెమైనా), అన్ని = అన్నీ, మేలు = శుభాలే, జ్ఞానము = ఆత్మజ్ఞానము, ఆవిర్భవించెన్ = పుట్టినది, త్వత్ + భక్తి = నీయందలి భక్తి, మేలు = గొప్పది, బ్రాహ్మణ + ఉత్తమ = బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్టుడా, కారుణ్య + వార్ధి = దయా సముద్రుడా, మిమ్మున్ = మిమ్ములను, మెలసి = కలసి, వర్ణించితిని = స్తుతించితిని, మేలు = చాలా బాగుంది.

తాత్పర్యం:

ఓ బ్రహ్మస్వరూపా! దైవవశాత్తు నాకు దేహ ప్రాణాల మీద భయం తొలగిపోవడం మేలు. శత్రువుల బలపరాక్రమాల వల్ల నేను రాజ్యహీనుడనై, సేవకులను కోల్పోయి, బలహీనుడను కావడం కూడా ఒక విధంగా మేలే అయ్యింది. ఎందుకంటే ఆ స్థితిలోనే నాకు నీ పాదపద్మాలను ఆశ్రయించే అవకాశం లభించింది. నా మనస్సులో జ్ఞానం ఉదయించింది. ఓ కారుణ్యమూర్తీ! నిన్ను దర్శించి, వర్ణించే భాగ్యం కలగడం అన్నింటికంటే గొప్ప మేలు.

విశేషాలు:

కష్టాలు కూడా భగవంతుని వైపు మళ్ళిస్తాయి కాబట్టి అవి కూడా 'మేలే' అని యదువు భావించడం ఇక్కడి విశేషం.

---

పద్యం 229

పద్యం:

క. ఆర్యత్వము నొనయు న

నార్యుండును బున్నె ముదయమందెడు నెడ నా

చర్య యేటు వ్యసన మెక్కడ

సర్వసమము! త్వత్ సమాగమార మమరదే?

ప్రతిపదార్థం:

నార్యుండును (అనార్యుండును) = గుణహీనుడైన వాడు కూడా, పున్నెము = పుణ్యము, ఉదయము + అందెడు + ఎడన్ = కలిగేటప్పుడు, ఆర్యత్వమును = శ్రేష్టతను (గుణవత్తను), ఒనయున్ = పొందుతాడు, నా + చర్య + ఏటు = నా ప్రవర్తన ఎలాంటిది?, వ్యసనము + ఎక్కడ = దుఃఖము లేదా అలవాటు ఎక్కడ?, సర్వ + సమము = అంతా సమానమే, త్వత్ + సమాగమ + ఆరము = నీతోడి కలయిక అనే శ్రేష్టమైన స్థితి, అమరదే = లభించదా?

తాత్పర్యం:

పుణ్యకాలం వచ్చినప్పుడు అధముడు కూడా ఉత్తముడు అవుతాడు. నీ వంటి మహాత్ముని సమాగమం లభించినప్పుడు నా పాత ప్రవర్తనలు, వ్యసనాలు ఎక్కడ ఉంటాయి? నీ దర్శనం వల్ల నాకు సర్వసమత్వ భావం సిద్ధించింది.

విశేషాలు:

సాధు సాంగత్యం వల్ల మనిషి స్వభావం పూర్తిగా మారిపోతుందని ఈ పద్యం చెబుతోంది.

---

పద్యం 230

పద్యం:

ఉ. కాశీవిభుండు నాకు నుపకారి సుబాహుఁడు మూల మందు మో

గీశ! భవత్పదాబ్జ మొనయించె దురాకృత మీ కృతమ్మునన్

నాశమునొందె మోహవృజినంబు భవత్యమునుగ్రహాప్తి ని

ర్వేశముఁ గూర్చి తే నిఁకఁ జరించెద దుఃఖము లంటకుండఁగన్.

ప్రతిపదార్థం:

యోగీశ = యోగి శ్రేష్టుడా!, కాశీ + విభుండు = కాశీ రాజు, సుబాహుఁడు = సుబాహువు అనేవాడు, నాకున్ = నాకు, ఉపకారి = మేలు చేసినవాడు, మూలము + అందున్ = ప్రధానంగా, భవత్ + పద + అబ్జము = నీ పాదపద్మమును, ఒనయించెన్ = పొందేలా చేశాడు, దురాకృతము = పాపకృత్యము (శత్రుత్వం), ఈ + కృతమ్మునన్ = ఈ మేలు వలన, నాశమున్ + ఉండెన్ = నశించిపోయింది, మోహ + వృజినంబు = మోహము అనే పాపము, భవదీయ + అనుగ్రహ + ఆప్తిన్ = నీ యొక్క అనుగ్రహము లభించుటచే, నిర్వేశమున్ = సంపూర్ణ అనుభవాన్ని (శాంతిని), కూర్చితి = కలిగించావు, ఇఁకన్ = ఇకమీదట, దుఃఖములు = బాధలు, అంటకుండఁగన్ = తగలకుండా, చరించెదన్ = తిరుగుతాను.

తాత్పర్యం:

ఓ యోగీశ్వరా! నిజానికి నన్ను ఓడించిన కాశీరాజు సుబాహువు నాకు ఉపకారి. ఆయన వల్లనే కదా నాకు నీ పాదాలను ఆశ్రయించే స్థితి కలిగింది. నీ అనుగ్రహంతో నా మోహం, పాపాలు నశించాయి. నాకు పరమ శాంతిని ప్రసాదించావు. ఇకపై నాకు ఏ దుఃఖాలూ అంటవు.

విశేషాలు:

శత్రువును కూడా ఉపకారిగా చూడటం అనేది జ్ఞాని యొక్క లక్షణం.

---

పద్యం 231

పద్యం:

శా. దుఃఖాగ ఆటవి నీ గృహస్థతఁ ద్యజింతున్ సంచరింతున్ సదా

నిఃఖేదంబుననై యనుజ్ఞ యిడు మా నాథా! జ్ఞానదా! సద్గురూ!

స్వఃఖేలార్చిత! యన్న భద్ర మవు రాజా! పొమ్ము వర్తింపు మా

కఃఖాద్యాదుల నిర్మయుండ వనహంకారుండవై ముక్తికిన్.

ప్రతిపదార్థం:

దుఃఖ + అగ + ఆటవిన్ = దుఃఖము అనే పర్వతాలు, అడవులతో కూడిన, ఈ + గృహస్థతన్ = ఈ సంసార స్థితిని, త్యజింతున్ = విడిచిపెడతాను, సదా = ఎల్లప్పుడు, నిఃఖేదంబునన్ + ఐ = దుఃఖము లేనివాడనై, సంచరింతున్ = తిరుగుతాను, అనుజ్ఞ + ఇడుము = ఆజ్ఞ నివ్వు, నాథా = ఓ స్వామీ, జ్ఞానదా = జ్ఞానాన్ని ఇచ్చేవాడా, సద్గురూ = శ్రేష్టమైన గురువా, స్వః + ఖేల + అర్చిత = స్వర్గవాసులచే (దేవతలచే) పూజింపబడేవాడా!, అన్నన్ = అనగా, రాజా = ఓ రాజా (యదువు), భద్రము + అవు = నీకు శుభము కలుగుగాక, పొమ్ము = వెళ్ళుము, ఆకఃఖాది + ఆదుల = ఆకలి దప్పికలు మొదలైన వాటియందు, నిర్మయుండవు = చిక్కుకోనివాడవు, అనహంకారుండవు + ఐ = అహంకారము లేనివాడవై, ముక్తికిన్ = మోక్షము కొరకు, వర్తింపుము = నడచుకోము.

తాత్పర్యం:

"ఓ సద్గురుదేవా! జ్ఞానప్రదాతా! ఈ సంసార బంధాలను వదిలి, దుఃఖరహితంగా సంచరిస్తాను, నాకు సెలవివ్వు" అని యదువు వేడుకోగా, దత్తాత్రేయుల వారు "ఓ రాజా! నీకు శుభమగుగాక. ఆకలి దప్పికలు, అహంకారం లేనివాడవై ముక్తి మార్గంలో చరించు" అని దీవించారు.

విశేషాలు:

ఒక శిష్యుని పరిపక్వతకు మెచ్చి గురువు మోక్షమార్గం వైపు వెళ్ళమని ఇచ్చే ఆజ్ఞ ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

 

పద్యం 232

పద్యం:

క. నా చెప్పినట్ల మెలఁగి సు

ఖాచితుండవు క మ్మటన్న యనఘాత్ముని ద

త్తాచార్యుఁ బ్రేమవిహ్వల

ధీచతురత సాంజలి యయి తెలిచె నృపతియున్.

ప్రతిపదార్థం:

నా + చెప్పిన + అట్ల = నేను చెప్పిన విధంగానే, మెలఁగి = ప్రవర్తించి, సుఖ + ఆచితుండవు = సుఖముతో నిండినవాడవు (ఆనందమయుడవు), కమ్ము + అటన్న = కావాలని దీవించినట్టి, అనఘ + ఆత్ముని = పాపరహితుడైన వానిని, దత్త + ఆచార్యున్ = దత్తాత్రేయ గురువును, ప్రేమ + విహ్వల = ప్రేమతో నిండిన, ధీ + చతురతన్ = బుద్ధి చాతుర్యముతో, సాంజలి + అయి = దోసిలి ఒగ్గి (నమస్కరించి), తెలిచెన్ = ప్రార్థించాడు, నృపతియున్ = యదు మహారాజు కూడా.

తాత్పర్యం:

"నేను ఉపదేశించినట్లుగా నడుచుకుని పరమానందాన్ని పొందు" అని దీవించిన పుణ్యమూర్తి దత్తాత్రేయ స్వామికి, యదు మహారాజు భక్తిప్రేమలతో దోసిలి ఒగ్గి నమస్కరించి ఈ విధంగా స్తుతించాడు.

విశేషాలు:

గురువు దీవనను శిష్యుడు ఎంతటి వినయంతో స్వీకరించాడో ఈ పద్యం తెలుపుతోంది.

---

పద్యం 233

పద్యం:

చ. వివిధిషుబోధ హేతుధృతవిగ్రహు నాత్మసుఖానుభూతితో

చ్చ్యవిహితవిగ్రహున్ సచరచారణముఖ్యవృతాంఘ్రివిగ్రహున్

బ్రవిలసదంగనావయవభాపరిషక్త సమగ్రవిగ్రహున్

స్థవిరయువార్భకత్వవిలసత్సము విగ్రహుఁ గొల్తు నెప్పుడున్.

ప్రతిపదార్థం:

వివిధిషు + బోధ + హేతు + ధృత + విగ్రహున్ = జ్ఞానాన్ని కోరేవారికి బోధించుటకై దేహాన్ని ధరించిన వానిని, ఆత్మ + సుఖ + అనుభూతి + ఉచ్చ్యవిహిత (ఉచ్ఛ్వసిత) + విగ్రహున్ = ఆత్మానంద అనుభవంతో ప్రకాశించే దేహము కలవానిని, సచర + చారణ + ముఖ్య + వృత + అంఘ్రి + విగ్రహున్ = సంచరించే సిద్ధులు, చారణులు మొదలైనవారిచే సేవింపబడే పాదపద్మములు కలవానిని, ప్రవిలసత్ + అంగనా + అవయవ + భా + పరిషక్త + సమగ్ర + విగ్రహున్ = ప్రకాశించే స్త్రీ మూర్తి (అనఘాదేవి) అవయవ కాంతితో కలిసి ఉన్న సంపూర్ణ స్వరూపము కలవానిని, స్థవిర + యువ + అర్భకత్వ + విలసత్ + సమున్ = ముసలివానిగా, యవ్వనవంతునిగా, బాలునిగా వెలిగే సమానమైన రూపము కలవానిని, విగ్రహున్ = అట్టి మూర్తిని, కొల్తున్ + ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ సేవిస్తాను.

తాత్పర్యం:

జిజ్ఞాసువులకు జ్ఞానబోధ చేసేందుకు రూపం దాల్చినవాడు, ఆత్మానందంతో వెలిగిపోయేవాడు, సిద్ధ చారణాదులచే పూజింపబడే పాదములు కలవాడు, అనఘాదేవితో కలిసి ఉండేవాడు, బాలుడు-యువకుడు-వృద్ధుడు అనే భేదం లేని సమాన మూర్తి అయిన దత్తాత్రేయుని ఎల్లప్పుడూ కొలుస్తాను.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని యొక్క 'అనఘా సమేత' రూపం మరియు ఆయన యొక్క త్రిగుణాతీత స్థితిని ఇక్కడ వర్ణించారు.

---

పద్యం 234 (సీసం)

పద్యం:

సీ. అణువున కణువు మహత్తునకు మహత్తుఁ

డా జ్ఞానధామము సమాశ్రయింతు

దివ్యచిత్రాంబర! దిగ్విచిత్రాంబర!

యోగీశవంద్య! నన్నోముమయ్య!

సువిశాలదేహుండు సూక్ష్మశక్తి మహత్తుఁ

డరిదారణుఁడు మాకు నగునుగాక

పురుషోత్తమునకు దేవునకు వాఙ్మనసవి

దూరునకు నివె నతులు శతములు

తే. భవభయము వాయ నిర్జితవాయుమాన

సప్రచారులకడఁ సదసత్పరముగ

తత్త్వ మెయ్యది ధ్యానింతొ? తవిలి దేని

యందు నపరం బెఱుంగరో? యద్ది నీవ!

ప్రతిపదార్థం:

అణువునకు + అణువు = అణువు కంటే చిన్నవాడు, మహత్తునకు + మహత్తుఁడు = గొప్పదైన దానికంటే గొప్పవాడు, ఆ + జ్ఞానధామము = ఆ జ్ఞాన నిలయుని, సమాశ్రయింతున్ = ఆశ్రయిస్తాను, దివ్య + చిత్ర + అంబర = దివ్యమైన వింత వస్త్రములు ధరించినవాడా (లేక ఆకాశమే వస్త్రముగా కలవాడా), దిగ్ + విచిత్ర + అంబర = దిక్కులనే వస్త్రములుగా గలవాడా (దిగంబరా), యోగీశ + వంద్య = యోగీశ్వరులచే నమస్కరింపబడేవాడా, నన్ను + ఓముమయ్య = నన్ను రక్షించుము, సువిశాల + దేహుండు = విశాలమైన దేహము కలవాడు, సూక్ష్మ + శక్తి = అణీమాది సిద్ధులు కలవాడు, మహత్తుఁడు = గొప్పవాడు, అరి + దారణుఁడు = శత్రువులను (అరిషడ్వర్గాలను) చీల్చేవాడు, మాకున్ + అగునుగాక = మాకు రక్షకుడు కావాలి, పురుషోత్తమునకున్ = పురుషులలో శ్రేష్టుడైన వానికి, దేవునకున్ = దైవమునకు, వాక్ + మనస + విదూరునకున్ = మాటలకు మనస్సుకు అందని వానికి, ఇవె + నతులు + శతములు = ఇవే వందల కొద్దీ నమస్కారాలు, భవ + భయము = సంసార భయము, పాయన్ = తొలగేలా, నిర్జిత + వాయు + మానస + ప్రచారులకడన్ = ప్రాణవాయువును మనస్సును గెలిచిన యోగుల వద్ద, సత్ + అసత్ + పరముగన్ = ఉన్నది లేనిది అనే దానికంటే అతీతముగా, తత్త్వము + ఎయ్యది = ఏ తత్త్వాన్ని అయితే, ధ్యానింతొ = ధ్యానిస్తారో, తవిలి = ఆసక్తితో, దేని + యందున్ = దేనిలోనైతే, అపరంబు = భేదమును, ఎఱుంగరో = చూడరో, అద్ది + నీవ = ఆ పరతత్త్వము నీవే!

తాత్పర్యం:

అణువుకంటే అణువుగా, గొప్పదాని కంటే గొప్పదిగా ఉండే జ్ఞానధాముని ఆశ్రయిస్తాను. దిగంబరుడవై, యోగీశ వంద్యుడవైన ఓ స్వామీ! నన్ను రక్షించు. మనోవాక్కాయాలకు అందని ఆ పరమపురుషుడికి వందనాలు. యోగులు తమ మనస్సును జయించి, దేనినైతే ఏకైక తత్త్వంగా ధ్యానిస్తారో ఆ పరబ్రహ్మము నీవే!

విశేషాలు:

ఉపనిషత్తులలో చెప్పబడిన "అణోరణీయాన్ మహతో మహీయాన్" అనే భావం ఈ పద్యంలో ప్రతిబింబిస్తోంది.

---

పద్యం 235

పద్యం:

క. విజ్ఞానఘన మృగవ్యయ

మజ్ఞానవిదూర మైన యా బ్రహ్మము నీ

వే జ్ఞాతవ్యము యజ్ఞో

పజ్ఞ మృథిమహేమము గా యమాని నెఱిఁగెదన్.

ప్రతిపదార్థం:

విజ్ఞాన + ఘనము = విజ్ఞానముతో నిండినవాడవు, మృగ + వ్యయము = నశించని వానిని (శాశ్వతుడిని), అజ్ఞాన + విదూరము + ఐన = అజ్ఞానానికి దూరమైన, ఆ + బ్రహ్మము = ఆ పరబ్రహ్మము, నీవే = నీవే అయి ఉన్నావు, జ్ఞాతవ్యము = తెలుసుకోదగినది, యజ్ఞ + ఉపజ్ఞ = యజ్ఞము ద్వారా తెలుసుకోదగిన జ్ఞానము, మృథిమ (మృత్తిక) + హేమము + కా (గా) = మట్టి మరియు బంగారము వలె (కారణం ఏదో కార్యమూ అదే అన్నట్లు), అమానిన్ = అహంకారం లేని వానిగా, నెఱిఁగెదన్ = నిన్ను గుర్తిస్తున్నాను.

తాత్పర్యం:

ఓ స్వామీ! విజ్ఞాన ఘనమై, అజ్ఞానానికి అతీతమైన ఆ పరబ్రహ్మము నీవే అని నేను గ్రహించాను. తెలుసుకోదగిన పరమ సత్యం నీవే. మట్టి నుండి పుట్టిన పాత్ర మట్టి ఎలా అవుతుందో, ఈ జగత్తుకు కారణమైన బ్రహ్మము నీవే అని, అహంకారాన్ని వదిలి నిన్ను సేవిస్తున్నాను.

విశేషాలు:

కార్య-కారణ సిద్ధాంతం ద్వారా దత్తాత్రేయుని పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా యదువు కీర్తించాడు.

పద్యం 236 (సీసం)

పద్యం:

సీ. వాచ్యవాచకశక్తి భావితవైభవ!

నారాయణుఁడ! నమస్కారములివె

శరణాగతజనవత్సల! పూర్ణబోధుండ!

సర్వబీజమ! నమస్కారములివె

నాగఘుస్మరకేతనా! నిర్గుణాత్మక!

కమలనాభ! నమస్కారములివె

శ్రీపతి! భూపతి! గోపతి! యోగేశ!

శాస్త్రయోనీ! నమస్కారములివె

తే. మాటిమాటికి నివె నా నమస్కరణము

లందుకొనుమయ్య ప్రీతి వేదాంతవేద్య!

వ్యగ్ర మజ్ఞానకాజగరగ్రసితము

నుద్ధరింపుము జగము మానోద్ధతుండ!

ప్రతిపదార్థం:

వాచ్య + వాచక + శక్తి + భావిత + వైభవ = మాటల ద్వారా చెప్పబడే (వాచ్య), చెప్పే (వాచక) శక్తులచే పొగడబడే వైభవము కలవాడా!, నారాయణుఁడ = ఓ నారాయణ స్వరూపుడా!, నమస్కారములు + ఇవె = ఇవే నా నమస్కారములు, శరణాగత + జన + వత్సల = శరణు కోరిన జనులయందు ప్రేమ కలవాడా!, పూర్ణ + బోధుండ = సంపూర్ణమైన జ్ఞానము కలవాడా!, సర్వ + బీజమ = అన్నింటికీ మూలమైన వాడా!, నాగ + ఘుస్మర + కేతనా = పాములను చంపే గరుత్మంతుని జెండాగా కలవాడా (విష్ణు మూర్తి రూపము), నిర్గుణ + ఆత్మక = గుణములకు అతీతమైన స్వభావము కలవాడా!, కమల + నాభ = పద్మము వంటి నాభి కలవాడా!, శ్రీపతి = లక్ష్మీనాథా!, భూపతి = భూమికి ప్రభువైనవాడా!, గోపతి = ఇంద్రియములకు లేక గోవులకు ప్రభువైనవాడా!, యోగ + ఈశ = యోగులకు అధిపతివైన వాడా!, శాస్త్ర + యోనీ = శాస్త్రములకు జన్మస్థానమైన వాడా!, మాటిమాటికిన్ = పదే పదే, ఇవె = ఇవే, నా = నా యొక్క, నమస్కరణములు = నమస్కారములు, అందుకొనుమయ్య = స్వీకరించుము, ప్రీతిన్ = ఇష్టముతో, వేదాంత + వేద్య = వేదాంతముల ద్వారా తెలుసుకోదగిన వాడా!, వ్యగ్రము = కలత చెందినది, అజ్ఞాన + కాజగర + గ్రసితమున్ = అజ్ఞానము అనే కొండచిలువచే మింగబడినది అయిన, జగమున్ = ఈ లోకమును, ఉద్ధరింపుము = రక్షించుము, మాన + ఉద్ధతుండ = ఆత్మగౌరవముచే గొప్పవాడా!

తాత్పర్యం:

వాచ్యవాచక శక్తులకు అతీతమైన వైభవం కలవాడా! నారాయణా! నీకు వందనాలు. శరణాగత వత్సలుడవు, సర్వ మూల కారణుడవైన నీకు నమస్కారాలు. ఓ నిర్గుణ స్వరూపా, పద్మనాభా, శ్రీపతి, యోగీశ్వర! శాస్త్రములకు మూలమైన వాడా! నీకు పదే పదే ప్రణమిల్లుతున్నాను. వేదాంత వేద్యుడవైన ఓ స్వామీ! అజ్ఞానమనే కొండచిలువ నోట చిక్కిన ఈ లోకాన్ని నీవు ఉద్ధరించు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయ స్వామిని త్రిమూర్త్యాత్మక స్వరూపంగా, ముఖ్యంగా విష్ణు స్వరూపంగా ఇక్కడ యదువు కీర్తించాడు.

