ప్రథమ గుచ్ఛము ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషములు

శ్రీ శివాయ గురవే నమ:

                                    శ్రీ దత్త భాగవతము

                                              ప్రథమ గుచ్ఛము ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాలు 

                                

శా.  శ్రీ విద్యామహనీయయోగమున నిర్ణి క్తాంతరంబై న చే

తోఽవస్థానమునన్ నిరంతరము సోహంహంసభావంబుతో

భావింపంబడు న మ్మ హేశ్వరపరబ్రహ్మమ్ము మ మ్మోము స

త్వావష్టంభ సుఖానుభూతి భవభావాభావభానమ్ములన్. 1

 

ప్రతిపదార్థం

శ్రీవిద్యా = శ్రీవిద్య, మహనీయయోగమున = గొప్ప యోగం వలన, నిర్ణి క్తాంతరంబు +ఐన = = వాసనలన్నీ తొలగిపోయిన, చేతో + అవస్థానమునన్ = మనస్సు యొక్క స్థితియందు, నిరంతరము = ఎల్లప్పుడూ, సోహం + హంస = సోహం (ఆ పరమాత్మ నేనే, నేనే ఆ పరమాత్మ) హంస భావనతో, భావింపంబడు = ధ్యానించబడే, ఆ + మహేశ్వర = ఆ గొప్ప ఈశ్వరుడు, పరబ్రహ్మమ్ము = పరబ్రహ్మ స్వరూపం, సత్ + అవష్టంభ = సత్ స్వరూపం యొక్క ఆనందంతో కూడిన, సుఖ + అనుభూతి = సుఖం యొక్క అనుభూతితో, భవ + భావ + అభావ = భవ (జననము), భావ (ఉనికి), అభావ (నాశము) యొక్క, భానమ్ములన్ = ప్రకాశములను (జ్ఞానములను) దాటి, మమ్మున్ = మమ్ములను, ఓమున్ = రక్షించుగాక.

 

తాత్పర్యం

శ్రీవిద్య అనే గొప్ప యోగాభ్యాసం ద్వారా మనస్సులోని అశుద్ధ వాసనలన్నీ పూర్తిగా తొలగిపోయి, శుద్ధమైన మనఃస్థితిని పొందినప్పుడు, ఎల్లప్పుడూ "సోహం హంస" (నేనే అది, ఆ పరమాత్మనే నేను) అనే భావనతో ధ్యానించబడే ఆ మహేశ్వర పరబ్రహ్మము, సత్ స్వరూపము యొక్క అనుభూతిని ఇస్తూ, జననము, ఉనికి, నాశము అనే త్రిపుటి భావనలను దాటి, మనల్ని రక్షించుగాక.

---

విశేషాలు

ఈ పద్యం శ్రీ శాస్త్రి గారి యొక్క యోగ, తత్వ, మరియు ఆధ్యాత్మిక అనుభవాలను తెలియజేస్తుంది. ఈ పద్యంలో అనేక కీలకమైన తాత్విక అంశాలు ఇమిడి ఉన్నాయి:

1. శ్రీ విద్య మరియు యోగం: శ్రీ విద్యను మహనీయ యోగంగా పేర్కొనడం ద్వారా, అది కేవలం ఒక ఆరాధన విధానం కాదని, బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని అందించే ఉన్నతమైన యోగమార్గమని రచయిత సూచిస్తున్నారు.
2. చిత్త నైర్మల్యం (నిర్ణితక్తాంతరం): శ్రీ విద్యోపాసన ద్వారా మనస్సులోని  వాసనలు (కోరికలు, ఆలోచనలు) తొలగిపోయి, మనస్సు శుద్ధి అవుతుందని, దీనినే "నిర్ణిక్తాంతరం" అనే పదంతో సూచించారు. ఇది యోగాభ్యాసానికి అత్యంత ముఖ్యమైన దశ.
3. సోహం హంస భావన: శుద్ధమైన మనఃస్థితిలో "సోహం హంస" భావన స్థిరంగా ప్రకాశిస్తుంది. ఇది జీవాత్మ, పరమాత్మ ఒక్కటేననే అద్వైత భావనకు ప్రతీక. ఈ భావనతోనే పరబ్రహ్మాన్ని ధ్యానిస్తారని పద్యం చెబుతోంది.
4. సత్ + అవష్టంభ సుఖానుభూతి: బ్రహ్మం సత్, చిత్, ఆనంద స్వరూపం. ఇక్కడ "సత్ + అవష్టంభ" అంటే సత్యరూపం యొక్క స్థిరమైన స్థితి. పరబ్రహ్మము యొక్క ఆనంద స్వరూపాన్ని అనుభవించడం "సుఖానుభూతి". ఈ స్థితిలో కేవలం సత్యరూపంలో నిలిచిపోవడం జరుగుతుంది.
5. భవ + భావ + అభావ భానమ్ములన్: ఇది జననం (భవ), ఉనికి (భావ), మరియు నాశనం (అభావ) అనే త్రిపుటిని సూచిస్తుంది. భానమ్ములన్ అంటే ప్రకాశాలు లేదా జ్ఞానాలు. ఈ భావనలను దాటిన స్థితిని నిర్వికల్పానుభూతి అంటారు. ఈ స్థితిలో యోగి లేదా జ్ఞాని అఖండ బ్రహ్మానుభూతిలో ఉంటారు.

ఈ పద్యం, హంసోపాసన ద్వారా ప్రాణాయామం మరియు చిత్త నైర్మల్యం సాధించడం ద్వారా "సోహం హంస" భావనలో లీనమై, చివరికి బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందవచ్చని, ఆ పరబ్రహ్మమే మనల్ని సంసార బంధాల నుండి రక్షిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

 

"సోహం" మరియు "హంస" అనే పదాలు ఉపాసనలో చాలా ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఈ పదాలను ముందుకు వెనక్కు (అనులోమ, విలోమ) ఉచ్చరించడం, జపించడం సాధారణం. ఈ అక్షరాల ఉచ్ఛారణ, భావన విధానాలు ఉచ్ఛ్వాస (లోపలికి శ్వాస తీసుకోవడం), నిశ్వాస (బయటికి శ్వాస వదలడం) లకు సంకేతాలుగా చెప్పబడతాయి.

 

ప్రాణవాయువు రూపమైన "హంసము" (శ్వాస) లోపలికి తీసుకునేటప్పుడు ('పూరకము') 'స' కార రూపంలోనూ, బయటికి వదిలేటప్పుడు ('రేచకము') 'హ' కార రూపంలోనూ భావిస్తారు. అందువల్ల, "సోహం" అనే పదం శ్వాసక్రియకు సంకేతమైంది.

 

ఈ భావన క్రమంగా పరిపక్వం చెందగా, ప్రాణము, హంసము, జీవుడు, ఈశ్వరుడు, సదాశివుడు, పరమాత్మ—వీరంతా "హంస" శబ్దంతో ఆగమాలలో, పురాణాలలో, దర్శనాలలో ప్రస్తావించబడ్డారు.

 

పై విషయాలను పరిశీలిస్తే, హంసోపాసన అనేది రెండు ముఖ్యమైన విషయాలకు సంబంధించినదని తెలుస్తుంది:

 

ప్రాణాయామ సాధనము: శ్వాస నియంత్రణ.

 

జీవ బ్రహ్మైక్యభావనాభ్యాసము: జీవాత్మ, పరమాత్మ ఒక్కటేననే భావన.

 

యోగసాధనతో కూడిన జ్ఞానసిద్ధికి, హంసోపాసన పరిణతి చెందిన "సోహం" భావానుభూతికి సమానంగా చెప్పబడింది.

 

ఇటువంటి "సోహం హంస" భావనపై నిరంతరం ధ్యానం చేసిన శ్రీ శాస్త్రి గారు, తాను రచించిన గ్రంథాల ప్రారంభంలో తన అనుభవాన్ని తెలియజేస్తూ ఈ క్రింది పద్యాన్ని రాశేవారు. ఈ పద్యం 'దత్త భాగవతం' ప్రారంభంలో కూడా ఉంది. ---

మీరు అందించిన ఈ విశ్లేషణ, రచయిత యొక్క యోగ, తత్వ జ్ఞానాన్ని, ముఖ్యంగా "సోహం హంస" భావనను వివరిస్తోంది. ఈ సంక్లిష్ట భావనలను సులభమైన తెలుగులోకి అనువదిస్తున్నాను.

 

---

 యోగ, తత్వ, మరియు హంసోపాసన విశ్లేషణ

 

ఈ రచనలో రచయిత యోగంపై ఉన్న పట్టు, మరియు తత్వంపై ఉన్న లోతైన అవగాహన కనిపిస్తాయి. ఇక్కడ చర్చించిన అంశాలను విశ్లేషిద్దాం.

 

# శ్రీ విద్య, యోగం, మరియు చిత్త నైర్మల్యం

 

తంత్రాలలో శ్రీ విద్య అంటే అపరోక్ష బ్రహ్మ విద్య (బ్రహ్మాన్ని ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకునే జ్ఞానం) అని చెప్పబడింది. శ్రీ విద్యోపాసన ద్వారా యోగాభ్యాసానికి అనుకూలమైన చిత్త నైర్మల్యం (మనస్సు శుద్ధి) లభిస్తుంది.

 

ప్రాణాయామం ద్వారా "నిర్ణిక్తాంతరమైన మనఃస్థితి" లభిస్తుంది. దీనికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి:

 

1. మనసులోని వాసనలు (కోరికలు, ఆలోచనలు) అన్నీ తొలగిపోవడం. ఇది ధారణ ద్వారా మనస్సును జయించడం (మనోజయం) వల్ల కలుగుతుంది.

2. మనసులోని అసంబద్ధమైన ఆలోచనలన్నీ ఉపశమించడం. ఇది సంప్రజ్ఞాత సమాధి స్థితిని సూచిస్తుంది.

 

ఇటువంటి స్థితిలో "సోహం హంస" భావన (నేనే అది, ఆ పరమాత్మనే నేను) స్థిరంగా ప్రకాశిస్తుంది.

 

# నిర్వికల్పానుభూతి, యోగి, మరియు జ్ఞాని

 

నిర్వికల్పానుభూతి అంటే ప్రపంచం అనే భ్రాంతిని దాటి కేవలం సత్యరూపంలో నిలిచిపోవడం. మాయలో కనిపించే ఈశ్వరుడు అజ్ఞానం తొలగిపోయిన తరువాత అఖండ బ్రహ్మ స్వరూపంగా భాసిస్తాడు. ఈ స్థితిలో మనస్సు పూర్తిగా శుద్ధమై, కేవలం సత్యరూపంలో ఆనందమయంగా మారుతుంది.

 

ఈ ఆనందాన్ని యోగి మరియు జ్ఞాని ఇద్దరూ అనుభవిస్తారు.

 

• యోగికి: సంప్రజ్ఞాత సమాధి యొక్క మొదటి దశలలో ప్రపంచం కనిపిస్తుంది. తరువాత దశలలో అది క్రమంగా నశిస్తుంది.

• జ్ఞానికి: "అమనస్క స్థితి" (మనస్సు లేని స్థితి) లో ప్రపంచం కనిపించదు. నిదిధ్యాసనలో (లోతైన ధ్యానం) వ్యావహారికంగా మాత్రమే భాసిస్తుంది.

 

ప్రపంచం ఉన్నప్పుడు ఈ ఆనందం 'కార్య రూపం'లో ఉంటుంది. ప్రపంచం లేనప్పుడు అది 'కేవల రూపం'లో ఉంటుంది.

 

మొదటి ఆనందంలో త్రిపుటి (ఆనందాన్ని అనుభవించేవాడు, అనుభవం, అనుభవించబడే ఆనందం) ఉంటుంది. రెండవ ఆనందంలో త్రిపుటి నశించి, కేవలం అనుభూతి మాత్రమే మిగులుతుంది.

 

బ్రహ్మానుసంధానం (బ్రహ్మాన్ని నిరంతరం స్మరించడం) అనేది ప్రాప్త కర్మల (ప్రారబ్ధ) కారణంగా లోక వ్యవహారంలో ఉన్నప్పటికీ, మనస్సును పక్కదారి పట్టనీయకుండా క్రమంగా అపరోక్షానుభూతికి (ప్రత్యక్ష అనుభవానికి) మార్గం చూపించాలి. ఈ పద్యంలో రచయిత యొక్క ఈ తాత్విక నిశ్చయం కనిపిస్తుంది.

 

# హంసోపాసన మరియు శ్లోకం వివరణ

 

ప్రాణవాయువును హంసముగా భావిస్తారు. "హంస గాయత్రీ" ఉపాసనలో హంసము పరమాత్మగా చెప్పబడింది.

 

శ్లో॥

గమాగమస్థంగమనాది శూన్యం చిద్రూప దీపం తిమిరాపహారం పశ్యామి తం సర్వజనాంతరస్థం నమామి హంసం పరమాత్మ రూపం శ్లోకం యొక్క భావం:

 

"స్థావర, జంగమాత్మక ప్రపంచమున (కదలని, కదిలే ప్రపంచంలో) లోపల, వెలుపల వ్యాపించి ఉండి, కదలికలు లేనిది, అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించే జ్ఞానరూపమైన దీపం, అందరిలోనూ ఉండే ఆ హంసమును నేను చూస్తున్నాను. ఆ పరమాత్మ స్వరూపుడైన హంసకు నమస్కరిస్తున్నాను."

 

వివరణ:

 

ఈ శ్లోకం ప్రకారం, ప్రపంచమంతటా వ్యాపించి, జ్ఞానరూపంలో ఉన్న హంసము, భేదాలను (ఉపాధిభేదం) బట్టి చూసినప్పుడు హృదయాకాశంలో ప్రాణరూపంలో కనిపిస్తుంది. ఉపాధి (శరీరం, మనస్సు) తొలగిపోయినప్పుడు, అది పరమాత్మ స్వరూపంగా భాసిస్తుంది.

 

ప్రాణములోని చైతన్య భాగమే బ్రహ్మ కాబట్టి, ప్రాణరూపమైన హంసమును బ్రహ్మరూపంగా భావించడం సరైనదే. బ్రహ్మకు హంసత్వాన్ని ఆపాదించడం (హంసగా భావించడం) కేవలం ఒక భావన (లక్షణాసిద్ధి). ఈ విధంగా, హంసమును పరమాత్మ రూపంగా భావించి పూజించడం సరైనది.

---

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

శ్రీ రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారు నివసించిన చందవోలు గ్రామంలో శివాలయం మరియు విష్ణు దేవాలయం ఉన్నాయి. ఈ ఆలయాల్లోని స్వాముల పేర్లు లింగోద్భవ స్వామి (శివుడు) మరియు చెన్నకేశవ స్వామి (విష్ణువు). శాస్త్రి గారి తండ్రి గారి కాలం నుండి ఈ దేవాలయాల్లో నిరంతరం ఉత్సవాలు, పూజలు జరుగుతూ ఉండేవి. ఈ రెండు దేవాలయాలు పక్క పక్కనే ఉండటం ఒక విశేషం.

శాస్త్రి గారు తమ కావ్యాలను ఈ శివకేశవులకు అంకితం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. "దత్తభాగవతం"కు ముందు రచించిన "యామావిక" కావ్యాన్ని కూడా దత్తభాగవతంతో పాటు ప్రకటించారు.

"దత్తభాగవతం"ను లింగోద్భవ స్వామికి అంకితం చేశారు. "యామావిక"ను చెన్నకేశవ స్వామికి సమర్పించారు.

ఈ విధంగా, తమ కవిత్వ కన్యకలను (రచనలను) శివకేశవులకు ప్రతిపాదించి, ఆ స్వాములిద్దరినీ అల్లుళ్ళుగా చేసుకొని శ్రీ శాస్త్రి గారు ధన్యులయ్యారు. ఆయన తమ రచనల ద్వారా తిక్కన గారి హరిహరాద్వైత భావనను (శివ, విష్ణువులు ఒక్కటేనని) ప్రదర్శించి, మతసామరస్యానికి మార్గదర్శకులయ్యారు.

దీనిని వివరిస్తూ శాస్త్రిగారు ఈ పద్యం చెప్పారు.

 

శా.   శ్రీచందోల్పురి వాసవాశ గుడి వాసిన్ రాజ్యలక్ష్మమ్మతో

             శ్రీచెన్నాదిమకేశవప్రభుఁ డవాచిం బార్వతీ దేని స్వో

            దీచిం గంగ తల న్మెలంగు సిరి నర్థిం బెంచు లింగోద్భవే

            శా! చేకొమ్ము భవత్ప్రసాదితనె వాచా వీచి నర్పించెదన్. 2

 

ప్రతిపదార్థం

శ్రీచందోల్పురి = చందోలు అనే పురమునందు, వాసవాశ గుడి వాసిన్ = తూర్పు దిక్కున (ఇంద్రుని దిక్కున) ఉన్న గుడిలో నివసించునట్టి, రాజ్యలక్ష్మమ్మతో = రాజ్యలక్ష్మమ్మ అను దేవతతో (దేవేరితో) కూడి, శ్రీచెన్నాదిమకేశవప్రభుఁడు = శ్రీచెన్నకేశవస్వామి, అవాచిన్ = దక్షిణ దిశలో (యముని దిక్కున), పార్వతీదేవిన్ = పార్వతీదేవి దేవిని, స్వోదీచిం = ఉత్తర దిశలో (కుబేరుని దిక్కున), గంగ తలన్ మెలంగు సిరిన్ = గంగ తలపైన ఉండే సంపదను (సిరి అంటే ఇక్కడ గంగాదేవిని కూడా సూచిస్తుంది), అర్థిన్ = కోరికతో, పెంచు లింగోద్భవేశా! = అభివృద్ధి చెందించే లింగోద్భవేశ్వరా!, భవత్ప్రసాదితనె = మీ అనుగ్రహం వల్లనే లభించిన, నవాచా వీచి = మాటల సమూహాన్ని (వాచా వీచి అంటే వాగ్ధార), అర్పించెదన్ = సమర్పిస్తున్నాను. చేకొమ్ము = స్వీకరించుము,

---

తాత్పర్యం

చందోలు పురమునందు తూర్పు దిక్కున ఉన్న గుడిలో రాజ్యలక్ష్మమ్మతో కూడిన  శ్రీచెన్నకేశవస్వామీ !  దక్షిణ దిక్కున పార్వతీదేవిని, ఉత్తర దిశలో గంగను తన తలపైన ధరించి, నిరంతరం సంపదను పెంపొందించే శ్రీ లింగోద్భవేశ్వరా! మీ అనుగ్రహం ద్వారా లభించిన ఈ వాక్శక్తిని (మాటల సమూహాన్ని) నేను మరలా మీకు సమర్పిస్తున్నాను. దయచేసి దీనిని స్వీకరించుము.

---

విశేషాలు

ఈ పద్యం కవి శ్రీ శాస్త్రి గారి యొక్క దైవభక్తిని, మరియు ఆయన ఆరాధించిన స్థానిక దేవతలను, తెలియజేస్తుంది. ఈ పద్యంలోని ముఖ్యమైన విశేషాలు:

"భవత్ప్రసాదితనె వాచా వీచి" అనే పదబంధంలో "నె" అక్షరం తెలుగు వ్యాకరణంలో అవ్యయం (Avyayam) లేదా నిపాతము (Nipatam).

ఈ "నె" అనే అక్షరాన్ని "ఎ" కారంతో కలిపి నిశ్చయార్థకము లేదా అవధారణము (emphasis) కోసం ఉపయోగిస్తారు.

ఈ సందర్భంలో, "భవత్ప్రసాదిత" (మీ అనుగ్రహం వల్ల లభించిన) అనే పదానికి బలాన్ని చేకూర్చి, కవి తన వాక్శక్తి నిశ్చయంగా భగవంతుని అనుగ్రహం వలనే లభించిందని నొక్కి చెబుతున్నారు.

ఈ పదం యొక్క పూర్తి భావం: "మీ అనుగ్రహం వలనే లభించిన ఈ వాగ్ధారను" అని.

 

 

 గీ. ప్రాభవంబున వినుము పరాకు మాని

      మానితస్వస్వరూపనిష్ఠానుభవము

      భవము వెనుఁబడ గలిగింపు మవధరింపు

       మింపుమెయిఁ గావ్యకన్య నిలింపవంద్య!  3

 ప్రతిపదార్థము:

నిలింపవంద్య! = దేవతలచేత పూజింపబడువాడా!, ప్రాభవంబున = నీ యొక్క గొప్పతనంతో, పరాకు = నిర్లక్ష్యమును, మాని = విడిచిపెట్టి, వినుము = వినుము (అవధరించుము), మానిత = గౌరవింపబడిన, స్వస్వరూప = ఆత్మ స్వరూపమునందు, నిష్ఠ = స్థిరమైన, అనుభవము = అనుభవమును, భవము = సంసార బంధమును, వెను+పడ = వెనుకకు పోవునట్లుగా, కలిగింపుము = కలుగజేయుము, ఇంపుమెయిన్ = ఆసక్తితో, కావ్యకన్యన్ = ఈ కావ్యమను కన్యకను, అవధరింపుము = స్వీకరించుము/అంగీకరించుము.

తాత్పర్యము:

ఓ దేవతలచే పూజింపబడేవాడా! లింగోద్భవ స్వామీ! నీ గొప్ప ప్రభావంతో, నిర్లక్ష్యాన్ని విడిచిపెట్టి ఈ కావ్యాన్ని ఆలకించు. ఆత్మ స్వరూపమునందు స్థిరమైన అనుభవమును, జ్ఞానమును పొందుట ద్వారా సంసార బంధము తొలగిపోయేలా అనుగ్రహించు. దయతో ఈ కావ్యాకన్యను స్వీకరించుము.

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో కవి లింగోద్భవ స్వామిని సంబోధిస్తూ, తన కావ్యాన్ని ఆయనకు అంకితమిస్తున్నాడు. 'నిలింపవంద్య!' అనే సంబోధన లింగోద్భవ స్వామి యొక్క దైవత్వాన్ని, ఆయన యోగ వైభవాన్ని తెలియజేస్తుంది. కవి తాను రచించిన ఈ 'దత్త భాగవతము' అనే కావ్య కన్యను స్వామికి అర్పించి, తమకు ఆత్మజ్ఞానాన్ని, సంసారబంధ విముక్తిని ప్రసాదించమని వేడుకుంటున్నాడు.

 

గీ. అని నిజపురస్థుఁ డఖిలేశుఁ డభిముఖుండు

    గ, విరచించెద దత్త భాగవతముఁ గృతి

    గరిమ రామకథాఽమృతకవితనయుఁడ,

     నందు రాఘవనారాయణాభిధుండ. 4

ప్రతిపదార్థము:

అని = అని (పై విధంగా ప్రార్థించి), నిజపురస్థుఁడు = తమ నివాసమైన నగరంలో (చందోలులో) ఉన్నవాడైన, అఖిలేశుఁడు = సర్వేశ్వరుడు , అభిముఖుండు+కన్ = ఎదురుగా ఉండగా, దత్త భాగవతమున్ = దత్త భాగవతం అనే గ్రంథాన్ని, కృతిన్ = అంకితముగా, విరచించెదన్ = రచిస్తున్నాను, గరిమ = గొప్పతనము కలిగిన, రామకథా+అమృత = రామాయణ కథా మృతము (రామకథామృత గ్రంథం), కవితనయుఁడన్ = కవి యొక్క కుమారుడను (శ్రీ రామకథామృతమును రచించిన శ్రీ తాడేపల్లి వేంకటప్పయ్య శాస్త్రి గారి కుమారుడను), అందున్ = నేను, రాఘవనారాయణాభిధుండన్ = రాఘవ నారాయణ అనే పేరు కలవాడను.

తాత్పర్యము:

అని పైన చెప్పిన విధంగా ప్రార్థించి, మా ఊరిలో ఉన్న సర్వేశ్వరుడైన లింగోద్భవ స్వామిని ఎదురుగా నిలుపుకొని, నేను ఈ దత్త భాగవతాన్ని కృతిగా రచిస్తున్నాను. శ్రీ రామకథామృతాన్ని రచించిన కవి యొక్క కుమారుడను, నేను తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రిని.

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో కవి తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారు తమ వంశ పరంపరను, తాము నివసిస్తున్న చందవోలు లోని లింగోద్భవ స్వామిని, అలాగే తమ యొక్క గురువును/ఆరాధ్య దైవమును తెలియజేస్తున్నారు. తమ తండ్రి అయిన శ్రీ రామకథామృత కవితనయునిగా తమను తాము పరిచయం చేసుకోవడం ద్వారా తమ సాహిత్య వంశ గౌరవాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. తాము దత్త భాగవతాన్ని ప్రత్యక్షంగా ఆ స్వామికే అంకితమిస్తున్నట్లు పేర్కొంటున్నారు.

 

                                  గ్రంథావతరణము

ఉ. భోగము యోగమై ప్రకృతిపూరుషపక్షములన్ విదిర్చి స

ర్వాగమమూల మౌఁదల తిరంబుగ బిందుతృతీయలోచనం

 బై గమనాగమో ఝ్ఝితమునై గమనాగమకారణస్థితిం

ద్యోగతి మించు హంసము సముజ్జ్వలశక్తికి భక్తి సేసెదన్. 5

ప్రతిపదార్థము

భోగము = (ప్రారబ్ధ కర్మల అనుభవం, లౌకిక అనుభవం) భోగము, యోగము + ఐ = (చిత్త వృత్తులను అణచివేయడం) యోగముగా (యోగసాధనగా) మారి, ప్రకృతి + పూరుష + పక్షములన్ = (జడమైన) ప్రకృతి, (చేతనమైన) పురుషుడు అనే రెక్కలను, విదిర్చి = వదిలివేసి (అంటే, ప్రపంచ దశను దాటి), సర్వ + ఆగమ + మూలము + ఔ + తల = సమస్త వేదాలకూ మూలమైన ఓంకారాన్ని (ప్రణవాన్ని) శిరస్సుగా కలిగి, తిరంబుగ = స్థిరంగా, బిందు + తృతీయ + లోచనంబు + ఐ = బిందు స్థానం (ఆజ్ఞా చక్రం) మూడవ నేత్రంగా కలిగి, గమనాగమ + ఊ ఝ్ఝితమును + ఐ = (జన్మ మరణాలు, సృష్టి లయములు అనే) రాకపోకలు లేనిదై, గమనాగమ + కారణ + స్థితిన్ = (సృష్టి, లయాలకు) కారణమైన స్థితిలో, ద్యోగతిన్ = ఆకాశం వలె (సర్వత్రా వ్యాపించి), మించు = ప్రకాశించే, సముజ్జ్వల + శక్తికిన్ = మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైన శక్తిని కలిగిన, హంసము + సము = ఆ పరమ హంసమునకు, భక్తి + చేసెదన్ = భక్తితో నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

ప్రారబ్ధ కర్మల అనుభవం (భోగం) కూడా యోగ సాధనగా మారినది, ప్రకృతి (జడము) మరియు పురుషుడు (చేతనము) అనే ప్రపంచ దశను దాటినది, సమస్త వేదాలకు మూలమైన ఓంకారాన్ని శిరస్సుగా కలిగి, ఆజ్ఞా చక్రంలో మూడవ నేత్రంతో స్థిరంగా ఉండేది, జన్మ మరణాలు లేనిది, అయినప్పటికీ సృష్టి, లయాలకు కారణమైన స్థితిలో ఆకాశం వలె సర్వత్రా వ్యాపించి ప్రకాశించే పరమ హంసమునకు, దాని స్వయం ప్రకాశమైన శక్తికి నేను భక్తితో నమస్కరిస్తున్నాను.

---

విశేషములు

ఈ పద్యం హంస తత్త్వాన్ని వివరిస్తోంది. ఇది యోగ శాస్త్రానికి సంబంధించిన లోతైన భావనలను తెలియజేస్తుంది.

• భోగము యోగమై: సాక్షీభూతుడైన యోగికి ప్రారబ్ధ కర్మల అనుభవం (భోగం) కూడా సమాధి స్థితిని (యోగం) చేరుకోవడానికి ఒక సాధనగా మారుతుంది.
• ప్రకృతి పూరుష పక్షములన్ విదిర్చి: ఇది ప్రపంచ దశను దాటిన స్థితిని సూచిస్తుంది. ప్రకృతి (జడము) మరియు పురుషుడు (ఆత్మ) అనే ద్వంద్వాలకు అతీతమైన స్థితి.
• సర్వాగమమూలమౌ తల: వేదాలకు మూలమైన ఓంకారం, ఈ హంసమునకు శిరస్సుగా చెప్పబడింది. ఇది జ్ఞానానికి మూలాన్ని సూచిస్తుంది.
• బిందుతృతీయలోచనం: బిందు స్థానం (ఆజ్ఞా చక్రం) హంసకు మూడవ నేత్రం. ఇది అంతర్ దృష్టిని, జ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది.
• గమనాగమో ఝ్ఝితమునై: ఈ ప్రాణశక్తికి జన్మ మరణాలు ఉండవు. ఇది నిత్యమైన స్థితిని సూచిస్తుంది.
• ద్యోగతి మించు హంసము: ఆకాశం వలె సర్వత్రా వ్యాపించి, దహరాకాశంలో (హృదయాంతర్గత ఆకాశంలో) సంచరించే ఈ హంసము, సృష్టి, లయాలకు కారణమై ఉంటుంది. ఇది స్వయం ప్రకాశమైన శక్తిని కలిగి ఉంటుంది.

ఈ పద్యం హఠయోగం మరియు రాజయోగం లోని ఉన్నత స్థితులను, ప్రాణశక్తిని పరమాత్మగా భావించే హంసోపాసనను తెలియజేస్తుంది. ఈ హంసమునకు భక్తి అంటే నిరంతరం దానిని ధ్యానించడం (అనుసంధానం). ఇది మనసును నిశ్చలంగా ఉంచుకొని, చిత్త వృత్తులను అణచివేసి, జ్ఞాన స్వరూపాన్ని పొందడాన్ని వివరిస్తుంది.

 

 

పద్యము 6

ఉ. మూటికి వేఱ యైన మునిముఖ్యుఁడు తా ననసూయఁ జెందనౌ

చోట స్వయంప్రదత్తుఁ డగుసూటికి దత్తవిధేయదేయుఁ డౌ

పాటికి దత్త నామమున భాసిలనౌ జగ మేలువాని యా

నాఁటివిశేష వేషము మనమ్మున మాకుఁ బ్రసిద్ధమయ్యెడున్.

ప్రతిపదార్థము

మూటికిన్ = త్రిగుణములకు (సత్వ, రజ, తమో గుణములకు), వేఱు + ఐన = వేరైనవాడు, మునిముఖ్యుఁడు = మునులలో శ్రేష్ఠుడు, తాన్ = అతడు, అనసూయన్ = అనసూయను (అసూయ లేని స్థితిని), చెందన్ + ఔ = పొందదగిన, చోట = స్థితిలో, స్వయంప్రదత్తుఁడు + అగు = తనను తానే ప్రసాదించుకొన్నవాడై, సూటికిన్ = స్వయంగా అనుగ్రహించే శక్తికి, దత్తవిధేయ + దేయుఁడు + ఔ = దత్తభావమునకు వశమైనట్టి, పాటికిన్ = స్థితికి, దత్త నామమునన్ = దత్తుడను పేరుతో, భాసిలన్ + ఔ = ప్రకాశింపదగిన, జగము + ఏలు = లోకములను పాలించు, వాని + ఆ = ఆ దేవుని యొక్క, నాఁటి = ఆనాటి, విశేష వేషము = అద్భుతమైన రూపము, మనమ్మునన్ = మనస్సులో, మాకున్ = మాకు, ప్రసిద్ధము + అయ్యెడున్ = స్పష్టమవుగాక.

తాత్పర్యము

సత్వ, రజ, తమో గుణాలకు అతీతుడైన మునిశ్రేష్ఠుడు, అనసూయను పొందదగిన స్థితిలో, తనను తానే ప్రసాదించుకున్నవాడై, స్వయంగా అనుగ్రహించే శక్తికి, దత్తభావమునకు వశమైన స్థితికి, 'దత్త' అను నామముతో ప్రకాశింపదగిన, లోకములను పాలించే ఆ దేవుని అద్భుతమైన రూపం మా మనస్సులో స్పష్టంగా నిలుచుగాక.

విశేషములు

ఈ పద్యంలో, త్రిగుణాతీతుడైన మునిశ్రేష్ఠుడైన దత్తాత్రేయుడిని కీర్తిస్తున్నారు. ఆయన అనసూయ గర్భమున జన్మించి, స్వయంగా తనను తాను దత్తం చేసుకున్నవాడిగా, భక్తులను అనుగ్రహించే దత్తునిగా ప్రసిద్ధికెక్కిన మహత్తర స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తున్నారు. ఆయన దివ్యమైన రూపాన్ని ధ్యానించడం వలన మనస్సుకు ప్రశాంతత లభిస్తుందని ఆశిస్తున్నారు.

---

పద్యము 7

చ. సకలము నైజభావమున సంతతమై వెలుగొందఁగాఁ బుర

త్రికములు శాశ్వతమ్ము లొనరించి తలంచి యనుప్రవేశసం

ప్రకటిత జీవభావ శివభావములం గనిపించి మోక్షల

క్ష్మికి భజనీయుఁడై న విభుఁ గేవలు నవ్యయు వానిఁ జెం దెదన్.

ప్రతిపదార్థము

సకలమున్ = సమస్తమును, నైజభావమునన్ = తన స్వభావముచే, సంతతమై = నిత్యమై, వెలుగొందఁగాన్ = ప్రకాశింపగా, పురత్రికములు = త్రిపురములను (శరీరత్రయములను - స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరములను), శాశ్వతమ్ములొనరించి = శాశ్వతముగా చేసి (వాటిని ప్రకాశింపజేసి), తలంచి = సంకల్పించి, అనుప్రవేశసంప్రకటిత = అనుప్రవేశముచే (తానుగా ప్రవేశించుటచే) స్పష్టము చేయబడిన, జీవభావ = జీవత్వమును, శివభావములం = శివత్వమును, కనిపించి = స్పష్టము చేసి, మోక్షలక్ష్మికిన్ = మోక్షమనే సంపదకు, భజనీయుఁడు + ఐన = ఆరాధనీయుడైన, విభున్ = ప్రభువును, కేవలున్ = ఏకాకిని (నిరంజనుడిని), అవ్యయున్ = నాశము లేనివానిని, వానిన్ = ఆ పరమాత్మను, చెందెదన్ = నేను పొందుతాను.

తాత్పర్యము

సమస్తమునూ తన స్వభావంచే నిత్యమై వెలుగొందేలా చేసి, శరీరత్రయాలను (స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలను) శాశ్వతంగా ప్రకాశింపజేసి, సంకల్పించి, తన అనుప్రవేశంతో జీవత్వాన్ని, శివత్వాన్ని స్పష్టం చేసి, మోక్షలక్ష్మికి ఆరాధనీయుడైన, ఏకాకియైన, నాశములేని ఆ పరమాత్మను నేను పొందుతాను.

విశేషములు

ఈ పద్యం పరమాత్మ యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, ఆయన సృష్టి స్థితి లయ కారకత్వాన్ని వివరిస్తుంది. జీవరాశిలో జీవత్వంగా, పరతత్త్వంలో శివత్వంగా విలసిల్లుతూ, త్రిపురాలను (శరీరాలను) ప్రకాశింపజేస్తూ, మోక్షానికి మార్గదర్శకుడైన ఆ పరమాత్మను పొందడమే జీవిత పరమావధి అని కవి పేర్కొంటున్నారు.

---

పద్యము 8

చ. శ్రుతులు స్మృతు ల్వచించు సువిశుద్ధకృతు ల్మునుపాచరించి శో

ధితమలమానసాబ్జమున దేవునిఁ బుట్టిననాఁటఁగోలె సం

తతము భజించుచున్ఘనపథంబున నీలిమ వోలె దృశ్యము

న్వితథముగా గనంగను మనీషికిఁ జెప్పెద నున్న తత్త్వమున్.

ప్రతిపదార్థము

శ్రుతులు = వేదములు, స్మృతులు = స్మృతులు, వచించు = బోధించు, సువిశుద్ధకృతుల్ = మిక్కిలి పవిత్రమైన కర్మలను, మునుపు + ఆచరించి = ముందుగా ఆచరించి, శోధితమలమానసాబ్జమున = శుద్ధి చేయబడిన మలినరహితమైన మనస్సు అనే పద్మముతో, దేవునిన్ = భగవంతుని, పుట్టిన + నాఁటఁ + కోలె = పుట్టినప్పటి నుండి, సంతతము = నిత్యము, భజించుచున్ = సేవించుచు, ఘనపథంబునన్ = గొప్ప మార్గంలో, నీలిమ + వోలె = ఆకాశంలోని నీలిరంగు వలె, దృశ్యమున్ = కనబడే ప్రపంచాన్ని, వితథముగా = మిథ్యగా, కనంగను = చూసే, మనీషికిన్ = జ్ఞానికి, ఉన్న = ఉన్నదైన, తత్త్వమున్ = సత్యాన్ని చెప్పెదన్ = నేను చెబుతాను,.

తాత్పర్యము

వేదములు, స్మృతులు బోధించే మిక్కిలి పవిత్రమైన కర్మలను ముందుగా ఆచరించి, శుద్ధి చేయబడిన మలినరహితమైన మనస్సు అనే పద్మంతో, పుట్టినప్పటి నుండి నిత్యము భగవంతుని సేవించుచు, గొప్ప మార్గంలో, ఆకాశంలోని నీలిరంగు వలె కనబడే ప్రపంచాన్ని మిథ్యగా చూసే ఆ జ్ఞానికి నేను ఉన్న సత్యాన్ని చెబుతాను.

విశేషములు

ఈ పద్యం ఆత్మజ్ఞానానికి అర్హులైన వారి లక్షణాలను వివరిస్తుంది. వేదస్మృతి సమ్మతమైన కర్మలను ఆచరించి, మనస్సును శుద్ధి చేసుకుని, నిరంతరం భగవద్ధ్యానంలో నిమగ్నమై, ప్రపంచాన్ని మిథ్యగా భావించి, పరమార్థ సత్యాన్ని గ్రహించిన వారికే ఈ తత్త్వం బోధింపబడుతుందని కవి చెబుతున్నారు. ఇది జ్ఞానయోగం యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది.

---

పద్యము 9

గీ. వాసుదేవుం డజుఁడు భగవంతు డొకఁ డె

వస్తు వదె కబ్బములఁ బ్రతిపాద్య మనుచుఁ

దా ననుభవించువాఁడె విద్వాంసుఁ డనఁగ

నట్టి విద్వాంసుఁడే గురుఁ డచ్యుతుండు.

ప్రతిపదార్థము

వాసుదేవుండు = వాసుదేవుడు, అజుఁడు = పుట్టుక లేనివాడు, భగవంతుడు = భగవంతుడు, ఒకఁడె = ఒక్కడే, వస్తువు + అదె = ఆ వస్తువే (పరమార్థ సత్యమే), కబ్బములన్ = కావ్యాలలో, ప్రతిపాద్యము + అనుచున్ = చెప్పదగినది అని, తాన్ = స్వయంగా, అనుభవించువాఁడె = అనుభవించేవాడే, విద్వాంసు డు + అనఁగన్ = విద్వాంసుడని చెప్పబడతాడు, అట్టి = అటువంటి, విద్వాంసుఁడే = విద్వాంసుడే, గురుఁడు = గురువు, అచ్యుతుండు = నాశము లేనివాడు (విష్ణు స్వరూపుడు).

తాత్పర్యము

వాసుదేవుడు, పుట్టుక లేని భగవంతుడు ఒక్కడే పరమార్థ సత్యమని, కావ్యాలలో ఆయనే ప్రధాన ప్రతిపాద్యమని స్వయంగా అనుభవించేవాడే విద్వాంసుడు. అటువంటి విద్వాంసుడే గురువు, సాక్షాత్తు అచ్యుతుని స్వరూపం.

విశేషములు

ఈ పద్యం జ్ఞానసంపన్నుడైన గురువు యొక్క విశిష్టతను వివరిస్తుంది. పరమాత్మ యొక్క ఏకత్వాన్ని, సర్వోత్కృష్టతను, సకల శాస్త్రముల సారము ఆయనే అని స్వయంగా అనుభవించి, ఇతరులకు బోధించగలిగినవాడే నిజమైన విద్వాంసుడు. అట్టి విద్వాంసుడు సాక్షాత్తు గురు స్వరూపమని, అచ్యుతునితో సమానమని ఈ పద్యం బోధిస్తుంది.

---

పద్యము 10

గీ. అని ప్రసంగించి యిట్లనె వ్యాసమౌని

వేదవిద్యావబోధార్థ మాది దేవు

నంశమున నపాంతరతముఁ డనఁగఁ బొడమి

యుగయుగంబుల కొకఁడైన యుజ్జ్వలుండు.

ప్రతిపదార్థము

అని = అని, ప్రసంగించి = ప్రసంగించి, ఇట్లు + అనె = ఇలా అన్నాడు, వ్యాసమౌని = వ్యాసమహర్షి, వేదవిద్యా + అవబోధార్థము = వేదవిద్యను బోధించుట కొరకు, ఆదిదేవున్ + అంశమునన్ = ఆదిదేవుని యొక్క అంశచే, అపాంతరతముఁడు + అనఁగన్ = అపాంతరతముడు అని, పొడమి = పుట్టి, యుగయుగంబులకున్ = యుగయుగాలకు, ఒకఁడు + ఐన = ఒకడే అయిన, ఉజ్జ్వలుండు = ప్రకాశవంతుడు.

తాత్పర్యము

వేదవిద్యను లోకానికి అందించడం కోసం ఆదిదేవుని అంశచే అపాంతరతముడనే పేరుతో యుగయుగాలకు ప్రకాశించే ఒకే ఒక మహాపురుషుడయిన  వ్యాసభగవానుడు ఇలా అన్నాడు.

విశేషములు

ఈ పద్యం వ్యాసమహర్షి యొక్క ప్రస్తావనతో ప్రారంభమవుతుంది. వేదవిద్యను లోకంలో నిలబెట్టడం కోసం ఆదిదేవుని అంశగా అపాంతరతముడనే పేరుతో వ్యాస ఋషి జన్మించాడని, ఆయన యుగయుగాలలోనూ జ్ఞానప్రకాశాన్ని అందిస్తున్నాడని చెబుతున్నారు. ఇది వ్యాస పరంపర యొక్క ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.

• అప : "అప" అనే ఉపసర్గ వ్యతిరేకార్థంలో లేదా దూరంగా ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది. ఉదాహరణకు, అపశకునం (చెడు శకునం), అపమార్గం (చెడు మార్గం).
• అంతర : "అంతర" అంటే లోపల, మధ్యలో, లేదా అంతర్గతమైనది అని అర్థం.
• తమము : "తమము" అంటే అజ్ఞానం, చీకటి.

ఈ మూడింటినీ కలిపితే "అపాంతరతముడు" అంటే అంతర్గత అజ్ఞానాన్ని దూరం చేసేవాడు లేదా లోపలి చీకటిని తొలగించేవాడు అని అర్థం వస్తుంది.

వేద విద్యను బోధించడం ద్వారా, అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగించి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే వ్యాసునికి ఈ పేరు చాలా సముచితం. ఆధ్యాత్మిక సందర్భంలో, ఇది అజ్ఞానాన్ని పారద్రోలి ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే పరమాత్మ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది.

 

పద్యము 11

ఉ. చిత్తము సుస్థమై యొకటఁ జేరి మహర్షులొకప్డు నిత్యనై

మిత్తిక సత్క్రియాకృతుల మేకొని లోకగురుల్ స్వధర్మని

ర్వృత్తి విచారశీలు లయి వృత్తుల నొ త్తెడువృత్తి నెత్తి యా

వృత్తి కిఁ జొచ్చు చో టయి నివృత్తి నెసంగిరి నిశ్చలాంగులై.

ప్రతిపదార్థము

చిత్తము = మనస్సు, సుస్థమై = సుస్థిరమై, ఒకటన్ = ఒకదానియందు, చేరి = చేరినదై, మహర్షులు = గొప్ప ఋషులు, ఒకప్పుడు = ఒకానొకప్పుడు, నిత్యనైమిత్తిక = నిత్యమైనవి, నైమిత్తికమైనవి అయిన, సత్క్రియాకృతులన్ = మంచి కర్మలను, మేకొని = ఆచరించి, లోకగురుల్ = లోకానికి గురువులైనవారు, స్వధర్మనిర్వృత్తి = స్వధర్మాన్ని ఆచరించడంలో, విచారశీలులు + అయి = విచారశీలులై (నిశ్చయించినవారై), వృత్తులన్ = వృత్తులను (ఇంద్రియ వ్యాపారాలను), ఒత్తెడు + వృత్తిన్ = అణచివేసే ప్రయత్నమును, ఎత్తి = చేపట్టి, ఆ = ఆ, వృత్తికిన్ = ఇంద్రియ వ్యాపారమునకు, చొచ్చు = ప్రవేశించే, చోటయి = స్థితిలో ఉండియు, నివృత్తిన్ = నివృత్తిని (కర్మ సన్యాసాన్ని), ఎసంగిరి = ప్రకాశింపజేసిరి, నిశ్చల + అంగులై = నిశ్చలమైన శరీరము కలవారై.

తాత్పర్యము

ఒకానొకప్పుడు మహర్షులు, లోకానికి గురువులు, తమ మనస్సును సుస్థిరం చేసి, నిత్య నైమిత్తిక సత్కర్మలను ఆచరించి, స్వధర్మ నిర్వహణలో నిశ్చయించినవారై, ఇంద్రియ వ్యాపారాలను అణచివేసే ప్రయత్నాన్ని చేపట్టి, ఇంద్రియములు ప్రవేశించే చోట ఉన్నప్పటికీ, నిశ్చలమైన శరీరముతో నివృత్తిని (కర్మ సన్యాసాన్ని) ప్రకాశింపజేశారు.

విశేషములు

ఈ పద్యం మునుల ధ్యాన యోగ స్థితిని, వారి జీవిత విధానాన్ని వర్ణిస్తుంది. మహర్షులు తమ మనస్సును ఏకాగ్రం చేసి, నిత్య నైమిత్తిక కర్మలను ఆచరిస్తూనే, ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని సాధించి, నివృత్తి మార్గాన్ని అనుసరించారని చెబుతున్నారు. ఇది కర్మయోగం, జ్ఞానయోగం, ధ్యానయోగం సమ్మేళనాన్ని సూచిస్తుంది, ఇంద్రియాలను అణచివేసి, నిశ్చలంగా ఉండే స్థితిని వర్ణిస్తుంది.

---

 

నైమిశారణ్యంలో ధ్యానం చేసుకుంటున్న మహామునులకు విశ్వరూపంలో దత్తదేవుడు దర్శనమిస్తారు. ఈ సమయంలో మునుల ధ్యానయోగం గురించి రాఘవనారాయణ శాస్త్రిగారు  ఈ కింది పద్యం వ్రాసారు. ఈ సీస పద్యం నాలుగు పాదాల్లో పంచభూతాల (భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం) ప్రాపంచిక రూపాలను  కవిచాలా సూక్ష్మంగా వర్ణించారు.

సీ. కదలి కదలనిదై కాయమ్ముల ధరించె

నా ధాత్రి తా దేని నండఁగొనెనొ?

అప్పుల నిప్పులో? నిప్పుల నప్పులో?

కార్యకారణభావకలన లడఁగె

హృదయంబు లోఁగొన నొదవించె నొకధాటి

దివ్యగంధంబులఁ దేలి గాలి

గాలి కురంగాలికాలికి నెడ మీక

నిరవకాశం బయి నిండె నింగి

అనఁగ వినఁగఁ గనఁగ నై నయదియ లేమి

నారఁ గనుగొన్న వాఁడేని నను నెవనికిఁ

జెప్పినను జెప్పకున్నను జెప్పినట్లె

కాకముల జెందకుండునేకాకి యొకటి. 12

ప్రతిపదార్థం

• కదలి = చలించి, కదలనిదై = కదలకుండా ఉన్నదై, కాయమ్ములన్ = శరీరాలను (సర్వ ప్రాణులను), ధరించె = ధరించింది, ఆ ధాత్రి = ఆ భూమి, తా = తాను, దేనిన్ = దేనిని, అండఁగొనెనొ = ఆధారం చేసుకొని నిలబడిందో (అది సందేహాస్పదం).
• అప్పులన్ = నీటియందు, నిప్పులో = అగ్ని లీనమైందా, నిప్పులన్ = అగ్నియందు, అప్పులో = నీరు లీనమైందా, కార్యకారణభావకలనలు = కార్యకారణ సంబంధమైన భావనలు, అడఁగె = అణగిపోయాయి.
• హృదయంబు = హృదయం, లోఁగొనన్ = తనలో లీనం చేసుకోగా, ఒదవించెన్ = కలిగింది, ఒక ధాటి = ఒక గొప్ప శక్తి (సమస్త ప్రకృతిని ఉపసంహరించుకునే ప్రక్రియ).
• దివ్యగంధంబులన్ = దివ్యమైన సుగంధములతో, తేలి = తేలియాడుతూ, గాలి = వాయువు, గాలి కురంగాలికిన్ = వాయువు యొక్క వాహనమైన జింక యొక్క కాలికి, ఎడము = చోటు, ఈక = ఇవ్వకుండా, నిరవకాశంబు+అయి = ఏమాత్రం ఖాళీ లేనిదై, నిండెన్ = నిండిపోయింది, నింగి = ఆకాశం.
• అనఁగన్ = అని చెప్పడానికి, వినఁగన్ = వినడానికి, కనఁగన్ = చూడడానికి, ఐనయదియ = అయింది, లేమిన్ = లేకపోవడం వలన, నారన్ = నిశ్చయంగా, కనుగొన్న వాఁడు+ఏనిన్ = సాక్షాత్కరించినవాడు కూడా, ననున్ = నన్ను (ఆత్మను), ఎవనికిన్ = ఎవరికైనా, చెప్పినను = చెప్పినా, చెప్పకున్నను = చెప్పకపోయినా, చెప్పినట్లె = చెప్పినట్లే (ఆత్మజ్ఞానం స్వసంవేద్యం కనుక), కాకములన్ =  కాకులను ( సుఖదుఃఖాలను, బంధమోక్షాలను (ద్వంద్వాలను), కాకి  ఒకటి = ఒక కాకి  చెందకుండునే = పొందకుండా ఉంటుందా?

---

తాత్పర్యం

చలించినట్లు కనిపిస్తూనే కదలకుండా ఉండే ఈ భూమి సమస్త ప్రాణులను ధరించి ఉంది. అటువంటి భూమి దేనిని ఆధారంగా చేసుకొని నిలబడి ఉందో చెప్పలేము.

అగ్ని నీటిలో లీనమైందా, లేక నీరు అగ్నిలో లీనమైందా? ఈ సృష్టి క్రమంలో కార్యకారణ సంబంధాల భావనలు కూడా అణగిపోయాయి.

ఈ భూతాలన్నీ క్రమంగా హృదయంలో లీనం కాగా, దివ్యమైన సుగంధాలతో నిండిన గాలి పుట్టింది. ఆ గాలి కూడా తన వాహనమైన జింక కాలు పెట్టడానికి కూడా చోటు లేకుండా ఆకాశం మొత్తం నిండిపోయింది. చివరికి, చెప్పడానికి, వినడానికి, చూడడానికి ఏదీ లేని స్థితి ఏర్పడింది. ఈ పరమాత్మ స్వరూపాన్ని తెలుసుకున్నవాడు తాను చూసిన దానిని ఎవరికైనా చెప్పినా, చెప్పకపోయినా చెప్పినట్లే. ఎందుకంటే అది అనుభవైకవేద్యం, స్వయంప్రకాశం. సుఖదుఃఖాలు, బంధమోక్షాలు వంటి ద్వంద్వాలను పొందకుండా ఉండే ఆ అద్వితీయమైన ఏకవస్తువు ప్రకాశిస్తూ ఉంది. కాకులను  ఒక కాకి  పొందకుండా ఉంటుందా?

---

విశేషములు

ఈ పద్యం అద్వైత వేదాంత సారాన్ని, పంచభూతాల లయక్రమాన్ని, అంతిమంగా స్వరూపానుసంధాన అనుభూతిని అద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది.

1. భూమి వర్ణన: "కదలి కదలనిదై" అని భూమిని వర్ణించడం శాస్త్రీయ పరిశీలనను సూచిస్తుంది. భూమి స్థిరంగా కనిపించినా, అది నిరంతరం చలిస్తూ ఉంటుందనే భావన ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది. పురాణాల ప్రకారం భూమికి ఆధారమేంటనే ప్రశ్నకు సమాధానం లేదని చెప్పడం, అది మూలప్రకృతి వైభవంగా భావిస్తారు.

"అనంత సాగర మేఖల" అనేది భూమిని వర్ణించడానికి వాడిన ఒక పదం. పెద్దలు చెప్పినదాని ప్రకారం, ఏడు సముద్రాలకు ఆవల చక్రవాళ పర్వతం ఉంది. శాస్త్రాల ప్రకారం, భూమి అనంతమైనది, స్థిరమైనది. అయితే శ్రీ శాస్త్రిగారు "కదలి కదలనిదై" అని భూమిని వర్ణించారు. చలనం, చలనం లేకపోవడం అనేవి విరుద్ధ గుణాలు. సృష్టి క్రమాన్ని చూస్తే, గాలి నుండి అగ్ని, అగ్ని నుండి నీరు, నీటి నుండి భూమి ఏర్పడ్డాయి. కారణాల గుణాలు కార్యాలకు సంక్రమిస్తాయి. గాలికి ఉన్న చలన గుణం దాని నుండి ఏర్పడిన వాటికి సంక్రమించినప్పుడు, భూమికి కూడా సంక్రమించదా? హిరణ్యాక్షుడు భూమిని చాపలా చుట్టి సముద్రంలో పారవేశాడట, ఆదివరాహమూర్తి తన కోరతో దాన్ని పైకి లేపి యథాస్థితికి తెచ్చాడట. దీనిని బట్టి భూమికి చలనం ఉన్నట్లా, లేనట్లా? భూమి నుండి పుట్టిన పర్వతాలు పూర్వం రెక్కలతో ఎగిరేవని పురాణాల్లో ఉంది. పాతాళం వరకు విస్తరించిన స్థావర పర్వతాలకు చలనం ఉన్నప్పుడు, భూమికి మాత్రం ఎందుకు ఉండదు? భూమిపై పుట్టిన జీవుల కదలికను భూమికి ఆపాదించినప్పుడు తప్పేంటి? అందుకే శాస్త్రిగారు "కదలి కదలనిదై" అని భూమిని వర్ణించడంలో గొప్ప పరిశీలన ఉందని చెప్పవచ్చు. భూమి సమస్త ప్రకృతిని ధరించింది. కాయములు అంటే సర్వోపాధులకు ప్రతీకలు. మనం భూమిని విశ్వంభర అంటాం కదా! అటువంటి విశ్వంభర అయిన భూమి ఏ ఆధారంతో నిలిచింది? శేషుడు మోస్తున్నాడని, పెద్ద తాబేలు మోస్తున్నదని, దిగ్గజాలు మోస్తున్నాయని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఇవన్నీ సృష్టి, స్థితి, లయాల్లో భాగమా కాదా? కాకపోతే, సిద్ధాంతం ఇక్కడితోనే ఆగిపోతుంది. భాగమైతే, భూమి సృష్టి తర్వాతే జీవుల సృష్టి జరిగింది. అలాంటప్పుడు భూమి సృష్టి తర్వాత పుట్టిన జీవులు భూమికి ఆధారమవడం ఎలా? ఇదంతా మూలప్రకృతి వైభవం. అందుకే దేనిని ఆధారంగా చేసుకుందో అనే ప్రశ్నను, సందేహాన్ని పాఠకులకే వదిలేశారు.

2. పంచభూతాల లయం: పద్యంలో నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం లయక్రమం గురించి ప్రస్తావించారు. సృష్టి క్రమానికి విరుద్ధంగా లయక్రమం జరుగుతుంది. అంటే, భూమి నీటిలో, నీరు అగ్నిలో, అగ్ని వాయువులో, వాయువు ఆకాశంలో లీనం అవుతాయి. "కార్యకారణభావకలన లడఁగె" అనే వాక్యం ఈ లయక్రమంలో భౌతిక నియమాలు, కారణ కార్య సంబంధాలు అదృశ్యమవుతాయని సూచిస్తుంది.

పద్యం రెండో పాదంలో నీరు, అగ్ని గురించి ప్రస్తావించారు. నీటి నుండి అగ్ని పుట్టిందా, లేక అగ్ని నుండి నీరు పుట్టిందా? సృష్టి క్రమంలో అగ్ని నుండి నీరు పుట్టినట్లు ఉంది. ఒక పురాణంలో "అప ఏవ ససర్జాదౌ" (ప్రారంభంలో నీటినే సృష్టించాడు) అని స్పష్టంగా ఉంది. ఈ సందర్భంలో మరొక అంశం కూడా పరిశీలించవచ్చు. పంచభూతాల్లో అగ్ని శబ్దం నిప్పును సూచిస్తుందా? తర్కశాస్త్రంలో దీన్ని 'తేజః' పదంతో సూచిస్తారు. ఈ 'తేజశ్శబ్దం' వేదంలో కూడా కనిపిస్తుంది. సముద్రంలో ఉండే బడబాగ్ని నీటి నుండి పుట్టినట్లు చెబుతారు. నీటి నుండి విద్యుత్ శక్తి ఉద్భవించడం ఈ కాలంలో కూడా ప్రసిద్ధి. కాబట్టి ఈ రెండిటిలో దేనిని కారణం అనాలి, దేనిని కార్యం అనాలి?

3. దివ్యగంధం: వాయువు హృదయాకాశంలో లీనమయ్యే ముందు "దివ్యగంధంబులఁ దేలి గాలి" అని చెప్పడం, సూక్ష్మమైన అనుభూతులను సూచిస్తుంది. ఇది ధ్యానంలో కలిగే అంతర్గత అనుభవాలను తెలియజేస్తుంది.
4. ఆకాశం నిండుదల: "గాలి కురంగాలికాలికి నెడ మీక నిరవకాశం బయి నిండె నింగి" అనే వర్ణన కవి యొక్క అద్భుతమైన చమత్కారం. ఆకాశం అనంతం, దానిలో వాయువు పూర్తిగా లీనం కావడాన్ని, అది ఎంత విశాలమైందో తెలియజేయడానికి జింక కాలు మోపడానికి కూడా చోటు లేనంతగా నిండిపోయిందని చెప్పడం రూపకాలంకారం. ఇది అంతిమ లయ స్థితిలో దేశ కాల పరిమితులు ఉండవని సూచిస్తుంది.

మునులు ధ్యానంలో లీనమయ్యారు. పంచేంద్రియాల కదలికలు ఆగిపోయి, అవి లోపలికి లాగబడ్డాయి. పంచేంద్రియాల ధర్మాలు వాటి కారణభూతాలైన పంచభూతాలలో అంతర్భాగమయ్యాయి. పంచభూతాలు లయక్రమంలో వాటి కారణభూతాలలో లీనమైనట్లుగా, భూమి నీటిలో, నీరు అగ్నిలో లీనమైనట్లు కనిపించాయి. ఆ అగ్ని కూడా వాయుతత్వంలో కలిసిపోయింది. అప్పుడు నిరంతరం కదిలే వాయుతత్వం లోపలికి వెళ్ళి, హృదయాకాశంలో వర్ణించలేని పరిమళ విశేషంతో ప్రకాశించింది. ఆ గాలిని తనలో లీనం చేసుకొని ఆకాశం అనంతంగా, నిరవకాశంగా విస్తరించింది. గాలికి వాహనం జింక అని ప్రసిద్ధి. ఆ జింక అడుగు తీసి అడుగు వేయడానికి కూడా చోటు లేనంతగా ఆకాశం నిండిపోయిందని చెప్పడం కవి చేసిన అద్భుతమైన చమత్కారం.

5. అద్వైత స్థితి: "అనఁగ వినఁగఁ గనఁగ నై నయదియ లేమి" అంటే మాటలు, శబ్దాలు, దృశ్యాలు ఏమీ లేని స్థితి. ఇది నిరాకారం, నిర్గుణం అయిన పరమాత్మ స్వరూపం. ఈ స్థితిలో సాక్షిభూతమైన చైతన్యం మాత్రమే మిగులుతుంది.
6. స్వసంవేద్యం: "నారఁ గనుగొన్న వాఁడేని నను నెవనికిఁ జెప్పినను జెప్పకున్నను జెప్పినట్లె" అనే వాక్యం ఆత్మజ్ఞానం అనుభవైకవేద్యమని, దానిని మాటలతో వివరించలేమని, కేవలం అనుభవించగలమని చెబుతుంది. ఇది స్వయంప్రకాశం.