---

పద్యం 237

పద్యం:

మ. సనిరోధం బతిమూఢమానసము నజ్ఞానాంధకారాంధ మా

జనసంఘాతము జ్ఞానచక్షు విడి మోక్షక్షేమముం జేయు యో

గనయూహస్కరా! మానశాలీ! యకలంకా! బ్రహ్మవంశోద్భవా!

యనసూయాసుత! యత్రిపుత్ర! కొనుమయ్య! నా నమస్కారముల్.

ప్రతిపదార్థం:

స + నిరోధంబు = బంధనములతో కూడినది, అతి + మూఢ + మానసమున్ = మిక్కిలి తెలివితక్కువదైన మనస్సు కలది, అజ్ఞాన + అంధకార + అంధము = అజ్ఞానమనే చీకటిలో గ్రుడ్డిదైనది, ఆ + జన + సంఘాతమున్ = ఆ జనుల సమూహమునకు, జ్ఞాన + చక్షువు + ఇడి = జ్ఞానము అనే కన్నును ప్రసాదించి, మోక్ష + క్షేమమున్ = మోక్షము అనే శుభమును, చేయు = కలిగించే, యోగ + నయ + ఊహ + స్కరా (భాస్కరా) = యోగ మార్గమనే ఆలోచనలకు సూర్యుని వంటివాడా!, మానశాలీ = గౌరవనీయుడా!, అకలంకా = మచ్చ లేనివాడా!, బ్రహ్మ + వంశ + ఉద్భవా = బ్రహ్మ వంశములో పుట్టినవాడా!, అనసూయా + సుత = అనసూయా దేవి కుమారుడా!, అత్రి + పుత్ర = అత్రి మహర్షి తనయుడా!, కొనుమయ్య = స్వీకరించుము, నా = నా యొక్క, నమస్కారముల్ = వందనములు.

తాత్పర్యం:

అజ్ఞానమనే చీకటిలో పడి, అదుపులేని మనస్సులతో కొట్టుమిట్టాడే జనులకు జ్ఞాననేత్రాన్ని ప్రసాదించి మోక్షాన్ని ఇచ్చేవాడా! యోగశాస్త్ర ప్రకాశానికి సూర్యుడి వంటివాడా! అత్రి-అనసూయల తనయుడవైన ఓ దత్తప్రభూ! నా నమస్కారాలు స్వీకరించు.

విశేషాలు:

గురువును 'జ్ఞాననేత్రాన్ని ఇచ్చే సూర్యుడితో' పోల్చడం ఇక్కడ ముఖ్యాంశం.

---

పద్యం 238

పద్యం:

మ. అపలింగద్విజలింగత ల్యలయ నిచ్ఛాధీననానావిహా

రపరుం డై విగతాశ్రమత్వము నవర్ణత్వమ్ముఁ జూపప్పు బ్ర

హ్మపథబ్రాహ్మణపాలనమ్మునకుఁ బూర్వాచారవిధ్వంసక

క్షపణంబుం బొనరించు దేవుఁడు మదాగమ్ము లొలగించుతన్.

ప్రతిపదార్థం:

అపలింగ + ద్విజ + లింగతలు = లింగ భేదములు గానీ వర్ణ భేదములు గానీ, అలయన్ = లేకుండగా, ఇచ్చా + ఆధీన + నానా + విహార + పరుండు + ఐ = తన ఇష్టానుసారము వివిధ రూపములలో సంచరించేవాడై, విగత + ఆశ్రమత్వమున్ = ఆశ్రమ ధర్మములకు అతీతుడై, అవర్ణత్వమ్మున్ = వర్ణములు లేని స్థితిని, చూపి = చూపిస్తూ, బ్రహ్మ + పథ + బ్రాహ్మణ + పాలనమ్మునకున్ = బ్రహ్మ మార్గమును మరియు బ్రహ్మజ్ఞానులను రక్షించుటకు, పూర్వ + ఆచార + విధ్వంసక = పాతదైన మూఢాచారములను నశింపజేసే, క్షపణంబున్ = నాశమును, పొనరించు = చేసేటి, దేవుఁడు = దైవము, మత్ + ఆగమ్ములు = నా యొక్క పాపములను, తొలగించుతన్ = పోగొట్టుగాక.

తాత్పర్యం:

లింగ, వర్ణ, ఆశ్రమ భేదాలకు అతీతుడై, కేవలం బ్రహ్మజ్ఞాన రక్షణ కోసం తన ఇష్టానుసారంగా సంచరించే ఆ దేవుడు, నా పాపాలను హరించుగాక. జ్ఞానానికి అడ్డుపడే పాత మూఢాచారాలను ధ్వంసం చేసే ఆ పరమాత్మ నాపై కరుణ చూపుగాక.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని 'అవధూత' తత్త్వం, అంటే సర్వ బంధాలకు, సామాజిక కట్టుబాట్లకు అతీతమైన స్థితి ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

పద్యం 239

పద్యం:

క. జోతలు నీ కిడుదు మురా

రాతీ! కేశిప్రహారి! ప్రణతులు కృష్ణా!

చేతులజోడింపులు నా

కాతర్య మడంచితయ్య! కంసధ్వంసీ!

ప్రతిపదార్థం:

జోతలు = నమస్కారములు, నీకున్ + ఇడుదున్ = నీకు సమర్పిస్తాను, ముర + అరాతీ = మురాసురుని శత్రువైన వాడా!, కేశి + ప్రహారి = కేశి అనే అసురుని చంపినవాడా!, ప్రణతులు = వందనాలు, కృష్ణా = ఓ కృష్ణా!, చేతుల + జోడింపులు = చేతులు మోడ్చి నమస్కరిస్తున్నాను, నా = నా యొక్క, కాతర్యము = భయమును లేక వ్యాకులతను, అడంచితయ్య = పోగొట్టావు స్వామీ!, కంస + ధ్వంసీ = కంసుని సంహరించినవాడా!

తాత్పర్యం:

ఓ కృష్ణా! మురారి! కంస ధ్వంసీ! నీకు ఇవే నా ప్రణామములు. నా మనస్సులోని వ్యాకులతను, అజ్ఞాన భయాన్ని పోగొట్టిన నీకు చేతులు జోడించి మరీ నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషాలు:

యదువు తన వంశకర్త అయిన శ్రీకృష్ణుడిని దత్తాత్రేయుడిలో దర్శిస్తూ చేసిన స్తుతి ఇది.

---

పద్యం 240

పద్యం:

గీ. త్వత్ప్రసాదమ్మునన్ గృతార్థతఁ బడసితి

దేవదేవ! జగత్పతీ! త్రికరణముల

మాటిమాటికి నీకు నమస్కృతు లిడు

చభ్యసించెద నీ చెప్పినట్టి తెరువు.

ప్రతిపదార్థం:

త్వత్ + ప్రసాదమ్మునన్ = నీ అనుగ్రహము వలన, కృతార్థతన్ = ధన్యతను, పడసితిన్ = పొందాను, దేవ + దేవ = దేవతలకు దేవుడవైన వాడా!, జగత్ + పతీ = లోకనాథా!, త్రికరణముల = మనస్సు, వాక్కు, క్రియల ద్వారా, మాటిమాటికిన్ = పదే పదే, నీకున్ = నీకు, నమస్కృతులు + ఇడుచున్ = నమస్కారములు చేస్తూ, అభ్యసించెదన్ = ఆచరిస్తాను, నీ + చెప్పినట్టి = నీవు బోధించినటువంటి, తెరువు = మార్గమును.

తాత్పర్యం:

ఓ దేవదేవా! జగత్పతీ! నీ అనుగ్రహంతో నా జన్మ ధన్యమైంది. నా మనోవాక్కాయకర్మల ద్వారా నీకు నమస్కరిస్తూ, నీవు నాకు బోధించిన ఈ యోగ మార్గాన్ని నిరంతరం అభ్యసిస్తాను.

విశేషాలు:

గురువు బోధించిన దానిని కేవలం వినడమే కాకుండా 'అభ్యసించడం' (ఆచరించడం) ముఖ్యం అనే సందేశంతో ఈ ఘట్టం ముగుస్తుంది.

 

పద్యం 241

పద్యం: గీ. దిక్కు సెడి నీకు దక్కె నీ పక్కి నింక మఱవఁబోకు జోహార్లు సంభవవిదారి!

యనుచుఁ గొనియాడి కొనియాడి ప్రాంజలి యయి జాతవేపథుఁ డై యుండె క్ష్మావిభుండు.

ప్రతిపదార్థం: దిక్కు + చెడి = ఆధారం కోల్పోయి, నీకున్ = నీకు, దక్కెన్ = లభించినది/చేరినది, ఈ = ఈ, పక్కి = పక్షి (ఇక్కడ శిష్యుడైన యదువును పక్షితో పోల్చడం జరిగింది), ఇంకన్ = ఇకపై, మఱవఁబోకు = నన్ను విస్మరించవద్దు, జోహార్లు = వందనములు, సంభవ + విదారి = పుట్టుకలనే సంసార బంధాలను నశింపజేసేవాడా!, అనుచున్ = అని పలుకుతూ, కొనియాడి + కొనియాడి = మాటిమాటికీ స్తుతించి, ప్రాంజలి + అయి = దోసిలి ఒగ్గి నమస్కరించినవాడై, జాత + వేపథుఁడు + ఐ = పుట్టిన వణకు కలవాడై (భక్తి పారవశ్యంతో ఒళ్లు పులకరించినవాడై), ఉండెన్ = ఉన్నాడు, క్ష్మా + విభుండు = రాజైన యదువు.

తాత్పర్యం: "ఓ సంసార బంధాలను తెంచివేసే మహాత్మా! దిక్కు తోచని స్థితిలో ఉన్న ఈ పక్షి (నేను) నీ ఆశ్రయానికి చేరింది. ఇకపై నన్ను మరచిపోవద్దు స్వామీ! నీకు ఇవే నా వందనాలు" అని యదు మహారాజు దత్తాత్రేయ స్వామిని పదే పదే స్తుతించాడు. భక్తి పారవశ్యంతో ఒళ్లు పులకరించగా, చేతులు జోడించి వినయంగా నిలబడ్డాడు.

విశేషాలు: ఇక్కడ సాధకుడైన యదువు తనను తాను ఒక పక్షితో పోల్చుకోవడం ఆయనలోని నిరహంకారానికి, శరణాగతికి నిదర్శనం. 'సంభవవిదారి' అన్న పదం దత్తాత్రేయుడు జన్మరాహిత్యాన్ని ప్రసాదించేవాడని తెలుపుతోంది.

పద్యం 242

పద్యం:

గీ. చరణసరసీజములఁ గ్రియానమభిహార

ముగఁ బడుచు లేచుచుం గొల్చు భూపతిఁ గని

స్వస్తి సాధింపు మిష్ట మ్మసంశయోత్క

టంచు గురుఁ డాన యిచ్చి పంపించె విధిగ.

ప్రతిపదార్థం:

చరణ + సరసీజములన్ = పాదపద్మములపై, క్రియానమభిహారముగన్ (క్రియా + నమ్ర + అభిహారముగన్) = మాటిమాటికీ నమస్కరిస్తూ ఉండగా, పడుచున్ = సాష్టాంగపడుతూ, లేచుచున్ = లేస్తూ, కొల్చు = సేవిస్తున్న, భూపతిన్ = రాజును (యదువును), కని = చూచి, స్వస్తి = నీకు శుభము కలుగుగాక, ఇష్టమ్మున్ = నీ కోరికను, అసంశయోత్కటన్ (అసంశయ + ఉత్కటన్) = ఎటువంటి సందేహం లేకుండా గొప్పగా, సాధింపుము = పొందుము, అంచున్ = అని, గురుఁడు = దత్తాత్రేయ గురువు, ఆన + ఇచ్చి = ఆజ్ఞ ఇచ్చి, పంపించెన్ = వీడ్కోలు పలికారు, విధిగన్ = పద్ధతి ప్రకారం.

తాత్పర్యం:

తదేక దీక్షతో తన పాదాలపై పడి లేస్తూ నమస్కరిస్తున్న యదు మహారాజును చూసి, దత్తాత్రేయ స్వామి వారు "నీకు శుభం కలుగుగాక, నీవు కోరుకున్న మోక్ష పదవిని నిస్సందేహంగా సాధించు" అని ఆశీర్వదించి పంపారు.

విశేషాలు:

గురువు పట్ల శిష్యుడికి ఉండవలసిన భక్తిని, శిష్యుడి పట్ల గురువుకు ఉండే వాత్సల్యాన్ని ఈ పద్యం ప్రతిబింబిస్తోంది.

---

పద్యం 243

పద్యం:

చ. నిను విడనాడి పోవనగునే? మఱివచ్చెదఁగాక యంచు న

మ్మునికిఁ బ్రదక్షిణమ్ములు నమోవచనమ్ములు ననుక్షణ మ్మొన

ర్చెను దగ వీడ్కొనెం జనియెఁ జెచ్చెరం గాశివిభుండు స్వాగ్రజం

డును గలచోటికిం ట్లొకరుఁడు స్మయసంభ్రమ వైరశూన్యుఁ డై.

ప్రతిపదార్థం:

నినున్ = నిన్ను, విడనాడి = వదిలి, పోవన్ + అగునే = వెళ్లడం సాధ్యమా?, మఱి = మళ్ళీ, వచ్చెదన్ + కాక = వస్తాను కదా, అంచున్ = అంటూ, ఆ + మునికిన్ = ఆ దత్తాత్రేయ మునీంద్రునికి, ప్రదక్షిణమ్ములు = ప్రదక్షిణలు, నమోవచనమ్ములు = నమస్కార పూర్వకమైన మాటలు, అనుక్షణమ్ము = ప్రతి నిమిషం, ఒనర్చెను = చేశాడు, తగన్ = సముచితంగా, వీడ్కొనెన్ = సెలవు తీసుకున్నాడు, చనియెన్ = వెళ్ళాడు, చెచ్చెరన్ = వేగంగా, కాశి + విభుండు = కాశీ రాజు (ఇక్కడ యదువును కాశీ విభునిగా పేర్కొన్నారు), స్వ + అగ్రజుండును = తన అన్నగారు (కార్తవీర్యార్జునుడు వంటివారు), కల + చోటికిన్ = ఉన్న ప్రదేశానికి, ఇట్లు = ఈ విధంగా, ఒకరుఁడు = ఒంటరిగా, స్మయ = గర్వము, సంభ్రమ = ఆతురత, వైర = శత్రుత్వము, శూన్యుఁడు + ఐ = లేనివాడై.

తాత్పర్యం:

నిన్ను వదిలి వెళ్లడం ఇష్టం లేకపోయినా, మళ్ళీ దర్శించుకుంటాను అనుకుంటూ పదే పదే ప్రదక్షిణలు చేసి, వినయంగా సెలవు తీసుకున్నాడు యదువు. అహంకారం, భయం, శత్రుత్వం వంటివి లేని ప్రశాంత మనస్సుతో తనవారు ఉన్న చోటికి ఒంటరిగా ప్రయాణమయ్యాడు.

విశేషాలు:

జ్ఞానోదయం కలిగిన తర్వాత మనిషిలో గర్వం, వైరము ఎలా నశిస్తాయో ఇక్కడ వర్ణించారు.

పద్యం 244 (మత్తేభవిక్రీడితము)

పద్యం:

మ. వచ్చెడు నయ్యలర్కుని సుబాహుఁడుఁ జూచుచు నుండఁ గాశీరా

జచ్చేరు వొప్పం జూచి యతఁడా యితఁ? డంచు హసించి నెమ్మదిన్

మెచ్చక మెచ్చియుం దలఁచే మేదినినాయకుఁ డోడి పాఱుఁడా?

పొచ్చెము లేదొ? కత్తిం గొని పోరాడొ? యియ్యది యెట్టిరాకయో?

ప్రతిపదార్థం:

వచ్చేడు = వస్తున్న, ఆ + అలర్కుని (యదువును) = ఆ రాజును, సుబాహుఁడు = సుబాహువు, చూచుచున్ + ఉండన్ = చూస్తూ ఉండగా, కాశీ + రాజు = కాశీ రాజు (యదువు), అచ్చెరువు + ఒప్పన్ = ఆశ్చర్యకరంగా, చూచి = చూసి, అతఁడా = ఆయనేనా, ఇతఁడు = ఈయన, అంచున్ = అనుకుంటూ, హసించి = నవ్వి, నెమ్మదిన్ = మనస్సులో, మెచ్చక = మెచ్చుకోకుండా, మెచ్చియున్ = మెచ్చుకుంటూ కూడా, తలఁచెన్ = ఆలోచించాడు, మేదిని + నాయకుఁడు = ఈ భూపతి, ఓడి = ఓడిపోయి, పాఱుఁడా = పారిపోయేవాడా?, పొచ్చెము + లేదో = కపటం ఏమీ లేదా?, కత్తిన్ + కొని = కత్తి పట్టుకుని, పోరాడొ = యుద్ధం చేయడా?, ఇయ్యది = ఇది, ఎట్టి + రాకయో = ఎటువంటి రాకో?

తాత్పర్యం:

ఒంటరిగా వస్తున్న యదువును చూసి సుబాహువు ఆశ్చర్యపోయాడు. "ఈయనేనా ఆ రాజు? అయుధాలు లేకుండా ఇలా వస్తున్నాడేమిటి? ఇది ఏదైనా తంత్రమా లేక భయమా?" అని సందేహిస్తూనే, యదువు ముఖంలోని ప్రశాంతతను చూసి మనసులో మెచ్చుకున్నాడు.

విశేషాలు:

ఒక యోగి యొక్క శాంత ముద్ర శత్రువును కూడా ఎలా విస్మయానికి గురి చేస్తుందో ఇక్కడ చిత్రించబడింది.

---

పద్యం 245 (మత్తేభవిక్రీడితము)

పద్యం:

మ. ఆయుధధారి కాఁ డొకరుఁ డైనను బంటని వెంట రాఁడు చం

ద్రాయిత మైన మోము దెస దైన్యము దోఁపదు సుప్రసాద మి

ట్లాయత మై మదీయమతి నార్పుచునున్నది వైరవహ్ని లే

దీ యతిశాంతి నిన్న నిపు డెమ్మయిఁ బమ్మెనొ? యేమి సేయుదున్?

ప్రతిపదార్థం:

ఆయుధ + ధారి = ఆయుధాలు ధరించినవాడు, కాఁడు = కాడు, ఒకరుఁడు + ఐనను = ఒక్కడైనా, బంటు + అని = సేవకుడు అని, వెంటన్ = వెంట, రాఁడు = రావడం లేదు, చంద్ర + ఆయతము + ఐన = చంద్రుని వలె వెలిగే, మోము + దెస = ముఖము వైపు, దైన్యము = దీనత్వం, తోఁపదు = కనిపించదు, సుప్రసాదము = నిండు ప్రసన్నత, ఇట్లు = ఈ విధంగా, ఆయతము + ఐ = వ్యాపించినదై, మదీయ + మతిన్ = నా బుద్ధిలో ఉన్న, వైర + వహ్నిన్ = శత్రుత్వమనే నిప్పును, ఆరుపుచున్ + ఉన్నది = చల్లారుస్తోంది, లేదు = లేదు, ఈ + అతి + శాంతి = ఈ గొప్ప శాంతి, నిన్న = నిన్నటి వరకు లేనిది, నిపుడు = ఇప్పుడు, ఏ + అయి (ఏ రీతిగా) = ఎలా, పమ్మెనొ (వ్యాపించెనో) = కలిగినదో, ఏమి + సేయుదున్ = ఏమి చేస్తాను?

తాత్పర్యం:

"ఆయన చేతిలో ఆయుధం లేదు, వెంట ఒక్క సేవకుడు లేడు. ముఖంలో చంద్రకళ ఉట్టిపడుతోంది తప్ప ఓడిపోయాననే బాధ లేదు. ఆయన ప్రసన్నత చూస్తుంటే నాలోని శత్రుత్వం చల్లారిపోతోంది. నిన్నటి వరకు లేని ఈ గొప్ప శాంతి ఆయనలో ఎలా వచ్చింది?" అని సుబాహువు విస్మయం చెందాడు.

విశేషాలు:

ఆత్మజ్ఞానం పొందిన వ్యక్తి యొక్క ముఖవర్చస్సు శత్రువుల హృదయాలలోని ద్వేషాన్ని కూడా హరిస్తుందని ఈ పద్యం నిరూపిస్తోంది.

పద్యం 246

పద్యం: క. అనుకొనుచుండఁగనే వ చ్చెను దన యన్నకును నెరఁగెఁ జిఱున వ్వోలయన్‌ వినుచుండఁ గాశినాథున కనెయె నలర్కుం డనూన మగు ధోరణిగన్.

ప్రతిపదార్థం: అనుకొనుచున్ + ఉండఁగనే = (సుబాహువు మొదలైనవారు) అనుకుంటూ ఉండగానే, వచ్చెను = (అలర్కుడు) వచ్చాడు, తన + అన్నకును = తన అన్నగారికి, నెరఁగెన్ = నమస్కరించాడు, చిఱునవ్వు + ఓలయన్ = చిరునవ్వు చిందిస్తూ, వినుచుండన్ = వింటుండగా, కాశీ + నాథునకున్ = కాశీరాజుకు (సుబాహువుకు), అనెయె (అనెన్) = అన్నాడు, అలర్కుండు = అలర్కుడు, అనూనము + అగు = గొప్పదైన (తక్కువకాని), ధోరణిగన్ = పద్ధతిలో.

తాత్పర్యం: సుబాహువు మొదలైనవారు అలర్కుని రాక గురించి ఆశ్చర్యంగా అనుకుంటూ ఉండగానే, అలర్కుడు అక్కడికి చేరుకున్నాడు. చిరునవ్వుతో తన అన్నగారికి నమస్కరించి, అందరూ వింటుండగా కాశీరాజుతో ఎంతో హుందాగా, ధైర్యంగా ఈ విధంగా అన్నాడు.

విశేషాలు: జ్ఞానోదయం కలిగిన వాని ముఖంలో భయం ఉండదు సరే కదా, శత్రువు ముందు కూడా ప్రసన్నమైన చిరునవ్వు ఉంటుందని ఈ పద్యం నిరూపిస్తోంది.

---

పద్యం 247

పద్యం: గీ. రాజ్యకాముక! కాశీశ! రాజ్య మూర్జి త మ్మనుభవింపు మింపుమై సమ్మతమ్మ యైన మా యన్న కి మ్మంత యైనఁ గొంత యైన వచ్చితి నిమ్మాట యని చన నని.