పంచభూతాలు లీనమైనప్పుడు, వినేది, వినబడేది, చూసేది, కనబడేది, చెప్పేది, చెప్పబడేది ఏమీ లేని అద్వైతం, అఖండమైన ఏకత్వంగా ప్రకాశించింది. సాక్షిభూతమైన చైతన్యం 'ఎవరున్నారు' అని చెబుతుంది? ఇంతటి విషయం స్వస్వరూపానుసంధానంలో అనుభవైకవేద్యమైనప్పుడు, చెప్పినా అది తనకే తెలిసినట్లుగా ఉంటుంది. ఒక్కటైన వస్తువు, సుఖదుఃఖాలకు, బంధమోక్షాలకు, సమస్త ద్వైతానికి అతీతంగా ప్రకాశిస్తుంది. సమాధిలో ఉన్న మునులకు కలిగిన స్వరూపానుసంధాన అనుభూతి ఇలాంటిదే.

ఈ పద్యం శ్రీ శాస్త్రిగారి లోతైన తాత్విక జ్ఞానాన్ని, ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని కవితాత్మకంగా వ్యక్తం చేస్తుంది.

---

క. ఆనందమొ విజ్ఞానమొ

తానై యటు లుండి యుండి తటుకున మౌనీం

ద్రానీకము గ్రమ్మరె ఫల

మీ నైన పురాసుకృతము లిట్టటుసేయన్. 13

 ప్రతిపదార్థం:

ఆనందమొ = ఆనంద స్వరూపమో, విజ్ఞానమొ = విజ్ఞాన స్వరూపమో, తానై = తానే అయ్యి, అటులు = అలా, ఉండి ఉండి = ఉండి ఉండి, తటుకున = వెంటనే, మౌనీంద్ర + ఆనీకము = గొప్ప మునుల సమూహమును, గ్రమ్మరె = చుట్టుముట్టెను, ఫలమీనైన = ఫలమును ఇచ్చునవైన, పురాసుకృతములు = పూర్వ జన్మల పుణ్యములు, ఇట్టటు + చేయన్ = ఇటు అటు చేయగా (ప్రభావం చూపగా).

తాత్పర్యం:

ఆ ఆనంద స్వరూపమో, విజ్ఞాన స్వరూపమో అయిన ఏదో ఒకటి తానే అయ్యి, అలా నిశ్చలంగా ఉండగా, పూర్వ జన్మల పుణ్య కర్మలు ఫలించి, వెంటనే ఆ గొప్ప మునుల సమూహాన్ని చుట్టుముట్టింది (ఆవరింపజేసింది).

విశేషములు:

• ఇక్కడ 'ఆనందమొ విజ్ఞానమొ' అనే పదాలు పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని సూచిస్తున్నాయి. అది ఆనంద స్వరూపం, జ్ఞాన స్వరూపం.
• 'తానై అటులు ఉండి ఉండి' అనేది ఆ తత్త్వం యొక్క స్థిరత్వాన్ని, నిశ్చలత్వాన్ని తెలుపుతుంది.
• 'తటుకున మౌనీంద్రానీకము గ్రమ్మరె' అనడం ద్వారా ఆ దివ్యశక్తి అకస్మాత్తుగా మునులను ఆవరించిందని తెలుస్తుంది.
• 'ఫల మీనైన పురాసుకృతము లిట్టటుసేయన్' అనేది మునుల పూర్వ జన్మల పుణ్య ఫలం వల్లే వారికి ఈ దివ్యానుభూతి కలిగిందని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది కర్మ సిద్ధాంతాన్ని సూచిస్తుంది.

 

గీ. అంతఁ గను లెత్తి కాంచిరనంతమయముఁ

 గోటిరవిరశ్మికోటిసంఘాటితఖము

నన్ని మహములను హరించు నాదిమహము

యోగులెడఁదలఁ గోరిక లూరుచుండ. 14

ప్రతిపదార్థం:

అంతన్ = అప్పుడు, కనులు + ఎత్తి = కళ్ళు పైకి ఎత్తి, కాంచిరి = చూసిరి, అనంతమయమున్ = అంతము లేని దానిని, కోటి = కోటి, రవి = సూర్యుల, రశ్మి = కిరణముల, కోటి = సమూహముతో, సంఘాటిత = కూడుకున్న, అఖమున్ = ఆకాశమంతటి దానిని (వ్యాపించిన దానిని), అన్ని = సమస్తమైన, మహములను = తేజస్సులను, హరించు = హరించే (వాటిని మించి ప్రకాశించే), ఆదిమహమున్ = మూలమైన తేజస్సును, యోగులు = యోగుల, ఎడదలన్ = హృదయాలలో, కోరికలు = కోరికలు, ఊరుచుండ = పుడుతుండగా.

తాత్పర్యం:

అప్పుడు మునులు కళ్ళు తెరిచి చూశారు. అది అంతం లేనిది, కోటి సూర్యుల కాంతి సమూహంతో కూడిన ఆకాశమంతటా వ్యాపించినది, సమస్త తేజస్సులను మించి ప్రకాశించే మూలమైన తేజస్సు. యోగుల హృదయాలలో (ఆ తేజస్సును చూడాలనే) కోరికలు ఉద్భవిస్తుండగా వారు దానిని చూశారు.

విశేషములు:

• 'అనంతమయమున్', 'కోటిరవిరశ్మికోటిసంఘాటితఖము' అనే వర్ణనలు ఆ దివ్య తేజస్సు యొక్క అపరిమితత్వాన్ని, అనంతమైన ప్రకాశాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి.
• 'అన్ని మహములను హరించు నాదిమహము' అనేది ఆ తేజస్సు యొక్క అత్యున్నతత్వాన్ని, సమస్త తేజస్సులకు మూలమైనదని తెలియజేస్తుంది.
• 'యోగులెడఁదలఁ కోరిక లూరుచుండ' అనడం ద్వారా, ఆ తేజస్సును చూడగానే మునులకు సహజంగా కలిగిన దర్శనేచ్ఛను సూచిస్తుంది.

 

గీ. చూచిరేగాని వెంటనే చూడలేక

కనులు వెనుదీయ నెది సేయఁ గలరు వారు

కాని యటు నిటు గాంచి నిక్క మని తలఁచి

రాతఁ డంతర్బహిర్వ్యాప్తుఁ డన్న చదువు. 15

ప్రతిపదార్థం:

చూచిరేగాని = చూశారే కానీ, వెంటనే = వెంటనే, చూడలేక = చూడలేక, కనులు = కళ్ళు, వెనుదీయన్ = వెనుకకు తగ్గగా, ఎది = ఏమిటి, చేయన్ = చేయగలరు, కలరు = శక్తి కలరు, వారు = వారు, కాని = అయినప్పటికీ, అటు = అటు, ఇటు = ఇటు, గాంచి = చూసి, నిక్కము + అని = నిజము అని, తలఁచిరి = తలచిరి, ఆతడు = అతడు (ఆ తేజస్సు), అంతర్ = లోపల, బహిర్ = బయట, వ్యాప్తుడు = వ్యాపించినవాడు, అన్న = అనే, చదువు = వేద వాక్యమును.

తాత్పర్యం:

మునులు ఆ దివ్య తేజస్సును చూసారే కానీ, అది అత్యంత ప్రకాశవంతం కావడంతో వెంటనే నిరంతరం చూడలేక వారి కళ్ళు వెనక్కి తగ్గాయి (మూసుకున్నారు). వారు ఏమి చేయగలరు? అయినప్పటికీ, ఆ తేజస్సు అటు ఇటు వ్యాపించి ఉండటాన్ని చూసి, 'అతడు (పరమాత్మ) లోపల, బయట అంతటా వ్యాపించి ఉన్నాడు' అనే వేద వాక్యం నిజమని వారు గ్రహించారు.

విశేషములు:

• 'చూచిరేగాని వెంటనే చూడలేక కనులు వెనుదీయన్' అనేది ఆ తేజస్సు యొక్క తీవ్రతను, దానిని నేరుగా చూడటం మానవ నేత్రాలకు అసాధ్యమని తెలుపుతుంది.
• 'ఎది సేయఁ గలరు వారు' అనేది మునుల నిస్సహాయతను వ్యక్తపరుస్తుంది.
• 'అంతర్బహిర్వ్యాప్తుఁ డన్న చదువు' అనేది ఉపనిషత్తులలోని తత్త్వాన్ని (సర్వవ్యాపకత్వం) గుర్తు చేస్తుంది. ఈ అనుభవం ద్వారా మునులు ఆ జ్ఞానాన్ని స్వయంగా అనుభవించి నిజమని నమ్మారు.

 

ఉ. కన్నులు మూసి లో మొలచుకాంక్ష లనంగు సహాంగుఁ జేయ నా

సన్నుతు లంతరింద్రియముసన్నిధిమాకని లాగులాడు నా

యున్న తదింద్రియంబు లటు లుంచి హరి న్వినుతించి వేఁడి రో

యన్న! కృతంబు లున్నఁ గనులార నినుం గన నిమ్మటం చిటుల్.16

ప్రతిపదార్థం:

కన్నులు = కళ్ళు, మూసి = మూసి, లో = లోపల, మొలచు = పుట్టుచున్న, కాంక్షలు = కోరికలు, అనంగు = మన్మథుని, స + అంగున్ + చేయన్ = దేహముతో ఉన్నవానిని చేయగా (శరీర రహితుడైన మన్మథునికి శరీరాన్నిచ్చినట్లు), ఆ = ఆ, సన్నుతులు = స్తోత్రములు, అంతర్ = అంతర, ఇంద్రియము = ఇంద్రియములకు (మనస్సుకు), సన్నిధి = దగ్గర, మాకు + అని = మాకు అని (వచ్చినట్లు), లాగులాడు = లాగుచున్న, ఆ = ఆ, ఉన్నత = గొప్ప, ఇంద్రియంబులు = ఇంద్రియములను (చూసే శక్తిని), అటులు = అలా, ఉంచి = ఉంచి, హరిన్ = నారాయణుని, వినుతించి = స్తోత్రము చేసి, వేడిరి = ప్రార్థించిరి, ఓ = ఓ, అన్న! = తండ్రీ!, కృతంబులు = పుణ్యములు, ఉన్నన్ = ఉంటే, కనులార = కళ్ళారా, నినున్ = నిన్ను, కనన్ = చూడటానికి, ఇమ్ము + అటంచు + ఇటుల్ = ఇమ్ము అని ఇట్లు.

తాత్పర్యం:

కళ్ళు మూసుకుని ఉండగానే, లోపల పుట్టుకొచ్చిన చూడాలనే కోరికలు, అశరీరుడైన మన్మథుడికి దేహాన్నిచ్చినట్లు (అంటే, ఆ కోరికలు ఎంతగా శరీరంలో ప్రస్ఫుటమయ్యాయో), ఆ స్తోత్రాలు (తమకు తెలియకుండానే) అంతరింద్రియమైన మనస్సు దగ్గరికి లాక్కున్నాయి. అలా తమ గొప్ప ఇంద్రియాలను (చూసే శక్తిని) పక్కన పెట్టి, హరిని స్తోత్రం చేస్తూ, 'ఓ తండ్రీ! మాకు ఏమైనా పుణ్యాలు ఉంటే, కళ్ళారా నిన్ను చూడటానికి అనుమతించు' అని ఈ విధంగా వేడుకున్నారు.

విశేషములు:

• 'కన్నులు మూసి లో మొలచుకాంక్ష లనంగు సహాంగుఁ జేయ' అనే ప్రయోగం, చూడాలనే కోరిక ఎంత తీవ్రంగా ఉందో, అశరీరుడైన మన్మథునికి శరీరమిచ్చినంత తీవ్రంగా ఉందని తెలియజేస్తుంది. ఇది మునుల గాఢమైన కోరికను వ్యక్తం చేస్తుంది.
• 'సన్నుతు లంతరింద్రియముసన్నిధిమాకని లాగులాడు' అంటే, మునులు బయటికి కళ్ళు మూసుకున్నా, లోపల మనసులో ఆ దివ్య తేజస్సును చూడాలని తీవ్రంగా తపించారని అర్థం.
• మునులు తమ బాహ్య ఇంద్రియాల శక్తి సరిపోదని గ్రహించి, ఆ దివ్య దర్శనానికి తమ పుణ్యాన్ని ఆశ్రయించి, భగవంతుని కృపను వేడుకోవడం ఇందులో కనిపిస్తుంది. ఇది భగవత్కృప ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.

 

 

 

మునులు  హరిని స్తోత్రం చేస్తూ, 'ఓ తండ్రీ! మాకు ఏమైనా పుణ్యాలు ఉంటే, కళ్ళారా నిన్ను చూడటానికి అనుమతించు' అని ఈ విధంగా వేడుకున్నారు

 

చ. కనఁబడి మందభాగ్యునకుఁ గానిదయై నిధి యేగులాగు మా

కు నిచటఁ దోఁచె లోకజనకుండవు నీ విటు తోఁచి దేవ! లో

చనముల కందకుండుట వశంవదమాయ! పరేశ! యెట్టులో

పనుపడఁజేయు మీ యనదపాఱుల ప్రార్థిత మర్థిసమ్ముఖా! 17

 

 ప్రతి పదార్థం: కనఁబడి = కనబడి, మందభాగ్యునకున్ = దురదృష్టవంతునికి, కానిది+ఐ = లభించనిదై, నిధి = నిధి, ఏగు+లాగు = వెళ్ళిపోయినట్లు, మాకున్ = మాకు, ఇచటన్ = ఇక్కడ, తోఁచెన్ = కనిపించింది, లోకజనకుండవు = లోకములకు తండ్రివి, నీవు = నీవు, ఇటు = ఇలా, తోచి = కనిపించి, దేవ = దేవా, లోచనములకున్ = కళ్ళకు, అందకుండుట = అందకుండా ఉండటం, వశంవదమాయ = వశపరచుకునే మాయ, పరేశ = పరమేశ్వరా, ఎట్టులో = ఎలాగో, పనుపడఁజేయుమీ = అనుకూలించునట్లు చేయుము, అనాదపాఱుల = దిక్కులేనివారియొక్క, ప్రార్థితము = ప్రార్థనను, అర్థిసమ్ముఖా = కోరినవారికి ఎదురుగా ఉండువాడా.

 

తాత్పర్యం: మునులు హరిని స్తోత్రం చేస్తూ, "ఓ తండ్రీ! దురదృష్టవంతునికి నిధి దొరికినా, అది కనుమరుగైనట్లు, ఓ లోకజనకా! నీవు మాకు కనిపించినా, మా కళ్ళకు అందకుండా ఉన్నావు. నీ ఈ మాయ మాకు అర్ధం కావడం లేదు. పరమేశ్వరా! దయచేసి మా దిక్కులేనివారి ప్రార్థనను ఆలకించి, నీ దర్శనం మాకు అనుకూలించునట్లు చేయి. నీవు కోరినవారికి ఎదురుగా ఉండేవాడవు కదా!" అని వేడుకున్నారు.

 

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో మునుల దీనత్వం, భగవంతుని దర్శనం పట్ల వారి తపన స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. భగవంతుని మాయాశక్తిని, ఆయన అనంతత్వాన్ని "కళ్ళకు అందకుండుట" అనే ప్రయోగం ద్వారా తెలియజేశారు. "అనాదపాఱుల ప్రార్థితము" అనే ప్రయోగం భక్తుల నిస్సహాయతను, భగవంతుని శరణాగతిని తెలియజేస్తుంది.

 

గీ. అనుచు నున్నవి స్వీయమాయాం బరంబు

గప్పుకొని యచ్యుతుఁడవు నీకాననౌట

మామనమ్ములు హర్షాబ్ధిమగ్నము లయి

మాట లేటికిఁ గొఱత లుంపకు మధీశ! 18

 

ప్రతి పదార్థం: అనుచున్ = అని పలుకుతూ, ఉన్నవి = ఉన్నవి, స్వీయమాయా+అంబరంబు = తన మాయ అనే వస్త్రమును, కప్పుకొని = కప్పుకొని, అచ్యుతుఁడవు = చ్యుతి లేనివాడవు, నీకున్ = నీకు, ఆననౌట = ఆనందము కలుగుటచే, మా = మా యొక్క, మనమ్ములు = మనస్సులు, హర్షాబ్దిమగ్నములు = ఆనంద సాగరంలో మునిగినవి, అయి = అయి, మాటలు = మాటలు, ఏటికిన్ = దేనికి, కొఱతలు = కొరతలు, ఉంపకుము = ఉంచకుము, అధీశ = అధిపతి.

 

తాత్పర్యం: "అని పలకగా, తమ మాయా వస్త్రాన్ని తొలగించుకున్న అచ్యుతుడవైన నీవు కనిపించడం వల్ల మా మనస్సులు ఆనంద సాగరంలో మునిగిపోయాయి. ఈ ఆనందాన్ని వర్ణించడానికి మాటలు చాలవు. ఓ ప్రభూ! మా కోరికలను నెరవేర్చడంలో ఎటువంటి కొరతలు ఉంచవద్దు" అని మునులు వేడుకున్నారు.

 

విశేషాలు: ఈ పద్యం మునుల ప్రార్థనకు లభించిన తక్షణ ప్రతిస్పందనను సూచిస్తుంది. భగవంతుని దర్శనం వల్ల కలిగిన హర్షాబ్దిమగ్నము (ఆనంద సాగరం) అనే ప్రయోగం ఆ అనుభూతి లోతును తెలియజేస్తుంది. "మాటలు ఏటికి కొఱతలు ఉంపకుము" అనే వాక్యం భక్తుల సంపూర్ణ శరణాగతిని, భగవంతునిపై వారికి గల అచంచల విశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది.

 

క. అని కొనియాడుచు విని రా

ఘను లొక ఘననిస్వనమ్ముఁ గన్నులు తెఱువుం

 డనఘాత్ములార! యని య

య్యనువున మెలఁగఁ గని రున్న యా కలి వాయన్. 19

 

ప్రతి పదార్థం: అని = అని, కొనియాడుచున్ = పొగుడుతూ, వినిరి = వినిరి, ఆఘనులు = ఆ మహర్షులు, ఒక = ఒక, ఘననిస్వనమ్మున్ = గొప్ప ధ్వనిని, కన్నులు = కళ్ళు, తెఱువుండు = తెరవండి, అనఘాత్ములార = పాపం లేనివారలారా, అని = అని, ఆ+అనువున = ఆ విధంగా, మెలఁగన్ = ప్రవర్తించగా, కనిరి = చూశారు, ఉన్న = ఉన్న, ఆ = ఆ, కాలి = చీకటి, వాయన్ = తొలగిపోగా.

 

తాత్పర్యం: అలా స్తుతిస్తూ ఉండగా, మహర్షులకు ఒక గొప్ప ధ్వని వినిపించింది. "పాపరహితులారా! కళ్ళు తెరవండి!" అని ఆ ధ్వని దిశగా వారు ప్రవర్తించగా, అప్పటివరకు ఉన్న అంధకారం తొలగిపోగా, వారు ఒక గొప్ప రూపాన్ని దర్శించారు.

 

విశేషాలు: ఈ పద్యం భగవద్దర్శనానికి ముందు జరిగే సంఘటనను వివరిస్తుంది. ఘననిస్వనము అనే పదం భగవంతుని ఉనికిని, మహిమను సూచిస్తుంది. "కన్నులు తెఱువుండు" అనే ఆదేశం ఆధ్యాత్మిక దర్శనానికి సిద్ధంగా ఉండమని సూచిస్తుంది. కలి వాయన్ అనే ప్రయోగం అజ్ఞాన తిమిరాన్ని తొలగించి జ్ఞాన కాంతిని ప్రసాదించడాన్ని సూచిస్తుంది.

 

                                  దత్త గురు విశ్వరూప సాక్షాత్కారము

 

చ. కనుఁగొని రప్డు మౌనులు వికస్వరలోచనపుండరీకు లు

న్మను లతిశుద్ధబుద్ధు లయి మానము లెన్వియుఁ దెల్పలేని చి

ద్ఘను నపరూపు రూపయిన దైవము సూప మహామహోంతరం

బునఁ  దెఱవోని యొక్క రుచి ముందల నందిన విశ్వరూపునిన్. 20

 

ప్రతి పదార్థం: కనుఁగొనిరి+అప్పుడు = అప్పుడు చూశారు, మౌనులు = ఋషులు, వికస్వరలోచనపుండరీకులున్ = వికసించిన కమలముల వంటి కన్నులు గలవారై, ఉన్మనులు = ఉన్నతమైన మనస్సు గలవారై, అతిశుద్ధబుద్ధులు+అయి = అత్యంత నిర్మలమైన బుద్ధి గలవారై, మానముల్ = కొలతలు, ఎన్వియున్ = ఏవియు, తెల్పలేని = తెలియజేయలేని, చిత్+ఘనున్ = జ్ఞానస్వరూపుని, అపరూపు = రూపము లేనివాని, రూపు+అయిన = రూపము పొందిన, దైవమున్ = దైవమును, చూప = చూపగా, మహా+మహో+అంతరంబునన్ = గొప్ప మహత్తరమైన స్థలంలో, తెఱవు+ఓని = దారి చూపిన, ఒక్క = ఒక, రుచి = కాంతి, ముందలన్ = ముందుగా, అందిన = పొందిన, విశ్వరూపునిన్ = విశ్వరూపుడిని.

 

తాత్పర్యం: అప్పుడు మౌనులు, వారి కళ్ళు వికసించిన కమలాల వలె ప్రకాశించగా, ఉన్నతమైన, అత్యంత నిర్మలమైన బుద్ధితో, ఏ కొలతలతోనూ వర్ణించలేని, రూపు లేనివాడై ఉండి కూడా రూపం పొందిన ఆ దైవాన్ని చూశారు. గొప్ప తేజస్సుతో, ఒక ప్రకాశవంతమైన దారిని చూపించిన విశ్వరూపుడిని తమ ముందు దర్శించారు.

 

విశేషాలు: ఈ పద్యం దత్త గురు విశ్వరూప సాక్షాత్కారాన్ని వర్ణిస్తుంది.

 

వికస్వరలోచనపుండరీకులు మరియు అతిశుద్ధబుద్ధులు అనే విశేషణాలు మునుల ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని, దర్శనానికి వారి సంసిద్ధతను తెలియజేస్తాయి. "మానములెన్వియుఁ దెల్పలేని చిద్ఘనున్ అపరూపు రూపయిన దైవమున్" అనే వర్ణన భగవంతుని అనిర్వచనీయతను, నిరాకార సగుణ రూపాన్ని సూచిస్తుంది. మహా మహోంతరంబునన్ అనే ప్రయోగం ఆ దర్శనం యొక్క దివ్యత్వాన్ని, అనంతత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

 

సీ. మూడురంగులపోడుములు మొల్లములుగాఁగ

ముగురుమూర్తుల రూపములు వొసంగఁ

దొలిచదువుల మూటి వెలయించుటీకగాఁ

ద్రియుగధర్మంబులు దేజరిల్ల

మూడుతేజమ్ముల మొదలింటిదుంపగా

ముల్లోకములచందములు మెలఁగఁగ

 శక్తులు మూడు సంసక్తి భాసింపఁగా

వర్గత్రయం బపవర్గముఁ గొన

నాదిమధ్యాంతరహితం బనంతరంబు

ముక్తికాంతాస్వశుద్ధాంత ముక్తిదూర

మైన విభువిశ్వరూపమం దవధరించి

రెల్లయర్థంబు లర్థి మహర్షి వరులు. 21

 

ప్రతి పదార్థం: మూడు+రంగుల+పొడుములు = మూడు రంగుల శరీరాలు, మొల్లములుగాన్ = నిండినవిగా, ముగురు+మూర్తులు = ముగ్గురు మూర్తులు (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు), రూపములు = రూపాలు, పొసంగన్ = ఒప్పగా, తొలిచదువుల = వేదముల, మూటిన్ = మూడింటిని, వెలయించు = ప్రకాశింపజేయునట్టి, టీకగాన్ = వ్యాఖ్యానంగా, త్రియుగధర్మంబులు = కృత, త్రేతా, ద్వాపర యుగ ధర్మాలు, తేజరిల్ల = ప్రకాశించగా, మూడు+తేజమ్ముల = చంద్ర, సూర్య, అగ్ని తేజస్సులకు, మొదటింటి+దుంపగా = మూలకారణంగా, ముల్లోకముల+చందములు = మూడు లోకముల రీతులు, మెలఁగఁగ = వర్తించగా, శక్తులు = శక్తులు, మూడు = మూడు (శ్రీ, వాణి, గిరిజలు), సంసక్తి = అనుబంధంతో, భాసింపఁగా = ప్రకాశించగా, వర్గత్రయంబు = ధర్మార్థకామములు, అపవర్గమున్ = మోక్షమును, కొనన్ = పొందగా, ఆదిమధ్యాంతరహితంబు = ఆది, మధ్య, అంతములు లేనిది, అనంతరంబు = అంతము లేనిది, ముక్తికాంతా+స్వశుద్ధాంత = మోక్షకాంత యొక్క స్వచ్ఛమైన అంతఃపురము, ముక్తిదూరము+ఐన = మోక్షమునకు దూరమైన, విభు = ప్రభువు యొక్క, విశ్వరూపమున్ = విశ్వరూపమును, అందు = అందు, అవధరించిరి = దర్శించారు, ఎల్ల+అర్థంబులు = అన్ని అర్థాలను, అర్థి = కోరినవారై, మహర్షివరులు = గొప్ప ఋషి శ్రేష్ఠులు.

 

తాత్పర్యం: మహర్షిశ్రేష్ఠులు అప్పుడు ఒక అద్భుతమైన విశ్వరూపాన్ని దర్శించారు. ఆ రూపంలో శ్వేత, రక్త, నీల వర్ణాలతో కూడిన శరీరాలు నిండి ఉన్నాయి, బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల రూపాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. వేదత్రయానికి వ్యాఖ్యానంగా కృత, త్రేతా, ద్వాపర యుగ ధర్మాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి. చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని అనే మూడు తేజస్సులకు మూలకారణంగా, భూర్భువస్సువర్లోకాల రీతులు గోచరిస్తున్నాయి. శ్రీ, వాణి, గిరిజ అనే మూడు శక్తులు అనుబంధంతో ప్రకాశించగా, ధర్మార్థకామాలు మోక్షాన్ని పొందుతున్నాయి. ఆది, మధ్య, అంతాలు లేని, అనంతమైన, మోక్షకాంతకు స్వచ్ఛమైన అంతఃపురము వంటిదై, మోక్షానికి దూరమైన వారికి సైతం మోక్షాన్ని ప్రసాదించే ఆ ప్రభువు యొక్క విశ్వరూపంలో వారు అన్ని అర్థాలను దర్శించారు.

 

విశేషాలు: ఈ పద్యం విశ్వరూప సందర్శన యొక్క పూర్తి వివరణను అందిస్తుంది. మూలశ్లోకం(శ్లో॥ త్రివర్ణం త్రియుగంత్రంశం త్రిగుణేశంత్రయీమయమ్ ఆదిమధ్యాంతరహితం అనంతేతి చ విశ్రుతమ్) కేవలం కొన్ని విశేషణాలతో కూడి ఉన్నప్పటికీ, శ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణశాస్త్రి గారు దానిని అత్యద్భుతంగా విస్తరించి వర్ణించారు.

 

• త్రివర్ణం: శ్వేత, రక్త, నీల వర్ణములు సత్త్వ, రజ, తమో గుణాలను సూచిస్తాయి.

• త్రియుగం: కృత, త్రేతా, ద్వాపర యుగ ధర్మాలను తెలుపుతుంది.

• త్రిమూర్తులు: బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల ఐక్యతను చూపుతుంది.

• త్రయీమయం: ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదాలను సూచిస్తుంది.

• మూడు తేజస్సులు: చంద్ర, సూర్య, అగ్ని తత్త్వాలు విశ్వానికి ఆధారమని చూపుతాయి.

• మూడు లోకాలు: భూర్భువస్సువర్లోకాలు విశ్వవ్యాప్తిని సూచిస్తాయి.

• మూడు శక్తులు: శ్రీ (లక్ష్మి), వాణి (సరస్వతి), గిరిజ (పార్వతి) లేదా ఇచ్ఛా, జ్ఞాన, క్రియా శక్తులు భగవంతుని సర్వశక్తిమత్వాన్ని తెలియజేస్తాయి.

• వర్గత్రయం అపవర్గమున్ కొన: ధర్మ, అర్థ, కామాలు మోక్ష పురుషార్థంలో లీనమవడం అనే తాత్విక సత్యాన్ని వివరిస్తుంది.

• ఆదిమధ్యాంతరహితం, అనంతరం: భగవంతుని కాలాతీతత్వాన్ని, అనంతత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

• ముక్తికాంతాస్వశుద్ధాంత: విశ్వరూపం మోక్షానికి అత్యంత సమీపంగా, శుభప్రదంగా ఉందని తెలియజేస్తుంది.

ఈ వర్ణనలో "త్రిసంఖ్యావాచకశబ్దముతో దృగ్దృశ్యద్రష్ట రూపమగు త్రిపుటీవిలయమును సూచించుట" ఒక గొప్ప విశేషం. ఇది చూసేవాడు, చూడబడేది, చూసే ప్రక్రియ అనే త్రిపుటిని అధిగమించి అద్వైత స్థితిని పొందుటను సూచిస్తుంది. శాస్త్రి గారి అనువాద నైపుణ్యం, తాత్విక లోతు ప్రశంసనీయం.

---

శౌనకాదులకు దత్తాత్రేయుడు సాక్షాత్కరించును. అతనివిశ్వరూప తేజస్సు చూడలేక ప్రార్థించిన మునులకు ఆ భగవంతుడు అనుగ్రహించి కనులు తెరచి చూడుడని వరమీయగా ఆస్వామిని మునులందఱూ సందర్శించిరి. ఆ సందర్భములో వ్రాసిన పద్యములు ఇవి.

ఆ. మూడుతలలతోడ ముగురుసాములమేల

మెలపు లొప్ప నొకట మెలఁగుచుండ

వేఱువేఱ నెవరి వేసము ల్వా రంది

యందు నందుఁ దోఁప నరుదు వెరసె.  22

ప్రతిపదార్థం:

మూడు తలలతోడ = మూడు తలలతో, ముగురు + సాముల + మేల + మెలపు + ఒప్పన్ = ముగ్గురు దైవాలైన బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల శ్రేష్ఠమైన నైపుణ్యం ఒప్పుచుండగా, ఒకటన్ = ఒకటిగా, మెలఁగుచుండన్ = ప్రకాశిస్తుండగా, వేఱువేఱన్ = వేర్వేరుగా, ఎవరి = ఎవరికి సంబంధించిన, వేసముల్ = రూపాలు, వా రంది = వారు ధరించి, అందు + అందుఁ = అక్కడక్కడ, తోఁపన్ = కనిపించగా, అరుదు వెరసెన్ = ఆశ్చర్యం కలిగింది.

 

తాత్పర్యం:

మూడు తలలతో ముగ్గురు దైవాలైన బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు గొప్ప నైపుణ్యంతో ఒకచోట ఏక రూపంగానూ, మరోచోట తమతమ వేర్వేరు రూపాలతోనూ కనిపించగా మునులకు ఆశ్చర్యం కలిగింది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని విశ్వరూప సందర్శన సందర్భంలో త్రిమూర్తుల ఐక్యతను, భిన్నత్వాన్ని వివరిస్తుంది. మూల గ్రంథంలోని "బ్రహ్మోపేంద్రేశ రూపంచక్వచిదేకం" అనే భాగాన్ని గ్రహించి, బ్రహ్మాది నామధేయాలు పేర్కొనకుండానే మూడు తలలతోడ అనే విశేషణంతో త్రిమూర్తుల ఏకత్వాన్ని, మొదటి రెండు పాదాలలో వివరించారు. "పృధక క్వచిత్" అనే భాగాన్ని "వేఱువేఱ నెవరి వేసము ల్వా రందియందు నందుఁ దోఁప" అనే చివరి రెండు పాదాలలో వివరిస్తూ, వారి భిన్న రూప ప్రదర్శనను స్పష్టం చేశారు. ఈ విస్తరణ ద్వారా భావానికి స్పష్టత, సన్నివేశ వర్ణనకు సమగ్రత చేకూరాయి

 

చ. ముని ఘను దివ్యవారిపరిపూర్ణకమండలుధారి రక్త చం

దనపనితాంగు హంసగతి నచ్యుతు సంభృతయజ్ఞ సూత్రు బ్రా

హ్మణవిభునిం జతుర్భుజు న్వరాంచితనాము నవాము వేదవా

ది నఘహరుం బ్రజాపతిపతిం గని రందుఁ గ్రతుప్రవర్తకున్. 23

ప్రతిపదార్థం:

అందున్ = అక్కడ, ముని ఘనున్ = మునులలో గొప్పవాడు, దివ్య + వారి + పరిపూర్ణ + కమండలు ధారిన్ = దివ్యమైన జలముతో నిండిన కమండలం ధరించినవాడు, రక్త + చందన + పనిత + అంగున్ = ఎర్రచందనంతో పూయబడిన శరీరము కలవాడు, హంసగతిన్ = హంస వాహనం కలవాడు, అచ్యుతున్ = నాశనం లేనివాడు, సంభృత + యజ్ఞ + సూత్రున్ = ధరించిన యజ్ఞోపవీతం కలవాడు, బ్రాహ్మణ + విభునిన్ = బ్రాహ్మణులకు ప్రభువు, చతుర్భుజున్ = నాలుగు చేతులు కలవాడు, వర + అంచిత + నామున్ = వరములతో కూడిన పేరు కలవాడు, అవామున్ = ఉత్తముడు, వేదవాదిన్ = వేదాలను పఠించువాడు, అఘహరున్ = పాపాలను హరించువాడు, ప్రజాపతిపతిన్ = ప్రజాపతులకు అధిపతి, క్రతుప్రవర్తకున్ = యజ్ఞాలను ప్రవర్తింపజేయువాడు, కనిరి = చూశారు,

 

తాత్పర్యం:

అక్కడ మునులందరూ దివ్యమైన జలంతో నిండిన కమండలం ధరించినవాడు, ఎర్రచందనంతో పూయబడిన శరీరం కలవాడు, హంస వాహనం కలవాడు, నాశనం లేనివాడు, యజ్ఞోపవీతం ధరించినవాడు, బ్రాహ్మణులకు ప్రభువు, నాలుగు చేతులు కలవాడు, వరములిచ్చే పేరుగలవాడు, ఉత్తముడు, వేదాలను పఠించువాడు, పాపాలను హరించువాడు, ప్రజాపతులకు అధిపతి, యజ్ఞాలను ప్రవర్తింపజేయువాడైన దత్తాత్రేయుని చూశారు.

 

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయస్వామి రూపాన్ని వివరిస్తుంది. మూల శ్లోకాలైన "రక్తచందన లిప్తాంగం హంసవాహన మచ్యుతం", "కమండలుంచబిభ్రాణంపూర్ణం దివ్యాంబునాసదా", "చతుర్భుజం చతుర్వేదం చాతుర్హోత్ర ప్రవర్తకం | ప్రజాపతిపతిందేవం జపంతం బ్రహ్మవాగ్యతం" వంటి వాటిని శ్రీ శాస్త్రిగారు ఈ ఒకే పద్యంలో అద్భుతంగా అనువదించారు. "వాగ్యతం" అనే మూల పదానికి "ముని" అనే పదాన్ని వాడటం సముచితం. మూలంలోని "ద్విభుజం" మరియు "చతుర్భుజం" అనే రెండు విశేషణాలలో "ద్విభుజ" శబ్దాన్ని అనువాదంలో పరిహరించడం ద్వారా సంశయాన్ని నివారించారు. "జపంతం బ్రహ్మ" అనే భాగాన్ని "వేదవాది" శబ్దంతో గ్రహించి, "చతుర్వేద" శబ్దాన్ని పునరుక్తి లేకుండా పరిహరించడం అనువాదకుని ప్రతిభకు నిదర్శనం. మూడు శ్లోకాలలోని వర్ణనలను ఒకే పద్యంలో పొందుపరచడం ద్వారా అనువాద నైపుణ్యం ప్రదర్శితమైంది.

గీ. అత్రి పులహ క్రతు పులస్త్యు లంగిరో మ

 రీచి సవసిష్ఠ కర్దమ భృగులు దక్షుఁ

డాత్మజులతోడ మనువులు నన్య మౌను

లతని జయ జయ యని కొనియాడనై రి. 24

 

ప్రతిపదార్థం:

అత్రి = అత్రి, పులహ = పులహ, క్రతు = క్రతు, పులస్త్యుల్ = పులస్త్యుడు, అంగిరో = అంగిరసుడు, మరీచి = మరీచి, వసిష్ఠ = వసిష్ఠుడు, కర్దమ = కర్దముడు, భృగులు = భృగువు, దక్షుఁడు = దక్షుడు, ఆత్మజులతోడ = తన పుత్రులతో, మనువులు = మనువులు, అన్య + మౌనులు = ఇతర మునులు, అతనిన్ = ఆ దత్తాత్రేయుని, జయ జయ యని = జయ జయ అని, కొనియాడనైరి = కీర్తించారు.

 

తాత్పర్యం:

అత్రి, పులహ, క్రతు, పులస్త్యుడు, అంగిరసుడు, మరీచి, వసిష్ఠుడు, కర్దముడు, భృగువు, దక్షుడు తన పుత్రులతో పాటు మనువులు మరియు ఇతర మునులందరూ ఆ దత్తాత్రేయుని "జయ జయ" అని కీర్తించారు.

 

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని దర్శించిన మహర్షులు, మనువులు ఆయనను స్తుతించిన వైనాన్ని వివరిస్తుంది. మహర్షులైన అత్రి, పులహ, క్రతు, పులస్త్య, అంగిరస, మరీచి, వసిష్ఠ, కర్దమ, భృగువులతో పాటు దక్షుడు, మనువులు మరియు ఇతర మునులందరూ దత్తాత్రేయుని మహిమను గుర్తించి, ఆయనను జయజయధ్వానాలతో కీర్తించినట్లు పద్యం తెలియజేస్తుంది. ఇది దత్తాత్రేయుని దివ్యత్వాన్ని, ఆయన పట్ల మహర్షులకున్న భక్తిని వెల్లడిస్తుంది.

 

సీ. వైనతేయాంససౌవర్ణాద్రికూటమం

దంబుదాంబుదరూఢి నమరినాఁడు

శంఖచక్రగదాబ్జశస్తహస్తుం డయి

యిందిర కఖిలాంగ మిచ్చినాఁడు

అపరంజిజన్నిదంబామణి వనమాల

శ్రీవత్సము నలంకరించినాఁడు

ఆకసమ్ము గ్రసింపనౌ ముకుటచ్ఛవి

భువనత్రయంబును బొరటినాఁడు

కొదువ లేదనఁ గటిసూత్ర కుండలాంగ

దప్రముఖముల నందందుఁ దాల్చినాఁడు

తాను ప్రోత్ఫుల్లవదనపద్మమునఁ బొల్చి

భక్తచింతామణి హరి చూపట్టినాఁడు. 25

ప్రతిపదార్థం:

వైనతేయ + అంస + సౌవర్ణ + అద్రి + కూట + మంద + అంబుద + అంబుద + రూఢిన్ = గరుత్మంతుని భుజాలపై ఉన్న బంగారు కొండ శిఖరంపై నల్లని మేఘంలాగా, అమరినాఁడు = ఉన్నాడు, శంఖ + చక్ర + గదా + అబ్జ + శస్త + హస్తుండు + అయి = శంఖము, చక్రము, గద, పద్మము, శస్త్రములు చేతులలో కలవాడై, ఇందిర + కఖిల + అంగము + ఇచ్చినాఁడు = లక్ష్మీదేవికి తన శరీరమంతా ఇచ్చాడు, అపరంజి + జన్నిదంబు + ఆ + మణి + వనమాల + శ్రీవత్సమున్ = బంగారు జంధ్యము, ఆ మణివనమాల, శ్రీవత్సమును, అలంకరించినాఁడు = అలంకరించాడు, ఆకసమ్ము + గ్రసింపనౌ + ముకుటచ్ఛవి = ఆకాశాన్ని కప్పివేసేంతటి కిరీటపు కాంతి, భువనత్రయంబును = మూడు లోకాలను, పొరటినాఁడు = ఆవరించింది, కొదువ లేదు + అనఁగన్ = కొరత లేదు అనదగిన విధంగా, కటిసూత్ర = మొలతాడు, కుండల = చెవి కుండలాలు, అంగద = బాహుపురులు, ప్రముఖములన్ = మొదలైన వాటిని, అందందున్ = అక్కడక్కడ, తాల్చినాఁడు = ధరించాడు, తాను = తాను, ప్రోత్ఫుల్ల + వదన + పద్మమునన్ = వికసించిన పద్మం వంటి ముఖంతో, పొల్చి = ప్రకాశించి, భక్త + చింతామణి = భక్తుల కోరికలను తీర్చే చింతామణి అయిన, హరి = విష్ణువు, చూపట్టినాఁడు = కనిపించాడు.

 

తాత్పర్యం:

గరుత్మంతుని భుజాలపై ఉన్న బంగారు కొండ శిఖరంపై నల్లని మేఘంలాగా దత్తాత్రేయుడు వెలసి ఉన్నాడు. శంఖం, చక్రం, గద, పద్మం, శస్త్రాలు చేతులలో ధరించి, లక్ష్మీదేవికి తన శరీరమంతా సమర్పించినవాడై, బంగారు జంధ్యం, మణివనమాల, శ్రీవత్సంతో అలంకరించుకున్నాడు. ఆకాశాన్ని కప్పివేసేంతటి కిరీటపు కాంతి మూడు లోకాలను ఆవరించింది. మొలతాడు, కుండలాలు, బాహుపురులు వంటి ఆభరణాలను కొరత లేకుండా ధరించాడు. తాను వికసించిన పద్మం వంటి ముఖంతో ప్రకాశిస్తూ, భక్తుల కోరికలను తీర్చే చింతామణి అయిన శ్రీహరిగా కనిపించాడు.

 

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని విష్ణు స్వరూపాన్ని, ఆయన దివ్య ఆభరణాలను, తేజస్సును అత్యంత విస్తృతంగా వర్ణిస్తుంది. దత్తాత్రేయుడు గరుత్మంతునిపై విష్ణువులా దర్శనమివ్వడం, శంఖ చక్ర గదా పద్మాలను ధరించడం, లక్ష్మీదేవిని తన వామభాగంలో కలిగి ఉండటం, శ్రీవత్సం వంటి విష్ణు చిహ్నాలను కలిగి ఉండటం వంటి అంశాలు దత్తాత్రేయుడు విష్ణువు యొక్క అవతారమని స్పష్టం చేస్తాయి. ఆయన కిరీటపు కాంతి మూడు లోకాలను ఆవరించడం, వివిధ ఆభరణాలను ధరించడం, భక్తచింతామణిగా వికసించిన వదనంతో ప్రకాశించడం వంటి వర్ణనలు ఆయన దివ్యత్వాన్ని, భక్తుల పట్ల ఆయన కరుణను తెలియజేస్తాయి. ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని రూప వర్ణనలో అత్యంత రమణీయమైన, సమగ్రమైన భాగాన్ని అందిస్తుంది.

 

 

క. పద్మకరుఁ బద్మనాభునిఁ

బద్మాపద్మేక్షణార్చ్యపదపద్ము లస

త్పద్మాక్షుఁ బద్మవికృతిం

బద్మాసనునంతలేసివారెనయఁగనై. 26

ప్రతిపదార్థం:

పద్మకరున్ = పద్మమును చేతియందు కలవానిని (బ్రహ్మను), పద్మనాభునిన్ = పద్మము నాభియందు కలవానిని (విష్ణువును), పద్మా + అపద్మ + ఈక్షణ + అర్చ్య + పద + పద్మున్ = శివునిచేతను, పూజింపదగిన పాదపద్మములు కలవానిని (శివుని), అసత్ + పద్మాక్షున్ = దోషము లేని కన్నులు కలవానిని (విష్ణువును), పద్మ + వికృతిన్ = పద్మము నుండి పుట్టిన వానిని (బ్రహ్మను), పద్మాసనున్ = పద్మాసనము కలవానిని (బ్రహ్మను), అంతలేసివారు = అటువంటి మహానుభావులు, ఎనయగన్ + ఐ = సరిపోల్చబడరు.

తాత్పర్యం:

చేతిలో పద్మము గల బ్రహ్మ, నాభియందు పద్మము గల విష్ణువు, లక్ష్మిచేతను, శివునిచేతను పూజింపబడే పాదపద్మాలు కలిగిన దత్తాత్రేయుడు దోషరహితమైన పద్మాలు వంటి కన్నులు గల విష్ణువుకు, పద్మం నుండి పుట్టిన పద్మాసనంపై కూర్చున్న బ్రహ్మకు  సాటిలేనివాడు.  అంటే ఈ పద్యంలో పేర్కొనబడిన వారెవరూ, అనగా బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు కూడా దత్తాత్రేయునికి సరిరారని భావం.

విశేషములు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని మహిమను తెలియజేస్తుంది. త్రిమూర్తులు (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు) కూడా ఆయనకు సాటిరారని చెప్పడం ద్వారా దత్తాత్రేయుని పారమ్యమును ఉద్ఘాటించారు. "అంతలేసివారెనయఁగనై" అనే ప్రయోగం దత్తాత్రేయుని సర్వోత్కృష్టతను సూచిస్తుంది.

పద్మాపద్మేక్షణార్చ్యపదపద్మున్" అనే పదానికి "లక్ష్మిచేతను, శివునిచేతను పూజింపదగిన పాదపద్మములు కలవానిని (శివుని)" అని వివరించాను. ఇక్కడ "అపద్మేక్షణ" అనే పదానికి 'శివుడు' అని అర్థం చెప్పడం జరిగింది. సంస్కృతంలో 'పద్మము' (తామర) అంటే లక్ష్మి అని, 'అపద్మము' అంటే తామర లేనివాడు (శివుడు) అని ఒక అర్థం ఉంది. ఈ సందర్భంలో, పద్మం (లక్ష్మి), అపద్మం (శివుడు) చేత పూజింపబడే పాదపద్మాలు కలవాడు దత్తాత్రేయుడని భావం.

 

 

క. సనకుఁడు సనందనుండును

సనాతన సనత్కుమార సంయములు ద్యుస

న్ముని నారదుఁ డటు కపిలా

ద్యనుశాసకగురులు నల బృహస్పత్యుశనుల్. 27

ప్రతిపదార్థం:

సనకుఁడు = సనకుడు, సనందనుండును = సనందనుడును, సనాతన = సనాతనుడు, సనత్కుమార = సనత్కుమారుడు, సంయములు = మహర్షులు (వీరు సనకాదులు), ద్యుసత్ + ముని = ఆకాశమున సంచరించు ముని (దేవర్షి), నారదుడు + అటు = నారదుడు కూడా, కపిల + ఆద్య + అనుశాసక + గురులు = కపిలుడు మొదలైన ఉపదేశకులైన గురువులు, అల = ప్రసిద్ధులైన, బృహస్పతి + ఉశనుల్ = బృహస్పతి మరియు శుక్రాచార్యుడు.

తాత్పర్యం:

సనకుడు, సనందనుడు, సనాతనుడు, సనత్కుమారుడు అనే మునులు, దేవర్షి నారదుడు, కపిలుడు మొదలైన ఉపదేశకులైన గురువులు, ప్రసిద్ధిగాంచిన బృహస్పతి, శుక్రాచార్యుడు మొదలైనవారందరూ దత్తాత్రేయుని దర్శించడానికి వచ్చి సేవలందిస్తున్నారని ఈ పద్యం సూచిస్తుంది.

విశేషములు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని సభకు విచ్చేసిన మహనీయుల జాబితాను అందిస్తుంది. సనకాది మునులు, నారదుడు, కపిలుడు, బృహస్పతి, శుక్రుడు వంటి ప్రఖ్యాత ఆధ్యాత్మిక గురువులు, ఋషులు దత్తాత్రేయుని దర్శించడానికి వచ్చారంటే ఆయన మహిమ, ఆకర్షణ ఎంత గొప్పదో తెలుస్తుంది.

 

గీ. జయ విజయ నందక సునందసంజ్ఞు లాది

 పార్షదులును విష్వక్సేనపరివృఢుండు

 నౌఁదలల నంజలులు వన్ని యన్నిలింప

 వరదు విభుఁ బరివారించి పలికి రెలమి.28

ప్రతిపదార్థం:

జయ = జయుడు, విజయ = విజయుడు, నందక = నందకుడు, సునంద + సంజ్ఞులు = సునందుడు అనే పేర్లు కలవారు (విష్ణుపార్షదులు), ఆది + పార్షదులును = ముఖ్యమైన పార్షదులు, విష్వక్సేన + పరివృఢుండు = విష్వక్సేనుడు అనే అధిపతి, ఔన్ + తలలన్ = తమ తలలమీద, అంజలులు = చేతులు జోడించి నమస్కరించుట, వన్ని = ఉంచి, ఆ + నిలింప + వరదు = ఆ దేవతలకు వరాలను ప్రసాదించే, విభున్ = ప్రభువును (దత్తాత్రేయుని), పరివారించి = చుట్టూ చేరి, పలికిరి = పలికారు, ఎలమి = సంతోషంగా.

తాత్పర్యం:

జయుడు, విజయుడు, నందకుడు, సునందుడు వంటి ముఖ్య పార్షదులు, విష్వక్సేనుడు తమ తలలపైన చేతులు జోడించి, దేవతలకు వరాలను ప్రసాదించే ఆ ప్రభువు దత్తాత్రేయుని చుట్టూ చేరి, సంతోషంగా పలికారు.

విశేషములు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని వైభవాన్ని, ఆయనకు సేవ చేసే దేవతల, పార్షదుల భక్తిని వివరిస్తుంది. విష్ణువు యొక్క ముఖ్య ద్వారపాలకులుగా ప్రసిద్ధి చెందిన జయవిజయులు, నందసునందులు, విష్వక్సేనుడు వంటివారు దత్తాత్రేయుని పరివేష్టించి ఉండటం ఆయన సాక్షాత్తు విష్ణుస్వరూపుడని, అంతకంటే గొప్పవాడని సూచిస్తుంది.

పార్షదులు అంటే దేవతలు, రాజులు లేదా గొప్ప వ్యక్తుల సభలో ఉండే సేవకులు లేదా అనుచరులు. వీరు తమ ప్రభువులకు నమ్మకమైనవారై, వారి కార్యకలాపాలలో సహాయం చేస్తూ, వారి సేవలో నిమగ్నమై ఉంటారు.

మనం విష్ణువు యొక్క పార్షదులైన జయ, విజయులు, నంద, సునందుల గురించి ఎక్కువగా వింటూ ఉంటాం. వీరు విష్ణువు యొక్క వైకుంఠ ధామంలో ద్వారపాలకులుగా ఉంటారు. అదే విధంగా శివునికి, ఇతర దేవతలకు కూడా వారి వారి పార్షదులు ఉంటారు.

సాధారణంగా పార్షదులు ప్రభువుతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉండి, వారి ఆదేశాలను పాటిస్తారు. వారికి కొన్నిసార్లు ప్రత్యేక శక్తులు లేదా స్థానాలు కూడా ఉంటాయి.

 

 

 చ. జయజయ దేవ దేవ! దనుజప్రకరాపనయాపహా! రమా

నయనసుధానిధీ! హరి! యనాధజనార్తిహరా! దయామయా!

వ్యయరహితా! పరాత్పర! పరాయణ! భక్తిపరాపవర్గదా!

 జయజయ యంచు సత్యనుతిజాలముల న్విభుఁ డిచ్చ మెచ్చగన్ 29

ప్రతిపదార్థం:

జయజయ = నీకు జయము కలుగుగాక, దేవ దేవ = దేవతలకు దేవా, దనుజ + ప్రకర + అపనయ + అపహా = రాక్షస సమూహమును తొలగించువాడా, రమా + నయన + సుధా + నిధీ = లక్ష్మీదేవి కన్నులకు అమృతము వంటివాడా (అమృతపు నిధి వంటివాడా), హరి = పాపములను హరించేవాడా, అనాధ + జన + ఆర్తి + హరా = దిక్కులేని జనుల బాధలను పోగొట్టువాడా, దయామయా = దయతో నిండినవాడా, వ్యయ + రహితా = నాశనము లేనివాడా, పరాత్పర = శ్రేష్ఠులలో శ్రేష్ఠుడా, పరాయణ = ఆశ్రయింపదగినవాడా, భక్తి + పర + అపవర్గదా = భక్తితో కూడిన వారికి మోక్షమును ప్రసాదించువాడా, జయజయ = నీకు జయము కలుగుగాక, అంచు = అంటూ, సత్యనుతి + జాలములన్ = ఉత్తమ స్తుతి సమూహములతో, విభున్ = ప్రభువును (దత్తాత్రేయుని), ఇచ్చ మెచ్చగన్ = మనస్సు సంతోషించునట్లు (పొగిడారు).

తాత్పర్యం:

"దేవతలకు దేవా! రాక్షస సమూహములను సంహరించువాడా! లక్ష్మీదేవి కన్నులకు అమృతము వంటివాడా! పాపములను హరించేవాడా! దిక్కులేని జనుల బాధలను పోగొట్టువాడా! దయామయా! నాశనము లేనివాడా! శ్రేష్ఠులలో శ్రేష్ఠుడా! ఆశ్రయింపదగినవాడా! భక్తితో కూడిన వారికి మోక్షమును ప్రసాదించువాడా! నీకు జయము కలుగుగాక!" అంటూ ఇటువంటి ఉత్తమ స్తుతులతో ఆ ప్రభువు దత్తాత్రేయుని మనస్సు సంతోషించునట్లుగా పొగిడారు.

 

గీ. ఇంతలో నెంతలో యన నెదురువడియె

నయములటు ము న్నొ నర్చిన నయనములకు

మానితానందసందోహమంథరుండు

 శంకరుండు విశ్వజనవశంకరుండు. 30

 

ప్రతిపదార్థం:

ఇంతలో = ఈలోగా, ఎంతలో + అనన్ = ఎంత వేగంగానో అన్నట్లుగా, ఎదురువడియెన్ = ఎదురుగా వచ్చాడు, నయములటు = న్యాయములతో కూడినవాడు, మున్ను + ఒనర్చిన = పూర్వం చేసిన, నయనములకు = నేత్రములకు (తపస్సుకు), మానిత + ఆనంద + సందోహ + మంథరుండు = గొప్ప ఆనంద సమూహముతో నిండినవాడు, శంకరుండు = శంకరుడు (శివుడు), విశ్వ + జన + వశంకరుండు = ప్రపంచంలోని ప్రజలందరికీ సుఖము కలిగించువాడు.

తాత్పర్యం:

ఈలోగా, ఎంత వేగంగానో అన్నట్లుగా, న్యాయ మార్గంలో పూర్వం తపస్సు చేసినవారి నేత్రాలకు, గొప్ప ఆనంద సమూహముతో నిండినవాడు, ప్రపంచంలోని ప్రజలందరికీ సుఖము కలిగించేవాడైన శివుడు మునుల నయనాలకు ఎదురుగా వచ్చాడు.

విశేషములు:

మహామునులందరూ ఆనందపరవశులై చూస్తున్నారు. ఇంతలోనే ఉన్నట్టుండి ఆ నీల మేఘశ్యాముడు మల్లికార్జునుడుగా మారిపోయాడు. వెండికొండమీద నంది వాహనాన్ని అధిష్టించి పరమశివుడుగా మారిపోయాడని భావం.

---

 

 

ఉ. శ్రీరజతాచలంబుపయి శ్వేతమహావృషభంబు దానఁ గ

ర్పూరపరాగపాండురుడు భూతివిభాసితుఁడైన తాను కో

టీరమున న్సుధాకిరణడింభకుఁ డంతకుఁ బైన శుద్ధగం

 గారసమైన శంభునిప్రకాశము ముమ్మరమయ్యెఁ జూడ్కికిన్ 31

ప్రతిపదార్థం:

శ్రీ + రజత + అచలంబుపయిన్ = గొప్పదైన వెండికొండపైన (కైలాస పర్వతముపైన), శ్వేత + మహా + వృషభంబు = తెల్లని గొప్ప వృషభము (నంది) పైన, తానున్ = శివుడు, కర్పూర + పరాగ + పాండురుడు = కర్పూరపు పొడి వలె తెల్లనివాడై, భూతి + విభాసితుడు + ఐన = విభూదితో ప్రకాశించువాడైన, కోటీరమునన్ = కిరీటమునందు, సుధా + కిరణ + డింభకుఁడు = అమృత కిరణములు గలవాడు (చంద్రుడు), అంతకున్ + పైన = అంతకంటే పైన, శుద్ధ + గంగా + రసము + ఐన = స్వచ్ఛమైన గంగానది రూపమున ఉన్న, శంభుని + ప్రకాశము = శివుని ప్రకాశము, చూడ్కికిన్ = చూసేవారికి, ముమ్మరము + అయ్యెన్ = మరింత ఎక్కువగా తోచింది.

తాత్పర్యం:

కైలాస పర్వతంపై తెల్లని గొప్ప నందిపై కూర్చున్న శివుడు, కర్పూరపు పొడి వలె తెల్లగా, విభూదితో ప్రకాశిస్తూ కనిపించాడు. ఆయన కిరీటంలో చంద్రుడు, అంతకంటే పైన స్వచ్ఛమైన గంగా ప్రవాహంతో కూడిన శివుని ప్రకాశము చూసేవారికి మరింత అధికంగా గోచరించింది. ఈ వర్ణన శివుని సర్వశ్వేతాకృతిని కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపుతుంది.

విశేషములు:

ఈ పద్యం శివుని దివ్య రూపాన్ని, ముఖ్యంగా ఆయన శ్వేతవర్ణాన్ని అద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది. కైలాసం, నంది, కర్పూరవర్ణం, విభూది, చంద్రుడు, గంగానది - ఇవన్నీ తెల్లనివిగా వర్ణించబడి శివుని శుభ్రతను, పవిత్రతను నొక్కి చెబుతాయి. "ప్రతిభాసిద్ధమైన వర్ణ వైచిత్ర్యముతో ఈ అనువాదము మూలమునకే వన్నె తెచ్చినది" అని ఈ పద్యానికి కింద ఇచ్చిన వ్యాఖ్యలో చెప్పబడినట్లుగా, ఈ వర్ణన మూల గ్రంథంలోని భావానికి కొత్త సొబగులు అద్దింది. శుద్ధశ్వేతవృషరూఢం శుద్ధకర్పూరవర్చసమ్ కైలాసరూఢకైలాసమివ శీతాంశుశేఖరం (దత్తమాహాత్మ్యము ) -

తెల్లని వృషభమునందు అధిరోహించిన వాడై కర్పూరఖండము వలె తెల్లని కాంతిగలిగినవాడు గనుకనే కైలాసమున పుట్టిన మరొకకైలాస పర్వతమువలె ఒప్పుచున్న చంద్రశేఖరుని మునులు దర్శించిరని మూలమందుండగా  

మూలంలో లేని భస్మాంగరాగము, గంగానది అనువాద వర్ణనలో చేరడం కవి ప్రతిభకు నిదర్శనం.

 

----------------------------------------------------------------

దత్తభాగవతంలోని మొదటి భాగంలో, ఋషులు దత్తదేవుని విశ్వరూపాన్ని చూసి అనుభూతి చెందారు. ఆ సమయంలో దత్తదేవుడు త్రిమూర్తుల స్వరూపంలో (విష్ణువు, బ్రహ్మ, శివుడు) ఉన్నాడు. అంటే, ఈ మూడు రూపాల వెనుక ఒకే దేవుడు ఉన్నాడని వర్ణించబడింది. ఈ సందర్భంలో, శ్రీ శాస్త్రిగారు ఈశ్వర రూపాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లుగా తమదైన శైలిలో ఈ క్రింది పద్యాలను అదనంగా రచించారు.