ప్రతిపదార్థం: రాజ్య + కాముక = రాజ్యముపై కోరిక కలవాడా!, కాశీ + ఈశ = ఓ కాశీరాజా!, రాజ్యము = ఈ రాజ్యాన్ని, ఊర్జితమ్ము = నిండుగా (గొప్పగా), అనుభవింపుము = అనుభవించుము, ఇంపుమై = ఇష్టముగా/సంతోషముగా, సమ్మతమ్ము + ఐన = నీకు ఇష్టమైతే, మా + అన్నకున్ = నా అన్నగారికి, అంత + ఐనన్ = అంతైనా, కొంత + ఐనన్ = కొంచెమైనా, ఇమ్ము = ఇవ్వుము, వచ్చితిన్ = వచ్చాను, ఈ + మాట = ఈ మాట, అని = చెప్పి, చనన్ = వెళ్లిపోవడానికి, అని = అని (పలికెను).

తాత్పర్యం: "ఓ కాశీరాజా! నీకు రాజ్యంపై కోరిక ఉంది కదా, ఈ రాజ్యాన్ని నీవు సంతోషంగా అనుభవించు. నీకు ఇష్టమైతే నా అన్నగారికి ఇందులో కొంత భాగం ఇవ్వు. కేవలం ఈ మాట చెప్పి, ఇక్కడి నుండి వెళ్లిపోవడానికే నేను వచ్చాను" అని అలర్కుడు పలికాడు.

విశేషాలు: రాజ్యాన్ని తృణప్రాయంగా వదిలివేయడం అనేది దత్తాత్రేయుని బోధ వల్ల కలిగిన వైరాగ్యానికి పరాకాష్ట. యుద్ధం చేసి గెలవడం కంటే, మనస్సును గెలవడమే గొప్ప విజయమని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

 

పద్యం 248

పద్యము:

కడు నరుదారు డెందమునఁ గాశివిభుం డపరంజికాసనం

బిడి యను నోయలర్క! నయమే? యిది యేమి పరిత్యజించితే?

పుడమి నఖండరాజ్యమును బోరెడగా నృపనీతివేత్తవై

నుడివెద రాచపాడి సతముండవు నీ వెటులాడరా దెనా!

ప్రతిపదార్థము:

కడున్ = మిక్కిలి, అరుదారు = అరుదైన/సున్నితమైన, డెందమునన్ = హృదయముతో, కాశి+విభుండు = కాశీ రాజు (దత్తుడు), అపరంజి+కాసనంబు+ఇడి = బంగారు సింహాసనమును ఇచ్చి, అనున్ = పలికెను, ఓ+అలర్క = ఓ అలర్క రాజా!, నయమే? = ఇది నీతియేనా?, ఇది = ఈ విధముగా, ఏమి = ఎందుకు, పరిత్యజించితే? = విడిచిపెట్టావు?, పుడమిన్ = భూమిపై, అఖండ+రాజ్యమును = తిరుగులేని రాజ్యమును, పోరెడగా = గడ్డిపోచలాగ, నృప+నీతి+వేత్తవై = రాజనీతి తెలిసినవాడవై, నుడివెదన్ = చెప్పెదను, రాచపాడి = రాజధర్మము, సతము+ఉండవు = ఎల్లకాలము ఉండవు, నీవు+ఎటులు+ఆడరాదు = నీవు ఎలా పడితే అలా మాట్లాడకూడదు, ఎనా = నాయనా.

తాత్పర్యము:

కాశీనాథుడైన దత్తాత్రేయుడు మిక్కిలి దయగల హృదయముతో అలర్కుడికి బంగారు సింహాసనమును ఇచ్చి ఇలా అన్నాడు: "ఓ అలర్క రాజా! ఇది నీతియేనా? ఇంతటి అఖండ సామ్రాజ్యాన్ని గడ్డిపోచలా ఎందుకు వదిలివేస్తున్నావు? నీవు రాజనీతి తెలిసినవాడవు. రాజధర్మము గురించి నాకు తెలుసు. నీవు శాశ్వతముగా ఉండవు, కాబట్టి ఇష్టానుసారముగా ప్రవర్తించకూడదు."

విశేషములు:

• అలర్కుని వైరాగ్య స్థితిని మరియు దత్తాత్రేయుని బోధనా శైలిని ఈ పద్యం సూచిస్తోంది.
• 'రాచపాడి' వంటి అచ్చతెలుగు పదాల ప్రయోగం శాస్త్రి గారి కవితా శిల్పానికి నిదర్శనం.

---

పద్యం 249

పద్యము:

చచ్చినవారు సచ్చి రని చావుభయమ్మున మొత్తనానె? తే

డుచ్చిచనంగ నా శరము లొవ్వునివారలపై విదుర్చు గా

కచ్చల మూది శాత్రవచయంబు జయించి హితేష్టభోగముల్

నిచ్చలు నొంది సిద్ధికి ననిందితయాగకరుండు గా నగున్.

ప్రతిపదార్థము:

చచ్చినవారు = మరణించినవారు, సచ్చిరి+అని = చనిపోయారని, చావు+భయమ్మునన్ = మరణ భీతితో, మొత్తనానె? = బాధపడాలా?, తేడు = రాజు, ఉచ్చిచనంగన్ = విజృంభించగా, నా+శరములు = నా బాణములు, ఒవ్వునివారలపై = అడ్డగించేవారిపై, విదుర్చున్+కాక = ప్రయోగించబడాలి గాని, అచ్చలము+ఊది = పట్టుదల వహించి, శాత్రవ+చయంబున్ = శత్రు సమూహమును, జయించి = గెలిచి, హిత+ఇష్ట+భోగముల్ = మేలైన కోరదగిన భోగములను, నిచ్చలున్+ఒంది = నిత్యము పొంది, సిద్ధికిన్ = మోక్షమునకు/లక్ష్యమునకు, అనిందిత+యాగ+కరుండు+కాన్+అగున్ = నిందలేని యజ్ఞములు చేసేవాడు కావాలి.

తాత్పర్యము:

చనిపోయిన వారు చనిపోయారు, మరణ భయం గురించి బాధపడటంలో అర్థం లేదు. రాజు యుద్ధరంగంలో విజృంభించి, శత్రువులపై బాణాలను కురిపించాలి. పట్టుదలతో శత్రువులను జయించి, రాజ్య భోగాలను అనుభవిస్తూ, దోషరహితమైన యజ్ఞ యాగాదులు చేస్తూ పరమ పదవిని పొందే ప్రయత్నం చేయాలి.

విశేషములు:

• క్షత్రియ ధర్మాన్ని, కర్మ యోగాన్ని ఈ పద్యం ప్రబోధిస్తోంది.
• యుద్ధము మరియు యజ్ఞము రెండూ రాజుకు సమానమైన ధర్మాలని ఇక్కడ వివరించబడింది.

---

పద్యం 250

పద్యము:

అంతకుఁ జాలఁడేనియు నయమ్మున నింకొకదారి లేదె? య

త్యంతవిరాగమో? యలసతావిధమో? యిది నాకు నచ్చ లే

దంతకవిక్రమా! యను మహారిపుఁ గాంచి మదాలసాసుతుం

డాంతరభావముం దెలిపె నాతని కేల నృపాలకోపధుల్?

ప్రతిపదార్థము:

అంతకున్+చాలడెనియు = దానికి సమర్థుడు కాకపోతే, నయమ్మునన్ = నీతితో/మెలకువతో, ఇంకొక+దారి+లేదె? = వేరొక మార్గము లేదా?, అత్యంత+విరాగమో? = మిక్కిలి వైరాగ్యమా?, అలసతా+విధమో? = బద్ధకము వంటిదా?, ఇది = ఈ ప్రవర్తన, నాకున్+నచ్చలేదు = నాకు ఇష్టము లేదు, అంతక+విక్రమా! = యముని వంటి పరాక్రమము కలవాడా!, అను = అన్నటువంటి, మహా+రిపున్+కాంచి = గొప్ప శత్రువును చూసి, మదాలసా+సుతుండు = మదాలస కుమారుడైన అలర్కుడు, ఆంతర+భావమున్+తెలిపెన్ = మనసులోని అభిప్రాయాన్ని చెప్పెను, ఆతని+కేల = అతనికి ఎందుకు, నృపాల+కోప+ఉధుల్? = రాజులకు ఉండే కోపము మరియు కపటములు.

తాత్పర్యము:

"ఒకవేళ యుద్ధానికి సమర్థుడు కాకపోతే మరో మార్గం లేదా? ఇది తీవ్రమైన వైరాగ్యమా లేక అసమర్థతతో కూడిన బద్ధకమా? నీ ప్రవర్తన నాకు నచ్చలేదు" అని యముని వంటి పరాక్రమవంతుడైన శత్రువును చూసి మదాలస పుత్రుడైన అలర్కుడు తన అంతరంగాన్ని వివరించాడు. రాజులకు ఉండవలసిన కపటబుద్ధి, కోపం అతనిలో లేవు.

విశేషములు:

• అలర్కుని సాత్విక గుణాన్ని, అతని వైరాగ్య స్వభావాన్ని ఈ పద్యం ప్రతిబింబిస్తోంది.
• మదాలస పుత్రుడైన అలర్కుడు తల్లి బోధనల వల్ల పుట్టుకతోనే జ్ఞాని అని పురాణ ప్రసిద్ధి.

---

పద్యం 251

పద్యము:

వీరుడ! నాకుఁగూడ మును వెట్టి యిదే కల దిపు మాతృ బో

కారణ మున్న దివ్విధి కకారణకారుణికుండు దత్త వి

స్తారుఁడు దత్తదేవుఁ డనుశాసనముం బొనరించె జన్మ రే

యూరహి హేతుభూతు లగు నీతఁడు నీవు గురుప్రకారులే.

ప్రతిపదార్థము:

వీరుడ! = ఓ వీరుడా!, నాకున్+కూడ = నాకు కూడా, మును = పూర్వము, వెట్టి+ఇదే+కలదు = ఇదే పిచ్చి (భ్రమ) ఉండేది, ఇపు = ఇప్పుడు, మాతృ+బో = తల్లి బోధనల/దీవెనల వల్ల, కారణము+ఉన్నది = ఒక కారణము దొరికినది, ఈ+విధి = ఈ విధముగా, అకారణ+కారుణికుండు = కారణము లేకయే దయచూపేవాడు, దత్త+విస్తారుడు = దత్తుడనే పేరుతో వ్యాపించినవాడు, దత్తదేవుడు = దత్తాత్రేయుడు, అనుశాసనమున్+పొనరించెన్ = ఆజ్ఞాపించెను, జన్మ+రే+ఊరహి = జన్మ పరంపరల విశ్రాంతికి, హేతు+భూతులు+అగు = కారణమైనటువంటి, ఈతడు = ఈ దత్తుడు, నీవు = శత్రువవైన నీవు, గురు+ప్రకారులే = గురువు వంటి వారే.

తాత్పర్యము:

"ఓ వీరుడా! పూర్వము నాకు కూడా ఇలాంటి భ్రమలే ఉండేవి. కానీ ఇప్పుడు నా తల్లి బోధనల వల్ల జ్ఞానోదయం కలిగింది. కారణం లేకుండానే కరుణించే దత్తాత్రేయుడు నాకు మార్గదర్శనం చేశాడు. నా జన్మ రాహిత్యానికి కారణమైన ఈ దత్తాత్రేయుడు మరియు నాకు వైరాగ్యం కలగడానికి కారణమైన నీవు ఇద్దరూ నాకు గురువులే."

విశేషములు:

• శత్రువును కూడా గురువుగా భావించే ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితి ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
• 'అకారణ కారుణికుడు' అనేది దత్తాత్రేయుని గొప్ప విశేషణము.

---

పద్యం 252

పద్యము:

ప్రతిపదార్థము:

తలంచి+చూడఁగన్ = ఆలోచించి చూసినట్లయితే, భౌతికము+ఐన = పంచభూతములతో నిర్మితమైన, స్తంభము = స్తంభము వంటి ఈ దేహము, స్వభావమునన్ = సహజముగానే, బహిః+అంతర్+ఇంద్రియ+వ్రాతముతోడన్ = బాహ్య ఇంద్రియములు (కళ్ళు, చెవులు మొదలైనవి) మరియు అంతరింద్రియముల (మనస్సు మొదలైనవి) సమూహముతోను, జంతు+నికరంబుల = ప్రాణుల యొక్క, అంగ+చయంబులున్ = శరీర అవయవముల సమూహములును, గుణీ+భూతములు+ఔచున్ = ప్రకృతి గుణములకు లోబడినవై, సత్యముల+వోలె = నిజమైన వాటి వలె కనిపిస్తూ, క్షయంబును = తరుగుదలను (నాశనాన్ని), వృద్ధిన్ = పెరుగుదలను, ఒందున్ = పొందును, దత్+ఖ్యాతికిన్ = ఆ మార్పులకు లేదా ఆ ప్రసిద్ధికి, మూలము+అైనది = ఆధారమైనది, ఒక+అక్షర+శక్తి = నాశనము లేని ఒకే ఒక పరమాత్మ శక్తి.

---

తాత్పర్యము:

లోతుగా విచారించి చూస్తే, పంచభూత నిర్మితమైన ఈ శరీరం ఒక స్తంభం వంటిది. ఇది బాహ్య, అంతర ఇంద్రియాలతోను, వివిధ అవయవాలతోను కూడి ఉంటుంది. ప్రాణుల దేహాలన్నీ ప్రకృతి గుణాలకు లోబడి, సత్యమైన వాటిలా కనిపిస్తూనే కాలక్రమేణా పెరుగుతూ, తరుగుతూ నశిస్తుంటాయి. కానీ, ఈ మార్పులన్నిటికీ వెనుక ఉండి, వీటన్నిటినీ నడిపించే మూలశక్తి మాత్రం నాశనము లేని (అక్షరమైన) పరమాత్మ శక్తి ఒక్కటే.

---

విశేషములు:

• దేహ నిత్యత్వ ఖండన: శరీరం అశాశ్వతమని, అది కేవలం భౌతిక పదార్థాల కలయిక అని ఈ పద్యం స్పష్టం చేస్తోంది.
• అక్షర శక్తి: మారుతున్న దేహంలో మారకుండా ఉండే 'ఆత్మ'ను లేదా 'బ్రహ్మము'ను ఇక్కడ 'అక్షర శక్తి' అని కవి వర్ణించారు.
• శిల్పం: శరీరానికి స్తంభాన్ని ఉపమానంగా వాడటం ద్వారా దాని జడత్వాన్ని, అది కేవలం ఒక ఆధారం మాత్రమేనని కవి చక్కగా వివరించారు.

 

పద్యం 253

పద్యము:

వ్యావహారిక సత్యము లైన జగము

లందు భాసించు జంతువులందు నెల్ల

నొక్క చిచ్ఛక్తి గాక వేరొండు లేద

స్వామిభృత్యారిమిత్రభావ మెట గలదు?

ప్రతిపదార్థము:

వ్యావహారిక+సత్యములు+ఐన = లోక వ్యవహారమునకు మాత్రమే నిజమైన, జగములందు = లోకములందు, భాసించు = ప్రకాశించు/కనిపించు, జంతువులందున్+ఎల్లన్ = ప్రాణులన్నిటిలో, ఒక్క+చిత్+శక్తి+కాక = ఒక్క జ్ఞాన శక్తి (ఆత్మ) తప్ప, వేరు+ఒండు+లేద = ఇంకొకటి లేదు, స్వామి+భృత్య+అరి+మిత్ర+భావము = యజమాని, సేవకుడు, శత్రువు, మిత్రుడు అనే భేదము, ఎట+గలదు? = ఎక్కడ ఉంటుంది?

తాత్పర్యము:

కేవలం వ్యవహారానికి మాత్రమే సత్యముగా తోచే ఈ లోకంలోని సమస్త ప్రాణులలో ఉన్నది ఒకే ఒక చైతన్య శక్తి. ఆ పరమాత్మ తప్ప వేరొకటి లేదు. అలాంటప్పుడు యజమాని అని, సేవకుడని, శత్రువని, మిత్రుడని భేద భావాలు ఎక్కడ ఉంటాయి? (ఉండవు అని భావము).

విశేషములు:

• అద్వైత వేదాంత సారాన్ని ఈ చిన్న కంద పద్యంలో అద్భుతంగా పొందుపరిచారు.
• సర్వం బ్రహ్మమయమని తెలుసుకున్న జ్ఞానికి శత్రు మిత్ర భేదాలు ఉండవు.

పద్యము 254

క. ఇంతకు నజ్ఞానంబున సంతలపా లైతి మీ యుభయుల నయమున

సంతమన మెడసె నింద్రియ సంతతిని జయించుచు నింక సంగముఁ బాతు.

ప్రతిపదార్థము:

ఇంతకున్ = ఇంతవరకు, అజ్ఞానంబునన్ = అజ్ఞానము చేత, సంతలపాలైతిమి = సంతలలో తిరిగే వారివలె వ్యర్థులలో కలిసిపోయాము, మీ + ఉభయుల = మీ ఇద్దరి యొక్క, నయమునన్ = నీతి లేక వివేకము వలన, అంతమనము + ఎడసెన్ = ఆ మనసు ప్రశాంతతను పొందింది, ఇంద్రియ + సంతతిని = ఇంద్రియ సమూహమును, జయించుచున్ = జయము పొందుతూ, ఇంకన్ = ఇకమీదట, సంగమున్ = ఆసక్తిని లేక మమకారమును, పాతున్ = వదిలివేస్తాను.

తాత్పర్యము:

ఇంతకాలము అజ్ఞానముతో సంతలోని సందడి వలె వృథాగా గడిపాము. ఇప్పుడు మీ ఇద్దరి ప్రబోధము వలన మా మనసులోని అలజడి తొలగింది. ఇకపై ఇంద్రియాలను జయించి, బాహ్య విషయాలపై ఉన్న మమకారాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెడతాను.

విశేషాలు:

అజ్ఞానము వలన కలిగే భ్రమను, వివేకము కలిగినప్పుడు కలిగే శాంతిని కవి ఇక్కడ చక్కగా వివరించారు.

---

పద్యము 255

ఆ. ఇతరకరణముల జయించి నిరాధార మైన మనసు బ్రహ్మమం దమర్తు

దానిజయము జయము గాని జయమ్ములా మిమ్ముఁబోంట్లతోడి చుమ్మ లివియు?

ప్రతిపదార్థము:

ఇతర + కరణములన్ = ఇతర ఇంద్రియములను, జయించి = లొంగదీసుకొని, నిరాధారము + ఐన = వేరే ఆధారము లేని, మనసున్ = మనస్సును, బ్రహ్మమందున్ = పరబ్రహ్మమునందు, అమర్తున్ = నిలుపుతాను, దాని + జయము = మనస్సును జయించుటయే, జయము + కాని = అసలైన విజయము గాని, మిమ్మున్ + పోంట్లతోడి = మీ వంటి వారితో చేసే, చుమ్మలు + ఇవియు = యుద్ధములలోని తాకిడులు, జయమ్ములా = విజయములా? కావు.

తాత్పర్యము:

ఇతర ఇంద్రియాలను గెలిచి, చంచలమైన మనస్సును బ్రహ్మము నందు స్థిరముగా నిలుపుతాను. మనస్సును గెలవడమే నిజమైన గెలుపు. అంతే తప్ప మీ వంటి వారితో చేసే ఈ చిన్నపాటి యుద్ధాలు విజయాలు కావు.

విశేషాలు:

బాహ్య శత్రువుల కన్నా అంతఃశత్రువైన మనస్సును జయించడమే అత్యున్నతమైనదని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యము 256

గీ. ఆత్మసామ్రాజ్యసిద్ధికి సర్థనీయ సాధ్యముల చింత యొక్కింత సంభవింప

చెన్ని యుండిన నీరాజ్య మిదియు నశ్వ రమ్ము వదలితి దీని: దద్ర క్తిఁ బడితి.

ప్రతిపదార్థము:

ఆత్మ + సామ్రాజ్య + సిద్ధికిన్ = ఆత్మజ్ఞానమనే సామ్రాజ్య ప్రాప్తికి, అర్థనీయ = కోరదగిన, సాధ్యముల = పనుల యొక్క, చింత = ఆలోచన, ఒక్కింత = కొంచెమైనా, సంభవింపదు = కలుగదు, ఎన్ని + ఉండినన్ = ఎన్ని ఉన్నప్పటికీ, ఈ + రాజ్యము + ఇదియు = ఈ రాజ్యము కూడా, నశ్వరమ్ము = నాశనమగునట్టిది, దీనిన్ = దీనిని, వదలితి = వదిలివేసితిని, తత్ + రక్తిన్ = ఆ ఆత్మజ్ఞానము పై అనురాగముతో, పడితిన్ = ఉన్నాను.

తాత్పర్యము:

ఆత్మజ్ఞానమనే సామ్రాజ్యాన్ని పొందే క్రమంలో ఇతర లౌకిక సాధనల ఆలోచనలు పనికిరావు. ఎన్ని భోగభాగ్యాలు ఉన్నా ఈ రాజ్యము శాశ్వతము కాదు. అందుకే దీనిని వదిలి, ఆ పరమాత్మ చింతనలో పడ్డాను.

విశేషాలు:

రాజ్య భోగాల కంటే ఆత్మ సామ్రాజ్యమే గొప్పదని వైరాగ్య భావనను కవి ప్రకటించారు.

---

పద్యము 257

ఉ. కావున నీవు నా కరివి శా వపకారి సుబాహుఁడేనిఁ గాఁ డీవును

నేను నీతఁడును నేకమ యం చెఱుఁగంగనయ్య నీ భావము

మార్చు భావములె వైరులు తజ్జయ మూది నిలు నీర వేనిధి

నేనియు న్నె మకు జంకొక శాత్రవుఁ గాశిభూపతీ !

ప్రతిపదార్థము:

కావునన్ = కాబట్టి, నీవు = నీవు, నాకున్ = నాకు, అరివి + కావు = శత్రువువు కావు, అపకారి = కీడు చేసేవాడు, సుబాహుఁడు + ఏనిన్ = సుబాహుడు కూడా, కాడు = కాడు, ఈవును = నీవును, నేనున్ = నేనును, ఈతఁడును = ఇతడును (సుబాహుడును), ఏకము + అంచున్ = ఒక్కటే అని, ఎఱుఁగంగనయ్య = తెలుసుకో తండ్రి, నీ + భావమున్ = నీ ఆలోచనను, మార్చు = మార్పు చెందించే, భావములే = వికారాలే, వైరులు = శత్రువులు, తత్ + జయము = వాటిని జయించుటను, ఊది = గట్టిగా పట్టి, నిలుము = నిలబడుము, ఈరవేనిధి = ఓ కాశిరాజా, నేనియున్ = నేనైనా, ఇంకొక = మరొక, శాత్రవున్ = శత్రువును, ఎమకున్ = వెతకను, జంకు = భయపడను.