 

 సీ. పులితోలు గట్టినాఁ డలికాంబకము సాము

తెఱచినాఁ డాశల మెఱుఁగు లీన

గజకృత్తి మెత్తగా గడియించినాఁ డహి

వలెవాటుగాఁ బైన వైచినాఁడు

పంచాననస్ఫూర్తిఁ బ్రబలినాఁ డిటు నటు

దశభుజంబులు మేల్మిఁ దాల్చినాఁడు

బ్రహ్మకపాలంబుఁ బట్టినాఁ డొక చేత

నెన్ని యే నాయుధా లెత్తినాఁడు

పాపజందెంబు లందియ పాములదొర

హార కేయూరకంక ణాద్యములు త్రాఁచు

లమర నొవ్వనివారినేత్రములు కమర

 హు మ్మనుచు నుగ్రమూర్తి వెల్గొందినాఁడు.  32

 

ప్రతిపదార్థం

పులితోలు = పులి చర్మాన్ని, కట్టినాఁడు = ధరించాడు, అలికాంబకము = నుదురు కన్నును (మూడవ కన్నును), తెఱచినాఁడు = తెరిచాడు, ఆశల = కోరికలకు, మెఱుఁగు = ప్రకాశం, ఈన = పుట్టించగా, గజకృత్తి = ఏనుగు చర్మాన్ని, మెత్తగా = మృదువుగా, గడియించినాఁడు = అమర్చుకున్నాడు, అహి = పాము, వలెవాటుగాఁ = వలెవాటుగా, పైన = పైన, వైచినాఁడు = వేసుకున్నాడు, పంచానన + స్ఫూర్తిన్ = ఐదు ముఖాలతో కూడిన తేజస్సుతో, ప్రబలినాఁడు = ప్రకాశించాడు, ఇటు నటు = ఇటూ అటూ, దశభుజంబులు = పది చేతులను, మేల్మిన్ = గొప్పగా, తాల్చినాఁడు = ధరించాడు, బ్రహ్మకపాలంబుఁ = బ్రహ్మ కపాళాన్ని, పట్టినాఁడు = పట్టుకున్నాడు, ఒక చేత = ఒక చేతిలో, ఎన్ని + ఓ = ఎన్నో, ఆయుధాలు = ఆయుధాలను, ఎత్తినాఁడు = ఎత్తాడు, పాపజందెంబులు = పాములను జందెాలుగా ధరించాడు, అందియ = కాలికి ధరించే అందెలు, పాములదొర = పాముల రాజు, హార = హారాలు, కేయూర = బాహుబందులు, కంకణ + ఆద్యములు = కంకణాదులు, త్రాఁచులు = త్రాచుపాములు, అమరన్ = అమరగా, ఒవ్వనివారి + నేత్రములు = వెలుగులేని వారి కనులు, కమర = తప్తమగుచుండగా, హుమ్మనుచు = హుమ్మంటూ, ఉగ్ర మూర్తి = భయంకర రూపం కలిగిన, వెల్గొందినాఁడు = ప్రకాశించాడు.

 

తాత్పర్యం

శివుడు పులి చర్మాన్ని ధరించి, తన మూడవ కన్నును తెరిచాడు. భక్తుల కోరికలకు ప్రకాశం ఇస్తూ, ఏనుగు చర్మాన్ని మృదువుగా అమర్చుకున్నాడు. పామును వలెవాటుగా పైన వేసుకున్నాడు. ఐదు ముఖాలతో కూడిన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, పది చేతులను గొప్పగా ధరించాడు. ఒక చేతిలో బ్రహ్మ కపాళాన్ని పట్టుకుని, ఎన్నో ఆయుధాలను ఎత్తాడు. పాములను జందాలుగా, పాముల రాజును అందెలుగా, హారాలుగా, బాహుబందులుగా, కంకణాదులుగా అమర్చుకున్నాడు. వెలుగులేని వారి కనులు తప్తమయ్యేలా, "హుం" మంటూ భయంకర రూపం కలిగి ప్రకాశించాడు.

 

విశేషములు

ఈ పద్యంలో శివుని విశ్వరూప సందర్శన యోగము అత్యద్భుతంగా వర్ణించబడింది. భక్తుల కోరికలను తీర్చేవాడిగా, అదే సమయంలో దుష్టులకు ఉగ్రరూపంగా కనిపించేవాడిగా శివుని రూపాన్ని శ్రీ శాస్త్రిగారు కనులకు కట్టినట్లు వర్ణించారు. ఇక్కడ శివుని రుద్రత్వం, ఆయన నిర్మమకారం, మరియు అధికారం ఈ వర్ణనలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా 'ఒవ్వనివారి నేత్రములు కమర' అనే వాక్యం ద్వారా, శివుని ఉగ్రరూపం భక్తి లేనివారికి లేదా విరోధులకు ఎంత భయంకరంగా ఉంటుందో సూచించబడింది.

 

ఆ. సత్యమూర్తి తామసవ్యవహారియై

యెన్న రానికల్మి నెనసినాఁడు

దేహమందు సగము దేవేరి కిడినాఁడు

నున్న సగముమీఁద నున్న మమత. 33

 

ప్రతిపదార్థం

సత్యమూర్తి = సత్య స్వరూపుడైన ఈశ్వరుడు, తామస = తామస గుణం గల, వ్యవహారియై = వ్యవహారాలు చేసేవాడై, ఎన్న = లెక్కించడానికి, రాని = సాధ్యం కాని, కల్మిన్ = సంపదను, ఎనసినాఁడు = పొందాడు,నున్న = నునుపైన సగముమీఁద = సగం పైన, ఉన్న = ఉన్న, మమత = మమకారంతో, దేహమందు = శరీరంలో, సగము = సగ భాగాన్ని, దేవేరి కిడినాఁడు = భార్య పార్వతికి ఇచ్చాడు, ,

తాత్పర్యం

సత్య స్వరూపుడైన ఈశ్వరుడు తామస గుణంతో వ్యవహరిస్తూ, లెక్కించలేని సంపదను కలిగి ఉన్నాడు. తన శరీరంలో సగభాగాన్ని భార్య పార్వతికి మమకారంతో ఇచ్చాడు.

విశేషములు

ఈ పద్యంలో ఈశ్వరుని నిరాసక్తి, త్యాగ గుణం, మరియు నిర్మమకారం స్పష్టంగా వివరించబడింది. తాను సర్వసంపదల అధిపతి అయినా, దేనిపైనా మమకారం లేనివాడని, భార్యకు సైతం తన శరీరంలో సగభాగం ఇచ్చాడని, ఇది ఆయన మహా త్యాగ గుణానికి నిదర్శనమని చెప్పబడింది. తామస వ్యవహారి అనడం ద్వారా ఆయన రుద్ర రూపాన్ని సూచించబడింది.

 

ఉ. ఎక్కటి వీరుఁ డెప్పుడు మహేశ్వరశబ్దము వాని వీడి వే

ఱొక్కనిచాయఁ బోదు తన కొక్కడు లేదు సమస్త మిచ్చు నే

యక్కఱ కేరు పిల్చిన సహాయ మగున్  నెఱ తెల్విబిచ్చ మా

యొక్కడె పెట్టఁ గావలె సహో యిటువంటి ప్రభుం డెవం డిఁకన్ 34

ప్రతిపదార్థం

ఎక్కటి = అద్వితీయమైన, వీరుఁడు = వీరుడు, ఎప్పుడు = ఎల్లప్పుడూ, మహేశ్వరశబ్దము = మహేశ్వర అనే పేరు, వాని = ఆయనను, వీడి = వదిలి, వేఱొక్కనిచాయఁ = మరొకరి వద్దకు, పోదు = వెళ్ళదు, తన = తనకు, ఒక్కడు = ఒకరు కూడా, లేడు = లేరు (సాటి లేరు), సమస్తము = అంతా, ఇచ్చున్ = ఇస్తాడు, ఏ = ఏ, అక్కఱ = అవసరం కోసం, ఏరు = ఎవరు, పిల్చిన = పిలిచినా, సహాయ మగున్ = సహాయం చేస్తాడు, నెఱ = పూర్తి, తెల్వి = జ్ఞానం, బిచ్చము = భిక్ష, ఆ = ఆ, ఒక్కడె = ఒక్కడే, పెట్టఁ గావలెన్ = పెట్టాలి, అహో = అహో, ఇటువంటి = ఇటువంటి, ప్రభుండు = ప్రభువు, ఇంకన్ = ఇక. ఎవండు = ఎవరు,

తాత్పర్యం

ఆయన అద్వితీయమైన వీరుడు. "మహేశ్వరుడు" అనే పేరు ఎల్లప్పుడూ ఆయనకే చెందుతుంది, మరొకరికి కాదు. ఆయనకు సాటి ఎవరూ లేరు. సమస్తం ఇస్తాడు, ఎవరికి ఏ అవసరం వచ్చినా, ఎవరు పిలిచినా సహాయం చేస్తాడు. పూర్తి జ్ఞాన భిక్షను ఆయనే పెట్టాలి. అహో! ఇటువంటి ప్రభువు ఇంకెవరున్నారు?

విశేషములు

ఈ పద్యంలో శివుని సర్వశక్తిమత్తత, అద్వితీయత, దాతృత్వం, మరియు భక్తవత్సలత్వం అద్భుతంగా కీర్తించబడ్డాయి. ఆయనే సర్వస్వం ఇవ్వగలడు, జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించగలడు అని చెప్పడం ద్వారా ఆయన గురువులలో గురువు అని, పరమాచార్యుడు అని తెలుస్తోంది.

 

ఉ. ఈశునిఁ జేరి భక్తి విభృతేక్షణులై వినుతింపనైరి సం

దీశ గణేశ కిన్నర వరేశ మునీశ దిగీశ దేవసే

నేశులు వీరభద్రుఁడు దధీచుఁడు దుర్వసనుండు రాక్షసా

 ధీశులు బాణరావణులు వృద్ధులు పాశుపతవ్రతాస్థితుల్. 35

ప్రతిపదార్థం

ఈశునిఁ = ఈశ్వరుడిని, చేరి = చేరి, భక్తి = భక్తితో, విభృత + ఈక్షణులై = నిండిన కన్నులు గలవారై, వినుతింపనైరి = స్తుతించారు, సందీశ = నంది, గణేశ = గణేశుడు, కిన్నర వరేశ = కిన్నర శ్రేష్ఠులు, మునీశ = ముని శ్రేష్ఠులు, దిగీశ = దిక్పాలకులు, దేవసేన + ఈశులు = దేవసేన నాయకులు, వీరభద్రుఁడు = వీరభద్రుడు, దధీచుఁడు = దధీచి, దుర్వసనుండు = దుర్వాసుడు, రాక్షస + అధీశులు = రాక్షస రాజులు, బాణరావణులు = బాణుడు, రావణుడు, వృద్ధులు = వృద్ధులు, పాశుపతవ్రత + ఆస్థితుల్ = పాశుపత వ్రతంలో స్థిరపడినవారు.

తాత్పర్యం

ఈశ్వరుడిని చేరి, భక్తితో నిండిన కన్నులతో నంది, గణేశుడు, కిన్నర శ్రేష్ఠులు, ముని శ్రేష్ఠులు, దిక్పాలకులు, దేవసేన నాయకులు, వీరభద్రుడు, దధీచి, దుర్వాసుడు, బాణుడు, రావణుడు వంటి రాక్షస రాజులు, వృద్ధులు, మరియు పాశుపత వ్రతంలో స్థిరపడినవారు స్తుతించారు.

విశేషములు

ఈ పద్యం శివుని సర్వసమదర్శనాన్ని మరియు ఆయనను ఆశ్రయించిన వివిధ భక్తులను తెలియజేస్తుంది. దేవతలు, ఋషులు, రాక్షసులు సైతం ఆయనను స్తుతించడం ద్వారా శివుడు సమస్త ప్రాణులకూ ఆరాధ్య దైవం అని స్పష్టమవుతుంది. పాశుపత వ్రతాన్ని ఆచరించేవారు కూడా ఆయన భక్తులలో ఉన్నారని చెప్పబడింది.

 

పాశుపత వ్రతము అనేది శివుడిని ఆరాధించడానికి సంబంధించిన ఒక ముఖ్యమైన వ్రతం. 'పశుపతి' అంటే జీవులకు అధిపతి అయిన శివుడు అని అర్థం. ఇక్కడ 'పశువులు' అంటే కేవలం జంతువులు కాకుండా, సంసార పాశాలలో బంధింపబడిన జీవులు అని కూడా అర్థం. ఈ జీవుల అజ్ఞానాన్ని, సంసార బంధాలను తొలగించి, మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవాడు పశుపతి అయిన శివుడు.

పాశుపత వ్రతం యొక్క ముఖ్య లక్షణాలు:

• శివ సాయుజ్యం: ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించడం ద్వారా శివ సాయుజ్యాన్ని, అంటే శివుడిలో లీనం కావడం లేదా ఆయన సన్నిధిని పొందడం సాధ్యమవుతుందని లింగ పురాణం చెబుతుంది.

• అజ్ఞానాన్ని తొలగించడం: జీవులు తమ పశుత్వాన్ని (అజ్ఞానాన్ని) పోగొట్టుకుని, జ్ఞాన మార్గంలో నడవడానికి శివుడి అనుగ్రహం అవసరం. ఈ వ్రతం ఆ అజ్ఞానాన్ని తొలగించడానికి సహాయపడుతుంది.

• వివిధ రకాలు: లింగ పురాణం ప్రకారం, పాశుపత వ్రతం నాలుగు రకాలుగా ఉంటుంది:

•  

1. భస్మ ధారణాత్మకం: భస్మాన్ని ధరించడం.

2. భస్మరుద్రాక్ష ధారణాత్మకం: భస్మాన్ని, రుద్రాక్షలను ధరించడం.

3. భస్మరుద్రాక్ష మంత్ర ధారణాత్మకం: భస్మాన్ని, రుద్రాక్షలను ధరించి, మంత్రాలను జపించడం.

4. భస్మరుద్రాక్ష మంత్ర శివలింగ ధారణాత్మకం: భస్మాన్ని, రుద్రాక్షలను ధరించి, మంత్రాలను జపిస్తూ శివలింగాన్ని ఆరాధించడం.
   వీటిలో ఒక్కొక్కదానికంటే మరొకటి శ్రేష్ఠమైనదిగా చెప్పబడింది.

• పాశుపత మంత్రం: ఇది శివ ఆరాధనలలో అత్యంత క్లిష్టమైన, ప్రత్యక్ష ఫలదాయకమైన మంత్రంగా పరిగణించబడుతుంది. పూర్వం అర్జునుడికి కృష్ణుడి ద్వారా ఈ మంత్ర విధానం బోధించబడిందని, దీని ద్వారా అర్జునుడు శత్రువులను జయించే పాశుపతాస్త్రాన్ని పొందాడని ప్రతీతి. ఈ మంత్రాన్ని రుద్రంలోని 169 మంత్రాలతో కలిపి (సంపుటీకరించి) శివునికి అభిషేకం చేస్తారు.

సాధారణంగా, పాశుపత వ్రతం శివుని పట్ల అచంచలమైన భక్తి, నిరంతర ఆరాధన, మరియు ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిని లక్ష్యంగా చేసుకున్న ఒక కఠినమైన సాధన.

 

 క. ఒక చోట రక్త వర్ణుం

డొకచోఁ దెలిరంగువాఁడు నొకచోశ్యాముం

డొకచోట నిన్నిరకములు

నొకఁడైన మెఱుంగు మేలనుమమగఁ డొప్పెన్ 36

ప్రతిపదార్థం

ఒక చోట = ఒక చోట, రక్త వర్ణుండు = ఎరుపు రంగు కలవాడు, ఒకచోఁ = ఒక చోట, తెలిరంగువాఁడు = తెలుపు రంగు కలవాడు, ఒకచో + శ్యాముండు = ఒక చోట నలుపు రంగు కలవాడు, ఒకచోట = ఒక చోట, ఇన్ని రకములు = ఇన్ని రకాల వర్ణాలలో, ఒకఁడైన = ఒకడే అయినా, మెఱుంగు = ప్రకాశించే, మేలనుమమగఁడు = గొప్పగా వర్ణించదగిన పార్వతీభర్త, ఒప్పెన్ = ప్రకాశించాడు.

తాత్పర్యం

ఒకచోట ఎరుపు రంగులో, ఒకచోట తెలుపు రంగులో, ఒకచోట నలుపు రంగులో, మరియు ఒకచోట ఇన్ని రకాల వర్ణాలలో ఒకడే అయినా, ప్రకాశించే గొప్పగా వర్ణించదగిన దేవుడిగా శివుడు ప్రకాశించాడు.

విశేషములు

ఈ పద్యంలో ఈశ్వరుని అనేక రూపాలు, అనేక వర్ణాలు కలిగి ఉన్నా, ఆయన ఒకే దైవం అని చెప్పబడింది. ఇది త్రిమూర్తి స్వరూపంలో దత్తదేవుడు ఉండగా, విష్ణు, బ్రహ్మ, శివ రూపాలలో ఒకే దేవుడిని వర్ణించిన మూలానికి అనుగుణంగా ఉంది. శివుడు అనేకత్వంలో ఏకత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తాడని, ఆయన వర్ణనాతీతుడని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది.

శౌనకాది మునులు భగవంతుని విశ్వరూపముగాంచి మురియుచున్న  సందర్భము

క. అశరీరుం డన నయి స

ర్వశరీరములందు నింగిభంగి వెలయుచున్

సశరీరుఁ డయ్యెఁ బశువుల

భృశముక్తులఁ జేయ వానివెర వొక విధమే? 37

 

ప్రతిపదార్థం: అశరీరుండు = శరీరము లేనివాడు, అనన్ = అని, అయి = అయి, సర్వ + శరీరములందున్ = అన్ని శరీరముల యందును, నింగి + భంగి = ఆకాశము వలె, వెలయుచున్ = ప్రకాశిస్తూ, సశరీరుఁడు + అయ్యెన్ = శరీరము కలవాడయ్యాడు, పశువులన్ = పశువులను (సంసార బంధములలో చిక్కుకున్న జీవులను), భృశముక్తులన్ = బాగా విముక్తులనుగా, చేయ = చేయుటకు, వాని = ఆ భగవంతుని, వెరవు = ఉపాయము, ఒక విధమే = ఒక తీరుగా ఉంటుందా? (ఉండదు కదా!)

 

తాత్పర్యం: ఆ భగవంతుడు శరీరము లేనివాడై కూడా, ఆకాశము అన్నిచోట్ల వ్యాపించినట్లుగా సమస్త శరీరములందును నిండి ప్రకాశిస్తున్నాడు. సంసార బంధాలలో చిక్కుకున్న జీవులను సంపూర్ణంగా విముక్తులను చేయుటకు ఆయన శరీరము ధరించాడు. అటువంటి ఆ భగవంతుని లీలావిశేషాలు ఒకే రకంగా ఉంటాయా? (అంటే ఉండవు, అవి అనిర్వచనీయమైనవి అని భావం).

 

విశేషాలు: ఈ పద్యం భగవంతుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, లీలామయత్వాన్ని వివరిస్తుంది. ఆకాశం వలె నిరాకారుడై ఉండి కూడా, జీవుల ఉద్ధరణ కోసం సశరీరుడై అవతరిస్తాడని సూచిస్తుంది. భగవంతుని లీలలు, ఉపాయాలు అనంతమైనవని, మానవ మాత్రుల ఆలోచనలకు అందనివని ఇక్కడ తెలుస్తుంది. జీవులను సంసార బంధాల నుండి విముక్తులను చేయడం ఆయన ప్రధాన సంకల్పం అని స్పష్టం అవుతుంది.

 

ఉ. ఎందఱు చంద్రులో తపను లెందఱొ పాక విరోధు లెందఱో

యెందఱు వహ్నులో శమను లెందఱొ నైరృతు లట్లు పాశు లిం

 కెందఱొ మాతరిశ్వులు ధనేశగిరీశులు నందజెందఱో

యందఱ నొక్కలెక్కఁ గొన నం దొకఁ డుండెనె చెప్ప జిట్ట లౌ.38

 

ప్రతిపదార్థం: ఎందఱు = ఎంతమంది, చంద్రులో = చంద్రులో, తపనులు = సూర్యులు, ఎందఱో = ఎంతమందో, పాకవిరోధులు = ఇంద్రులు, ఎందఱో = ఎంతమందో, ఎందఱు = ఎంతమంది, వహ్నులో = అగ్నులో, శమనులు = యములో, ఎందఱో = ఎంతమందో, నైరృతులు = నిరృతులు, అట్లు = అలాగే, పాశులు = వరుణులు, ఇంకన్ = ఇంకా, ఎందఱో = ఎంతమందో, మాతరిశ్వులు = వాయువులు, ధనేశ = కుబేరులు, గిరీశులు = ఈశానులు, అందఱన్ = వారందరినీ, ఒక్క = ఒకే, లెక్కగొనన్ = లెక్కగాచూడగా, అందున్ = ఆ విశ్వరూపంలో, ఒకఁడు = ఒకడు, ఉండెనె = ఉన్నాడా (లేడు), చెప్పన్ = చెప్పాలంటే, చిట్టలు + ఔ = ఆశ్చర్యములుగా అవుతాయి.

 

తాత్పర్యం: ఆ విశ్వరూపంలో ఎంతమంది చంద్రులు ఉన్నారో, ఎంతమంది సూర్యులు ఉన్నారో, ఎంతమంది ఇంద్రులు, అగ్నులు, యములు, నిరృతులు, వరుణులు, వాయువులు, కుబేరులు, ఈశానులు ఉన్నారో చెప్పడం అసాధ్యం. వారందరినీ ఒకే లెక్కలోకి తీసుకుంటే, ఆ విశ్వరూపంలో వారు చాలా చిన్నవిగా కనిపిస్తారు. ఆ విశ్వరూపం ముందు వారందరూ అల్పమైనవారని భావం.

 

విశేషాలు: ఈ పద్యం భగవంతుని విశ్వరూపంలోని అనంతత్వాన్ని, దాని అపారమైన విస్తృతిని వర్ణిస్తుంది. సమస్త దేవతలు, లోకపాలకులు, సకల జీవరాసులు ఆ విశ్వరూపంలో భాగమేనని, వారంతా ఆ రూపంలో ఒక చిన్న అంశ మాత్రమేనని ఇక్కడ స్పష్టం అవుతుంది. ఈ వర్ణన ద్వారా భగవంతుని అద్వితీయమైన, సర్వవ్యాప్తమైన శక్తి ప్రదర్శితమవుతుంది.

 

 క. వసురుద్రాదిత్యాదులు

ససురాసురమానవులును సగ్రహతారల్

విసుమానపు నానాజం

తుసమాజం బద్భుతముగఁ దోఁచె నచటునన్. 39

 

ప్రతిపదార్థం: వసు + రుద్ర + ఆదిత్య + ఆదులు = వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు మొదలైనవారు, స + సుర + అసుర + మానవులును = దేవతలతో, అసురులతో, మానవులతో కూడినవారును, స + గ్రహ + తారల్ = గ్రహములతో, నక్షత్రములతో కూడినవి, విసుమానపు = విశేషమైన మానము (పరిమాణం) గల, నానా + జంతు + సమాజంబు = అనేక రకాలైన జంతువుల సమూహము, అచటునన్ = ఆ విశ్వరూపము నందు, అద్భుతముగన్ = ఆశ్చర్యకరంగా, తోఁచెన్ = కనిపించింది.

 

తాత్పర్యం: ఆ విశ్వరూపంలో వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు వంటి దేవతలు, దేవతలు, అసురులు, మానవులు, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, విశేషమైన పరిమాణంలో ఉన్న రకరకాల జంతు సమూహాలు అన్నీ అద్భుతంగా దర్శనమిచ్చాయి.

విశేషాలు: విశ్వరూప దర్శనంలో సమస్త సృష్టి, దేవతలు, మానవులు, జంతువులు, గ్రహ నక్షత్రాలు అన్నీ ఒకే చోట కనిపించాయని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. భగవంతుడే సకల చరాచర సృష్టికి ఆధారం అని, సమస్తమూ ఆయనలోనే ఉన్నాయని ఈ వర్ణన ద్వారా తెలియజేయబడుతుంది. ఇది విశ్వరూప దర్శనం యొక్క అనంతత్వాన్ని, సమస్త సృష్టి ఆయనలో అంతర్భాగమని స్పష్టం చేస్తుంది.

 

ఆ.  భూర్భువస్స్వరాది భువనంబు లేడును

 నేడుగాక మఱియు నెన్ని యేనిఁ

గాననయ్యె నందుఁ గానంగరానిది

 లేశమైన లేదు లేదు ఘనము.40

 

ప్రతిపదార్థం: భూర్భువస్స్వర్ + ఆది = భూలోకము, భువర్లోకము, స్వర్గలోకము మొదలైన, భువనంబుల్ = లోకములు, ఏడును = ఏడును, ఏడుగాక = ఏడే కాకుండా, మఱియున్ = ఇంకా, ఎన్నియేనిన్ = ఎన్నింటినో, కానన్ + అయ్యెన్ = చూడబడింది, అందున్ = ఆ విశ్వరూపము నందు, కానంగరానిది = చూడడానికి వీలుకానిది, లేశము + ఐన = కొంచెం కూడా, లేదు లేదు = అస్సలు లేదు, ఘనము = గొప్పది.

 

తాత్పర్యం: ఆ విశ్వరూపంలో భూలోకం, భువర్లోకం, స్వర్గలోకం వంటి సప్త లోకాలే కాకుండా, ఇంకా లెక్కలేనన్ని లోకాలు దర్శనమిచ్చాయి. ఆ విశ్వరూపంలో చూడటానికి వీలుకానిది ఏమాత్రం కూడా లేదు, అంతా స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ విశ్వరూపం అత్యంత గొప్పది.

 

విశేషాలు: ఈ పద్యం భగవంతుని విశ్వరూపం యొక్క పరిపూర్ణత్వాన్ని, సకల లోకాలు అందులో అంతర్భాగంగా ఉన్నాయని వివరిస్తుంది. కనిపించనిది, తెలియనిది ఏదీ ఆ రూపంలో లేదని, సమస్త సృష్టికి సంబంధించిన ప్రతి అణువు, ప్రతి లోకం అందులో స్పష్టంగా దర్శనమిచ్చాయని తెలుపుతుంది. ఇది భగవంతుని సర్వజ్ఞత్వాన్ని, సర్వశక్తిమత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

ఊర్ధ్వ లోకాలు (పైనున్న ఏడు లోకాలు)

ఈ లోకాలను వ్యాహృతి లోకాలు అని కూడా అంటారు. ఇవి క్రమంగా భూమి నుండి పైకి ఉన్నాయి:

భూలోకం:

 

ఇది మనం నివసించే లోకం. మహాసముద్రాలు, పర్వతాలు, నదులతో నిండి ఉంటుంది.

సూర్యచంద్రుల కాంతితో ప్రకాశిస్తుంది.

ఇక్కడ జనన, మరణాలు ఉన్న సాధారణ మానవులు, చెట్లు, జంతువులు, కీటకాలు నివసిస్తాయి.

ఇక్కడ జీవించేవారి కర్మలను బట్టి వారికి పై లోకాలకు వెళ్లే అవకాశం లభిస్తుంది.

భువర్లోకం:

 

ఇది భూలోకానికి పైన, సూర్యుని నుండి ధ్రువ నక్షత్రం వరకు విస్తరించి ఉంటుంది.

ఈ లోకంలో సిద్ధులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు నివసిస్తారని చెబుతారు.

ఇది భూమికి, చంద్రునికి మధ్య ఉండే పరివర్తన ప్రాంతం. మన చివరి ముగ్గురు పూర్వీకులు నివసించే ప్రదేశంగా కూడా భావిస్తారు.

ఇక్కడ తత్వ పదార్థాలు భూలోకం కంటే సూక్ష్మంగా ఉంటాయి.

సువర్లోకం (స్వర్గలోకం):

 

దీన్నే స్వర్గం అని కూడా అంటారు. ఇది భూలోకానికి, భువర్లోకానికి పైన ఉంటుంది.

ఈ లోకంలో దేవతలు, ఇంద్రుడు, ఇతర దివ్య జీవులు నివసిస్తుంటారు.

ఇక్కడ పుణ్యం చేసిన వారికి సుఖాలు, ఆనందాలు కలుగుతాయి. అయితే, ఇది శాశ్వతమైన లోకం కాదు, పుణ్యం క్షీణించగానే తిరిగి భూలోకానికి రావాల్సి ఉంటుంది.

కైలాసం, వైకుంఠం, మణిద్వీపం వంటివి ఈ లోకంలోనే ఉంటాయని కొందరు భావిస్తారు.

మహర్లోకం:

 

ఇది సువర్లోకానికి పైన ఉన్న లోకం.

ఇక్కడ ఋషులు, మునులు నివసిస్తారు. ప్రళయకాలంలో భూలోకం, భువర్లోకం, సువర్లోకం నాశనమైనప్పుడు, ఇక్కడి ఋషులు సురక్షితంగా ఉంటారు.

జనలోకం:

 

మహర్లోకానికి పైన ఉన్న లోకం.

ఇక్కడ బ్రహ్మ కుమారులు (సనకసనందాదులు), ప్రజాపతులు నివసిస్తారు. వీరు సృష్టి కార్యంలో బ్రహ్మకు సహాయం చేస్తారు.

తపోలోకం:

 

జనలోకానికి పైన ఉన్న లోకం.

ఇక్కడ మహా తపస్సు చేసినవారు, వైరాగ్యవంతులు నివసిస్తారు. వీరు కర్మ బంధాల నుండి విముక్తి పొంది, జ్ఞాన మార్గంలో ఉన్నత స్థితిని పొందినవారు.

సత్యలోకం (బ్రహ్మలోకం):

 

ఇది అన్ని లోకాలలోకెల్లా ఉన్నతమైనది, చివరిది.

ఇది బ్రహ్మదేవుని నివాసం.

మోక్ష దశ, పుట్టుక మరణం లేని దశ, బ్రహ్మజ్ఞానం పొందిన వారు చేరే లోకంగా దీనిని భావిస్తారు. ఇక్కడికి చేరిన వారికి పునర్జన్మ ఉండదు.

 

ఉ. భూత భవిష్య దాధునిక భూరి చరాచర భూత భౌతిక

వ్రాతమయంబు దివ్య మతిభవ్యము నౌ విభువిశ్వరూపపుం

 జ్యోతిఁ దలంచి కాంచి శిరసు ల్ధర మోపి నమస్కరించి సం

 జాతసుభ_క్తిగద్గదవచఃప్రచయంబుల నెత్తి రుత్తఫుల్. 41

 

ప్రతిపదార్థం: భూత = గడచిన, భవిష్యత్ = రాబోవు, ఆధునిక = ప్రస్తుత కాలములోని, భూరి = గొప్ప, చర + అచర = కదిలే, కదలని, భూత = ప్రాణుల, భౌతిక = భౌతిక వస్తువుల, వ్రాతమయంబు = సమూహముతో నిండినది, దివ్యంబు = దివ్యమైనది, అతిభవ్యంబునున్ = మిక్కిలి శుభకరమైనది అయిన, విభు = ప్రభువు యొక్క, విశ్వరూపపున్ = విశ్వరూపము యొక్క, జ్యోతిన్ = కాంతిని, తలంచి = ధ్యానించి, కాంచి = చూసి, శిరసుల్ = తలలను, ధరన్ = భూమిపై, మోపి = ఆనించి, నమస్కరించి = నమస్కారాలు చేసి, సంజాత = పుట్టిన, సుభక్తి = మంచి భక్తితో కూడిన, గద్గద = గద్గద స్వరముతో కూడిన, వచః = మాటల, ప్రచయంబులన్ = సమూహములతో, ఉత్తఫుల్ = ఉత్తమమైన మునులు, ఎత్తిరు = స్తోత్రము చేశారు.

 

తాత్పర్యం: గతంలో ఉన్నవి, భవిష్యత్తులో ఉండబోయేవి, ప్రస్తుతం ఉన్నవి అయిన గొప్ప చరాచర జీవరాశులు, భౌతిక వస్తువుల సమూహములతో నిండిన, దివ్యమైన, అత్యంత శుభకరమైన ఆ ప్రభువు విశ్వరూపపు జ్యోతిని ధ్యానించి, దర్శించి, శిరస్సులను భూమికి ఆనించి నమస్కరించి, అప్పుడు కలిగిన గొప్ప భక్తితో కూడిన గద్గద స్వరంతో ఉత్తమ మునులు స్తోత్రములు చేశారు.

 

విశేషాలు: ఈ పద్యం విశ్వరూప దర్శనం యొక్క అనంతత్వాన్ని, దానిలో కాలత్రయము - భూత, భవిష్యత్, వర్తమానము - అన్నీ ఇమిడి ఉన్నాయని వివరిస్తుంది. సకల చరాచర సృష్టి, భౌతిక జగత్తు అంతా భగవంతుని విశ్వరూపంలో భాగమేనని తెలుపుతుంది. మునులు ఈ దివ్యరూపాన్ని చూసి పరమ భక్తితో, గద్గద స్వరంతో స్తోత్రం చేశారని, ఇది వారి అనుభూతి పరాకాష్టను సూచిస్తుందని అర్థం చేసుకోవచ్చు.

 

 

మునులు విశ్వరూపుని స్తుతించుట

ఉ. ధన్యుల మైతి మాత్మకృతధర్మము లెల్ల ఫలించె జన్మమా

నాన్య మనంగ నయ్యెఁ బ్రభునాదృతికిం గుఱి యైతి మన్య సా

మాన్యము కాని రూపుఁ గని మంటి మటంచుఁ బ్రహర్ష మొప్ప న

న్యోన్యముఁ జూచుచున్ జయజయా౽ భవ!యం చని మౌను లానెరిన్.42

 

ప్రతిపదార్థం: ధన్యులము + ఐతిమి = ధన్యులమయ్యాము, ఆత్మ + కృత = మేము చేసిన, ధర్మములు + ఎల్లన్ = ధర్మములు అన్నీ, ఫలించెన్ = ఫలించాయి, జన్మము = ఈ జన్మము, మానాన్యము + అనంగన్ + అయ్యెన్ = మిక్కిలి పూజ్యమైనది అనిపించింది, ప్రభు + నాదృతికిన్ = ప్రభువు యొక్క ఆదరణకు, కుఱి + ఐతిమి = పాత్రులమయ్యాము, అన్య = ఇతరులకు, సామాన్యము = సాధారణము, కాని = కాని, రూపున్ = రూపాన్ని, కని = చూసి, మంటిమి + అటంచున్ = బతికాము అని, ప్రహర్షము + ఒప్పన్ = మిక్కిలి సంతోషముతో, అన్యోన్యమున్ = ఒకరినొకరు, చూచుచున్ = చూసుకుంటూ, జయ జయ + అభవ + అంచున్ = జయము జయము, పుట్టుక లేనివాడా అని, మౌనులు = మునులు, ఆ + నెరిన్ = ఆ విధంగా (పొగిడారు).

 

తాత్పర్యం: మునులు పరమ సంతోషంతో, "మేము ధన్యులమయ్యాము. మేము చేసిన ధర్మాలన్నీ ఫలించాయి. ఈ జన్మమే అత్యంత పూజ్యమైనదిగా మారింది. ప్రభువు అనుగ్రహానికి పాత్రులమయ్యాము. ఇతరులకు సాధారణంగా లభించని ఈ రూపాన్ని చూసి ధన్యులమయ్యాము" అని ఒకరినొకరు చూసుకుంటూ, "జయము జయము, ఓ పుట్టుక లేనివాడా!" అని స్తోత్రం చేశారు.

 

విశేషాలు: ఈ పద్యం మునుల విశ్వరూప దర్శనం అనంతర అనుభూతిని వివరిస్తుంది. వారు తమ జీవిత లక్ష్యాన్ని చేరుకున్నారని, తమ ధర్మాలు ఫలించాయని, భగవదనుగ్రహానికి పాత్రులయ్యారని భావించారు. ఈ దర్శనం వారికి అపూర్వమైన ఆనందాన్ని, ధన్యతను కలిగించింది. 'అన్య సామాన్యము కాని రూపు' అనే పదబంధం ఈ దర్శనం యొక్క అరుదైన స్వభావాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. 'జయ జయ అభవ' అనే స్తోత్రం భగవంతుని అనాదిత్వాన్ని, సర్వోత్కృష్టతను తెలియజేస్తుంది

 

 ఆ. షోడశోపచార సురుచిరపూజల

వేద భేదమంత్ర విధులతోడ

సరవిఁ గూరిచి తమ సంసార తాపం బ

డంగ సంస్తుతించి రింగితజ్ఞు 43

 

ప్రతిపదార్థం: షోడశ + ఉపచార = పదహారు ఉపచారములతో కూడిన, సురుచిర = మిక్కిలి అందమైన, పూజలన్ = పూజలతో, వేద + భేద = వేదములందు భేదములను (శాఖలను) తెలిపే, మంత్ర = మంత్ర, విధులతోడన్ = విధానములతోను, సరవిన్ = వరుసగా, కూరిచి = సమకూర్చి (చేసి), తమ = తమ యొక్క, సంసార = సంసార, తాపంబు = దుఃఖము, అడంగన్ = అణగిపోయేలాగున, సంస్తుతించిరి = బాగా స్తోత్రం చేశారు, ఇంగితజ్ఞు = మనస్సులోని అభిప్రాయములను తెలిసిన భగవంతుడిని.

 

తాత్పర్యం: మునులు షోడశోపచారాలతో కూడిన అత్యంత సుందరమైన పూజలను, వేదమంత్ర విధులతో వరుసగా నిర్వహించి, తమ సంసార దుఃఖాలు అణగిపోయేలాగున, మనస్సులోని అభిప్రాయాలను తెలిసిన భగవంతుడిని స్తోత్రం చేశారు.

 

విశేషాలు: ఈ పద్యం మునులు భగవంతుడికి చేసిన పూజావిధానాన్ని వివరిస్తుంది. షోడశోపచారములు (పదహారు రకాల ఉపచారములు) అనగా ఆసనం, పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆచమనం, స్నానం, వస్త్రం, ఆభరణం, గంధం, పుష్పం, ధూపం, దీపం, నైవేద్యం, తాంబూలం, నమస్కారం, ప్రదక్షిణ, ఉద్వాసన వంటివి. ఈ పూజలు శ్రద్ధాభక్తులతో ఏకాగ్రతతో కూడినప్పుడు భగవంతుని మనస్సునకు ప్రీతిని కలుగజేయును. అప్పుడే పూజకు రుచిరత్వము సిద్దించును. వేద మంత్ర విధానాలతో పూజించడం వలన పూజ యొక్క పవిత్రత, ప్రామాణికత నొక్కి చెప్పబడ్డాయి. విశ్వాత్మకుడై సర్వప్రాణులయందు బహిరంతస్స్పురన్నాత్రుడై ( లోపల, బయట అంతటా వ్యాపించి ప్రకాశించేవాడు)  ఉన్నవాడుగనుక భగవంతుడు ఇంగితము అనగా హృద్గతాభిప్రాయమును తెలిసినవాడునుట యుక్తముగ నున్నది. అనగా భగవంతుడు కేవలం బాహ్య ఆచారాలనే కాక, భక్తుల అంతరంగంలోని భక్తిని, మనోభావాన్ని గ్రహిస్తాడని సూచిస్తుంది. సంసార తాప నివారణ అనేది ఈ పూజల ప్రధాన లక్ష్యం అని స్పష్టమవుతుంది.

 

 

 

క. కారణకారుణునకు ని

ష్కారణునకు విక్రమప్రకర్షు నకున్   శా

ర్జ్గారిగ దాస్యాద్యాయుధ

ధారి కిఁ బురుషోత్తమునకు దండనతులజా! 44

 

ప్రతిపదార్థం: కారణ + కారుణునకు = కారణములకు కూడా కారణమైనవానికి, నిష్కారణునకు = కారణాతీతుడైనవానికి, విక్రమ = పరాక్రమమునందు, ప్రకర్షునకున్ = శ్రేష్ఠుడైనవానికి, శార్జ్గ = శార్ఙ్గమనే ధనుస్సు, అరిగ = సుదర్శన చక్రము, దాస్య + ఆద్య = దాస్యముతో మొదలైన (శంఖము, ఖడ్గము వంటి), ఆయుధ = ఆయుధములను, ధారికిన్ = ధరించినవానికి, పురుషోత్తమునకు = పురుషులలో ఉత్తముడైనవానికి (లేదా శ్రీహరికి), దండ = నమస్కారములతో కూడిన, నతులు = నమస్కారములు  అజా = పుట్టుకలేనివాడా !

 

తాత్పర్యం: జగత్తునకు కారణములైన వాటికి కూడా కారణమైనవాడు, కారణాలకు అతీతుడైనవాడు, పరాక్రమశాలి, శార్ఙ్గధనుస్సు, సుదర్శన చక్రం, శంఖం, ఖడ్గం వంటి ఆయుధాలను ధరించినవాడు, పురుషోత్తముడైన ఆ భగవంతుడికి మా నమస్కారములు.

విశేషాలు: ఈ పద్యం భగవంతుని యొక్క మహత్తరమైన లక్షణాలను కీర్తిస్తుంది. ఇక్కడ కొన్ని విశేషణాలు ప్రత్యేకంగా గమనించదగినవి:

కారణకారుణునకు: జగత్తునకు కారణములు మహదాదులు, ఆ మహదాదులకు కారణము భగవంతుడు. కాబట్టి ఆయన కారణాలకు కూడా కారణం. మహదాదులు అంటే మహత్ (బుద్ధి), అహంకారం, మరియు పంచతన్మాత్రలు. ఈ సూక్ష్మ తత్వాల నుండే మనం చూసే ఈ స్థూల ప్రపంచం, పంచమహాభూతాలు, ఇంద్రియాలు, మనస్సు అన్నీ ఏర్పడ్డాయని సాంఖ్య తత్వశాస్త్రం చెబుతుంది

నిష్కారణునకు: "నిష్కారణుడు" అనే పదంలో 'నిస్' అనేది 'అతిక్రమించి' అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. అంటే, భగవంతుడు కారణాలకు అతీతుడు అని అర్థం.భగవంతుడు కారణాలకు అతీతుడు అని చెప్పడం, ఆయనకు కారణమే లేదని చెప్పడం కంటే గొప్పది. ఎందుకంటే, ఆయన కారణాలు, వాటి లక్షణాలకు కూడా చాలా దూరంగా ఉంటాడు. ఆయన కేవలం తన సన్నిధి (ఉనికి) తోనే మాయ వల్ల కలిగే ఈ లోక వ్యవహారాలన్నింటినీ నడిపిస్తాడు. దీనివల్ల, ఆయనకు మొదట చెప్పిన 'కారణం' అనే లక్షణం కూడా వర్తించదు.

విక్రమప్రకర్షునకు: ఆయన పరాక్రమంలో అత్యున్నతుడు.

శార్ఙ్గారిగదాస్యాద్యాయుధ ధారికిన్: శార్ఙ్గధనుస్సు, సుదర్శన చక్రం (అరి), గద, శంఖం (దాస్య) మొదలైన ఆయుధాలను ధరించినవాడు.

పురుషోత్తమునకు: పురుషోత్తముడు అంటే సాధారణంగా "పురుషులలో కెల్లా ఉత్తముడు". ఈ పదం తరచుగా విష్ణుమూర్తిని సూచిస్తుంది. అయితే, ఇక్కడ 'అజ' (పుట్టుకలేనివాడు) అనే పదాన్ని వాడటం వల్ల, ఈ స్తోత్రం కేవలం విష్ణువుకే కాకుండా, రూపం, గుణాలు లేని పరబ్రహ్మానికి కూడా వర్తిస్తుందని అర్థం.

---

క. శారీరారణి నిమిడి వి

చారంబున నౌ చిదగ్ని సరణికి సత్య

ప్రారబ్ధోద్భవముఖలీ

లారసునకు నీకు నతులలక్ష్య! పరేశా! 45

ప్రతి పదార్థం

శారీర + అరణిన్ = దేహమనే యజ్ఞపు కట్టెలో, ఇమిడి = దాగియున్న, విచారంబునన్ = శాస్త్ర విచారణ వలన, ఔ = కలిగే, చిత్ + అగ్ని = జ్ఞానమనే అగ్ని యొక్క, సరణికి = ప్రకాశానికి (లేదా మార్గానికి), సత్య + ప్రారబ్ధ + ఉద్భవ + ముఖ + లీలా + రసునకు = సత్యమైన ప్రారబ్ధ కర్మల వలన కలిగే సృష్టి, స్థితి, లయాలనే లీలా విలాసాన్ని ఆస్వాదించే నీకు, నతుల + లక్ష్య = నమస్కారాలకు లక్ష్యమైనవాడా (నమస్కారాలకు పాత్రుడా), పర + ఈశా = పరమేశ్వరా!

తాత్పర్యం

ఓ పరమేశ్వరా! దేహమనే యజ్ఞపు కట్టెలో నిగూఢంగా ఉన్న జ్ఞానమనే అగ్ని, శాస్త్ర విచారణ ద్వారా ప్రజ్వలిస్తుంది. 'జీవుడు బ్రహ్మమే, బ్రహ్మకంటే వేరుకాడు' అనే అనుభూతిని కలిగించే ఆ చిదగ్ని ప్రకాశానికి నువ్వే ఆధారం. అలాగే, సృష్టి, స్థితి, లయాలు అనేవి నీ ప్రారబ్ధ కర్మల వలన జరిగే లీలా వినోదాలే. ఎటువంటి ప్రయోజనాన్ని ఆశించకుండానే, లోకంలో రాజులు విహారాలు చేసినట్లు లేదా ప్రతి ప్రాణి ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసాలు తీసుకున్నట్లు, పరమాత్మకు ఈ జగదుత్పత్తి, స్థితి, లయాలు ప్రయత్నం లేకుండానే కేవలం లీలామాత్రంగా జరుగుతాయి. ఇటువంటి లీలా రసాలను ఆస్వాదించే నీకు, మా నమస్కారాలు.

విశేషములు

ఈ పద్యంలో రూపకాలంకారం ద్వారా జీవబ్రహ్మైక్య తత్త్వం వివరించబడింది. దారువును మథిస్తే దానిలో సూక్ష్మంగా ఉన్న అగ్ని ప్రజ్వలించినట్లు, శరీరాన్ని మథిస్తే (శాస్త్ర విచారణ చేస్తే) దానిలో నిగూఢంగా ఉన్న చిదగ్ని (జ్ఞానాగ్ని) ప్రజ్వలిస్తుందని చెప్పబడింది. "జీవో బ్రహ్మైన నాపరః" అనే మహావాక్యం ద్వారా జీవుడు బ్రహ్మమే అని, బ్రహ్మకంటే వేరుకాదని సూచించబడింది. అలాగే, "లోకవత్తు లీలాకైవల్యం" అనే బ్రహ్మసూత్రార్థం ఇక్కడ వివరించబడింది. పరమాత్మకు జగదుత్పత్తి, స్థితి, లయాలు ఎటువంటి ప్రయత్నం లేకుండా కేవలం లీలామాత్రంగా జరుగుతాయని ఈ విశేషణం ("సత్యప్రారబ్ధోద్భవముఖలీలారసునకు") తెలియజేస్తోంది.

 

 

క. పరమాత్మ యనుచు యోగులు

పురుషుఁడు ప్రకృతియు నటంచు ముఖ్యత సాంఖ్యుల్

 పొరి బ్రహ్మం బని వేదాం

 తరహస్యజ్ఞులును బొగడు తత్త్వమ! జోతల్. 46

ప్రతి పదార్థం

పరమాత్మ + అనుచు = పరమాత్మ అని, యోగులు = యోగులు, పురుషుడు = పురుషుడు, ప్రకృతియున్ + అటంచు = ప్రకృతి అని కూడా, ముఖ్యత = ప్రధానంగా, సాంఖ్యుల్ = సాంఖ్యులు, పొరి = వరుసగా (లేదా నిరంతరం), బ్రహ్మంబు + అని = బ్రహ్మమని, వేదాంత + రహస్యజ్ఞులును = వేదాంత రహస్యాలు తెలిసినవారు కూడా, పొగడు = స్తుతించే, తత్త్వమ = తత్త్వమా!, జోతల్ = నమస్కారాలు.

తాత్పర్యం

ఓ తత్త్వమా! యోగులు నిన్ను పరమాత్మ అని, సాంఖ్యులు ముఖ్యంగా పురుషుడు, ప్రకృతి అని, వేదాంత రహస్యాలు తెలిసినవారు నిన్ను బ్రహ్మమని నిరంతరం కీర్తిస్తారు. అటువంటి నీకు మా నమస్కారాలు.

విశేషములు

ఈ పద్యం పరమాత్మను వివిధ దర్శనాలు (తత్వశాస్త్రాలు) ఏ విధంగా భావిస్తాయో వివరిస్తుంది. యోగులు పరమాత్మను పరమాత్మ లేదా ఈశ్వరునిగా ధ్యానిస్తారు. సాంఖ్య దర్శనం సృష్టిని వివరించడానికి పురుషుడు (చైతన్యం) మరియు ప్రకృతి (జడశక్తి) అనే రెండు మూలతత్వాలను అంగీకరిస్తుంది. పురుషుడు ద్రష్ట, ప్రకృతి సృష్టికి కారణం. వేదాంతులు బ్రహ్మమే సత్యమని, జగన్మిథ్య అని బోధిస్తారు, కాబట్టి వారు పరమాత్మను బ్రహ్మంగా కీర్తిస్తారు. ఇది భగవంతుని సర్వమత సమ్మతత్వం మరియు అనేకత్వంలో ఏకత్వం అనే భావనను సూచిస్తుంది.

 

సాంఖ్యులు అనగా సాంఖ్య దర్శనాన్ని అనుసరించేవారు. భారతీయ తత్వశాస్త్రంలో సాంఖ్య దర్శనం ఒక ముఖ్యమైన శాఖ. ఇది సృష్టిని, జీవిని వివరించడానికి రెండు ప్రధాన మూలతత్త్వాలను ప్రతిపాదిస్తుంది: పురుషుడు మరియు ప్రకృతి.

• పురుషుడు: పురుషుడు అంటే చైతన్యం, ఆత్మ లేదా శుద్ధ స్పృహ. ఇది నిత్యమైనది, మార్పులేనిది, నిర్వికారమైనది, మరియు అకర్త. పురుషుడు కేవలం చూసేవాడు (ద్రష్ట) తప్ప ఏ పనినీ చేయడు. ఇది బంధ రహితం, కానీ ప్రకృతితో కలవడం వల్ల బంధంలో ఉన్నట్లు భ్రమిస్తుంది.
• ప్రకృతి: ప్రకృతి అంటే జడ శక్తి లేదా సృష్టికి మూలకారణం. ఇది సత్త్వ, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాలతో కూడుకుని ఉంటుంది. ప్రకృతి చైతన్యం లేనిది, కానీ పురుషుని సన్నిధిలో కదలికను పొంది, సృష్టికి కారణమవుతుంది. ప్రకృతి నుండి మహత్తు (బుద్ధి), అహంకారం, మనస్సు, పంచ జ్ఞానేంద్రియాలు, పంచ కర్మేంద్రియాలు, పంచ తన్మాత్రలు, పంచ మహాభూతాలు వంటి 23 తత్త్వాలు ఉద్భవిస్తాయి.

సంబంధం: సాంఖ్యుల ప్రకారం, పురుషుడు మరియు ప్రకృతి రెండూ స్వతంత్రమైనవే. పురుషునికి ప్రకృతి గుణాల వల్ల కలిగే సుఖదుఃఖాలతో సంబంధం లేదు. అయితే, పురుషుడు ప్రకృతిని చూసినప్పుడు, ప్రకృతిలోని కార్యాలు పురుషునివిగా భావించబడతాయి. ఈ అవిద్య (జ్ఞానం లేకపోవడం) కారణంగానే జీవి సంసార చక్రంలో తిరుగుతుంది. పురుషుడు ప్రకృతి నుండి విడివడి, తన నిజ స్వభావాన్ని తెలుసుకోవడమే మోక్షం.

సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, సాంఖ్య దర్శనం ప్రకారం, పురుషుడు చైతన్య స్వరూపుడు, ప్రకృతి జడ శక్తి స్వరూపం. ఈ రెండింటి సంయోగం వల్లే సృష్టి జరుగుతుంది, మరియు ఈ రెండింటి వివేకం వల్లే మోక్షం లభిస్తుంది.

 

 

ఉ. మానితయజ్ఞరూప మని మంత్రమయం బని ధర్మ మంచు వి

 జ్ఞాన మటంచు శూన్య మని చాలినవారలు చాలినట్లు స్వ

జ్ఞానసృతిన్ వచింప శ్రుతిసంతతి విశ్వముఁ జెప్పి కాదు కా

 దీనెరి యం చవాఙ్మనసమే యని తేల్చిన తత్త్వమా! నతుల్ . 47

ప్రతి పదార్థం

మానిత + యజ్ఞ + రూపంబు + అని = గౌరవనీయమైన యజ్ఞ స్వరూపమని, మంత్రమయంబు + అని = మంత్రాల మయమైనదని, ధర్మంబు + అంచు = ధర్మమని, విజ్ఞానంబు + అటంచు = విజ్ఞానమని, శూన్యంబు + అని = శూన్యమని, చాలినవారలు = (ఆయా మార్గాలలో) పరిపూర్ణులైనవారు, చాలినట్లు = తమకు తోచినట్లు, స్వ + జ్ఞాన + సృతిన్ = తమ జ్ఞానానుభవం ప్రకారం, వచింప = చెప్పగా, శ్రుతి + సంతతి = వేద సముదాయం, విశ్వమున్ + చెప్పి = ఈ విశ్వమంతా నీవే అని చెప్పి, కాదు + కాదు + ఈ + నెరి + అంచు = ఇది కాదు, ఇది కాదు అని (ప్రతికూల పద్ధతిలో), అవాన్ + మానసంబు + ఏ = వాక్కులకు, మనస్సుకు అందనట్టిదే, అని = అని, తేల్చిన = స్పష్టం చేసిన, తత్త్వమా = తత్త్వమా!, నతుల్ = నమస్కారాలు.

తాత్పర్యం

ఓ తత్త్వమా! నిన్ను గౌరవనీయమైన యజ్ఞ స్వరూపంగా, మంత్రాల మయంగా, ధర్మంగా, విజ్ఞానంగా, శూన్యంగా - ఇలా తమకు తోచిన రీతిలో వివిధ మార్గాలలో పరిపూర్ణులైనవారు తమ జ్ఞానానుభవం ప్రకారం వర్ణించారు. కానీ వేదాల సముదాయం మాత్రం, ఈ విశ్వమంతా నువ్వే అని చెప్పినప్పటికీ, చివరికి 'ఇది కాదు, ఇది కాదు' అని నేతి, నేతి అనే ప్రతికూల పద్ధతిలో వివరిస్తూ, నీవు వాక్కులకు, మనస్సుకు అందనివాడివి అని స్పష్టం చేసింది. అటువంటి అనంతమైన తత్త్వ స్వరూపుడవైన నీకు మా నమస్కారాలు.

విశేషములు

ఈ పద్యం బ్రహ్మతత్త్వం యొక్క అనిర్వచనీయతను మరియు అవాఙ్మనస గోచరత్వాన్ని వివరిస్తుంది. వివిధ మతాలు, దర్శనాలు, జ్ఞాన మార్గాలు పరమాత్మను తమ తమ పరిధిలో వర్ణించడానికి ప్రయత్నించినా, వేదాలు ముఖ్యంగా ఉపనిషత్తులు 'నేతి నేతి' (ఇది కాదు, ఇది కాదు) అనే పద్ధతిలో భగవంతుని నిరాకార, నిర్గుణ తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తాయి. అంటే, ఏ వస్తువు ద్వారా గానీ, ఏ భావన ద్వారా గానీ బ్రహ్మాన్ని పూర్తిగా వర్ణించడం సాధ్యం కాదని, అది వాక్కులకు, మనస్సుకు అతీతమైనదని దీని అర్థం. అయినప్పటికీ, భగవంతుడు అద్భుతమైన శక్తి స్వరూపంగా, యజ్ఞరూపంగా, ధర్మరూపంగా ప్రకాశిస్తాడు.

 

క. కొందఱు గుణవద్ద్ర వ్యం

బందురు మఱికొంద ఱగుణ మందు రెవ రిఁకే

చందమునఁ గొన్న నందున

కుం దగు నాధారమవని కొలుతుము నిన్నున్. 48

ప్రతి పదార్థం

కొందరు = కొంతమంది (విద్వాంసులు), గుణవత్ + ద్రవ్యంబు = గుణాలతో కూడుకున్న వస్తువు అని, అందురు = అంటారు, మఱి + కొందరు = ఇంకొంతమంది, అగుణంబు = గుణాలు లేనిదని, అందురు = అంటారు, ఎవరు = ఎవరు, ఏ + చందమునన్ = ఏ విధంగా, కొన్నన్ = (నిన్ను) భావించినా (లేదా గ్రహించినా), అందునకు = ఆ భావనలన్నింటికీ, తగు = తగిన, ఆధారమవు+అని = ఆధారమైనవాడివి అని, నిన్నున్ = నిన్ను.కొలుతుము = పూజిస్తాము,

తాత్పర్యం

ఓ స్వామి! కొందరు విద్వాంసులు నిన్ను గుణాలతో కూడుకున్నవాడిగా వర్ణిస్తే, మరికొందరు గుణాలు లేనివాడిగా చెబుతారు. ఎవరెలా భావించినా, ఆయా భావనలన్నింటికీ తగిన ఆధారంగా నిన్ను మేము పూజిస్తాము. నువ్వు సకల గుణాతీతుడవు, అదే సమయంలో సకల గుణాలకూ అధిష్ఠానదేవతవు.

విశేషములు

ఈ పద్యం బ్రహ్మం యొక్క సగుణ, నిర్గుణ స్వరూపాలను వివరిస్తుంది. భగవంతుడు ఒకేసారి గుణాలతో కూడుకున్నవాడిగా (సగుణ బ్రహ్మం) మరియు గుణాలకు అతీతుడిగా (నిర్గుణ బ్రహ్మం) ఉంటాడు. భక్తుల ధ్యానానికి, ఉపాసనకి గుణాలతో కూడిన రూపాలు అవసరం (సగుణోపాసన), అయితే జ్ఞాన మార్గంలో బ్రహ్మం నిర్గుణమైనది, నిరాకారమైనది. ఏ విధంగా భావించినా, అన్ని భావనలకు ఆధారం ఆ పరాత్పరుడే అని ఈ పద్యం స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది అద్వైత వేదాంతంలో చెప్పబడిన బ్రహ్మము యొక్క ద్వంద్వ రహిత స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.

 

గీ. కనులు వీనులు లేకుండఁ గాంచు వినును

గాలుసేతులు లేకుండఁగాఁ జనుఁ గొను

నని శ్రుతులు సెప్పు నెవ్వని నగ్ర్యు మహితు

 నట్టి పురుషోత్త మునకు మా యానతు లివె. 49

ప్రతి పదార్థం

కనులు = కళ్ళు, వీనులు = చెవులు, లేకుండన్ = లేకుండానే, కాంచు = చూస్తాడు, వినును = వింటాడు, కాళ్లు + చేతులు = కాళ్ళు, చేతులు, లేకుండన్ + కాన్ = లేకుండానే, చనున్ = నడుస్తాడు, కొనున్ = స్వీకరిస్తాడు, అని = అని, శ్రుతులు = వేదాలు, ఎవ్వనిన్ = ఏ పురుషుడిని, అగ్య్రు = శ్రేష్ఠుడైనవాడినిగా, మహితున్ = మహిమ గలవాడినిగా (లేదా గొప్పవాడినిగా), చెప్పున్ = చెబుతాయో, అట్టి = అటువంటి, పురుషోత్తమునకు = పురుషోత్తముడికి, మా = మా యొక్క, ఆనతులు + ఇవె = నమస్కారాలు ఇవిగో.

తాత్పర్యం

ఎవరు కళ్ళు, చెవులు లేకపోయినా చూస్తాడో, వింటాడో; కాళ్ళు, చేతులు లేకపోయినా నడుస్తాడో, స్వీకరిస్తాడో – అని వేదాలు ఎవరిని శ్రేష్ఠుడిగా, గొప్ప మహిమలు కలవాడిగా చెబుతాయో, అటువంటి పురుషోత్తముడైన నీకు మా నమస్కారాలు.

విశేషములు

ఈ పద్యం శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్తులోని 3వ అధ్యాయం, 19వ శ్లోకం యొక్క అర్థాన్ని సంగ్రహంగా వివరిస్తుంది: "అపాణిపాందో జవనో గ్రహీతా పశ్యత్యచక్షుః స శృణోత్యకర్ణః స వేత్తి వేద్యం న చ తస్యాస్తి వేత్తా తమాహురగ్ర్యం పురుషం పురాణం." దీని అర్థం: "చేతులు, కాళ్లు లేనివాడై కూడా వేగంగా కదులుతాడు, గ్రహిస్తాడు. కళ్ళు లేనివాడై కూడా చూస్తాడు. చెవులు లేనివాడై కూడా వింటాడు. తెలియదగినదంతా అతడు ఎరుగును. అతనికి తెలియనిది ఏదీ లేదు. అతడిని ఆదిపురుషుడు, సనాతనుడు, శ్రేష్ఠుడు అని అంటారు." ఈ శ్లోకం పరమాత్మ యొక్క నిరాకార, నిరంజన, సర్వశక్తిమంతమైన స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. అనగా, ఇంద్రియాలు లేకపోయినా సమస్త కర్మలను చేసే శక్తి, సమస్త జ్ఞానాన్ని పొందే శక్తి ఆయనకు ఉన్నాయని తెలియజేస్తుంది. ఇది భగవంతుని అచింత్య శక్తులకు నిదర్శనం.