తాత్పర్యము:

ఓ కాశీరాజా! నీవు నాకు శత్రువువు కావు, సుబాహుడు కూడా అపకారి కాడు. నీవు, నేను, అతడు అందరం ఒకటే అని తెలుసుకో. మన ఆలోచనలను మార్చే వికారాలే అసలైన శత్రువులు. వాటిని జయించు. నాకు ఇక వేరే శత్రువు లేడు, ఎవరికీ భయపడను.

విశేషాలు:

అద్వైత భావనను, శత్రువు అంటే బయట ఉండడని, మన లోపల ఉండే వికారాలే శత్రువులని ఇక్కడ ఉపదేశించారు.

---

పద్యము 258

మ. అనుమాట ల్విని కౌగిలించుకొని యేరా! తమ్ముడా! నాకతం బువ

సంసారపథంబె తప్పిచనేనా? పో యింత కింతయ్య నే? యని

హర్షం బెద నిండ నాగమన కార్యం బెల్ల సిద్ధించి నిం కను

దాపం బని యేమి? బై టఁబడెదం గా కంచు లో నెంచుచుకో.

ప్రతిపదార్థము:

అను + మాటలు + విని = అన్న అట్టి మాటలు విని, కౌగిలించుకొని = ఆలింగనము చేసుకొని, ఏరా + తమ్ముడా = ఓ తమ్ముడా, నా + కతంబువ = నా మూలముగా, సంసార + పథంబు + ఏ = సంసార మార్గమే, తప్పి + చనేనా = తొలగిపోయిందా, పో + ఇంతకు + ఇంత + అయ్యెనే = ఓహో ఇంతటి పని జరిగినదా, అని = అంటూ, హర్షంబు = సంతోషము, ఎద + నిండన్ = మనస్సు నిండా నిండగా, ఆగమన + కార్యము + ఎల్ల = వచ్చిన పని అంతా, సిద్ధించి = నెరవేరి, ఇంకను = ఇకపైన, తాపంబు = బాధ, పని + ఏమి = ఎందుకు, బైటన్ + పడెదన్ + కాక + అంచున్ = బయటపడతాను అని, లోన్ = మనస్సులో, ఎంచుచున్ = అనుకుంటూ.

తాత్పర్యము:

తమ్ముడు చెప్పిన మాటలు విని సుబాహుడు సంతోషంతో ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. "తమ్ముడా! నా వల్ల నీకు సంసార బంధం తప్పిందా? ఎంత మేలు జరిగింది!" అని మురిసిపోయాడు. తన రాక ఉద్దేశ్యం నెరవేరినందుకు మనసులో ఎంతో తృప్తి చెందాడు.

విశేషాలు:

అన్నదమ్ముల మధ్య ఉండే ఆత్మీయత, తమ్ముడు జ్ఞానమార్గంలో పడినందుకు అన్న పొందే ఆనందం ఇక్కడ వ్యక్తమౌతాయి.

---

పద్యము 259

చ. మరల సుబాహుఁ డయ్యనుజుమై నిమురం గని మేలు మే లటం

చరుదుగ మెచ్చి కాశిపతి నట్టె కనుంగొని రాజపుంగవా! శర

ణని నిన్ను నేపనికి ఛద్మముతోడ సమాశ్రయించితి పరమఫలంబు

నొందె నది భద్రము నీ కగుఁ బోయి వచ్చెదశా.

ప్రతిపదార్థము:

మరలన్ = మళ్ళీ, సుబాహుఁడు = సుబాహుడు, ఆ + అనుజు + మైన్ = ఆ తమ్ముని శరీరమును, నిమురన్ + కని = నిమురడం చూసి, మేలు + మేలు + అంటచున్ = బాగుంది బాగుంది అంటూ, అరుదుగ = వింతగా, మెచ్చి = అభినందించి, కాశిపతిన్ = కాశీ రాజును, అట్టె = ఆ విధముగా, కనుంగొని = చూసి, రాజపుంగవా = రాజాధిరాజా, శరణు + అని = శరణు వేడి, నిన్ను = నిన్ను, ఏ + పనికిన్ = ఏ పని కోసమైతే, ఛద్మముతోడన్ = కపటముతో, సమాశ్రయించితిన్ = ఆశ్రయించానో, అది = ఆ కార్యము, పరమ + ఫలంబున్ = గొప్ప ఫలితమును, ఒందెన్ = పొందినది, నీకున్ = నీకు, భద్రము + అగున్ = శుభము కలుగుగాక, పోయి + వచ్చెదన్ = వెళ్ళి వస్తాను.

తాత్పర్యము:

సుబాహుడు తమ్ముడిని నిమురుతూ, మెచ్చుకుంటూ కాశీ రాజుతో ఇలా అన్నాడు "ఓ రాజా! నేను ఒక ఉద్దేశ్యముతో కపటంగా నిన్ను ఆశ్రయించాను. నా పని నెరవేరి ఉత్తమ ఫలితం దక్కింది. నీకు శుభం కలుగుగాక, నేను సెలవు తీసుకుంటాను."

విశేషాలు:

తమ్ముడికి జ్ఞానోదయం కలిగించడమే సుబాహుని అసలు ఉద్దేశ్యమని, అది నెరవేరడం పట్ల అతని సంతృప్తి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

పద్యము 260

చ. అని చన నెంచు వానికర మట్టులె పట్టి వచించెం గాశిరా

జనఘ! యదర్థ మాగతుఁడ వైతివి నీకు ఫలించె వర్థ మే

ది? నిజము సెప్పుమా విన మదిం గడుఁ గౌతుక మయ్యె నాకు నీ

వు నితఁడు నేక మై నను నబోధుఁ గదర్జితుఁ జేయలేదుగా?

ప్రతిపదార్థము:

అని = ఆ విధంగా చెప్పి, చనన్ + ఎంచు = వెళ్ళాలని అనుకుంటున్న, వాని + కరము = అతని చేతిని, అట్టులె + పట్టి = అలాగే పట్టుకొని, కాశిరాజు = కాశీ రాజు, వచించెన్ = పలికాడు, అనఘ = పుణ్యాత్ముడా, ఏ + అర్థము = ఏ ప్రయోజనము కోరి, ఆగతుఁడవు + ఐతివి = వచ్చావో, నీకున్ = నీకు, అర్థము = ఆ కోరిక, ఫలించెన్ = నెరవేరింది, ఏది = అది ఏమిటి?, నిజము + సెప్పుమా = నిజము చెప్పుము, వినన్ = వినడానికి, మదిన్ = మనసులో, కడున్ = మిక్కిలి, గౌతుకము + అయ్యెన్ = కుతూహలము కలిగింది, నాకున్ = నాకు, నీవును = నీవును, ఇతఁడును = ఇతడును (తమ్ముడును), ఏకము + ఐ = ఒక్కటై, నన్నున్ = నన్ను, అబోధున్ = తెలివిలేని వానిని, కదర్జితున్ = పరిహాసము పాలైన వానిని లేక మోసపోయిన వానిని, చేయలేదు + కదా = చేయలేదు కదా.

తాత్పర్యము:

వెళ్ళిపోతున్న సుబాహుని చెయ్యి పట్టుకొని కాశీరాజు ఇలా అన్నాడు "ఓ పుణ్యాత్ముడా! నీవు ఏ పని మీద వచ్చావో అది నెరవేరింది అన్నావు కదా, ఆ రహస్యం ఏంటో చెప్పు. వినాలనే కుతూహలంగా ఉంది. మీరిద్దరూ కలిసి నన్ను అమాయకుడిని చేసి మోసం చేయలేదు కదా!"

విశేషాలు:

కాశీరాజుకు కలిగిన ఆశ్చర్యం, అనుమానం ఈ పద్యంలో వ్యక్తమయ్యాయి. తమ్ముడి మార్పు వెనుక ఉన్న గూఢార్థాన్ని తెలుసుకోవాలనే అతని జిజ్ఞాస కనిపిస్తుంది.

 

261 వ పద్యము

మ. పితృపై తామహ మా మదీయపద మా సిన్నాతఁడే కొన్నవాఁ

దతిధృష్టుం డది యీఁడు సామమున నీ వార్జించి నా కిమ్ము ని

ర్జితు వానిం బొనరించి యంచు నను నార్తి న్వేఁడవా? ము న్నిదే

కృతమయ్యెన్ లబ్ధరాజ్యరమ భోగింపం దలం పొప్పదే?

ప్రతిపదార్థము:

పితృ + పైతామహము + ఆ = తండ్రి తాతల కాలము నుండి వచ్చునట్టిది, మదీయ + పదము + ఆ = నాదైన ఆ స్థానమును (రాజ్యమును), ఆ + చిన్నాతఁడు + ఏ = ఆ తమ్ముడే, కొన్నవాఁడు = ఆక్రమించుకున్నవాడు, అతి + ధృష్టుండు = మిక్కిలి మొండివాడు, అది = ఆ రాజ్యమును, సామమునన్ = నయముగా, ఈఁడు = ఇవ్వడు, వానిన్ = అతనిని, నిర్జితున్ = ఓడిపోయినవానినిగా, పొనరించి = చేసి, నీవు + ఆర్జించి = నీవు సంపాదించి, నాకున్ + ఇమ్ము = నాకు ఇవ్వు, అంచున్ = అని, ననున్ = నన్ను, ఆర్తిన్ = దుఃఖముతో, వేఁడవా = ప్రార్థించలేదా?, మున్ను = ఇదివరకు, ఇదే = ఇప్పుడిదే, కృతము + అయ్యెన్ = నెరవేరినది, లబ్ధ + రాజ్యరమ = పొందబడిన రాజ్యలక్ష్మిని, భోగింపన్ = అనుభవించుటకు, తలపు + ఒప్పదే = బుద్ధి పుట్టడం లేదా?

తాత్పర్యము:

కాశీరాజు సుబాహునితో ఇట్లనెను: "తండ్రి తాతల నాటి నా రాజ్యాన్ని నా తమ్ముడు ఆక్రమించుకున్నాడు, అతడు మొండివాడు, సామముతో ఇవ్వడు, కాబట్టి అతడిని ఓడించి నా రాజ్యం నాకు ఇప్పించు అని నీవు నన్ను దీనంగా వేడుకున్నావు కదా! ఇప్పుడు అది నెరవేరింది. మరి అందిన రాజ్యాన్ని అనుభవించకుండా వెళ్ళిపోతావంటావేమి? నీకు రాజ్య సుఖం అనుభవించాలని లేదా?"

విశేషాలు:

సుబాహుడు ముందుగా కాశీరాజు దగ్గరకు వచ్చినప్పుడు చెప్పిన నెపమును రాజు ఇక్కడ గుర్తు చేస్తున్నాడు.

---

262 వ పద్యము

క. స్వకులోచిత మగు పద మే సకటా నీకై కడువడి నార్జించి యిడ

వెకలివె? విడిచి చనంగా స్వకకపటం బున్నదంటి వర్ణింపు మనన్.

ప్రతిపదార్థము:

స్వకుల + ఉచితము + అగు = నీ వంశమునకు తగినట్టి, పదము + ఏ = రాజ్య పదవినే, అకటా = అయ్యో, నీకై = నీ కోసము, కడువడిన్ = మిక్కిలి వేగముగా, ఆర్జించి + ఇడన్ = సంపాదించి ఇస్తుంటే, వెకలివె = పిచ్చివాడివా?, విడిచి + చనంగాన్ = వదిలి వెళ్ళడానికి, స్వక + కపటంబు = నీదైన మాయా నాటకము, ఉన్నది + అంటివి = ఉన్నదని అన్నావు, వర్ణింపుము + అనన్ = దానిని వివరించు అని అడుగగా.

తాత్పర్యము:

"నీ వంశ పారంపర్యంగా రావాల్సిన రాజ్యాన్ని నీకోసం కష్టపడి సంపాదిస్తుంటే, దానిని వద్దని వెళ్ళిపోవడానికి నీవేమైనా వెర్రివాడివా? ఇదంతా ఒక కపట నాటకం అంటున్నావు కదా, ఆ మాయ ఏంటో వివరించు" అని కాశీరాజు సుబాహుని అడిగాడు.

విశేషాలు:

సాధారణంగా రాజ్యము కోసం యుద్ధాలు చేస్తారు, కానీ వచ్చిన రాజ్యాన్ని వద్దంటున్న సుబాహుని ప్రవర్తన రాజుకు వింతగా అనిపించింది.

---

263 వ పద్యము

చ. పకపక నవ్వి యిట్లను సుబాహుఁడు సాధితమిత్రకృత్య! దే

నికినయి యిత యుద్యమము ని న్నెడఁ బెట్టి పొనర్పనైతి బూ

నిక విను మున్న దున్నటుల నే వివరింతును దుచ్ఛ రాజ్యకా

ముకమతి నాశ్రయించితినే పోయిన నీతఁడ దాని నీయడే?

ప్రతిపదార్థము:

పకపక + నవ్వి = గట్టిగా నవ్వి, సుబాహుఁడు = సుబాహుడు, ఇట్లు + అనున్ = ఈ విధముగా పలికెను, సాధిత + మిత్ర + కృత్య = మిత్రుని పనిని నెరవేర్చినవాడా, దేనికిన్ + అయి = దేని కోసమైతే, ఇత + ఉద్యమము = ఇంతటి ప్రయత్నమును, నిన్నున్ + ఎడన్ + పెట్టి = నిన్ను మధ్యలో ఉంచి, పొనర్పనైతిన్ = చేశానో, బూనికన్ = శ్రద్ధగా, వినుము = వినుము, ఉన్నది + ఉన్నటుల = యథార్థముగా, నేన్ = నేను, వివరింతును = వివరిస్తాను, దుచ్ఛ + రాజ్య + కాముక + మతిన్ = తుచ్ఛమైన రాజ్యము కోరుకునే బుద్ధితో, నాశ్రయించితినే = నిన్ను ఆశ్రయించానా?, పోయినన్ = అడిగితే, ఈతఁడు + అ = ఈ తమ్ముడే, దానిన్ = ఆ రాజ్యమును, ఈయడే = ఇవ్వడా?

తాత్పర్యము:

సుబాహుడు పకపక నవ్వి ఇలా అన్నాడు: "మిత్రుడికి మేలు చేసే ఓ కాశీరాజా! నేనెందుకు నిన్ను ఆశ్రయించి ఇంతటి యుద్ధ ప్రయత్నం చేశానో శ్రద్ధగా విను, అసలు విషయం చెబుతాను. నేను కేవలం ఈ తుచ్ఛమైన రాజ్యం కోసం నిన్ను ఆశ్రయించలేదు. ఒకవేళ రాజ్యమే కావాలనుకుంటే, అడిగితే నా తమ్ముడే ఇచ్చేవాడు కదా!"

విశేషాలు:

సుబాహుని నవ్వు వెనుక గొప్ప ఆత్మవిశ్వాసం, తమ్మునిపై ప్రేమ కనిపిస్తాయి. రాజ్యము కంటే మించిన ప్రయోజనం ఏదో ఉందని ఇక్కడ సూచింపబడింది.

---

264 వ పద్యము

నీ. అమ్మదాలసగర్భమందుఁ తోఁచితిమి సోదరుల మై నలువుర మరినిదారి!

ఆ యమ్మ నాకు నాయన్నకుఁ తమ్మున కాది బోధము చెవి నాదట ముఖ

మందు స్తన్యమ్ము నౌ సందర్భమునఁ బెంచె నితనికి నటు నేయ దతివ నాఁడు

వ్యావహారికసృతి భర్రాజు గా దనం బాడిగామి త్రివర్గపథమ తెల్పె

గ్రామ్యభోగములందె సక్తమతి యగుచుఁ దత్త్వ మెఱుఁగక దరి లేని దారిఁ బడిన

వాని నా తమ్ముగుఱ్ఱ నివ్వానిఁ తైర్ప వలసి యీ యెత్తు నెత్తితిఁ బార్థివేంద్ర!

ప్రతిపదార్థము:

మరినిదారి = ఓ రాజా, అమ్మ + మదాలస + గర్భమందున్ = మా తల్లియైన మదాలస కడుపున, నలువురము = నలుగురము, సోదరులము + ఐ = అన్నదమ్ములముగా, తోఁచితిమి = పుట్టాము, ఆ + అమ్మ = ఆ తల్లి, నాకున్ = నాకు, నా + అన్నకున్ = నా అన్నలకు, తమ్మునకున్ = తమ్మునికి (ముగ్గురికి), ఆది + బోధము = మొదటి జ్ఞానోపదేశమును, చెవిన్ = చెవిలో, ఆదటన్ = ప్రేమతో, ముఖమందున్ = నోటిలో, స్తన్యము + ఔ = పాలు ఇచ్చునట్టి, సందర్భమునన్ = సమయముననే, పెంచెన్ = కలిగించి పెంచెను, ఇతనికిన్ = ఈ తమ్మునికి (అలర్కునికి), అటు + చేయదు = ఆ విధముగా చేయలేదు, అతివ = ఆ తల్లి, నాఁడు = ఆ రోజున, వ్యావహారిక + సృతిన్ = లోక వ్యవహార మార్గమున, భర్త = భర్త అయిన ఋతధ్వజుడు, రాజు + కాదు + అనన్ = వద్దని వారించగా, పాడి + కామి = ధర్మము కాదు కాబట్టి, త్రివర్గ + పథము + అ = ధర్మార్థ కామముల మార్గమునే, తెల్పెన్ = చెప్పెను, గ్రామ్య + భోగములందె = ప్రాపంచిక సుఖములలోనే, సక్త + మతి + అగుచున్ = తగిలిన మనస్సు కలవాడై, తత్త్వము + ఎఱుఁగక = సత్యాన్ని తెలుసుకోలేక, దరి + లేని = గమ్యము లేని, దారిన్ + పడిన = మార్గములో పడిన, వానిన్ = అతనిని, నా + తమ్ము + గుఱ్ఱన్ = నా ముద్దుల తమ్ముడైన, ఈ వానిన్ = ఇతనిని, తేర్పన్ + వలసి = ఉద్ధరించడం కోసమై, ఈ + ఎత్తు + నెత్తితిన్ = ఈ ఉపాయమును పన్నాను, పార్థివ + ఇంద్ర = ఓ రాజా.

తాత్పర్యము:

"ఓ రాజా! మేము మదాలస పుత్రులం నలుగురం. మా తల్లి మా ముగ్గురు అన్నదమ్ములకు పాలు ఇచ్చేప్పుడే బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని బోధించింది. కానీ ఈ చిన్న తమ్ముడు పుట్టినప్పుడు, తండ్రి వారించడంతో అతనికి జ్ఞానబోధ చేయకుండా కేవలం లోక వ్యవహారాలు, ధర్మార్థ కామాలను మాత్రమే నేర్పింది. దాంతో ఇతడు కేవలం రాజ్య భోగాలనే సుఖమనుకుంటూ, ఆత్మజ్ఞానం లేక దారితెన్నూ లేని సంసారంలో చిక్కుకున్నాడు. అజ్ఞానంలో ఉన్న నా తమ్ముడిని మార్చి, అతడికి జ్ఞానోదయం కలిగించడం కోసమే నేను ఈ నాటకం ఆడాను."

విశేషాలు:

మదాలస తన పుత్రులకు ఉయ్యాలలోనే బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని బోధించిన వైనం పురాణప్రసిద్ధం. ఆ తల్లి తన చిన్న కొడుకును రాజ్యపాలన కోసం వదిలేసినా, అన్నగా సుబాహుడు అతనికి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించాలనుకోవడం అతనిలోని ఉదాత్తతకు నిదర్శనం.

 

265 వ పద్యము

శా. దారిబోయెడు సార్ధసార్ధముల సార్ధంబొండు భగ్నంబుగాఁ

గా రంజిల్లునె యున్న సార్ధముల హృత్కంజమ్ము లట్లే గృహ

స్థారంభంబున దేహబంధుఁ డితఁ డిట్లాపన్నుఁ డై యుండ నా

త్మారామత్వమ యేని మాకు సుఖదమ్మా? భ్రాతృకల్పం బిదే?

ప్రతి పదార్థము:

దారిన్ + పోయెడు = దారిలో వెళ్తున్న, సార్ధ + సార్ధములన్ = బాటసారుల సమూహములలో, సార్ధంబు + ఒండు = ఒక సమూహము, భగ్నంబు + కాన్ = విచ్ఛిన్నమైపోగా, ఉన్న = మిగిలిన, సార్ధముల = సమూహముల యొక్క, హృత్ + కంజమ్ములు = హృదయములను పద్మములు, రంజిల్లునె = సంతోషిస్తాయా? (సంతోషించవు), అట్లే = అదేవిధముగా, గృహస్థ + ఆరంభంబునన్ = గృహస్థాశ్రమ ఆరంభములో, దేహ + బంధుఁడు = శరీర సంబంధము ఉన్న బంధువు, ఇతఁడు = ఈ అలర్కుడు, ఇట్లు = ఈ విధముగా, ఆపన్నుఁడు + ఐ = ఆపదలో ఉన్నవాడై, ఉండన్ = ఉండగా, మాకున్ = మాకు, ఆత్మారామత్వము + ఏని = ఆత్మజ్ఞానముతో కూడిన శాంతియే, సుఖదమ్మా = సుఖాన్ని ఇస్తుందా? (ఇవ్వదు), భ్రాతృ + కల్పంబు = సోదర ధర్మము, ఇదే = ఇదేనా?

తాత్పర్యము:

బాటలో ప్రయాణించే సమూహాలలో ఒకటి ఆపదకు గురైతే మిగిలిన వారు సంతోషించరు కదా! అలాగే, మా శరీర సంబంధి అయిన తమ్ముడు అజ్ఞానమనే ఆపదలో ఉండగా, మేము మాత్రం ఆత్మసుఖాన్ని పొందుతూ కూర్చోవడం సోదర ధర్మం అనిపించుకోదు.

విశేషాలు:

తమ్ముని పట్ల సుబాహునికి ఉన్న బాధ్యతాయుతమైన ప్రేమ ఇక్కడ వ్యక్తమైనది. సార్థము (బాటసారుల గుంపు) అనే చక్కని ఉపమానాన్ని కవి ఇక్కడ వాడారు.

---

266 వ పద్యము

ఉ. కావున వీనికి స్సుఖము గల్గిననాఁడు విబోధ మంటునే?

యేవిధి నైన దుఃఖ మెద కెక్క విరాగము గల్గు నంచు నీ

చేవ యెఱింగి య స్లెనసి చింతితము న్సమకూర్చు కొంటి మా

త్రోవకు వచ్చె మా యనుజదుర్గజ మింకిట సేమ మయ్యెడు.

ప్రతిపదార్థము:

కావునన్ = కాబట్టి, వీనికిన్ = ఇతనికి (అలర్కునికి), సుఖము = భోగభాగ్యాలు, కల్గిన + నాఁడు = ఉన్నప్పుడు, విబోధము = జ్ఞానము, అంటునే = లభిస్తుందా? (లభించదు), ఏ + విధిన్ + ఐనన్ = ఏ విధంగానైనా, దుఃఖము = బాధ, ఎదకున్ + ఎక్కన్ = మనసుకి తగిలితేనే, విరాగము = వైరాగ్యము, కల్గున్ = కలుగుతుంది, అంచున్ = అని, నీ + చేవ = నీ పరాక్రమమును, ఎఱింగి = తెలుసుకొని, అట్లు + ఎనసి = ఆ విధంగా నీతో కలిసి, చింతితమున్ = నేను అనుకున్న దానిని, సమకూర్చుకొంటిన్ = సాధించుకున్నాను, మా + త్రోవకున్ = మా (జ్ఞాన) మార్గానికి, మా + అనుజ + దుర్గజము = మదపుటేనుగు వంటి నా తమ్ముడు, వచ్చెన్ = వచ్చాడు, ఇంకిటన్ = ఇకమీదట, సేమము = శుభము, అయ్యెడున్ = జరుగుతుంది.

తాత్పర్యము:

అన్ని సుఖాలు ఉన్నప్పుడు జ్ఞానోదయం కలగదు. ఏదైనా కష్టం తగిలితేనే వైరాగ్యం పుడుతుంది. నీ పరాక్రమం నాకు తెలుసు కాబట్టే, నిన్ను ఆశ్రయించి తమ్ముడిపై యుద్ధం ప్రకటించాను. తద్వారా అతనికి కష్టం కలిగించి, జ్ఞానమార్గంలోకి మళ్ళించాను. మదపుటేనుగు లాంటి నా తమ్ముడు ఇప్పుడు దారిలోకి వచ్చాడు. ఇక అంతా శుభమే.

విశేషాలు:

కష్టాలే మనిషిని జ్ఞాన మార్గం వైపు నడిపిస్తాయనే సత్యాన్ని సుబాహుడు వివరించాడు.

---

267 వ పద్యము

ఉ. తమ్మునిమాటె కాకయు మదాలసగర్భముఁ చొచ్చి వచ్చి స్త

న్యమ్ము తదీయ మాని చెడ నౌనె యితం డని యుత్తమాసుతుల్

నెమ్మది మెచ్చు త్రోవ గమనించినఁ జాలు నటంచు నీకృతి

సమ్మతి సార్థ మైనఁ జనసాగితి సంగము మాని సిద్ధికి.

ప్రతిపదార్థము:

తమ్ముని + మాటే + కాకయు = తమ్ముడు అన్న విషయం మాత్రమే కాకుండా, మదాలస + గర్భమున్ = మదాలస కడుపున, చొచ్చి + వచ్చి = పుట్టి, తదీయ = ఆమె యొక్క, స్తన్యమ్ము = పాలు, మాని = తాగి, ఇతండు = ఇతడు, చెడన్ + ఔనె = పాడైపోవచ్చా? (కూడదు), అని = అని భావించి, ఉత్తమ + సుతుల్ = గొప్పవారైన పుత్రులు, నెమ్మదిన్ = మనసులో, మెచ్చు = అభినందించే, త్రోవ = మార్గమును, గమనించినన్ = అనుసరిస్తే, చాలున్ + అటంచున్ = సరిపోతుందని, నీ + కృతి = నీ సహాయముతో, సమ్మతిన్ = ఇష్టముతో, సార్థము + ఐనన్ = నా పని నెరవేరగా, సంగము + మాని = ఆసక్తిని వదిలి, సిద్ధికిన్ = మోక్ష సిద్ధి కోసం, చనన్ + సాగితిన్ = వెళ్ళడానికి సిద్ధమయ్యాను.

తాత్పర్యము:

ఇతడు నా తమ్ముడు మాత్రమే కాదు, మదాలస వంటి పవిత్రమైన తల్లి పాలు తాగినవాడు. అటువంటి వాడు అజ్ఞానంతో పాడైపోవడం తగదు. ఉత్తములైన వారు మెచ్చే విధంగా తమ్ముడిని తీర్చిదిద్దడం నా బాధ్యత. నీ సహాయంతో నా ప్రయత్నం ఫలించింది కాబట్టి, ఇక నేను మమకారాలు వదిలి మోక్షమార్గంలో వెళ్తాను.

విశేషాలు:

తల్లి గొప్పతనాన్ని, సోదరుని పట్ల గల ధర్మాన్ని సుబాహుడు ఇక్కడ గౌరవించాడు.

---

268 వ పద్యము

గీ. బాంధవుండైన సఖుఁ డై న స్వజనుఁ డైన

సీదమానుండు గా నుపేక్షించు నెవఁడు

సేంద్రియుండైనఁ గాఁ డని యెంతు వాని

నప్రయోజకుఁ డగుట సరప్రవరుఁడ!

ప్రతిపదార్థము:

సరప్రవరుఁడ = ఓ రాజా, బాంధవుండు + ఐనన్ = బంధువైనా, సఖుఁడు + ఐనన్ = స్నేహితుడైనా, స్వజనుఁడు + ఐనన్ = తనవాడైనా, సీదమానుండు + కాన్ = కష్టాల్లో మునిగిపోతుంటే, ఉపేక్షించు = పట్టించుకోకుండా వదిలివేసే, ఎవఁడు = ఏ మనిషి అయితే ఉంటాడో, వానిన్ = అతనిని, స + ఇంద్రియుండు + ఐనన్ = ఇంద్రియములు కలవాడైనా (జీవించి ఉన్నా), కాడు + అని = లేనివానితో సమానమని, ఎంతున్ = భావిస్తాను, అప్రయోజకుఁడు = ఎందుకు పనికిరానివాడు, అగుటన్ = అవ్వడం చేత.

తాత్పర్యము:

ఓ రాజా! తన బంధుమిత్రులు కష్టాల్లో ఉంటే పట్టించుకోనివాడు, ఇంద్రియాలు కలిగి బతికి ఉన్నా చచ్చినవాడితోనే సమానం. వాడు లోకానికి ఏ విధంగానూ ప్రయోజకుడు కాడు.

విశేషాలు:

పరోపకారం మరియు ఆపదలో ఉన్న తనవారిని ఆదుకోవడం ప్రాథమిక మానవ ధర్మమని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

269 వ పద్యము

క. తన కగు సమర్థు లుండఁగ మును ధర్మార్థములఁ గామమోక్షంబుల నే

మనుజుఁ డపార్థుం డవు వా నినిఁ జెందదు నింద నిందనీయులు వారల్.

ప్రతిపదార్థము:

తనకున్ = తనకు, అగు = తగిన, సమర్థులు = శక్తిమంతులు, ఉండఁగన్ = ఉండగా, మును = మొదట, ధర్మ + అర్థములన్ = ధర్మార్థముల యందు, కామ + మోక్షంబులన్ = కామ మోక్షముల యందు, ఏ + మనుజుఁడు = ఏ మనిషి అయితే, అపార్థుండు = ప్రయోజనం లేనివాడు, అవున్ = అవుతాడో, వానినిన్ = అతనిని, నింద = అవమానము, చెందదు = రాదు, వారల్ = (అతనికి సహాయం చేయని) వారే, నిందనీయులు = నిందకు పాత్రులు.

తాత్పర్యము:

పురుషార్థాలైన ధర్మార్థ కామ మోక్షాలను సాధించడంలో ఒకడు వెనుకబడి ఉంటే, అతనికి సహాయం చేయగల సమర్థులు ఉండి కూడా చేయకపోతే, ఆ లోపం సహాయం చేయని వారిదే అవుతుంది కానీ, ఆ అశక్తుడిది కాదు.

విశేషాలు:

సమాజంలో లేదా కుటుంబంలో వెనుకబడిన వారిని ఉద్ధరించాల్సిన బాధ్యత సమర్థులపై ఉంటుందని కవి నీతిని బోధించారు.

---

270 వ పద్యము

చ. అదియునుగాక వింటె మనుజాధిప! జ్ఞాతరసుండు చిన్నవాఁ

డొదవినినవాఁడు వీఁడె పద మొల్లక యిట్లు విరాగి యై

చన ముదిరినవాఁడ ని రురువు పుచ్చుకొనన్వలె జుట్టు గూడ నే

మదిఁ తగు దంచు నేలుదు క్షమ? జన ని మ్మెటొ చాలుఁచాలిఁక.

ప్రతిపదార్థము:

మనుజాధిప = ఓ రాజా, అదియునున్ + కాక = అంతే కాకుండా, వింటె = విన్నావా, జ్ఞాత + రసుండు = సత్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, చిన్నవాఁడు = వయసులో చిన్నవాడైన, వీఁడె = ఈ అలర్కుడే, ఒదవినినవాఁడు = (జ్ఞానము) పొందినవాడు, పదము = రాజ్య పదవిని, ఒల్లక = కోరుకోకుండా, ఇట్లు = ఈ విధంగా, విరాగి + ఐ = వైరాగ్యము కలవాడై, చనన్ = వెళ్తుండగా, ముదిరినవాఁడను = వయసు పైబడినవాడను, ఇరురువు = ఎరవు (అప్పుగా తీసుకున్నది), పుచ్చుకొనన్ + వలె = తీసుకోవాలా?, జుట్టు + కూడ = సిగ్గుచేటు, ఏ + మదిన్ = ఏ బుద్ధితో, తగుదున్ + అంచున్ = తగినవాడినని, క్షమను = భూమిని (రాజ్యాన్ని), ఏలుదున్ = పరిపాలిస్తాను, జనన్ + ఇమ్ము = నన్ను వెళ్ళనివ్వు, ఎటొ = ఎలాగోలా, చాలున్ + చాలున్ + ఇక = ఇక ఇది చాలు.

తాత్పర్యము:

"ఓ రాజా! విన్నావా? వయసులో చిన్నవాడైన నా తమ్ముడే జ్ఞానాన్ని పొంది రాజ్యాన్ని వదులుకుంటున్నాడు. వయసులో పెద్దవాడినైన నేను, వాడు వదిలేసిన రాజ్యాన్ని అప్పుగా తీసుకుని ఏలుకోవడం సిగ్గుచేటు కదా! ఏ మొహం పెట్టుకుని నేను ఈ భూమిని పరిపాలిస్తాను? నన్ను కూడా వెళ్ళనివ్వు, ఈ సంసార లంపటం ఇక చాలు" అని సుబాహుడు అన్నాడు.

విశేషాలు:

తమ్ముని వైరాగ్యాన్ని చూసి అన్నకు కూడా తీవ్రమైన వైరాగ్యం కలగడం ఇక్కడ విశేషం. 'ఇరురువు' (ఎరవు) అనే పదం ద్వారా పరాయివాడు వదిలేసిన దానిపై ఆశ పడకూడదనే ఉదాత్తతను కవి చూపారు.

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని 270 (పూర్వభాగం) నుండి 277 వరకు గల పద్యాలకు ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాలు ఇక్కడ ఇవ్వబడ్డాయి:

---

270 వ పద్యము (కొనసాగింపు)

కష్టపడినాఁడ వకట నాకై నృపవర! యేలుకొను మిది యది గూడ నెక్కుడగునె? యీ యలర్కుండు సంతృప్తి నేనయుచుండె గద యెదో యబ్బెఁ తన కని పొదలనిమ్ము.

ప్రతిపదార్థము:

నృపవర = ఓ శ్రేష్ఠుడైన రాజా, నాకై = నా కోసము, అకట = అయ్యో, కష్టపడినాఁడవు = శ్రమపడ్డావు, ఇది = ఈ రాజ్యమును, ఏలుకొనుము = నీవే పరిపాలించుకో, అది + కూడన్ = ఆ రాజ్యము కూడా, ఎక్కువ + అగునె = భారమౌతుందా?, ఈ + అలర్కుండు = ఈ అలర్కుడు, ఏదో = ఏదో ఒక గొప్పది, తనకున్ = తనకు, అబ్బెన్ + అని = దక్కినదని, సంతృప్తిన్ = తృప్తిని, ఏనయుచుండెన్ + కద = పొందుతున్నాడు కదా, పొదలనిమ్ము = ఆ స్థితిలోనే ఉండనివ్వు.

తాత్పర్యము:

"ఓ రాజా! నా కోసం నీవు చాలా శ్రమపడ్డావు. కాబట్టి ఈ రాజ్యాన్ని నీవే ఏలుకో. నీకు ఇది భారమేమీ కాదు. నా తమ్ముడు అలర్కుడు కూడా ఏదో పరమార్థం దొరికిందని తృప్తిగా ఉన్నాడు, అతడిని అలాగే ఉండనివ్వు" అని సుబాహుడు కాశీరాజుతో అన్నాడు.

విశేషాలు:

సుబాహుని వైరాగ్యం ఇక్కడ పరాకాష్ఠకు చేరింది. తమ్మునితో పాటు తానూ మోక్షగామి కావాలని కోరుకుంటున్నాడు.

---

272 వ పద్యము

మ. అనువానిం గని యక్క టక్కట మహాత్మా! నేను నీవాఁడ నై తినకాదే? యుపకార మీ యనుజుభాతిం జెంద నర్హుండఁ గా వునఁ జిత్త మ్మొక యింత త్రిప్పు మపునర్భూతుండ నౌ నట్టి తె న్నున నన్ను నడిపింపు నాటకమునందుం బొమ్మన ట్లార్చెదే?

ప్రతిపదార్థము:

అనువానిన్ = అంటున్న సుబాహుని, కని = చూసి, అక్కట + అక్కట = అయ్యో అయ్యో, మహాత్మా = ఓ మహానుభావా, నేను = నేను, నీవాఁడను + ఐతినని + కాదే = నీకు సంబంధించిన వాడను అయ్యాను కదా, ఈ + అనుజు + భాతిన్ = నీ తమ్ముని వలె, ఉపకారమున్ = మేలును, చెందన్ = పొందడానికి, అర్హుండన్ = తగినవాడను, కావునన్ = కాబట్టి, చిత్తమ్ము = నీ మనసును, ఒక + ఇంత = కొంచెము, త్రిప్పుము = నా వైపు మళ్లించు, అపునర్భూతుండను = మరల పుట్టుక లేనివాడను (మోక్షం పొందినవాడను), ఔనట్టి = అయ్యేటటువంటి, తెన్నునన్ = మార్గమున, నన్నున్ = నన్ను, నడిపింపు = నడిపించుము, నాటకమునందున్ = ఈ మాయా నాటకములో, బొమ్మన్ + అట్లు = ఒక కీలుబొమ్మ వలె, ఆర్చేదే = నన్ను వదిలివేస్తావా?

తాత్పర్యము:

సుబాహుని మాటలు విని కాశీరాజు ఇలా అన్నాడు: "మహాత్మా! నేను నీవాడిని కదా! నీ తమ్ముడికి చేసినట్లే నాకూ మేలు చేయాలి. నన్ను కూడా మరల పుట్టుక లేని మోక్ష మార్గంలో నడిపించు. ఈ సంసార నాటకంలో నన్ను కేవలం ఒక బొమ్మలా వదిలేయకు."

విశేషాలు:

సుబాహుని జ్ఞానానికి ప్రభావితుడైన కాశీరాజు కూడా మోక్షాపేక్షను ప్రకటించడం ఇక్కడ విశేషం.

---

273 వ పద్యము

గీ. సాధులకు సాధువులతోడి సంగమంబు సఫల మాఁగాని యెందేని విఫల మవునే? ఉన్నతత్త్వము వడసి మహోన్నతుండి! నీసమాశ్రయమున నేను నెగడవలయు.

ప్రతిపదార్థము:

సాధువులకున్ = ఉత్తములకు, సాధువులతోడి = సత్పురుషులతో చేసే, సంగమంబు = సాంగత్యము, సఫలము + ఔన్ + కాని = ఫలితాన్ని ఇస్తుంది కానీ, ఎందేనిన్ = ఎక్కడైనా, విఫలము + అవునే = వృథా అవుతుందా?, ఉన్నత + తత్త్వము = గొప్పదైన ఆత్మతత్త్వమును, వడసి = పొంది, మహోన్నతుండి = గొప్పవాడవైన ఓ సుబాహూ, నీ + సమాశ్రయమునన్ = నిన్ను ఆశ్రయించడం ద్వారా, నేనున్ = నేను కూడా, నెగడవలయున్ = తరించాలి.

తాత్పర్యము:

సత్పురుషులకు సత్పురుషులతో కలిగే సాంగత్యం ఎప్పుడూ శుభ ఫలితాన్నే ఇస్తుంది. ఓ మహానుభావా! నిన్ను ఆశ్రయించినందుకు నా జన్మ ధన్యం కావాలి, నాకు కూడా పరమ తత్త్వాన్ని బోధించు.

విశేషాలు:

సత్సంగం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

---

274 వ పద్యము

గీ. అనుజబంధంబు త్రెంపుకో నను వెఱుఁగక యింత సేసితివి కదె యిందేమి చెడియె? సఖ్యబంధంబుఁ ద్రెంచుకోఁజాలుదు వెటు? లదియుఁ చూచెద నిపుడు మహానుభావ!

ప్రతిపదార్థము:

మహానుభావ = ఓ గొప్ప ప్రభావం కలవాడా, అనుజ + బంధంబు = తమ్ముడి మీద ఉన్న మమకారమనే బంధాన్ని, త్రెంపుకోన్ = విడగొట్టుకోవడానికి, ననున్ = నన్ను, ఎఱుఁగక = మాధ్యమంగా వాడుకొని (గుర్తించలేనట్లుగా నటించి), ఇంత = ఇంతటి నాటకాన్ని, చేసితివి + కదె = చేశావు కదా, ఇందున్ = దీనివల్ల, ఏమి = ఏమీ, చెడియె = పాడవ్వలేదు, సఖ్య + బంధంబున్ = నా మీద ఉన్న స్నేహ బంధాన్ని, త్రెంచుకోన్ = వదిలించుకోవడానికి, ఎటుల = ఏ విధంగా, చాలుదువు = సమర్థుడవు అవుతావు?, అదియున్ = ఆ విషయాన్ని కూడా, ఇప్పుడు = ఇప్పుడు, చూచెదన్ = చూస్తాను.

తాత్పర్యము:

"తమ్ముడి పట్ల నీకున్న బాధ్యతను తీర్చుకోవడానికి నన్ను వాడుకొని యుద్ధం దాకా వచ్చావు. అది బాగుంది. కానీ ఇప్పుడు నాతో ఉన్న ఈ స్నేహ బంధాన్ని ఎలా తెంచుకుంటావో నేను చూస్తాను!" అని కాశీరాజు చమత్కరించాడు.

విశేషాలు:

రాజు సుబాహునిపై తనకున్న అనురాగాన్ని, భక్తిని ఇక్కడ స్నేహ బంధం నెపంతో వెల్లడించాడు.

---

275 వ పద్యము

చ. అని యతఁ దంతఁబోక వినయంబు నయం బిదె నాఁ బదా ద్ద జ్జనులఁ పడెవ్వడి దిరిగి వచ్చి "యనస్యగతిం విధేహి మాం ప్రణిహితబోధ” మంచు నొగిఁ బ్రాంజలి యై నిలిచె న్సుభక్తిఁ గా శినృపతియు న్సుబాహుఁడును జేకొని యిట్లనె నాదరంబునన్.

ప్రతిపదార్థము:

అని = అని పలికి, అతఁడు = ఆ కాశీరాజు, అంతన్ + పోక = అంతటితో ఆగక, వినయంబు = అణకువ, నయంబు = నీతి, ఇదే + నాన్ = ఇవే అన్నట్లుగా, పదాబ్జములపైన్ = ఆ సుబాహుని పాదపద్మములపై, పడెన్ = పడ్డాడు, ఎవ్వడిన్ = వేగముగా, తిరిగి + వచ్చి = తిరిగి వచ్చి, అనస్యగతిన్ = వేరే గతి లేనివానిగా, మాం = నన్ను, ప్రణిహిత + బోధన్ = స్థిరమైన జ్ఞానబోధ కలవానిగా, విధేహి = చేయుము, అంచున్ = అని, నొగిన్ = మిక్కిలి, ప్రాంజలి + ఐ = నమస్కరించినవాడై, నిలిచెన్ = నిలబడ్డాడు, సుభక్తిన్ = గొప్ప భక్తితో, కాశి + నృపతియున్ = కాశీరాజును, సుబాహుఁడును = సుబాహుడు, చేకొని = దగ్గరకు తీసి, ఆదరంబునన్ = మర్యాదతో, ఇట్లు + అనెన్ = ఈ విధంగా అన్నాడు.

తాత్పర్యము:

కాశీరాజు అంతటితో ఆగక, పరమ వినయంతో సుబాహుని పాదాలపై పడ్డాడు. "నాకు వేరే దిక్కు లేదు, నాకు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించు" అని ప్రార్థించాడు. అప్పుడు సుబాహుడు ఆ రాజును ఆదరంగా దగ్గరకు తీసుకుని ఇలా చెప్పసాగాడు.

విశేషాలు:

ఒక రాజు మరొక రాజుకు (సుబాహునికి) శిష్యుడిగా మారి పాదాభివందనం చేయడం వారిలోని ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని సూచిస్తుంది.

---

276 వ పద్యము

మ. తమశక్తిం బురుషార్థము లోన నగు ర్ధర్మార్థకామాపవ

ర్గము లిన్నాలుగు వర్గము ల్నర్థులకున్ గాశీశ! నీ కందు మూఁ

డమరె నృత్ఫలదాయకంబు లయి యన్యంబొండె యట్లుండె నే

కమనస్కత్వము చొప్పడ న్వినుము వక్కాణింతు సంక్షిప్తమున్.