 

 

గీ. జీవు లననై నవారి సంజీవనమవు

జ్యోతులకు మూలమౌ నొక్క జ్యోతి వనుచు

 నే నిను వినాగ లే దన్య మెందు ననియె

శ్రుతిశిరము లట్టి నీకు సంస్తుతులు నతులు. 50

ప్రతి పదార్థం

జీవులు + అనన్ + ఐనవారి = జీవులు అని పిలవబడేవారికి (ప్రాణులకు), సంజీవనము + అవు = ప్రాణాధారమైనవాడివి, జ్యోతులకు = తేజస్సులన్నింటికీ, మూలము + ఔ = ఆధారమైన, ఒక్క = ఒకే ఒక, జ్యోతివి + అనుచు = జ్యోతివని, ఏ = (నేను), నిను = నిన్ను, వినాగ = కాకుండా, లేదు + అన్యం = వేరేది లేదు, ఎందున్ + అనియె = ఎక్కడ కూడా (లేదని), శ్రుతి + శిరములు = ఉపనిషత్తులు (వేదాల శిరోభాగాలు), అట్టి = అటువంటి, నీకు = నీకు, సంస్తుతులు = ప్రశంసలు, నతులు = నమస్కారాలు.

తాత్పర్యం

ఓ స్వామి! జీవులందరికీ ప్రాణాధారం నువ్వేనని, అన్ని కాంతులకు, తేజస్సులకు మూలమైన ఒకే ఒక జ్యోతివి నువ్వేనని, నిన్ను కాకుండా వేరేది ఎక్కడా లేదని ఉపనిషత్తులు (వేదాల శిరోభాగాలు) స్పష్టం చేస్తాయి. అటువంటి సకల జీవనానికి, తేజస్సులన్నింటికీ ఆధారమైన నీకు మా ప్రశంసలు, నమస్కారాలు.

విశేషములు

ఈ పద్యం ఉపనిషత్తుల సారాన్ని, అనగా బ్రహ్మమే ఏకైక సత్యం మరియు సకల సృష్టికి మూలం అని తెలియజేస్తుంది. జీవుల ఉనికికి, జ్యోతుల ప్రకాశానికి, సమస్త విశ్వానికి ఆ పరాత్పరుడే ఏకైక ఆధారం అని స్పష్టం చేస్తుంది. 'ఏకం సత్ విప్రా బహుధా వదంతి' (సత్యం ఒక్కటే, జ్ఞానులు దానిని అనేక విధాలుగా చెబుతారు) అనే వేద వాక్యం యొక్క భావం ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది. భగవంతుని సర్వాంతర్యామిత్వం మరియు నిర్వికల్పత్వం ఈ పద్యంలో ప్రధానంగా కీర్తించబడ్డాయి.

 

ఉ. పచ్చనిపట్టుచీర కటి భాసిల బంగరువంటి యంగమం

దచ్చనిబూదె పూసి తఱచై న రవీందురుచు ల్వొ సంగఁగా

నిచ్చఁ దనుం దలంచిన నిరీహుల సంసరణామయమ్ములన్

 బుచ్చెడు వెజ్జు దత్త మునిపుంగవరూపు భజింతు మెప్పుడున్. 51

ప్రతి పదార్థం

పచ్చని = పచ్చని, పట్టు + చీర = పట్టు వస్త్రం, కటిన్ = నడుమునందు, భాసిల = ప్రకాశించగా, బంగరు + వంటి = బంగారం వంటి, అంగంబునందు = శరీరమునందు, అచ్చని = తెల్లని (లేదా స్వచ్ఛమైన), బూదె = భస్మం, పూసి = పూసుకుని, తఱచు + ఐన = దట్టమైన, రవి + ఇందు + రుచుల్ = సూర్య చంద్రుల కాంతులు, పొసంగన్ + కాన్ = ఒప్పారగా, ఇచ్చన్ = ఇష్టంతో, తనున్ = తనను, తలంచిన = ధ్యానించిన, నిరీహుల = కోరికలు లేనివారి (విరక్తుల), సంసరణ + ఆమయమ్ములన్ = సంసార వ్యాధులను, పుచ్చెడు = పోగొట్టే, వెజ్జు = వైద్యుడైన, దత్త + ముని + పుంగవ + రూపున్ = దత్తాత్రేయుడి యొక్క ఉత్తమ ముని స్వరూపాన్ని, ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ. భజింతుము = ధ్యానిస్తాము,

తాత్పర్యం

పచ్చని పట్టు వస్త్రం నడుమున ప్రకాశించగా, బంగారు కాంతితో మెరిసే శరీరమంతటా స్వచ్ఛమైన భస్మాన్ని పూసుకుని, దట్టమైన సూర్య చంద్రుల కాంతులు ఒప్పారగా, తమను మనసారా ధ్యానించిన కోరికలు లేని భక్తుల సంసార వ్యాధులను నయం చేసే వైద్యుడైన దత్తాత్రేయుడి యొక్క ఉత్తమ ముని స్వరూపాన్ని మేము ఎల్లప్పుడూ ధ్యానిస్తాము.

విశేషములు

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని దివ్య స్వరూపాన్ని మరియు ఆయన అనుగ్రహాన్ని వర్ణిస్తుంది. పచ్చని పట్టు వస్త్రం (విష్ణు తత్త్వం), భస్మం (శివ తత్త్వం), బంగారు కాంతి (బ్రహ్మ తత్త్వం) - ఈ వర్ణన దత్తాత్రేయుడు త్రిమూర్తి స్వరూపుడు అనే విషయాన్ని పునరుద్ఘాటిస్తుంది. సంసారం ఒక వ్యాధి అని, ఆ వ్యాధిని నయం చేసే వెజ్జు (వైద్యుడు) దత్తాత్రేయుడే అని చెప్పడం ద్వారా, భగవంతుని కారుణ్యాన్ని మరియు భక్తులకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించే శక్తిని తెలియజేస్తుంది. కోరికలు లేని నిరీహులు (విరక్తులు) ధ్యానించడం వలన సంసార బంధాలు తొలగిపోతాయని స్పష్టం చేయబడింది.

గీ. తాను చేష్టింపఁ జేష్టింత్రు ధాత లెల్ల

వెలుఁగుతనతో వెలుఁగుఁ జిత్తవృత్తులెల్ల

 విశ్వవిశ్వజ్ఞు లలవిభువిథ మెఱుంగ

రఖిలమును దా నెఱుంగు నంచను నిను శ్రుతి. 52

ప్రతి పదార్థము: తాను = తాను, చేష్టింపన్ = కదులగా, ధాతలు+ఎల్లా = సకల సృష్టికర్తలు చేష్టింత్రు = కదులుతారు., వెలుఁగు+తనతో = తన కాంతితో, వెలుఁగున్ = ప్రకాశించును, చిత్తవృత్తులు+ఎల్లా = మనసులోని ఆలోచనలన్నీ, విశ్వవిశ్వజ్ఞులు = సకల జ్ఞానవంతులు, అలవిభు+విథము = ఆ ప్రభువు యొక్క విధానమును, ఎఱుంగరు = తెలియలేరు, అఖిలమును = సమస్తమును, తాన్ = తాను, ఎఱుంగును = తెలుసుకుంటాడు, అంచు = అని , నిను = నిన్ను, శ్రుతి = వేదము. అను =  చెప్పును

తాత్పర్యము: నీవు కదలితేనే సకల సృష్టికర్తలు కదులుతారు. నీ కాంతితోనే మనసులోని ఆలోచనలన్నీ ప్రకాశిస్తాయి. సకల జ్ఞానవంతులు కూడా ఆ ప్రభువైన నిన్ను, నీ విధానాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోలేరు. సమస్తమును తానే తెలుసుకుంటాడని వేదాలు నిన్ను గూర్చి చెబుతున్నాయి.

విశేషములు: ఈ పద్యం దత్తదేవుని సర్వశక్తిమత్తతను, సర్వజ్ఞత్వాన్ని విశదీకరిస్తుంది. బ్రహ్మాదులు సైతం ఆయన సంకల్పం మేరకే సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలను నిర్వహిస్తారని, ఆయన తేజస్సుతోనే సకల జీవుల చిత్తవృత్తులు ప్రకాశిస్తాయని, ఆయనను పూర్తిగా తెలుసుకోగలవారు ఎవరూ లేరని, సకలమును తానే ఎరుగునని శ్రుతులు నిన్ను గూర్చి వర్ణిస్తాయని ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

 

గీ. ఏవిరాగు లనుదినంబు నెంతు రెదల

నమల మలనీపురాణమౌ నస మసమము

పాచి దుస్త్యజ మంధకూపంబు గృహము

 నట్టివా రందుదు రపావృతామృతు నిను. 53

ప్రతి పదార్థము: ఏ = ఏ, విరాగులు = విషయ సుఖాలపై ఆసక్తి లేనివారు, అనుదినంబు+న్ = ప్రతిరోజు, ఎదల+న్ = హృదయాలలో, అమలము = పవిత్రమైన అమలనీపురాణము+ఔ = మలినములు లేని పురాతనమైన, అసమసమము = సాటిలేని ఎంతురు = స్మరిస్తారో, అట్టివారు = అటువంటివారు పాచి = అశుభ్రమైన, దుస్త్యజము = విడువశక్యం కాని, అంధకూపంబు = చీకటి బావి వంటి, గృహము = సంసారములో  , అపావృత+అమృతు+న్ = కప్పి ఉంచబడని అమృత స్వరూపుడైన, నిను = నిన్ను. అందుదురు = పొందుదురు

తాత్పర్యము: ఏ విరాగులైతే తమ హృదయాలలో ప్రతిరోజు నిన్ను, అమలమైన, పురాతనమైన, సాటిలేని నిన్ను స్మరిస్తారో, మరియు పాచిపట్టి, విడువలేని, అంధకూపం లాంటి ఈ సంసారాన్ని త్యజిస్తారో, అటువంటివారే తెరలు లేని అమృత స్వరూపుడైన నిన్ను పొందగలుగుతారు.

విశేషములు: ఈ పద్యం మోక్షానికి విరక్తి మరియు నిరంతర ధ్యానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. సంసారం ఒక చీకటి బావి వంటిదని, దాని నుండి బయటపడాలంటే వైరాగ్యం, మరియు నిస్వార్థ భక్తి అవశ్యకమని సూచిస్తుంది. కేవలం ఈ గుణాలున్నవారే దత్తదేవుని దర్శనం పొంది, అమరత్వాన్ని సాధించగలరని వివరిస్తుంది.

 

ఉ. ధ్యాన మొ నర్తు రెవ్వ రెడఁద న్నిను నొక్కటి నేసి రూఢి న

 ర్చానిరతాత్ములై యెవరు సద్గుణు వీడి గొనాలు గొల్తు రా

మౌనులు జ్ఞానివిత్తము సమం బఖిలప్రలయాస్పదంబు నౌ

 నీనెలవంది రారు మఱి నీరససంస్కృతి బంభ్రమింపఁగన్  54

ప్రతి పదార్థము: ఎవ్వరు = ఎవరు, ఎడఁదన్ = హృదయంలో, నిను = నిన్ను, ఒక్కటి = ఒకటిగా, నేసి = చేసి, రూఢిన్ = స్థిరంగా, ధ్యానము+ఒనర్తురు = ధ్యానం చేస్తారో,  అర్చా+నిరత+ఆత్ములై = పూజల యందు నిరంతర ఆసక్తి గలవారై, ఎవరు = ఎవరు, సద్గుణు+న్+వీడి = మంచి గుణములు గల నిన్ను విడవకుండా, గొనాలు = నీ సౌశీల్యాది గుణములను, కొల్తురు+ఆ = కొలుస్తారో, ఆ = ఆ, మౌనులు = ఋషులు, జ్ఞాని+విత్తము = జ్ఞానుల సంపద వంటిది, సమంబు = సమానమైనది, అఖిల+ప్రలయ+ఆస్పదంబు+న్+ఔ = సమస్త ప్రళయములకు ఆధారమైనది, నీ = నీ, నెలవు+అంది = స్థానమును పొంది, మఱి = ఇంక, నీరస = సారము లేని, సంస్కృతిన్ = సంసారంలో, బంభ్రమింపఁగన్ = తిరుగుటకు, రారు = రారు,

తాత్పర్యము: ఎవరైతే హృదయంలో నిన్ను ఒకటిగా చేసి స్థిరంగా ధ్యానం చేస్తారో, నిరంతరం పూజలు చేస్తూ ఉంటారో, మరియు మంచి గుణములు గల నిన్ను విడవకుండా  నీ సౌశీల్యాది గుణములను కొలుస్తారో,, అటువంటి జ్ఞానులు ( ఋషులు) జ్ఞానుల సంపద వంటి, సమస్త ప్రళయాలకు ఆధారమైన నీ స్థానాన్ని పొంది, ఇక సారము లేని ఈ సంసార చక్రంలో తిరిగి తిరగడానికి రారు.

విశేషములు: ఈ పద్యం నిజమైన జ్ఞానం, ధ్యానం, మరియు నిష్ఠ గల భక్తి యొక్క ఫలాలను వివరిస్తుంది. అద్వితీయమైన దత్తదేవుని ధ్యానించి, సద్గుణ సంపన్నులై, ఇతరులను పూజించని వారికే మోక్షం సిద్ధించి, వారు సంసార బంధనాల నుండి విముక్తులై దత్తదేవుని నివాసాన్ని పొంది, ఇక తిరిగి జనన మరణ చక్రంలో చిక్కుకోరని చెబుతుంది.

 

 గీ. యోగు లయి వాయుమానసవేగ మాఁగి

యమల మేకంబు చై తన్య మనుభవించు

 నట్టివా రెల్ల శమలంబు నపుడు విడిచి

 బ్రహ్మభూతులై యుందు రెప్పటికిఁ జెడక. 55

.

ప్రతి పదార్థము: యోగులు+అయి = యోగులై, వాయు = ప్రాణ వాయువు యొక్క, మానస = మనస్సు యొక్క, వేగము = వేగాన్ని, ఆఁగి = నిలిపి, అమలము = పవిత్రమైన, ఏకంబు = ఒక్కటైన, చైతన్యము = చైతన్యాన్ని, అనుభవించు = అనుభవించే, అట్టివారు = అటువంటివారు, ఎల్ల = అందరూ, శమలంబు+న్ = మలినాన్ని, అపుడు = అప్పుడే, విడిచి = విడిచిపెట్టి, ఎప్పటికిన్ = ఎప్పటికీ, చెడక = నశించకుండా బ్రహ్మభూతులు+ఐ = బ్రహ్మంతో ఏకమై, ఉందురు = ఉంటారు,.

తాత్పర్యము: ప్రాణజయము, మనోజయము చేసిన యోగులు, నిష్కల్మషులై నిర్వికల్ప సమాధి స్థితిలో చైతన్య రసమాత్రమును అనుభవిస్తారో, అటువంటివారు సమస్త మలినాలను విడిచిపెట్టి, బ్రహ్మంతో ఐక్యమై, ఎప్పటికీ నశించకుండా బ్రహ్మభూతులై ఉంటారు.

విశేషములు: ఈ పద్యం యోగ మార్గం యొక్క అత్యున్నత స్థితిని వర్ణిస్తుంది. ప్రాణాయామం మరియు మనోనిగ్రహం ద్వారా యోగులు పరమ పవిత్రమైన, అద్వితీయమైన చైతన్యాన్ని అనుభవించి, సమస్త పాపాలను వదిలి, బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొంది, శాశ్వతంగా బ్రహ్మరూపంలో ఉంటారని వివరిస్తుంది.

 

 

ఉ. రాజస మాకృతిం గొని చ రం బచరంబు సృజింప విష్ణునా

భీజలజంబున న్వెలసి విస్తృతజీవచయాశ్రయంబవై

భూజనభోజనాగజనిపూజలకై మునిసిద్ధ రాజిని

ర్వ్యాజనుతి ప్రకాశిత నిజాత్ముఁడవౌ నజుఁ గొల్తు మీ నినున్.56

ప్రతి పదార్థము: రాజసము = రజోగుణమును, ఆకృతిన్ = రూపముగా, కొని = పొంది, చరంబు+అచరంబు = చరాచరమును,  సృష్టిని, సృజింప = సృష్టించుటకు, విష్ణునాభి+జలజంబునన్ = విష్ణువు యొక్క నాభిపద్మమునందు, వెలసి = వెలసి, విస్తృత = విస్తారమైన, జీవచయ+ఆశ్రయంబు+ఐ = జీవరాశికి ఆశ్రయమై, భూజన = భూమిపై ఉన్న ప్రజలకు, భోజనాగజని = భోగములకై, , పూజలకై = పూజల కొరకు, ముని = మునులు, సిద్ధ = సిద్ధులు, రాజిని = సమూహములచే, నిర్వ్యాజ = నిష్కపటమైన, నుతి = స్తుతిచే, ప్రకాశిత = ప్రకాశింపజేయబడిన, నిజ+ఆత్ముడవు+ఔ = నిజమైన ఆత్మ స్వరూపుడైన, అజున్ = పుట్టుక లేనివానిని, నినున్ = నిన్ను.కొల్తుము+ఈ = పూజిస్తాము,

తాత్పర్యము: ఓ దత్తదేవా! రజోగుణాన్ని స్వీకరించి, చరాచర జగత్తును సృష్టించడానికి విష్ణువు యొక్క నాభి కమలం నుండి పుట్టినవాడా! విస్తారమైన జీవరాశికి ఆధారమైనవాడా! భూమిపై ఉన్న ప్రజల భోగాల కొరకు, మరియు పూజల కొరకు మునులు, సిద్ధులు మొదలైన వారిచే నిష్కపటమైన స్తుతులతో ప్రకాశింపజేయబడిన నిజమైన ఆత్మ స్వరూపుడవైన పుట్టుక లేని( బ్రహ్మ స్వరూపుడవైన) నిన్ను మేము పూజిస్తాము.

విశేషములు: ఈ పద్యం దత్తదేవుని బ్రహ్మ స్వరూపంగా వర్ణిస్తుంది. సృష్టి కార్యంలో రజోగుణంతో కూడిన బ్రహ్మదేవునిగా, విష్ణు నాభి నుండి ఉద్భవించినవాడిగా, సమస్త జీవరాశికి ఆధారమైనవాడిగా, మునులచే నిరంతరం స్తుతించబడే పుట్టుక లేని పరమాత్మగా దత్తదేవుని స్తుతిస్తుంది. ఇది దత్తదేవుని త్రిమూర్తి స్వరూపంలో ఒక అంశమైన బ్రహ్మ స్వరూపాన్ని విశదీకరిస్తుంది

 

 చ. వినినఁ దలంచినం గొనిన విభ్రమ మెవ్వనినామ మూడ్చు నె

 వ్వనిప్రభ కెల్ల లే దెవనిభక్తులు చిత్తమలంబు వో భవం

 బునఁ బడకుందురో భువనపూజ్యు సురేశుఁ బరేశు నిమ్మహే

 శుని విడఁబోము దుర్జనవిశోధను విష్ణు భవార్తిశాంతికిన్. 57

ప్రతి పదార్థము: ఎవ్వని = ఎవరి, నామము = పేరు వినినన్ = విన్నప్పుడు, తలంచినన్ = తలచినప్పుడు, కొనిన = గ్రహించినప్పుడు, విభ్రమము = భ్రమను, , ఊడ్చున్+ఎ = తొలగిస్తుందో, ఎవ్వని = ఎవరి, ప్రభకు = కాంతికి, ఎల్ల = సరిపోలినది, లేదు = లేదో,  ఎవని = ఎవరి, భక్తులు = భక్తులు, చిత్తమలంబు = మనస్సులోని మలినాలు, పో = పోగా, భవంబునన్ = సంసారంలో, పడకుందురో = పడకుండా ఉంటారో,( అటువంటి) భువనపూజ్యున్ = లోకంచే పూజింపదగినవాడిని, సురేశున్ = దేవతలకు ప్రభువైనవానిని, పరేశున్ = పరమేశ్వరుని, ఈ = ఈ, మహేశుని = గొప్ప ఈశ్వరుని, దుర్జన = దుష్టులను, విశోధనున్ = సంహరించువానిని, విష్ణున్ = విష్ణువును, భవ = సంసార, ఆర్తి = దుఃఖము, శాంతికిన్ = శాంతి కొరకు. విడఁబోము = విడిచిపెట్టము,

తాత్పర్యము: ఎవరి నామాన్ని విన్నా, తలచినా, గ్రహించినా భ్రమలు తొలగిపోతాయో, ఎవరి తేజస్సుకు సాటి మరొకటి లేదో, ఎవరి భక్తులు మనస్సులోని మలినాలు తొలగిపోగా సంసార బంధనాలలో చిక్కుకోకుండా ఉంటారో, అటువంటి లోకపూజ్యుడైన, దేవతలకు ప్రభువైన, పరమేశ్వరుడైన, గొప్ప ఈశ్వరుడైన, దుష్టులను సంహరించువాడైన, విష్ణు స్వరూపుడైన నిన్ను మేము సంసార దుఃఖాల శాంతి కొరకు ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టము.

విశేషములు: ఈ పద్యం దత్తదేవుని విష్ణు స్వరూపంగా వర్ణిస్తుంది. ఆయన నామస్మరణతో భ్రమలు తొలగిపోతాయని, ఆయన తేజస్సు అద్వితీయమని, ఆయన భక్తులు సంసార బంధనాల నుండి విముక్తులై మోక్షాన్ని పొందుతారని వివరిస్తుంది. దుష్టులను శిక్షించి, భక్తులకు శాంతిని ప్రసాదించే ఆయన గుణాలను ప్రశంసిస్తూ, సంసార దుఃఖ నివారణకు ఆయనే శరణని ఋషులు ప్రార్థిస్తున్నారు. ఇది దత్తదేవుని త్రిమూర్తి స్వరూపంలో ఒక అంశమైన విష్ణు స్వరూపాన్ని విశదీకరిస్తుంది.

 

చ. మహిసురబాలుఁ డర్థి నుపమన్యువు కోరినపాలకిచ్చె నే

మహితుఁడు పాల వెల్లియె సమాధిఁ దనుం గొను శ్వేతుఁ జంపుమృ

త్యుహతకుఁ జంపి భక్తు దయనూర్జితుఁ జేసె ద్రుతప్రసన్ను దు

 స్సహమహు సంత కాంతకు భృశం బెద దాల్తు మనీశునీశునిన్ 58

ఏ = ఏ, మహితుఁడు = గొప్పవాడు  , మహిసుర+బాలుఁడు = బ్రాహ్మణ బాలుడైన, అర్థిన్ = కోరికతో, ఉపమన్యువు = ఉపమన్యువు, కోరిన = కోరిన, పాలకు = పాలకు, పాలవెల్లి+ఎ = పాలసముద్రమునే, ఇచ్చెన్ = ఇచ్చాడో, సమాధిన్ = సమాధిలో, తనున్ = తనను, కొను = ధ్యానించే, శ్వేతున్ = శ్వేతుని, చంపు = సంహరించడానికి వచ్చిన, మృత్యు+హతకున్ = మృత్యువును, చంపి = సంహరించి, భక్తున్ = భక్తుని, దయన్ = దయతో, ఊర్జితున్ = బలవంతుడిని, చేసెన్ = చేసాడో, ద్రుత+ప్రసన్నున్ =ఎవడు  వెంటనే ప్రసన్నుడవుతాడో, దుస్సహ+మహున్ = భరించరాని తేజస్సు గలవాడిని, అంతక+అంతకున్ = యముడికి కూడా యముడైనవానిని, అనీశుని = తనకు పై యజమాని లేనివానిని, ఈశునిన్ = ఈశ్వరుడిని.భృశంబు+ఎదన్ = మిక్కిలిగా హృదయంలో, తాల్తుము = ధరిస్తాము,

తాత్పర్యము: ఏ గొప్పవాడు బ్రాహ్మణ బాలుడైన ఉపమన్యువు కోరగా పాలసముద్రాన్నే అనుగ్రహించాడో, సమాధిలో తనను ధ్యానించే శ్వేతుడనే భక్తుడిని సంహరించడానికి వచ్చిన మృత్యువును సంహరించి, భక్తుడిని దయతో బలవంతుడిని చేశాడో, వెంటనే ప్రసన్నుడయ్యేవాడో, భరించరాని తేజస్సు గలవాడో, యముడికి కూడా యముడైనవాడో, అటువంటి తనకు పై యజమాని లేనివానిని, ఈశ్వరుడైన నిన్ను మేము మిక్కిలిగా హృదయంలో ధరిస్తాము.

విశేషములు: ఈ పద్యం దత్తదేవుని శివ స్వరూపంగా వర్ణిస్తుంది. ఉపమన్యువు, శ్వేతుని కథల ప్రస్తావన ద్వారా శివుని కరుణ, భక్త వత్సలత్వం, మృత్యుంజయుడు అనే గుణాలను దత్తదేవునికి ఆపాదించడం జరిగింది. ఉపమన్యువుకు పాలసముద్రాన్ని అనుగ్రహించడం, శ్వేతుని మృత్యువు నుండి కాపాడటం వంటి ఉదాహరణలు ఆయన భక్తుల పట్ల ఎంత కరుణామయుడో, వారి రక్షణకు ఎంతటి శక్తిమంతుడో తెలియజేస్తాయి. త్రినేత్రుడిగా, త్రిశూలధారియైన మహేశ్వరునిగా కూడా ఆ మునులకు ప్రత్యక్షమయ్యారన్న ముందున్న వివరణకు ఈ పద్యం నిదర్శనం. యముడికి కూడా యముడైనవానిగా వర్ణించడం ద్వారా ఆయన సర్వోన్నత శక్తిని, కాలాతీతత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈశ్వర స్వరూపుడైన దత్తదేవుని తమ హృదయాలలో నిలుపుకుంటామని మునులు ఈ పద్యంలో స్తుతిస్తున్నారు.

---

ఉపమన్యువు కథ

పూర్వం వ్యాఘ్రపాదుడు అనే మహర్షి ఉండేవాడు. ఆయనకు ఉపమన్యువు అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. ఉపమన్యువు బాల్యంలో తన మేనమామ ఇంటికి వెళ్ళినప్పుడు, అక్కడ పాలు తాగిన రుచికి అలవాటు పడ్డాడు. తన ఇంటికి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, తల్లి ఇచ్చిన పాలు రుచించక, తల్లిని నిలదీశాడు. పేదరికం కారణంగా ఆవులు లేవని, అందుకే పాల రుచి తెలియదని తల్లి చెప్పింది. దీనితో ఉపమన్యువు పరమశివుడిని ప్రార్థించి, పాల సముద్రం వంటి సంపదను పొందాలనుకున్నాడు.

దీంతో ఉపమన్యువు శివుడిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ఘోర తపస్సు చేశాడు. ఆయన తపస్సుకి మెచ్చిన శివుడు ప్రత్యక్షమై, ముందుగా అతన్ని పరీక్షిస్తాడు. ఐతే ఉపమన్యువు శివుడిపై తన అచంచలమైన భక్తిని నిరూపించుకున్నాడు. అప్పుడు శివుడు ఉపమన్యువుకు దర్శనమిచ్చి, అష్టైశ్వర్యాలతో కూడిన పాల సముద్రాన్ని ప్రసాదించాడు. అప్పటి నుండి ఉపమన్యువు "క్షీరసాగరవాసి" గా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

---

శ్వేతుని కథ

శ్వేతుడు అనే ఒక మహా తపస్వి ఉన్నాడు. ఆయన శివుని భక్తితో నిరంతరం ధ్యానిస్తూ, తన జీవితాన్ని శివార్చనకు అంకితం చేశాడు. చాలా సంవత్సరాలు తపస్సు చేసిన తర్వాత, ఆయన ఆయుష్షు తీరిపోయింది. శ్వేతుని ప్రాణాలను తీయడానికి యముడు స్వయంగా తన దూతలతో వచ్చాడు.

శ్వేతుడు యముడిని చూసి భయపడకుండా, తన ప్రాణాలను అపహరించడానికి వచ్చిన మృత్యుదేవతను, యమదూతలను తన తపోబలంతో నిరోధించాడు. యముడు ఎంత ప్రయత్నించినా శ్వేతుని ప్రాణాలను తీయలేకపోయాడు. చివరకు, మృత్యువుపై తన భక్తునికి సహాయం చేయడానికి శివుడు స్వయంగా ప్రచండమైన రూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడు. శివుడు యముడిని సంహరించి, శ్వేతుడిని పునర్జీవితుడిని చేశాడు. భక్తుడైన శ్వేతుడిని మృత్యువు నుండి కాపాడటమే కాకుండా, అతనికి దీర్ఘాయువును, అఖండమైన జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించాడు. ఈ సంఘటన శివుడిని మృత్యుంజయుడుగా కీర్తించడానికి ఒక కారణంగా మారింది.

---

ఈ రెండు ఇతివృత్తాలు శివుని భక్తవత్సలత్వం, ఆయన కరుణ, మరియు ఆయన సర్వశక్తిమత్తతను స్పష్టంగా తెలియజేస్తాయి. ఈ కథలలో దత్తదేవుని శివ స్వరూపం యొక్క గుణాలను చూడవచ్చు.