ప్రతిపదార్థము:

కాళీశ = ఓ కాశీరాజా, అర్థులకున్ = కోరికలు కలవారికి (మానవులకు), తమ + శక్తిన్ = వారి వారి సామర్థ్యముతో, పురుషార్థము + లోనన్ + అగున్ = పురుషార్థములైన, ధర్మ + అర్థ + కామ + అపవర్గములు = ధర్మము, అర్థము, కామము, మోక్షము, ఇన్ + నాలుగు = ఈ నాలుగు, వర్గముల్ = సమూహములు, నీకున్ = నీకు, అందున్ = వాటిలో, మూఁడు = మొదటి మూడు (ధర్మార్థ కామములు), అమరెన్ = లభించినవి, నృత్ + ఫల + దాయకంబులు + అయి = మంచి ఫలితాలను ఇచ్చేవిగా ఉన్నాయి, అన్యంబు + ఒండె = వేరొకటి అయిన మోక్షము, అట్లుండెన్ = అటు పక్కన ఉంచు, ఏక + మనస్కత్వము = ఏకాగ్రతతో, చొప్పడన్ = కలిగేటట్లు, వినుము = విను, సంక్షిప్తమున్ = క్లుప్తముగా, వక్కాణింతున్ = చెబుతాను.

తాత్పర్యము:

"ఓ కాశీరాజా! లోకంలో ధర్మార్థ కామ మోక్షాలనే నాలుగు పురుషార్థాలు ఉన్నాయి. నీకు ఇప్పటికే మొదటి మూడు చక్కగా లభించాయి. ఇక మిగిలిన నాలుగవదైన మోక్షం గురించి సంక్షిప్తంగా చెబుతాను, ఏకాగ్రతతో విను."

విశేషాలు:

పురుషార్థాల విభజనను, అందులో రాజుకు ఉన్న స్థితిని సుబాహుడు విశ్లేషించాడు.

---

277 వ పద్యము

క. విని చక్కగ నాలోచన ము నొనర్చి యటు లయత్నమును జలి పెదవే

నిని నిశేయస మెన పెద వనమా! యెవ్వరికి వార లటు నడువవలె.

ప్రతిపదార్థము:

విని = నేను చెప్పేది విని, చక్కగన్ = బాగుగా, ఆలోచనమున్ = విచారణను, ఒనర్చి = చేసి, అటులు = ఆ విధంగానే, అయత్నమును = ప్రయత్నమును (లేక సహజ స్థితిని), సలిపెదవు + ఏనిని = చేసినట్లయితే, నిశ్రేయసము = మోక్షమును, ఎనపెదవు = పొందుతావు, అనఘ = పుణ్యాత్ముడా, ఎవ్వరికి = ఎవరికి వారు, వారలు = వారు, అటు = ఆ విధంగానే, నడువవలెన్ = ప్రవర్తించాలి.

తాత్పర్యము:

"పుణ్యాత్ముడా! నేను చెప్పేది విని, దానిని బాగా ఆలోచించి ఆచరణలో పెడితే తప్పకుండా మోక్షం లభిస్తుంది. ఎవరి మోక్షానికి వారే ప్రయత్నం చేయాలి, వారే ఆ మార్గంలో నడవాలి."

విశేషాలు:

జ్ఞానం వినడం ఒకెత్తు అయితే, దానిని మననం చేసి ఆచరించడం మరొక ఎత్తు అని ఇక్కడ నొక్కి చెప్పబడింది. 'ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానం' అనే గీతా వాక్యం ఇక్కడ స్ఫురిస్తుంది.

 

278 వ పద్యము

చ. అహ మని దేహమందును సుతాదులపై మమ యంచు నీకు న

స్వహమును దోఁచు ప్రత్యయము లారసి తోఁపఁగనీకు మింక నే

వహే నన నవ్వి ధర్మము లపాశ్రయము లగు ధర్మి లేమి నౌ

సహత! యనాత్మ ధర్మి యగునా? కొన నాత్మకు ధర్మ ముందునా?

ప్రతిపదార్థము:

అహము + అని = 'నేను' అని, దేహమందును = శరీరమునందు, సుత + ఆదులపై = పుత్రులు మొదలైనవారిపై, మమ + అంచున్ = 'నాది' అని, నీకున్ = నీకు, అస్వహమును = ప్రతిరోజూ, తోఁచు = కలిగేటటువంటి, ప్రత్యయములు = భావములను (జ్ఞానములను), ఆరసి = పరిశీలించి, ఇంకన్ = ఇకమీదట, తోఁపఁగనీకుము = కలుగనివ్వవద్దు, ఏవహేన్ = ఏ విధముగానైనా, అనన్ = అని సుబాహుడు అనగా, నవ్వి = కాశీరాజు నవ్వి, ధర్మములు = గుణములు, అపాశ్రయములు + అగున్ = ఆధారము లేనివవుతాయి, ధర్మి + లేమిన్ = ఆధారాధేయమైన వస్తువు లేకపోతే, ఔన్ + సహత = నశించిపోతాయి కదా, అనాత్మ = ఆత్మ కానిది, ధర్మి + అగునా = ఆధారభూతమైన వస్తువు అవుతుందా?, కొనన్ = చివరకు, ఆత్మకున్ = ఆత్మకు, ధర్మము + ఉండునా = గుణాలు ఉంటాయా?

తాత్పర్యము:

"దేహం నేను, పుత్రమిత్రులు నావారు" అనే అజ్ఞాన భావనలను ఇకపై నీ మనసులోకి రానివ్వకు అని సుబాహుడు చెప్పాడు. దానికి కాశీరాజు నవ్వి ఇలా అన్నాడు: "ఆధారమైన వస్తువు (ధర్మి) లేకపోతే గుణాలు (ధర్మములు) నిలబడవు కదా! ఆత్మ కాని దేహం ఆధారభూతం కాదు, మరి ఆత్మకు గుణాలు ఉండవు కదా! ఇక ఈ మమకారాలకు తావు ఎక్కడ?"

విశేషాలు:

ధర్మ-ధర్మి భావన ద్వారా ఆత్మ నిర్గుణమని, దేహం అనిత్యమని ఇక్కడ చర్చించబడింది.

---

279 వ పద్యము

చ. ఎవఁడను నేను నే ననుచు నెప్పుడుఁ బల్కుచుమంటి నంచు నీ

వవహితబుద్ధి నారయు మనజ్ఞుఁడ! వేఁకువలందు లేచి స

ద్మవసుసుతప్రియాదుల మమత్వముభంగి కథంవిధంబొ? య

న్న వివర మస్లె యారయు మనారత మారయు మార సిద్ధిక్.

ప్రతిపదార్థము:

అనజ్ఞుఁడ = ఓ విజ్ఞుడా (కాశీరాజా), నేను + ఎవఁడను = అసలు నేను ఎవరిని?, నేను + నేను + అనుచున్ = నేను నేను అంటూ, ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ, పల్కుచున్ + ఉంటిన్ + అంచున్ = పలుకుతున్నాను అని, నీవు = నీవు, అవహిత + బుద్ధిన్ = ఏకాగ్రత గల బుద్ధితో, ఆరయుము = విచారించుము, వేఁకువలందున్ = ఉదయ కాలమున, లేచి = నిద్రలేచి, సద్మ = ఇల్లు, వసు = ధనము, సుత = పుత్రులు, ప్రియ + ఆదుల = భార్య మొదలైనవారిపై, మమత్వము + భంగి = మమకారము యొక్క రీతి, కథంవిధంబు + ఓ = ఎటువంటిదో?, అన్న + వివరము = ఆ విషయమును, అట్లే = అదే విధముగా, అనారతము = ఎల్లప్పుడూ, ఆరయుము = పరిశీలించుము, ఆర + సిద్ధిన్ = మోక్ష సిద్ధి కలుగు వరకు.

తాత్పర్యము:

"ఓ రాజా! 'నేను' అని పిలుచుకునే ఈ సత్యం ఏమిటో ఏకాగ్రతతో ఆలోచించు. నిద్రలేవగానే ఇల్లు, వాకిలి, భార్యాబిడ్డలపై నీకు కలిగే మమకారం ఎలాంటిదో గమనించు. ఆ బంధాల వెనుక ఉన్న వివరాలను నిరంతరం విచారిస్తూ ఉంటే, నీకు పరమ సిద్ధి లభిస్తుంది."

విశేషాలు:

ఆత్మ విచారణ (Self-enquiry) ఏ విధంగా చేయాలో ఇక్కడ సుబాహుడు ఉపదేశించాడు.

---

280 వ పద్యము

గీ. జడము సవిశేషసవికారసప్రకృతిక

జగతి వ్యక్త మవ్యక్తంబు జ్ఞానవిషయ

మింతనట్టును నెఱుఁగుచు నేనఁ దేహ

మని నిత్యమును నీయెడ స్ఫురించు నెముకు మతని.

ప్రతిపదార్థము:

జడము = చైతన్యము లేనిది, సవిశేష = విశేషములతో కూడినది, సవికార = వికారములతో కూడినది, సప్రకృతిక = ప్రకృతితో కూడినది అయిన, జగతి = ఈ లోకమున, వ్యక్తము = కనిపించేది, అవ్యక్తంబు = కనిపించనిది, జ్ఞాన + విషయము = జ్ఞానమునకు గోచరమయ్యేది, ఇంతనట్టును = ఇదంతా కూడా, నెఱుఁగుచున్ = తెలుసుకుంటూ, నేను + అన్ = నేనే, దేహము + అని = ఈ శరీరము అని, నిత్యమును = ప్రతిరోజూ, నీ + యెడన్ = నీలో, స్ఫురించున్ = స్ఫురిస్తుందో, అతనిన్ = ఆ 'నేను' అనే వానిని, నెముకుము = వెతుకుము.

తాత్పర్యము:

ఈ ప్రపంచమంతా జడము, వికారములతో కూడుకున్నది. వ్యక్తమైనది, అవ్యక్తమైనది అంతా జ్ఞాన విషయమే. అయితే, వీటన్నింటినీ తెలుసుకుంటూ "నేనే ఈ దేహాన్ని" అని నీలో ప్రతిరోజూ స్ఫురిస్తున్న ఆ 'నేను' అనేవాడు ఎవరో వెతికి పట్టుకో.

విశేషాలు:

దృశ్య ప్రపంచం కంటే దృష్ట అయిన ఆత్మను అన్వేషించడమే జ్ఞానమని భావము.

---

281 వ పద్యము

క. విజ్ఞాతం బిది యైన న విజ్ఞాతము లేదు విశ్వవిశ్వంబున నీ

కజ్ఞాన మనాత్ముల నా త్మజ్ఞానముకన్న లేదు మహనీయమతీ!

ప్రతిపదార్థము:

మహనీయ + మతీ = గొప్ప బుద్ధి కలవాడా, ఇది = ఈ ఆత్మ తత్త్వము, విజ్ఞాతంబు + ఐనన్ = తెలియబడినట్లయితే, విశ్వ + విశ్వంబునన్ = ఈ సమస్త ప్రపంచమునందు, నీకున్ = నీకు, విజ్ఞాతము = తెలియనిది, లేదు = ఏదీ ఉండదు, అనాత్ములన్ = ఆత్మ కాని వస్తువుల యందు, అజ్ఞానము = అజ్ఞానము కలగడం కంటే, ఆత్మ + జ్ఞానము + కన్న = ఆత్మజ్ఞానము పొందుట కంటే, (మరొకటి) లేదు = లేదు.

తాత్పర్యము:

ఓ మహానుభావా! ఆత్మ గురించి తెలుసుకుంటే ఈ ప్రపంచంలో నీకు తెలియనిది అంటూ ఏదీ ఉండదు. అనాత్మ విషయాల పట్ల ఉండే అజ్ఞానాన్ని వదిలి ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందడమే శ్రేష్ఠమైనది.

విశేషాలు:

'యస్మిన్ విజ్ఞాతే సర్వమిదం విజ్ఞాతం భవతి' (దేనిని తెలుసుకుంటే సర్వము తెలియబడుతుందో) అనే ఉపనిషత్ వాక్యం ఇక్కడ స్మరించబడింది.

---

282 వ పద్యము

ఉ. అవ్యయుఁడ న్ని రంతరుఁడ నై వెలుఁగొందెడు నేను రాజ! లో

కవ్యవహార మెంచి యిటుగా నిది చెప్పితి నీ వెఱింగితే

నవ్యతిరిక్త భూమమహితాత్ముఁడ వింత వివేక శాలి వై

భవ్యముఁ జెందు మేఁ జనెద వచ్చెదు బో విశయంబు గల్గిన.

ప్రతిపదార్థము:

రాజ = ఓ రాజా, అవ్యయుఁడన్ = నాశనము లేనివాడను, నిరంతరుఁడన్ = అంతరము లేనివాడను, ఐ = అయి, వెలుఁగొందెడు = ప్రకాశించే, నేను = నేను (ఆత్మను), లోక + వ్యవహారము = లోకము యొక్క పోకడను, ఎంచి = తలచి, ఇటుగా = ఈ విధముగా, ఇది = ఈ జ్ఞానమును, చెప్పితిన్ = చెప్పాను, నీవు = నీవు, ఎఱింగితేన్ = దీనిని తెలుసుకుంటే, అవ్యతిరిక్త = భేదము లేని, భూమ = అనంతమైన, మహిత + ఆత్ముఁడవు = గొప్ప ఆత్మ స్వరూపుడవు, ఇంత = ఇటువంటి, వివేక + శాలివి + ఐ = వివేకవంతుడవై, భవ్యమున్ = శుభమును, చెందుము = పొందుము, మేన్ = నేను, జనెదన్ = వెళ్తాను, విశయంబు = సంశయము, కల్గినన్ = కలిగితే, వచ్చెదు + పో = వద్దువు గాని.

తాత్పర్యము:

"ఓ రాజా! ఆత్మ నిత్యమైనది, నాశనం లేనిది. లోక వ్యవహారాల దృష్ట్యా నీకు ఈ జ్ఞానాన్ని వివరించాను. నీవు ఈ సత్యాన్ని గ్రహించి, వివేకవంతుడవై శుభాన్ని పొందు. నేను ఇక వెళ్తాను, ఒకవేళ నీకు ఏవైనా సందేహాలు కలిగితే మళ్ళీ రావచ్చు."

విశేషాలు:

గురువు శిష్యునికి జ్ఞానోపదేశం చేసి, సందేహ నివృత్తికి కూడా అవకాశం ఇచ్చినట్లుగా సుబాహుడు పలికాడు.

---

283 వ పద్యము

చ. ఇది యిటు లుంచుమయ్య! యవనీశ్వర! చేసితిఁ గార్య మెంతో పె

ద్దది భవదీయసంగమున ధార్మికసత్తమ! జ్ఞానభాక్కు వ

య్యెద విదె పోయివచ్చెద వహింపుము స్వస్తి యటంచుఁ బల్కియా

సదమలుఁ డౌ సుబాహుఁడు వెసం దన తమ్మునిఁ జీరి యిట్లను.

ప్రతిపదార్థము:

యవనీశ్వర = ఓ భూపాలా, ధార్మిక + సత్తమ = ధర్మాత్ములలో శ్రేష్ఠుడా, ఇది = ఈ విషయమును, ఇటులు + ఉంచుము + అయ్య = ఇలా ఉండనివ్వు, భవదీయ + సంగమునన్ = నీ సాంగత్యము వలన, ఎంతో + పెద్దది + కార్యము = ఎంతో గొప్ప పనిని, చేసితిన్ = సాధించాను, జ్ఞాన + భాక్కువు = జ్ఞానమును పొందినవాడవు, అయ్యెదవు = అవుతావు, ఇదే = ఇక, పోయి + వచ్చెదన్ = వెళ్ళి వస్తాను, స్వస్తి = శుభమును, వహింపుము = పొందుము, అటంచున్ = అని, పల్కి = చెప్పి, ఆ + సదమలుఁడు + ఔ = పరిశుద్ధుడైన, సుబాహుఁడు = సుబాహుడు, వెసన్ = వేగముగా, తన + తమ్మునిన్ = తన తమ్ముడైన అలర్కుని, చీరి = పిలిచి, ఇట్లు + అనున్ = ఈ విధంగా అన్నాడు.

తాత్పర్యము:

"ఓ రాజా! నీ సాంగత్యం వల్ల నా తమ్ముడిని మార్చాలనే పెద్ద కార్యం నెరవేరింది. నీవు కూడా జ్ఞానవంతుడవు అవుతావు. ఇక నేను వెళ్తాను, నీకు శుభం కలుగుగాక" అని పలికి, సుబాహుడు తన తమ్ముడు అలర్కుని దగ్గరకు పిలిచి ఇలా అన్నాడు.

విశేషాలు:

కార్యసాధన జరిగిన తర్వాత సుబాహుడు నిష్కామంగా వెళ్ళిపోవడానికి సిద్ధపడటం అతని గొప్పతనం.

---

284 వ పద్యము

శా. ధీమంతుండ! యలర్కుఁడా! పురికిఁ పో దృప్తున్ గృతార్థుండ వై

న తామోదం బొలసెక్ విషాద మెడసె న్స్వాత్మ వివేకీ! యిక

భూమి రాజ్యముఁ జేసికో, వలదయేక్ లో శాసనావాసి పై

శ్రీమంతుండ! మెలంగు మిచ్చమెయి, వాసిం దెచ్చి తా తల్లికిన్.

ప్రతిపదార్థము:

ధీమంతుండ = బుద్ధిమంతుడా, అలర్కుఁడా = ఓ అలర్కా, పురికిన్ = నీ నగరానికి, పో = వెళ్ళుము, దృప్తున్ = గర్వము గలవానిగా (శత్రువులను జయించినవానిగా), కృతార్థుండవు + ఐ = ధన్యుడవైన, ఆ + మోదంబు = ఆ సంతోషము, ఒలసెన్ = కలిగినది, విషాదము = దుఃఖము, ఎడసెన్ = తొలగిపోయింది, స్వాత్మ + వివేకీ = ఆత్మ వివేకము గలవాడా, ఇకన్ = ఇకమీదట, భూమిన్ = భూమిని, రాజ్యమున్ = రాజ్యపాలన, చేసికో = చేసుకో, వలదు + అయేన్ = వద్దు అనుకుంటే, లోకాశన + ఆవాసివి + ఐ = ఏకాంతమున (గుహలో) నివసించేవాడవై, శ్రీమంతుండ = జ్ఞానసంపన్నుడవై, ఇచ్ఛన్ + మెయిన్ = నీ ఇష్టము వచ్చినట్లు, మెలంగుము = ఉండుము, తల్లికిన్ = మన తల్లికి, వాసిన్ = కీర్తిని, తెచ్చితా = తీసుకురావయ్యా.

తాత్పర్యము:

"బుద్ధిమంతుడవైన ఓ అలర్కా! ఇప్పుడు నీవు కృతార్థుడవు అయ్యావు. నీలోని అజ్ఞాన విషాదం తొలగిపోయింది. నీవు ఆత్మ వివేకివి. నీకు ఇష్టమైతే రాజ్యపాలన చెయ్యి, లేదా జ్ఞానివై ఏకాంతంగా తపస్సు చేసుకో. ఏది చేసినా మన తల్లి మదాలసకు కీర్తిని తీసుకురా."

విశేషాలు:

అన్నగా తమ్మునికి కర్తవ్యాన్ని బోధిస్తూనే, తల్లి పట్ల ఉన్న గౌరవాన్ని చాటమని సుబాహుడు పలికిన తీరు హృద్యంగా ఉంది. జ్ఞాని అయినవాడు రాజ్యంలో ఉన్నా, అడవిలో ఉన్నా ఒక్కటే అనే భావం ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది.

పిడిఎఫ్ 222

285 వ పద్యము

మ. అని వాక్రుచ్చెడు నన్నకు న్వివతుఁ డై యాలింగితుం డై మహా

త్మ! నిజాంబాపితబోధు లై మువురు ముక్తప్రాయు లై నారు మీ

రనభిజ్ఞుండ జడీకృతుండ నయి రాజ్యంబంద యే నుండి నీ

యనుకంప న్విని మోచితుండ నయి నేఁ డా దాయముం బొందితీ.

ప్రతిపదార్థము:

అని = ఆ విధంగా, వాక్రుచ్చెడు = పలుకుతున్న, అన్నకున్ = అన్నయైన సుబాహునికి, వినతుఁడు + ఐ = నమస్కరించినవాడై, ఆలింగితుండు + ఐ = కౌగిలించుకోబడినవాడై, మహాత్మ = ఓ మహానుభావా, నిజ + అంబా + పిత + బోధులై = మన తల్లిదండ్రుల వలన కలిగిన జ్ఞానము కలవారై, మువురు = ముగ్గురు అన్నలు, ముక్త + ప్రాయులైనారు = మోక్షము పొందిన వారు అయ్యారు, మీరు = మీరందరూ (అలా ఉండగా), అనభిజ్ఞుండను = తెలియనివాడను, జడీకృతుండను + అయి = అజ్ఞానముతో జడత్వము పొందినవాడనై, రాజ్యము + అందె = రాజ్యమునందే, ఉండిన = ఉన్న, నేన్ = నేను, నీ = నీ యొక్క, అనుకంపన్ = దయ వలన, వినిమోచితుండను + అయి = బంధముల నుండి విడిపించబడినవాడనై, నేఁడు = ఈ రోజు, ఆ + దాయమున్ = ఆ మోక్షమనే ఉత్తమ భాగమును, పొందితిన్ = పొందాను.

తాత్పర్యము:

అన్న మాటలకు అలర్కుడు వినయంగా నమస్కరించాడు. అన్న అతడిని కౌగిలించుకున్నాడు. అలర్కుడు ఇలా అన్నాడు: "మహాత్మా! మన తల్లిదండ్రుల బోధనల వల్ల నా ముగ్గురు అన్నలు ముక్తులయ్యారు. నేను మాత్రం అజ్ఞానంతో రాజ్యభోగాల్లో మునిగిపోయాను. కానీ నీ దయ వల్ల నేడు ఆ అజ్ఞాన బంధాల నుండి విముక్తుడినై, వారసత్వంగా రావాల్సిన ఆ మోక్ష జ్ఞానాన్ని పొందగలిగాను."

విశేషాలు:

జ్ఞానాన్ని కూడా ఒక 'దాయము' (వారసత్వ సంపద) గా ఇక్కడ కవి వర్ణించడం విశేషం. అన్నదమ్ముల అనుబంధం జ్ఞానమార్గంలో ఎలా పయనించిందో ఇక్కడ తెలుస్తుంది.

---

286 వ పద్యము

గీ. తల్లిదండ్రుల కవల భ్రాతలకు మీకు

వందనమ్ము లటన్న సవ్వాని మెచ్చి

కాశిభూపతి నయమార్గమునఁ జొనిపి

వనమునక పోయె మరల సుబాహుం డెలమి.

ప్రతిపదార్థము:

తల్లిదండ్రులకున్ = తల్లిదండ్రులకు, కవల = ఆ తరువాత, భ్రాతలకు = అన్నలకు, మీకు = నీకు (సుబాహునికి), వందనమ్ములు = నమస్కారములు, అటన్న = అని పలకగా, ఆ + వానిన్ = ఆ అలర్కుని, మెచ్చి = అభినందించి, కాశి + భూపతిన్ = కాశీ రాజును, నయ + మార్గమునన్ = నీతి మార్గమున (లేక జ్ఞాన మార్గమున), చొనిపి = ప్రవేశపెట్టి, మరలన్ = మళ్ళీ, సుబాహుండు = సుబాహుడు, ఎలమిన్ = సంతోషముతో, వనమునక = అడవికి, పోయెన్ = వెళ్ళాడు.

తాత్పర్యము:

అలర్కుడు తన తల్లిదండ్రులకు, అన్నలకు మరియు సుబాహునికి వందనాలు సమర్పించాడు. సుబాహుడు తమ్ముడిని మెచ్చుకున్నాడు. ఆపై కాశీరాజుకు కూడా సన్మార్గం ప్రబోధించి, తిరిగి సంతోషంతో అడవికి తపస్సు చేసుకోవడానికి వెళ్ళిపోయాడు.

విశేషాలు:

సుబాహుడు తన బాధ్యత తీరగానే నిష్కామంగా వెళ్ళిపోవడం అతని వైరాగ్యానికి నిదర్శనం.

---

287 వ పద్యము

మ. ఘనుఁ డా కాశివిభుం డలర్క విభు సత్కారమ్ము లేపార వీడు

డ్కొని పోయెం దనకాశికాపదము ముక్తు ల్సక్తి సేవింప నౌ

ఘనసంస్థానము కాదే? విశ్వవిభుఁ డా కల్యాణ మాకుండునే?

చనె మందోచ్చలనంబుగా దతడు న్స్వాస్థానికి హృష్టుఁ డై.

ప్రతిపదార్థము:

ఘనుఁడు = గొప్పవాడైన, ఆ + కాశి + విభుండు = ఆ కాశీరాజు, అలర్క + విభు = అలర్కుని యొక్క, సత్కారమ్ములు = మర్యాదలు, ఏపారన్ = అతిశయించగా, వీడుకొని = సెలవు తీసుకొని, తన = తనదైన, కాశికా + పదమున్ = కాశీ నగరమునకు, పోయెన్ = వెళ్ళాడు, ముక్తులు = ముక్తి పొందిన వారు, శక్తిన్ = శక్తితో, సేవింపన్ + ఔ = సేవించదగిన, ఘన + సంస్థానము + కాదే = గొప్ప స్థానము కాదా (కాశీ నగరం), విశ్వ + విభుఁడు = విశ్వనాథుడు, ఆ + కల్యాణము + ఆకుండునే = ఆ మంగళమును ఇవ్వడా?, అతడును = ఆ కాశీరాజు కూడా, హృష్టుఁడు + ఐ = సంతోషించినవాడై, స్వాస్థానికిన్ = తన నివాసమునకు, చనెన్ = వెళ్ళాడు.

తాత్పర్యము:

కాశీరాజు అలర్కుని ఆతిథ్యం పొంది, సంతోషంతో తన కాశీ నగరానికి వెళ్ళిపోయాడు. కాశీక్షేత్రం ముక్తులందరూ సేవించే గొప్ప క్షేత్రం కదా! అక్కడ కొలువై ఉన్న విశ్వేశ్వరుడు అందరికీ మంగళాలు కలిగిస్తాడు. ఆ రాజు కూడా తన మనసు ప్రశాంతంగా ఉండగా తన రాజ్యానికి వెళ్ళాడు.

విశేషాలు:

కాశీ నగరం యొక్క విశిష్టతను, అక్కడ నివసించే రాజు పొందిన మానసిక శాంతిని ఇక్కడ వర్ణించారు.

---

288 వ పద్యము

గీ. విశ్వనాయకుఁ గొలువఁడో? విబుధగంగ

మునుఁగరడో? మున్ను వాఁ డది మోటుమాట

యెఱిఁగి కొనియాడె నిప్పు డయ్యిరువుర నతఁ

కట్టె చేపట్టే ముక్తికాంతాగ్రకరము.

ప్రతిపదార్థము:

విశ్వనాయకున్ = విశ్వేశ్వరుని, కొలువఁడో = సేవించడా?, విబుధగంగన్ = దేవగంగలో, మునుఁగరడో = స్నానము చేయడా?, మున్ను = మొదట, వాఁడు = ఆ రాజు, అది = ఆ భక్తిని, మోటుమాట = ప్రాకృతమైన విషయముగా, ఎఱిఁగి = భావించి, ఇప్పుడు = ఇప్పుడు (జ్ఞానం కలిగాక), కొనియాడెన్ = స్తుతించాడు, ఆ + ఇరువురన్ = వారిద్దరిని (సుబాహు, అలర్కులను), అతఁడు = ఆ కాశీరాజు, అట్టె = ఆ విధంగా, చేపట్టెన్ = గ్రహించాడు, ముక్తి + కాంతా + అగ్ర + కరము = మోక్షమనే స్త్రీ యొక్క హస్తమును.

తాత్పర్యము:

కాశీరాజు ఇంతకుముందు భక్తిని, గంగాస్నానాన్ని సామాన్య విషయాలుగా భావించేవాడు. కానీ ఇప్పుడు జ్ఞానోదయం కలిగాక విశ్వనాథుని సేవించాడు, గంగలో మునిగాడు. సుబాహు, అలర్కుల బోధనల వల్ల అతను మోక్షమార్గంలో పయనించాడు.

విశేషాలు:

కేవలం కర్మకాండల కన్నా, జ్ఞానంతో కూడిన భక్తి గొప్పదని ఇక్కడ సూచింపబడింది.

---

289 వ పద్యము

చ. అనవుడుఁ దండ్రి యి ట్లడిగె నాత్మజుఁ గాశివిభుండు వోవ న

ట్లనువరి యన్న కాననచయాంతరితుం డయి చన్న న య్యల

ర్కుని తరువాతివర్తన మురుక్రమ! చెప్పుము రాజ్య మేగతిం

జనియె నతండు వోయె నెటు సంగ మడంగ నన న్సుతుం డను.

ప్రతిపదార్థము:

అనవుడున్ = అని చెప్పగా, తండ్రి = తండ్రి, ఆత్మజున్ = కొడుకును, ఇట్లు + అడిగెన్ = ఈ విధంగా అడిగాడు, కాశి + విభుండు = కాశీరాజు, పోవన్ = వెళ్ళిపోగా, అనువరి = అనుకూలుడైన, అన్న = అన్న సుబాహుడు, కానన + చయ + అంతరితుండు + అయి = అడవుల సమూహములలోకి వెళ్ళినవాడై, చన్నన్ = వెళ్ళగా, ఆ + అలర్కుని = ఆ అలర్కుని యొక్క, తరువాతి + వర్తనము = ఆ తరువాతి ప్రవర్తన ఏమిటో, ఉరుక్రమ = గొప్ప పరాక్రమము కలవాడా, చెప్పుము = చెప్పు, రాజ్యము = రాజ్యము, ఏ + గతిన్ = ఏ విధముగా, చనియెన్ = సాగినది, అతండు = అతను, సంగము + అడంగన్ = ఆసక్తి నశించగా, ఎటు = ఏ విధంగా, పోయెన్ = వెళ్ళాడు, అనన్ = అని అడగగా, సుతుండు = కొడుకు, అనున్ = ఇట్లు పలికెను.

తాత్పర్యము:

సుబాహుడు అడవికి, కాశీరాజు తన రాజ్యానికి వెళ్ళిన తరువాత అలర్కుడు ఏం చేశాడో చెప్పమని తండ్రి కొడుకును అడిగాడు. అలర్కుని రాజ్యపాలన ఎలా సాగింది? అతను తన మమకారాలను ఎలా వదిలి మోక్షం పొందాడో వివరించమన్నాడు.

విశేషాలు:

కథా గమనాన్ని తదుపరి దశకు తీసుకువెళ్ళే సంవాదమిది.

---

290 వ పద్యము

ఉ. ఇంటికిఁ బోయి పుత్రునకు నిచ్చ స్వరాజ్యము నిచ్చి మింటికి

మంటికు నుత్సవంబుగ సుమాళముగ గూర్చి వినీతి సెప్పి తా

గంటికిఁ గంటకం బగుచుఁ గప్పడు సర్వమునం బ్రసంగముం

గెంటి యలర్కు చొందె సవిగీతవిధి న్విపినంబు సిద్ధికిన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఇంటికిన్ + పోయి = ఇంటికి వెళ్ళి, పుత్రునకున్ = కొడుకుకి, స్వ + రాజ్యమున్ = తన రాజ్యమును, ఇచ్చెన్ = ఇచ్చాడు, మింటికిన్ = ఆకాశము వరకు, మంటికిన్ = భూమి వరకు, ఉత్సవంబుగన్ = పండుగలా, సుమాళముగన్ = సంతోషముగా, కూర్చి = సమకూర్చి, వినీతి + సెప్పి = నీతిని బోధించి, తాన్ = తాను, కంటికిన్ = కంటికి, కంటకము + అగుచున్ = ముల్లు వలె బాధాకరంగా, కప్పడు = కనిపించే, సర్వమునన్ = అన్నిటి యందు, ప్రసంగమున్ = ఆసక్తిని, కెంటి = తోసివేసి, అలర్కుడు = అలర్కుడు, సవిగీత + విధిన్ = కీర్తించదగిన పద్ధతిలో, సిద్ధికిన్ = మోక్ష సిద్ధి కోసం, విపినంబున్ = అడవిని, ఒందెన్ = చేరాడు.

తాత్పర్యము:

అలర్కుడు తన రాజ్యానికి వెళ్ళి, భూమ్యాకాశాలు నిండేలా ఉత్సవం చేసి తన కొడుకుకు పట్టాభిషేకం చేశాడు. అతనికి రాజనీతిని బోధించాడు. లోకంలోని భోగాలన్నీ కంటికి ముల్లులా అనిపించగా, వాటన్నింటినీ వదిలిపెట్టి మోక్షసిద్ధి కోసం అడవికి వెళ్ళిపోయాడు.

విశేషాలు:

రాజ్యాన్ని వదిలి అడవికి వెళ్ళేటప్పుడు అలర్కుడు పొందిన వైరాగ్య తీవ్రతను "కంటికి కంటకము" అనే ప్రయోగం ద్వారా కవి అద్భుతంగా వర్ణించారు. దీనితో అలర్కోపాఖ్యానం పూర్తయినట్లు తెలుస్తుంది.

291 వ పద్యము

మ. బహుకాలం బటునో నలర్క పతి నిర్వంద్వాత్ముఁడు న్నిష్బరి

గ్రహుఁడు న్నిర్వృతిలక్షణా పతుల యోగప్రాప్తసంసిద్ధిధూ

ర్వహుఁడుం దా నయి దేవదానననరప్రాయప్రపంచంబుఁ జూ

చె హతాశాగుణపాశబద్ధముగ సంసృత్యభిమగ్నమ్ముగన్.

ప్రతిపదార్థము:

బహు + కాలంబు = చాలా కాలము, అటున + ఓ = ఆ విధముగానే, అలర్క + పతి = అలర్క మహారాజు, నిర్వంద్వ + ఆత్ముఁడున్ = సుఖదుఃఖాలు మొదలైన ద్వంద్వాలకు అతీతమైన మనసు కలవాడును, నిష్పరిగ్రహుఁడున్ = ఏ వస్తువుపై ఆసక్తి లేనివాడును (సంగరహితుడు), నిర్వృతి + లక్షణ + ఆపతుల = మోక్ష లక్షణములను పొందినవారిలో, యోగ + ప్రాప్త + సంసిద్ధి = యోగము ద్వారా లభించిన సిద్ధిని, ధూర్వహుఁడున్ = మోయువాడును (శ్రేష్ఠుడు), తాను + అయి = తానై, దేవ + దానవ + నర + ప్రాయ + ప్రపంచంబున్ = దేవతలు, రాక్షసులు, మనుష్యులతో కూడిన ఈ లోకమును, హత + ఆశా + గుణ + పాశ + బద్ధముగన్ = నశించని కోరికలు మరియు త్రిగుణములనే పాశములతో కట్టబడినదిగా, సంసృతి + అభిమగ్నమ్ముగన్ = సంసారమునందు మునిగిపోయిన దానిగా, చూచెన్ = చూచెను.

తాత్పర్యము:

అలర్క మహారాజు చాలా కాలం పాటు ద్వంద్వాలకు అతీతుడై, దేనినీ ఆశించనివాడై, యోగసిద్ధి పొందిన వారిలో శ్రేష్ఠుడై విలసిల్లాడు. అప్పుడు ఆయన ఈ లోకాన్ని చూస్తే, అది దేవతలు, దానవులు, మానవులు అనే తేడా లేకుండా అందరూ కోరికలు, త్రిగుణాలనే తాళ్లతో కట్టబడి సంసార సాగరంలో మునిగి తేలుతున్నట్లుగా కనిపించింది.

విశేషాలు:

అలర్కుని పరిపూర్ణ వైరాగ్య స్థితిని, లోకం పట్ల ఆయనకు కలిగిన అవగాహనను కవి ఇక్కడ అత్యద్భుతంగా వర్ణించారు.

---

292 వ పద్యము

ఉ. దారకుమారసోదరహిత ప్రతిపక్షి పరాపరత్వము

ఖ్యారతీ హేతుకష్ట మసుఖార్తము సుప్తము భిన్న దర్శనం

జౌర జగ మ్మబోధతిమిరావిలవంకీలగర్తగం బను

ద్ధార మటంచు నెంచె నెడఁదం దను నెంచె నుదీర్ణుం దీర్ణుఁగన్.

ప్రతిపదార్థము:

దార = భార్య, కుమార = పుత్రులు, సోదర = అన్నదమ్ములు, హిత = మిత్రులు, ప్రతిపక్షి = శత్రువులు, పరాపరత్వము + ముఖ్య = ఇతరులు, మనవారు అనే భేదము మొదలైన, ఆరతి + హేతు + కష్టము = ఆసక్తి కారణముగా కలిగే కష్టములతో, అసుఖ + ఆర్తము = సుఖము లేక పీడించబడుతున్నదియు, సుప్తము = అజ్ఞాన నిద్రలో ఉన్నదియు, భిన్న + దర్శనంబు = భేద భావముతో కూడినదియు, ఔర = ఆహా, జగమ్ము = ఈ లోకము, అబోధ + తిమిర + ఆవిల = అజ్ఞానమనే చీకటితో నిండిన, వంకీల + గర్తగంబు = బురదతో కూడిన గోతిలో పడినది, అనుద్ధారము = ఉద్ధరించడానికి వీలు లేనిది, అటంచున్ = అని, ఎడఁదన్ = మనసులో, ఎంచెన్ = తలచెను, తనున్ = తనను తాను, ఉదీర్ణున్ = గొప్పవానిగా, తీర్ణుఁగన్ = సంసారాన్ని దాటిన వానిగా, ఎంచెన్ = భావించెను.

తాత్పర్యము:

ఈ లోకం భార్యాబిడ్డలు, మిత్ర శత్రువులు అనే భేద భావాలతో, ఆసక్తి వల్ల కలిగే కష్టాలతో పీడించబడుతోంది. ఇది అజ్ఞానమనే చీకటి నిండిన బురద గోతిలో పడిపోయింది. దీనిని ఉద్ధరించడం కష్టం అని అలర్కుడు భావించాడు. తనను తాను మాత్రం ఆ అజ్ఞానాన్ని దాటిన వానిగా, సంసార సాగరాన్ని ఇదిన వానిగా గుర్తించాడు.

విశేషాలు:

సంసారాన్ని ఒక బురద గోతితో పోల్చడం ద్వారా దాని హేయతను, ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగే ఉన్నత స్థితిని కవి వివరించారు.

---

అలర్క గీతము

294 వ పద్యము

క. తన మునుపటి చరితమ్మును ఘన మవు నీనాఁటిస్థితిని గనికొని పాడెం

దనబాటఁ బాట గా న మ్మనుజేంద్రుఁ డలర్కుఁ డాత్మమాన్యత నెలయ.

ప్రతిపదార్థము:

తన = తనయొక్క, మునుపటి = పూర్వపు, చరితమ్మును = చరిత్రను (రాజ్యభోగాల స్థితిని), ఘనము + అవు = గొప్పదైన, ఈ + నాఁటి + స్థితిని = ఈనాటి జ్ఞాన స్థితిని, కనికొని = చూసుకొని, ఆత్మ + మాన్యత = ఆత్మ గౌరవము, ఎలయన్ = అతిశయించగా, ఆ + మనుజేంద్రుఁడు = ఆ రాజైన, అలర్కుఁడు = అలర్కుడు, తన + బాటన్ = తన మార్గమును, పాటగాన్ = పాటగా, పాడెన్ = పాడెను.

తాత్పర్యము:

తన పూర్వపు భోగమయ జీవితానికి, ఇప్పటి జ్ఞానమయ జీవితానికి ఉన్న తేడాను గమనించి, ఆత్మతృప్తితో అలర్క మహారాజు తన అనుభవాన్ని ఒక పాటగా పాడుకున్నాడు. దీనినే 'అలర్క గీతము' అంటారు.

విశేషాలు:

అనుభవజ్ఞానమే పాటగా వెలువడటం ఇక్కడ విశేషం.

---

295 వ పద్యము (అలర్క గీతము)

సీ. నాకన్న సుఖితు లున్నారా? బలే యని మునుపు రాజ్యము సేయు పని యెటో?

చక్రవ యోజించి కనుగొంటి యోగమ్ముకన్నను బరమసుఖమ్ము లేఁబర మటంచుం

బృథివి నే యే యవవ్రీహిహిరణ్యాంగ నాపశుముఖసుఖోన్నతులు కలవొ?

యాశ లడంచు మహాసుఖమ్మున కెన్ని నవి పదారవుకల కైన రావ

యాత్మరూపమ్మె సుఖ మది యఖిలము లవు నీహ లుపరతి నొందు న య్యింపునందు

దాని విడనాడి మృగతృష్ణఁ తవిలి నెమకు జనము పరికింప దుఃఖభాజనమ కాదే.

ప్రతిపదార్థము:

నాకన్నన్ = నాకంటే, సుఖితులు = సుఖము కలవారు, ఉన్నారా = ఉన్నారా?, బలే + అని = ఆహా అని, మునుపు = గతంలో, రాజ్యము + చేయు + పని = రాజ్యపాలన చేసిన విధము, ఎటో = ఏమైపోయిందో?, చక్రవ = చక్కగా, యోజించి = ఆలోచించి, కనుగొంటిన్ = తెలుసుకున్నాను, యోగమ్ము + కన్నను = యోగము కంటే, పరమ + సుఖమ్ము = గొప్ప సుఖము, ఏబరము + అటంచున్ = మరేదీ లేదని, పృథివిన్ = భూమిపై, ఏ + ఏ = ఏ ఏ, యవ + వ్రీహి + హిరణ్య + అంగనా + పశు + ముఖ + సుఖ + ఉన్నతులు = ధాన్యము, బంగారము, స్త్రీలు, పశువులు మొదలైన సుఖ వైభవాలు, కలవొ = ఉన్నాయో, ఆశలు + అడంచు = కోరికలను నశింపజేసే, మహా + సుఖమునకు = గొప్పదైన ఆత్మ సుఖమునకు, అవి = ఆ భోగములు, ఎన్నిన్ = ఎన్ని ఉన్నా, పదారవ + కలకైనన్ = పదహారో వంతుకు కూడా, రావు = రావు, ఆత్మ + రూపమ్మె = ఆత్మ స్వరూపమే, సుఖము = నిజమైన సుఖము, అది = అది, అఖిలములు + అవున్ = అన్నిటా నిండి ఉంటుంది, ఆ + ఇంపునందున్ = ఆ ఆనందమునందు, ఈహలు = కోరికలు, ఉపరతిన్ = శాంతిని, ఒందున్ = పొందుతాయి, దానిన్ = ఆ ఆత్మ సుఖాన్ని, విడనాడి = వదిలివేసి, మృగతృష్ణన్ = ఎండమావుల వంటి విషయ సుఖాల యందు, తవిలి = తగులుకొని, నెమకు = వెతికే, జనము = ప్రజలు, పరికింపన్ = ఆలోచిస్తే, దుఃఖ + భాజనము + అ = దుఃఖానికి పాత్రులు, కాదే = కదా.

తాత్పర్యము:

"గతంలో రాజ్యపాలన చేస్తూ నాకంటే సుఖవంతులు లేరని గర్వపడేవాడిని. కానీ ఇప్పుడు ఆలోచిస్తే అర్థమవుతోంది, యోగసిద్ధి కంటే మించిన సుఖం లేదని. ఈ భూమిపై ఉన్న ధాన్యము, ధనము, స్త్రీలు, పశువులు వంటి ఏ సుఖాలైనా సరే, కోరికలను పూర్తిగా నశింపజేసే ఆత్మ సుఖంలో పదహారో వంతుకు కూడా సాటిరావు. ఆత్మ స్వరూపమే నిజమైన సుఖం. ఆ ఆనందంలో అన్ని కోరికలు శాంతిస్తాయి. అటువంటి నిత్యమైన సుఖాన్ని వదిలి, ఎండమావుల వంటి ప్రాపంచిక సుఖాల వెంట పడే జనం దుఃఖానికి పాత్రులు కాక మరేమవుతారు!"

విశేషాలు:

విషయ సుఖాల అనిత్యతను, ఆత్మ సుఖం యొక్క అనంతత్వాన్ని అలర్కుడు ఈ గీతంలో అద్భుతంగా ఆవిష్కరించాడు. 'మృగతృష్ణ' (ఎండమావి) అనే పోలిక ప్రాపంచిక సుఖాల భ్రమను చక్కగా తెలుపుతోంది.

 

296 వ పద్యము (అలర్కుని ఆత్మసాక్షాత్కార స్థితి)

సీ. మహితమ్ము చైతన్యమాత్రమ్ము దేశకా లాద్యనవచ్ఛిన్న మాత్మ సత్తు

స్వప్రకాశము పరసౌఖ్యకూపము సనాతనము పూర్ణమ్ము వాఙ్మనసదూర

మమృతాఖ్యమును స్వగతాది భేదత్రయ శూన్య మశూన్యమ్ము శుద్ధము పర

మైన బ్రహ్మ మ్మన్న నేన యనెడు నుడి మతి నాగు తెలివి నిశ్చితమ తోఁచె

తల్లి తండ్రి యన్న దత్త దేవుఁడు వీరి కరుణ నన్ను నిట్లు గా నొనర్చె

నౌఁ గృతార్థుఁడను గృతార్థుండను గృతార్థుఁ డను విసంశయ మ్మడంగెఁ దమము.

ప్రతిపదార్థము:

మహితమ్ము = గొప్పది, చైతన్యమాత్రమ్ము = కేవలము చైతన్య స్వరూపము, దేశ + కాల + ఆది + అనవచ్ఛిన్నము = దేశ కాలాలకు అతీతమైనది, ఆత్మ + సత్తు = ఆత్మ అనే సత్యము, స్వప్రకాశము = తనంతట తాను ప్రకాశించేది, పర + సౌఖ్య + రూపము = పరమానంద స్వరూపము, సనాతనము = శాశ్వతమైనది, పూర్ణమ్ము = నిండుగా ఉన్నది, వాక్ + మనస + దూరము = మాటలకు, మనసుకి అందనిది, అమృత + ఆఖ్యమును = మోక్షము అని పిలువబడేది, స్వగత + ఆది + భేద + త్రయ + శూన్యము = స్వగత, విజాతీయ, స్వజాతీయ అనే మూడు భేదాలు లేనిది, అశూన్యమ్ము = శూన్యం కానిది (నిత్యం ఉన్నది), శుద్ధము = పవిత్రమైనది, పరమైన = శ్రేష్ఠమైన, బ్రహ్మము + అన్న = బ్రహ్మము అనే, నేన + అనెడు = నేనే ఆ బ్రహ్మమును అనే, నుడి = మాట (భావము), మతిన్ + ఆగు = నా బుద్ధిలో, తెలివి = జ్ఞానము, నిశ్చితము + అ + తోఁచెన్ = స్థిరముగా స్ఫురించింది.

తల్లి = తల్లి మదాలస, తండ్రి = తండ్రి ఋతధ్వజుడు, అన్న = అన్న సుబాహుడు, దత్తదేవుఁడు = దత్తాత్రేయ స్వామి, వీరి + కరుణ = వీరి దయ, నన్నున్ = నన్ను, ఇట్లుగాన్ + ఒనర్చెన్ = ఈ స్థితికి తీసుకువచ్చింది, ఔన్ = అవును, కృతార్థుఁడను = నేను ధన్యుడిని, విసంశయము + అడంగెన్ = సందేహాలన్నీ నశించాయి, తమము = అజ్ఞానమనే చీకటి (తొలగింది).

తాత్పర్యము:

"మహోన్నతమైనది, చైతన్య స్వరూపమైనది, దేశ కాలాలకు అందనిది, స్వయం ప్రకాశితమైనది, పరమానంద స్వరూపమైనది, సనాతనమైనది, వాఙ్మనసాలకు అందనిది, అమృత స్వరూపమైనది, ఏ రకమైన భేదాలు లేనిది, నిత్యమైనది అయిన ఆ పరబ్రహ్మము 'నేనే' అనే జ్ఞానం నాలో స్థిరపడింది. నా తల్లిదండ్రులు, నా అన్న సుబాహుడు మరియు దత్తాత్రేయ స్వామి దయ వల్ల నేను ఈ స్థితిని పొందాను. నేను ధన్యుడిని. నాలోని అజ్ఞానమనే చీకటి, సందేహాలు పూర్తిగా తొలగిపోయాయి."

---

297 వ పద్యము

సీ. అని యలర్కుండు వ్యాఖ్యాన మ్మొనర్చె జనక! వచించితిఁ చక్కగ నది

దత్త దేవుండు సాదరభావ మొప్ప యోగాదేశ మొనరించె నతనికి మును

నదియు వింటివ యట్టు లభ్యాసమునఁ గూర్పు ముత్తమయోగమ్ము ముక్తికొఱకు

నెది సింది శోచింప వెక్కటి తద్రహ్మ భావమ్ము సువిదితాధ్వమునఁ బొందు

మేల క్రతువుల జపముల గోల నాకుఁ తాత! కృతకృత్యుఁడను మదంతఃకరణము

బ్రహ్మభావస్థితికి సమర్థ మగుచున్న దింకఁ తమ సెలవైన నే నేగువాఁడ.

ప్రతిపదార్థము:

జనక = ఓ తండ్రీ, అని = ఆ విధంగా, అలర్కుండు = అలర్కుడు, వ్యాఖ్యానము + ఒనర్చెన్ = వివరించాడు, అది = ఆ విషయమును, చక్కగన్ = బాగుగా, వచించితిన్ = చెప్పాను, దత్తదేవుండు = దత్తాత్రేయ స్వామి, సాదర + భావము + ఒప్పన్ = ఆదరముతో, అతనికిన్ = ఆ అలర్కునికి, మును = పూర్వము, యోగ + ఆదేశము = యోగోపదేశము, ఒనరించెన్ = చేశాడు, అదియున్ = దానిని కూడా, వింటివ = విన్నావు కదా, అట్టులు = ఆ విధంగానే, అభ్యాసమునన్ = నిరంతర సాధనతో, ముక్తి + కొరకు = మోక్షము కోసము, ఉత్తమ + యోగమ్మున్ = శ్రేష్ఠమైన యోగమును, కూర్పుము = సాధించుము.

ఏది = ఏ వస్తువు, చింది = నశించినా, శోచింపవు = దుఃఖించవు, ఒక్కటి = కేవలము, తద్ + బ్రహ్మ + భావమ్మున్ = ఆ బ్రహ్మ భావమును, సువిదిత + అధ్వమునన్ = తెలిసిన మార్గము ద్వారా, పొందుము.

క్రతువుల = యజ్ఞాల యొక్క, జపముల = జపముల యొక్క, గోల = గోల (ఆడంబరము), మేల = ఇంకా ఎందుకు?, తాత = ఓ తండ్రీ, కృతకృత్యుఁడను = నేను ధన్యుడిని, మత్ + అంతఃకరణము = నా మనస్సు, బ్రహ్మ + భావ + స్థితికిన్ = బ్రహ్మ తత్త్వమును పొందే స్థితికి, సమర్థము + అగుచున్నది = సిద్ధముగా ఉన్నది, ఇంకన్ = ఇక, తమ + సెలవైనన్ = నీ అనుజ్ఞ ఇస్తే, నేను + ఏగువాఁడన్ = నేను వెళ్తాను.

తాత్పర్యము:

"తండ్రీ! అలర్కుడు ఆ విధంగా ఆత్మజ్ఞానాన్ని వివరించాడు. దత్తాత్రేయ స్వామి అతనికి ఉపదేశించిన యోగ మార్గాన్ని నీకు కూడా వివరించాను. నీవు కూడా అభ్యాసం ద్వారా ఆ ఉత్తమ యోగాన్ని పొంది మోక్షం సాధించు. ఒకసారి బ్రహ్మ జ్ఞానం కలిగాక ఏది పోయినా దుఃఖం ఉండదు. నాకు ఇక యజ్ఞ యాగాదులు, జపాలతో పని లేదు. నా మనస్సు బ్రహ్మ భావంలో లీనమైంది. ఇక నీ సెలవైతే నేను మోక్ష మార్గంలో వెళ్తాను."

---

298 వ పద్యము (ముగింపు)

క. అపరిగ్రహుఁ డద్వంద్వుం డపమోహుం డన మెలఁగుచు యత్నించెద ము

పరిగ్రహార్థ మయుపాయమున నిర్వృతి నెనయుదు సంతతమున్.

ప్రతిపదార్థము:

అపరిగ్రహుఁడు = ఏమీ ఆశించనివాడు, అద్వంద్వుండు = సుఖదుఃఖాలు లేనివాడు, అపమోహుండు = మోహము లేనివాడు, అనన్ = అనే పేరుతో, మెలఁగుచున్ = జీవిస్తూ, యత్నించెదము = ప్రయత్నిస్తాను, ఉపరిగ్రహార్థము = మోక్షమును గ్రహించుటకై, ఆ + ఉపాయమునన్ = ఆ మార్గము ద్వారా, సంతతమున్ = ఎల్లప్పుడూ, నిర్వృతిన్ = పరమానందమును (మోక్షమును), ఎనయుదున్ = పొందుతాను.

తాత్పర్యము:

"ఏమీ కోరనివాడిగా, సుఖదుఃఖాలకు చలించనివాడిగా, మోహం లేనివాడిగా ఉంటూ మోక్షం కోసం ప్రయత్నిస్తాను. ఆ మార్గం ద్వారా నేను ఎల్లప్పుడూ శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాను."

---

విశేషాలు:

దీనితో అలర్కుడి కథ మరియు దత్తాత్రేయ స్వామి బోధించిన యోగ రహస్యాలు ముగిశాయి. ఆత్మజ్ఞానం పొందిన వాడు రాజ్యపాలన చేసినా, అడవికి వెళ్ళినా అతడు 'జీవన్ముక్తుడు' అనే భావం ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. ఈ ఘట్టం మానవుడికి మమకారాన్ని ఎలా వదులుకోవాలో, నిజమైన సుఖం ఎక్కడ ఉంటుందో బోధిస్తుంది.

 

299 వ పద్యము

క. నీ వడిగిన కథ యెల్ల నావిదితము చొప్పుఁ జెప్పినాఁడ జనకుఁడా! నీ

వట్లు నడువు హిత మవు నే వెడలెద సెలవులా! యనిందితచరితా!

ప్రతిపదార్థము:

అనిందిత + చరితా = నిందాలేని చరిత్ర కలవాడా (ఓ తండ్రీ!), నీవు + అడిగిన = నీవు అడిగినట్టి, కథ + ఎల్లన్ = కథ అంతటినీ, నా + విదితము + చొప్పున్ = నాకు తెలిసిన విధంగా, చెప్పినాఁడన్ = వివరించాను, జనకుఁడా = ఓ తండ్రీ!, నీవు + అట్లు + నడువు = నీవు కూడా ఆ మార్గంలోనే నడువుము, హితము + అవున్ = అది నీకు మేలు కలిగిస్తుంది, నేన్ = నేను, వెడలెదన్ = వెళ్తాను, సెలవు + లా = ఇక సెలవా!, అని కొడుకు తండ్రితో అన్నాడు.

తాత్పర్యము:

"ఓ తండ్రీ! నీవు అడిగిన అలర్కుని కథను నాకు తెలిసినంతవరకు వివరించాను. నీవు కూడా ఆ బోధలను పాటించి ధన్యుడవు కావాలని కోరుకుంటున్నాను. ఇక నేను వెళ్ళడానికి నాకు సెలవు ఇవ్వు" అని సుమతి తన తండ్రితో పలికాడు.

---

300 వ పద్యము

చ. అని గురుఁ జుట్టివచ్చి విదిశాఖలధర్ముఁ డతం డనుజ్ఞ యీ

జననుతుఁ డా సుతుండు సని సర్వపరిగ్రహము ల్యజించి త

జ్జనకుఁడుగూడ న ట్లాగి నసంశయుఁడు న్సుసమాహితుండు నై

వనమున కేగి యర్ఘ మవు వర్తన మొప్పఁ జరించె నిష్ఠతో.

తాత్పర్యము:

అని పలికి తన తండ్రికి (గురువుకు) ప్రదక్షిణ చేసి, ఆ సుమతి సెలవు తీసుకుని వెళ్ళిపోయాడు. ఆ తర్వాత అతని తండ్రి కూడా లోకమంతా మెచ్చే విధంగా సమస్త కోరికలను, పరిగ్రహాలను వదిలివేసి, ఎటువంటి సందేహాలు లేనివాడై, మనస్సును ఆత్మపై నిలిపి అడవికి వెళ్ళాడు. అక్కడ మునివృత్తిని స్వీకరించి నిష్ఠతో తపస్సు చేశాడు.

---

301 వ పద్యము

ఆ. అంతఁ గొంతతఱికి సంత్యాశ్రమముఁ గొని యాత్మజయము నొంది యధిగుణంబు

బంధ మందు వదలి పరమసిద్ధిం బొందె నని వచించి యిట్టు లను గురుండు.

తాత్పర్యము:

ఆ విధంగా కొంతకాలం గడిచిన తర్వాత, ఆ తండ్రి సన్న్యాసాశ్రమాన్ని (అంత్యాశ్రమము) స్వీకరించి, తన మనసును జయించి, ప్రకృతి గుణాల వల్ల కలిగే బంధాలను తెంచుకుని మోక్షాన్ని (పరమసిద్ధిని) పొందాడు. ఈ విధంగా శిష్యుడికి కథను వివరించిన గురువు ఇంకా ఇలా అంటున్నాడు.

---

302 వ పద్యము

క. వత్స! పితాపుత్రుల సుచికిత్సిత మిది దత్తదేవశృతబోధములో

దత్సుచరిత మేధావికిఁ దత్సుతుఁ డగు సుమతిచే నుదాహృత మయ్యె.

తాత్పర్యము:

"వత్సా! తండ్రీకొడుకుల మధ్య జరిగిన ఈ సంవాదం, దత్తాత్రేయ స్వామి బోధించిన పరమార్థ జ్ఞానానికి ఒక చక్కని నిదర్శనం. మేధావి అనే తండ్రికి అతని కుమారుడైన సుమతి ద్వారా ఈ పవిత్రమైన జ్ఞానబోధ లభించింది."

---

303 వ పద్యము

శా. సర్వామంగలనాశనం బిది ముముక్షౌశీలినిధ్యేయ మై

యుర్వీపర్వము యోగి రాజచరితం బొప్పు శ్రుతైతత్ర ముల్

నిర్వేశంబును బొంది సంసృతిసృతి స్వీడంగ నై యుందు రా

దుర్వారంబు విమోహ మొత్తిగిల నెందుం దామ యై దీపకా!

తాత్పార్థము:

ఓ దీపకా! సమస్త అమంగళాలను పోగొట్టే ఈ యోగిరాజ (అలర్క) చరిత్ర మోక్షం కోరుకునే వారు నిరంతరం ధ్యానించదగినది. దీనిని విన్నవారు, చదివినవారు సంసార బంధాల నుండి విముక్తులవుతారు. అజ్ఞానమనే మోహం తొలగిపోయి, వారు ఆత్మస్వరూపులై ప్రకాశిస్తారు.

---

304 వ పద్యము

క. నీ వడిగినయది యెల్ల నే వివరించితిని మఱియు నీ కెది విన నౌ

భావించి యడుగు మన న ప్పామనుఁ డతిభక్తి నెరగి పలికె గురునితో.

తాత్పర్యము:

"నీవు అడిగిన విషయాలన్నీ నేను వివరించాను. ఇంకా నీకు ఏది వినాలని ఉందో ఆలోచించి అడుగు" అని గురువు చెప్పగా, ఆ శిష్యుడు (దీపకుడు) మిక్కిలి భక్తితో గురువుకు నమస్కరించి ఇలా అడిగాడు.

---

305 వ పద్యము

క. అను సూతు నాదరించుచు మును లాదటఁ దద్గురూత్తముని శిష్యోత్తంసుని సంవాదశ్రమగతి ననువాదింపు మని వేఁడి యభిముఖు లగుడున్.

తాత్పర్యము:

ఈ విధంగా కథను చెబుతున్న సూత మహర్షిని చూసి, శౌనకాది మునులు ఎంతో ఆదరంగా "ఓ సూత మహర్షి! ఆ గురుశిష్యుల మధ్య జరిగిన తదుపరి సంభాషణను కూడా మాకు వివరంగా వినిపించు" అని వేడుకున్నారు.

---

విశేషం:

దీనితో అలర్కుని వృత్తాంతం సంపూర్ణంగా ముగిసి, తదుపరి జ్ఞాన విషయాల చర్చకు వేదిక సిద్ధమైంది. దత్తాత్రేయ స్వామి బోధనలు ఏ విధంగా పరంపరగా అందాయో ఈ పద్యాలు వివరిస్తున్నాయి.

 

306 వ పద్యము (స్తోత్రము)

మ. భవ! శ్రీరామకథామృతాదిరచనోపాత్తానుబంధప్రియో

త్సవ తాడేపలి వేంకటప్పక వివిద్వదరివాహార్పణా

దీని శేషానిశ సేవ్యమానచరణా! దేవాది దేవా! సము

ద్భవరాహిత్యకర ప్రకారనిజదీవ్యన్నా మసామక్రమా!

తాత్పర్యము:

ఓ భవబంధ హరుడా! "శ్రీరామకథామృతము" వంటి అద్భుత కావ్యాలను రచించి, ఆ రచనల ద్వారా భగవంతునితో అనుబంధాన్ని ఏర్పరచుకున్న తాడేపల్లి వేంకటప్పకవి వంటి విద్వాంసుల చేత నిరంతరం సేవింపబడే పాదపద్మాలు కలవాడా! దేవాది దేవా! నీ దివ్య నామ స్మరణం సంసార పునర్జన్మ రాహిత్యాన్ని (మోక్షాన్ని) ప్రసాదిస్తుంది. అలాంటి మహిమాన్వితమైన నామసామర్థ్యం కలవాడా! నీకు నమస్కారము.

---

307 వ పద్యము

క. చందోలుపురనివాసా! యిందుకలాకలితముకుట! హృదయనివేశా!

కందర్పదర్పసంహర! సుందర వామాంగ! విశదశోభినిజాంగా!

తాత్పర్యము:

చందోలు పుణ్యక్షేత్రంలో నివసించేవాడా! చంద్రకళను శిరస్సుపై కిరీటంగా ధరించినవాడా! భక్తుల హృదయాలలో కొలువై ఉండేవాడా! మన్మథుని గర్వాన్ని అణిచినవాడా! తన వామభాగమున (ఎడమ వైపు) సుందరమైన పార్వతీదేవిని ధరించినవాడా! స్వచ్ఛమైన కాంతితో ప్రకాశించే దేహము కలవాడా!

---

308 వ పద్యము (మాలిని వృత్తము)

సవితృగత! హిరణ్యశ్మశ్రు కేశానుబంధా!

వవిసహితబిడౌజో బాహుసం స్తంభ కారీ!

నవనవమహిమాంచన్నా మరూప ప్రణాళీ!

స్తవనసహితచిత్తాసంభృతానందవిత్తా!

తాత్పర్యము:

సూర్యమండల అంతర్గతుడవై, బంగారు మయమైన గడ్డము, కేశములు కలవాడా! వజ్రాయుధము ధరించిన ఇంద్రుని బాహువులను కూడా స్తంభింపజేయగల శక్తి కలవాడా! నిత్య నూతనమైన మహిమలతో ప్రకాశించే నామరూపములు కలవాడా! నిన్ను స్తుతించే భక్తుల చిత్తములలో ఆనందమనే సంపదను నింపేవాడా!

---

309 వ పద్యము (కవి వంశ వర్ణన & కృతి సమర్పణ)

సీ. ఆంధ్రోర్వి రామకథామృతమ్మున నింపె వేంకటప్ప కవి సంచిత్పరుండు

హనుమాంబ పేరి మహాసాధ్వి పత్నిగా నేనుఁ గనె దనయు విత్తనయుఁ జేసె

నాత్రేయగోత్రుండ నాఖ్యఁ దాడేపల్లి రాఘవ పూర్వ నారాయణుండ

శ్రీ దేవి దయితగా శ్రీవిద్య నేవింతు బహిరంతర ర్చానుభవ మఖములు

త్వత్ప్రసాదిత వాచా ప్రవాహచితము దత్తభాగవతాఖ్య పాదపమునందు

నిందుపురనాథ! లింగోద్భవేశ! యిదిగో నా లవు ప్రసూనమంజరి దాలుపు మెద.

ప్రతిపదార్థము:

• వేంకటప్ప కవి: ఆంధ్రదేశాన్ని తన "రామకథామృతము" అనే కావ్యంతో పునీతం చేసిన గొప్ప కవి, జ్ఞాని.
• హనుమాంబ: ఆ వేంకటప్ప కవి ధర్మపత్ని, మహాసాధ్వి.
• తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ: వీరిద్దరికీ కుమారుడిగా జన్మించినవాడను, ఆత్రేయ గోత్రానికి చెందినవాడను.
• శ్రీదేవి దయితగా: నా భార్య పేరు శ్రీదేవి.
• శ్రీవిద్య: బాహ్య, అంతర పూజల ద్వారా శ్రీవిద్యను ఉపాసిస్తూ, నీ అనుగ్రహంతో లభించిన వాక్ ప్రవాహంతో ఈ కావ్యాన్ని రచించాను.
• లింగోద్భవేశ: చందోలు (ఇందుపుర) నాథుడవైన ఓ లింగోద్భవ స్వామీ! ఈ "దత్త భాగవతము" అనే చెట్టుకు పూచిన ఈ పద్యాలనే పూలగుత్తిని (ప్రసూన మంజరిని) నీ హృదయానికి హత్తుకో.

తాత్పర్యము:

ఆంధ్రదేశంలో "రామకథామృతము" రచించిన మహానుభావుడు తాడేపల్లి వేంకటప్ప కవి, ఆయన పత్ని హనుమాంబల పుత్రుడను, ఆత్రేయ గోత్రజుడను అయిన తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శర్మను నేను. నా ధర్మపత్ని శ్రీదేవి. నీ కృప వల్ల కలిగిన కవితా సామర్థ్యంతో రచించిన ఈ "దత్త భాగవతము" అనే పూలగుత్తిని, చందోలు క్షేత్రపాలకుడవైన ఓ లింగోద్భవ స్వామీ! నీకు సమర్పిస్తున్నాను.

---

విశేషము:

ఈ పద్యాలతో కవి తన వంశ మూలాలను తెలుపుతూ, ఈ పవిత్ర గ్రంథాన్ని శివునికి (లింగోద్భవ స్వామికి) అంకితం ఇచ్చారు. ఇది భక్తి మరియు వినయపూర్వకమైన కృతి సమర్పణ ఘట్టం.