 

ఉ. అందఱయన్ని యాకృతులు నక్కట యొక్కటఁ గాననౌట మా

డెందము లెందునుం దడఁబడెన్ మది కు క్తికి నందఁబోని నీ

విం దిటు లెట్లు తోచితివి? యియ్యది స్వప్న మె? జాగరంబె? లే

దిందు సుషుప్తి యెట్లయిననేము కృతార్థుల మీశ్వరేశ్వరా! 59

పద్యం 59

ప్రతిపదార్థం:

అక్కట = అయ్యో!, అందఱ+అన్ని = అందరి యొక్క అన్ని, ఆకృతులున్ = రూపాలు, ఒక్కటన్ = ఒకేచోట, కాననౌట = కనబడుటచే, మా = మా యొక్క, డెందముల్ = మనస్సులు, ఎందునున్ = ఎక్కడ కూడా, తడఁబడెన్ = తికమకపడ్డాయి, మదికిన్ = మనస్సుకు, ఉక్తికిన్ = మాటలకు, అందఁబోని = అందనట్టి, నీవు = నీవు, ఇందు = ఇక్కడ, ఇటుల్ = ఈ విధంగా, ఎట్లు = ఎలా, తోచితివి? = కనిపించావు?, ఇయ్యది = ఇది, స్వప్నమె? = కలా?, జాగరంబె? = మెలుకువా?, లేదు = లేదు, ఇందు = ఇక్కడ, సుషుప్తి = గాఢ నిద్ర, ఎట్లయినన్ = ఎలా ఉన్నా, ఏము = మేము, కృతార్థులము = ధన్యులము, ఈశ్వరేశ్వరా! = ఈశ్వరులకు అధిపతివైనవాడా!

తాత్పర్యం:

అయ్యో, దత్తాత్రేయా! అందరి రూపాలు ఒకేచోట మాకు కనిపిస్తుండగా మా మనస్సులు ఎంతో తికమకపడుతున్నాయి. మనసుకూ, మాటలకూ అందని నీవు ఇక్కడ ఈ విధంగా ఎలా కనిపించావు? ఇది కలా? మెలుకువా? లేక గాఢ నిద్రా? ఏమైనా కానీ, ఓ ఈశ్వరేశ్వరా! మేము కృతార్థులమయ్యాము.

విశేషములు:

• ఈ పద్యంలో మహర్షులు దత్తాత్రేయుని విశ్వరూపాన్ని చూసి ఆశ్చర్యం, సందిగ్ధత వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
• 'మనసుకు ఉక్తికి అందబోని' అనే ప్రయోగం దత్తాత్రేయుని తత్త్వం, నిర్గుణత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
• 'స్వప్నమె? జాగరంబె? ఇందు సుషుప్తి' అనే ప్రశ్నలు వారి అనుభూతి లోతును, అదృశ్యమైన దాని దర్శనం పట్ల వారి అయోమయాన్ని తెలియజేస్తాయి.
• 'కృతార్థులము' అనే మాట వారి భక్తి, ఆనందాన్ని వ్యక్తపరుస్తుంది.

 

సీ. నీదయ కై తిమి నిరతిశయ మ్మవు

పరమగతిం బొంది మరలఁబోము

త్వత్ప్రాప్తి ధన్యమూర్ధన్యుల మైన నీ

 యంతఃకరణ మింక నడఁగకుంటఁ

గలుగువికల్పము ల్వలికెద మోదేవ!

యవధరింపుము దివ్యమౌ మనమున

నెవఁడ విక్కడ కిట్టు లేల వచ్చితి విశ్వ

రూపం బ దెట్లు నీరూపునకును

జన్మకర్మము ల్విజ్ఞానసరణి తావు

నాత్మ యాకార మాధార మభవ! యెవియొ

 ముగురు మూర్తులమూలమౌ భూరితేజ

మని తలంచెద మేము ని న్నౌనొ కాదొ?60

పద్యం 60

ప్రతిపదార్థం:

నీ దయకు+ఐతిమి = నీ దయ కొరకు ఉన్నాము, నిరతిశయమ్ము+అవు = గొప్పదయిన, పరమగతిన్ = ఉత్తమ గతిని, పొంది = పొంది, మరలఁ బోము = తిరిగి రాము, త్వత్+ప్రాప్తిన్ = నిన్ను పొందటం వలన, ధన్య+మూర్ధన్యులము = ధన్యులలో శ్రేష్ఠులము, ఐనన్ = అయినప్పటికీ, ఈ అంతఃకరణము =ఈ మనస్సు, ఇంకన్ = ఇంకను, అడఁగకుంటన్ = అణగకుండా ఉండుటచే, కలుగు = కలుగుతున్న, వికల్పముల్ = సందేహాలను, వలికెదము = చెబుతాము, ఓ దేవ! = ఓ దేవా!, అవధరింపుము = ఆలకించుము, దివ్యమౌ = దివ్యమైన, మనమున = మనస్సుతో, ఎవఁడవు = ఎవరు నీవు, ఇక్కడకు = ఇక్కడికి, ఇట్టుల్ = ఈ విధంగా, ఏల = ఎందుకు, వచ్చితివి = వచ్చావు, విశ్వరూపంబ = విశ్వరూపము, అది = అది, ఎట్లు = ఎలా, నీ రూపునకును = నీ రూపానికి, జన్మ+కర్మముల్ = పుట్టుక కర్మలు, విజ్ఞాన సరణి = జ్ఞాన మార్గము, తావు = స్థానము, ఆత్మ = ఆత్మ, ఆకారము = రూపము, ఆధారము = ఆధారము, అభవ! = పుట్టుక లేనివాడా!, ఏవియొ = ఏవో, ముగురు = ముగ్గురు, మూర్తుల = మూర్తుల (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు) యొక్క, మూలమౌ = మూలమైన, భూరి తేజము = గొప్ప తేజస్సు, అని = అని, మేము = మేము, నిన్ = నిన్ను తలంచెదము = తలంచుచున్నాము, , ఔనొ కాదొ? = అవునో కాదో?

తాత్పర్యం:

ఓ దేవా! నీ దయ కోరి ఉన్నాము. నీవు నిరతిశయ స్వరూపుడవు. నిన్ను పొందటం వలన మేము ఉత్తమ గతిని పొంది తిరిగి రాము. నిన్ను పొంది ధన్యులలో శ్రేష్ఠులమయినప్పటికీ, ఈ అంతఃకరణము (మా మనస్సు) ఇంకా అణగకపోవడం వల్ల కలుగుతున్న సందేహాలను నీకు విన్నవించుకుంటున్నాము. దివ్యమైన మనస్సుతో వినుము: నీవు ఎవరు? ఇక్కడికి ఇలా ఎందుకు వచ్చావు? విశ్వరూపం ఎలా నీ రూపానికి సంబంధించింది? జన్మ, కర్మలు, జ్ఞాన మార్గము, స్థానము, ఆత్మ, ఆకారము, ఆధారము - ఇవి నీకు ఏవి? ఓ పుట్టుక లేనివాడా! నీవు ముగ్గురు మూర్తులకు (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు) మూలమైన గొప్ప తేజస్సు అని మేము తలంచుచున్నాము, ఇది అవునో కాదో (మాకు స్పష్టం చేయి)?

విశేషములు:

• ఈ పద్యంలో మహర్షులు దత్తాత్రేయుని పరతత్త్వ స్వభావం గురించి అనేక ప్రశ్నలను సంధిస్తున్నారు.
• 'నీదయ కైతిమి నిరతిశయ మ్మవు' అన్నది దత్తాత్రేయుని శరణాగతిని, ఆయన గొప్పదనాన్ని సూచిస్తుంది.
• 'త్వత్ప్రాప్తి ధన్యమూర్ధన్యుల మైన నీ అంతఃకరణ మింక నడఁగకుంటఁ గలుగు వికల్పముల్' అనే వాక్యం, నిన్ను పొందినప్పటికీ మా సందేహాలు తొలగలేదని తెలియజేస్తుంది.
• 'ఎవఁడ విక్కడ కిట్టు లేల వచ్చితి', 'విశ్వరూపం బ దెట్లు నీరూపునకును', 'జన్మకర్మము ల్విజ్ఞానసరణి తావు నాత్మ యాకార మాధార మభవ! యెవియొ' వంటి ప్రశ్నలు దత్తాత్రేయుని మూలం, ఉనికి, స్వభావం గురించి వారి జిజ్ఞాసను ప్రదర్శిస్తాయి.
• 'ముగురు మూర్తులమూలమౌ భూరితేజ మని తలంచెద మేము ని న్నౌనొ కాదొ?' అనే ప్రశ్న దత్తాత్రేయుని త్రిమూర్తి స్వరూపంగా భావిస్తున్నారనే విషయాన్ని తెలియజేస్తుంది.

 

 ఆ. నిన్నుఁ దెలిపి మమ్ము నిర్వృతులం జేయు

 మాత్మసాక్షి వని మహాత్మ! తలఁతు

మిన్ని మాట లేల? యెవ్వఁడవో నీదు

నోటిమాట వర మనుగ్రహింపు. 61

ప్రతిపదార్థం:

ఆ. నిన్ = నిన్ను, తెలిపి = తెలియజేసి, మమ్మున్ = మమ్ములను, నిర్వృతులన్ = ఆనందంగా, చేయుము = చేయుము, ఆత్మసాక్షి వని = ఆత్మకు సాక్షివని, మహాత్మ! = గొప్ప ఆత్మ గలవాడా!, తలఁతుము = తలచుచున్నాము, ఇన్ని మాట లేల? = ఇన్ని మాటలెందుకు?, ఎవ్వఁడవో = ఎవరు నీవో, నీదు = నీ యొక్క, నోటి మాటన్ = మాటతో, వర మనుగ్రహింపు = వరమును అనుగ్రహించుము.

తాత్పర్యం:

ఓ మహాత్మా! నిన్ను తెలియజేసి మమ్ములను ఆనందింపజేయుము. నీవు ఆత్మకు సాక్షివని మేము తలచుచున్నాము. ఇన్ని మాటలెందుకు? నీవు ఎవరో నీ నోటి మాటతో వరమును మాకు అనుగ్రహించుము.

విశేషములు:

• మహర్షులు తమ జిజ్ఞాసకు తాత్త్విక పరిష్కారాన్ని అభ్యర్థిస్తున్నారు.
• 'ఆత్మసాక్షివని మహాత్మ! తలఁతుము' అన్నది దత్తాత్రేయుని సర్వసాక్షిత్వాన్ని గుర్తించినట్లు తెలియజేస్తుంది.
• 'ఇన్ని మాట లేల? యెవ్వఁడవో నీదు నోటిమాట వర మనుగ్రహింపు' అన్నది దత్తాత్రేయుని నుండి ప్రత్యక్షంగా ఉపదేశం కోరుకుంటున్న విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది.

 

గీ. అని మును లభిష్టుతింపఁగా నలరి పలికె

 సజలజలదస్వనమున విశ్వప్రభుండు

 సమనిజాకృతిఁ బరికించి సంభృతార్థు

లైతి రనఘాత్ములార! సంయమనులార! 62

పద్యం 62

ప్రతిపదార్థం:

గీ. అని = అని, మునులు = మునులు, అభిష్టుతింపఁగాన్ = స్తుతించగా, అలరి = సంతోషించి, , సజల = జలముతో కూడిన, జలద = మేఘము యొక్క, స్వనమునన్ = ధ్వనితో, విశ్వప్రభుండు = విశ్వానికి అధిపతి, పలికెన్ = పలికాడు సమ = సమానమైన, నిజ + ఆకృతిన్ = తన రూపాన్ని, పరికించి = చూసి, సంభృత + అర్థులు = కోరికలు నెరవేరినవారు, ఐతిరి = అయ్యారు, అనఘాత్ములార! = పాపము లేని ఆత్మలు గలవారలారా!, సంయమనులార! = నియమములు గలవారలారా!

తాత్పర్యం:

అని మునులు స్తుతించగా, విశ్వానికి అధిపతియైన దత్తాత్రేయుడు జలముతో నిండిన మేఘం వంటి గంభీర ధ్వనితో సంతోషించి పలికాడు: "పాపము లేని ఆత్మలు గలవారలారా! నియమములు గలవారలారా! నా నిజ రూపాన్ని చూసి మీరు మీ కోరికలు నెరవేరినవారయ్యారు."

విశేషములు:

• ఈ పద్యం మునుల స్తుతికి దత్తాత్రేయుడు బదులివ్వడం ద్వారా కథను ముందుకు నడిపిస్తుంది.
• 'సజల జలదస్వనమున' అనే ఉపమానం దత్తాత్రేయుని గంభీరమైన, స్పష్టమైన వాక్కును సూచిస్తుంది.
• 'సమనిజాకృతిఁ బరికించి సంభృతార్థులైతి రనఘాత్ములార! సంయమనులార!' అనే దత్తాత్రేయుని మాటలు మునుల తపస్సు, జిజ్ఞాస ఫలించాయని, వారి కోరికలు నెరవేరాయని తెలియజేస్తుంది. వారిని 'అనఘాత్ములు', 'సంయమనులు' అని సంబోధించడం వారి గొప్పదనాన్ని, యోగ్యతను ప్రశంసిస్తుంది.

చ. యమమున బ్రహ్మచర్యమున యజ్ఞమునన్నియమంబునం దపం

బమలముగా ననేకజనులందుఁ బొనర్చినదానికిం బ్రసా

దమునఁ గనంగనై తిఁ బ్రమదం బవుఁ గావుత మీకు యోగిబృం

దములకు మార్గదర్శకుఁ డన న్విహరింతు జగద్గురుండనై. 63

ప్రతిపదార్థం:

యమమునన్ = యమముచే (అహింస, సత్యము, అస్తేయము, బ్రహ్మచర్యము, అపరిగ్రహము), బ్రహ్మచర్యమునన్ = బ్రహ్మచర్యముచే, యజ్ఞమునన్ = యజ్ఞముచే, నియమంబునన్ = నియమముచే (శౌచము, సంతోషము, తపస్సు, స్వాధ్యాయము, ఈశ్వర ప్రణిధానము), తపంబు = తపస్సు, అమలముగాన్ = నిర్మలముగా, అనేక జనులందున్ = అనేక జన్మలలో, పొనర్చినదానికిన్ = చేయబడిన పుణ్యమునకు, ప్రసాదమునన్ = ప్రసాదముచేత (అనుగ్రహముచేత), కనంగనైతిన్ = దర్శనమిచ్చితిని, ప్రమోదంబు + అవున్ + గావుతన్ = ఆనందము కలుగుగాక, మీకున్ = మీకు, యోగిబృందములకున్ = యోగుల సమూహమునకు, మార్గదర్శకుఁడు + అనన్ = దారిచూపేవాడని, జగద్గురుండను + ఐ = లోకములకు గురువునై ,విహరింతున్ = సంచరిస్తాను,.

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయుడు శౌనకాది మహర్షులతో ఇలా అన్నాడు: "మీరు అనేక జన్మలలో యమ, నియమ, బ్రహ్మచర్య, యజ్ఞ, తపస్సులను నిర్మలముగా ఆచరించిన పుణ్యఫలముగా నా అనుగ్రహముచే మీకు దర్శనమిచ్చాను. మీకు ఆనందము కలుగుగాక! నేను యోగి సమూహాలకు మార్గదర్శకుడిని, జగద్గురువును అయి సంచరిస్తాను."

విశేషములు:

• ఈ పద్యంలో దత్తాత్రేయుడు తన దర్శనానికి కారణం మహర్షులు పూర్వజన్మలలో చేసిన పుణ్యకార్యాలే అని స్పష్టం చేశాడు.
• యోగులకు మార్గదర్శకుడిగా, జగద్గురువుగా తన స్వరూపాన్ని ప్రకటించాడు.
• యమములు: అహింస, సత్యము, అస్తేయము (దొంగిలించకపోవడం), బ్రహ్మచర్యము (ఇంద్రియ నిగ్రహం), అపరిగ్రహము (అనవసర వస్తువులను స్వీకరించకపోవడం).
• నియమములు: శౌచము (శరీర శుద్ధి), సంతోషము, తపస్సు, స్వాధ్యాయము (ఆత్మ అధ్యయనం), ఈశ్వర ప్రణిధానము (ఈశ్వరునికి సర్వం అర్పించుట).

ఉ. ఊరును బేరు బుట్టుపనియు న్వినఁ గోరెద మంటిరే? వినుం

డారఁ బురాణశాస్త్రములయం దవి దోఁచు ననంతరూపముల్

ధారుణి మోయఁగా సయినఁ దద్విధ మంతయుఁ జెప్పలేఁడు మీ

కోరిక నిర్వహించు నొక కొంత పరాశరభూవినేయుఁడే. 64

ప్రతిపదార్థం:

ఊరును = ఊరును, పేరున్ = పేరును, పుట్టుపనియున్ = పుట్టుకకు సంబంధించిన కార్యములను, వినన్ + కోరెదము + అంటిరే = వినగోరుచున్నాము అన్నారు కదా, వినుండు = వినండి, ఆరన్ = పూర్తిగా, పురాణశాస్త్రములయందున్ = పురాణ శాస్త్రములలో, అవి = అవి (నా ఊరు, పేరు, పుట్టుక), తోచున్ = కనిపిస్తాయి, అనంతరూపముల్ = అనంతమైన రూపాలను, ధారుణి = భూమి, మోయఁగా + సయినన్ = మోయగలిగినా కూడా, తద్విధము + అంతయున్ = ఆ వివరము అంతటినీ, చెప్పలేఁడు = చెప్పలేడు, ఒక కొంత = కొంతవరకు, పరాశరభూవినేయుఁడు + ఏ = పరాశరుని పుత్రుడే (వ్యాసుడు).

మీ + కోరిక = మీ కోరికను, నిర్వహించున్ = నెరవేర్చును,

తాత్పర్యం:

"మీరు నా ఊరు, పేరు, పుట్టుక గురించి వినాలని కోరుతున్నారు కదా! వినండి. అవి పురాణ శాస్త్రాలలో కనిపిస్తాయి. నా అనంతరూపాలను భూమి కూడా మోయలేదు, కనుక నా గురించి పూర్తి వివరాలను ఎవరూ చెప్పలేరు. అయితే, మీ కోరికను పరాశర మహర్షి పుత్రుడైన వ్యాసుడు కొంతవరకు నెరవేరుస్తాడు."

విశేషములు:

• దత్తాత్రేయుని అనంతత్వాన్ని, అనంతరూపాలను ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
• తన గురించి పూర్తి వివరాలను చెప్పడం మానవమాత్రులకు సాధ్యం కాదని, కేవలం వ్యాసుడు మాత్రమే కొంతవరకు చెప్పగలడని సూచించాడు. ఇది వ్యాసుని గొప్పదనాన్ని కూడా చాటుతుంది.

 

ఉ. వానికి నా ప్రసాదమున వ్యాసవరంబున నెల్లఁ దెల్ల మే

దేని వచించుఁ బృష్టుఁ డయి యీతఁడు సూతుఁ డనంగ ఖ్యాతు డై

దా ననలంబునం బొడమెఁ దత్త్వముఁ జెప్పుతదర్థ మింక నో

మౌనివరేణ్యులార! వినుమంతనమున్న వినుండు వీనితోన్.65

ప్రతిపదార్థం:

వానికిన్ = అతనికి (సూతునికి), నా ప్రసాదమునన్ = నా అనుగ్రహముచేత, వ్యాసవరంబునన్ = వ్యాసుని వరముచేత, నెల్లన్ = అంతా, తెల్లమే = స్పష్టంగా, ఏదేని = ఏదైనా, వచించున్ = చెబుతాడు, పృష్టుఁడు + అయి = అడగబడినవాడై, ఈతఁడు = ఇతడు, సూతుఁడు + అనంగన్ = సూతుడని, ఖ్యాతుఁడు + ఐ = ప్రసిద్ధుడై, తాను = తానూ, అనలంబునన్ = అగ్ని నుండి, పొడమెన్ = పుట్టాడు, తత్త్వమున్ = తత్త్వాన్ని, చెప్పు = చెప్పే, తదర్థము = ఆ అర్థాన్ని, ఇంకన్ = ఇక, ఓ మౌనివరేణ్యులార! = ఓ గొప్ప మునులారా!, అంతన = అంతలో, మున్న = ముందు వీనితోన్ = ఇతనితో వినుడు = వినండి, , వినుండు = మీరు వినండి,.

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయుడు మునులతో ఇలా అన్నాడు: "సూతునికి నా అనుగ్రహముచే, వ్యాసుని వరముచే, అడిగినప్పుడు ఏదైనా స్పష్టంగా చెబుతాడు. ఇతడు సూతుడని ప్రసిద్ధి చెంది, అగ్ని నుండి పుట్టాడు. తత్త్వాన్ని చెప్పే ఆ అర్థాన్ని ఇక మీరు వినండి. ఓ గొప్ప మునులారా! అంతకు ముందు నా చరిత్ర ఏమి జరిగిందో  మీరు ఇతనిద్వారా వినండి...."

విశేషములు:

• దత్తాత్రేయుడు వ్యాసుని ద్వారా జ్ఞాన ప్రాప్తి జరుగుతుందని, వ్యాసుడు సూతుని ద్వారా దానిని తెలియజేస్తాడని సూచిస్తున్నాడు.
• సూతుడు అగ్ని నుండి పుట్టినవాడని, తత్త్వజ్ఞాని అని చెప్పబడింది.
• ఈ పద్యం భాగవతంలో సూతుని పాత్ర యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతుంది. సూతుడు పురాణాలను, తత్త్వ రహస్యాలను మునులకు వివరించేవాడు.

 

ఉ. పూనిన దీర్ఘసత్త్రమను పున్నెముఁ బూర్తిగ నిర్వహించి క

ర్మానుగతం బనుత్తమము నౌ బహుభోగతతిన్ భుజించి వి

జ్ఞానయుతంబు జ్ఞానమును నాదయ నంది శరీర శాంతితో

మానసవాగగోచరము మత్పరభావమునందువారికన్.66

ప్రతిపదార్థం:

పూనిన = పూనుకున్న, దీర్ఘసత్త్రమను = దీర్ఘ సత్రమనే, పున్నెమున్ = పుణ్యకార్యాన్ని, పూర్తిగన్ = పూర్తిగా, నిర్వహించి = నిర్వహించి, కర్మానుగతంబు = కర్మకు అనుగుణమైనది, అనుత్తమము + నౌ = శ్రేష్ఠమైనది అయిన, బహుభోగతతిన్ = అనేక భోగ సమూహాలను, భుజించి = అనుభవించి, విజ్ఞానయుతంబు = విజ్ఞానంతో కూడిన, జ్ఞానమును = జ్ఞానమును, నా + దయన్ = నా దయచే, అంది = పొంది, శరీర శాంతితో = శరీర శాంతితో, మానసవాక్ + అగోచరము = మనస్సుకు, వాక్కుకు అందనట్టి, మత్ + పరభావమున్ = నా పరమ భావాన్ని, అందువారు+ఇకన్ = ఇకపై పొందుతారు.

తాత్పర్యం:

"పూనుకున్న దీర్ఘసత్రమనే పుణ్యకార్యాన్ని పూర్తిగా నిర్వహించి, కర్మకు అనుగుణమైన, శ్రేష్ఠమైన అనేక భోగాలను అనుభవించి, నా దయచే విజ్ఞానంతో కూడిన జ్ఞానాన్ని పొంది, శరీర శాంతితో, మనస్సుకు, వాక్కుకు అందనట్టి నా పరమ భావాన్ని పొందుతారు."

విశేషములు:

• దీర్ఘసత్రయాగం యొక్క ఫలితాన్ని, దాని ద్వారా లభించే భోగాలను, ఆ తర్వాత దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహంతో లభించే జ్ఞానాన్ని, పరమపదాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.   సాధారణ యాగాల మాదిరిగా కొన్ని రోజులు కాకుండా, దీర్ఘసత్రయాగం కొన్ని నెలల నుండి సంవత్సరాల వరకు కొనసాగవచ్చు. నైమిశారణ్యంలో శౌనకాది మహర్షులు చేసిన సత్రయాగం కూడా అలాంటిదే.
•   సామూహిక నిర్వహణ: ఈ యాగాలను సాధారణంగా ఒక వ్యక్తి తన కోసం కాకుండా, సమిష్టి సంక్షేమం కోసం, లోక కల్యాణం కోసం నిర్వహిస్తారు. అనేకమంది ఋషులు, పండితులు, యజ్ఞ నిర్వహణ నిపుణులు ఇందులో పాల్గొంటారు.
• కర్మఫలానుభవం తరువాత జ్ఞానప్రాప్తి, తద్వారా మోక్షం లభిస్తుందని సూచిస్తుంది.
• 'మానసవాగగోచరము' అనే ప్రయోగం దత్తాత్రేయుని పరమ భావం యొక్క అచింత్యత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

 

శా. యోగాదేశకరుండనై విభుఁడ నయ్యున్ సంతతాంతర్మహా

యాగ ప్రాభవుఁ డత్రిమౌని కనసూయాగర్భమం దర్భక

శ్రీ గూఢంబుగఁ దోఁచి యోగిచయముల్సేవింపఁగా నాత్మసం

త్యాగాత్తం బవు దత్తనామమున సత్యాత్ముండనై యుండెదన్. 67

ప్రతిపదార్థం:

యోగాదేశకరుండను + ఐ = యోగాన్ని ఉపదేశించేవాడనై, విభుఁడను + అయ్యున్ = ప్రభువునై ఉండి కూడా, సంతత + అంతర్ + మహా + యాగ + ప్రాభవుఁడు = ఎల్లప్పుడూ అంతరంగా గొప్ప యాగాలు చేయు ప్రభావం గలవాడు, అత్రిమౌనికిన్ = అత్రి మహర్షికి, అనసూయాగర్భమందు = అనసూయ దేవి గర్భమునందు, అర్భక + శ్రీ = శిశువు యొక్క శోభతో, గూఢంబుగన్ = రహస్యముగా, తోఁచి = కనిపించి, యోగిచయముల్ = యోగుల సమూహాలు, సేవింపఁగాన్ = సేవించుచుండగా, ఆత్మసం + త్యాగ + ఆత్తంబు + అవు = ఆత్మను త్యాగము చేయుటచే గ్రహింపబడిన, దత్తనామమునన్ = దత్త అనే పేరుతో, సత్యాత్ముండను + ఐ = సత్యాత్ముడనై, ఉండెదన్ = ఉంటాను.

తాత్పర్యం:

"నేను యోగాన్ని ఉపదేశించేవాడిని, సర్వలోకాలకు ప్రభువును అయినప్పటికీ, ఎల్లప్పుడూ అంతరంగంలో గొప్ప యాగాలు చేసే ప్రభావం గల అత్రిమహర్షికి, అనసూయ దేవి గర్భంలో శిశువు రూపంలో రహస్యంగా కనిపించి, యోగుల సమూహాలు నన్ను సేవిస్తుండగా, ఆత్మత్యాగంతో గ్రహింపబడిన 'దత్త' అనే పేరుతో సత్యాత్ముడిగా ఉంటాను."

విశేషములు:

• దత్తాత్రేయుడు తన అవతార కారణాన్ని, పేరు వెనుక ఉన్న రహస్యాన్ని ఈ పద్యంలో వెల్లడించాడు.
• అత్రి-అనసూయల పుత్రుడిగా తన జన్మ, యోగులకు మార్గదర్శకుడిగా తన పాత్ర స్పష్టంగా చెప్పబడింది.
• 'ఆత్మసం త్యాగాత్తం బవు దత్తనామమున' అంటే, తనను తాను పూర్తిగా త్యాగం చేయడం ద్వారా (ముముక్షువులకు) దత్తమైనవాడు కనుక 'దత్త' అనే పేరు వచ్చిందని భావం.
• దత్తాత్రేయుడు అంతర్యాగ ప్రాభవుడైన అత్రికి జన్మించడం, యోగులచే సేవింపబడటం ఆయన యోగ గురుత్వాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

---

పద్యం 68

 

గీ. మీ పొనర్చిన యీస్తుతి మించుభక్తి

నాఱుమాసంబు లిరుసంజలందుఁగాని

యబ్ద మొకసంజనైన నిత్యముఁ బఠిలప

భుక్తి ముక్తియు నగు నట్టిపురుషుల కని.68

ప్రతిపదార్థం:

మీ = మీరు, పొనర్చిన = చేసిన, ఈ స్తుతి = ఈ స్తుతి, మించుభక్తిన్ = అధికమైన భక్తితో, ఆఱుమాసంబులు = ఆరు నెలలు, ఇరుసంజలందున్ = ఉదయం సాయంత్రం రెండు సంధ్యలలో, కాని = లేదా, అబ్దము = ఒక సంవత్సరం, ఒక సంజనైనన్ = ఒక సంధ్యలోనైనా, నిత్యమున్ = నిత్యం, పఠిలప = పఠించిన, అట్టి పురుషుల + కని = అటువంటి పురుషులను చూసి, భుక్తి = భోగము, ముక్తియున్ = మోక్షము కూడా, అగున్ = కలుగును.

తాత్పర్యం:

దత్తదేవుడు మునులతో ఇలా అన్నాడు: "మీరు చేసిన ఈ స్తుతిని అధికమైన భక్తితో ఆరు నెలల పాటు ఉదయం, సాయంత్రం రెండు సంధ్యలలో గానీ, లేదా ఒక సంవత్సర కాలం పాటు రోజూ ఒక సంధ్యలోనైనా పఠించిన పురుషులకు భోగము, మోక్షము రెండూ కలుగుతాయి."

విశేషములు:

• ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని స్తుతిని పఠించిన వారికి లభించే ఫలాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• భుక్తి (భోగం) మరియు ముక్తి (మోక్షం) రెండూ లభిస్తాయని చెప్పడం ఈ స్తుతి యొక్క గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది.
• పఠనానికి కాలపరిమితులు (ఆరు నెలలు రెండుసార్లు లేదా ఒక సంవత్సరం ఒకసారి) నిర్దేశించబడ్డాయి.

 

గీ. స్వప్న దృష్టపదార్థంబుచాయ మునులు

విస్మయం బందుచుండ నవ్విశ్వవిభుఁడు

తై జసనిధాన మపుడ యంతర్థి నెన సె

వచ్చి రల మునిశిష్యులు వనమునుండి. 69

ప్రతిపదార్థం:

స్వప్న దృష్ట + పదార్థంబు + చాయన్ = కలలో చూసిన వస్తువు వలె, మునులు = మునులు, విస్మయంబు + అందుచుండన్ = ఆశ్చర్యపడుచుండగా, తైజసనిధానము = తేజస్సునకు నిలయము  అయిన  ఆ + విశ్వవిభుఁడు = ఆ లోక ప్రభువు (దత్తాత్రేయుడు),  అపుడ = తక్షణమే, అంతర్థిన్ + ఎనసె = అదృశ్యమయ్యాడు, అల మునిశిష్యులు = ఆ శౌనకొదుల శిష్యులు శిష్యులు, వనమునుండి = అడవి నుండి. వచ్చిరి = వచ్చారు,

తాత్పర్యం:

మునులు కలలో చూసిన వస్తువు వలె ఆశ్చర్యపడుచుండగా, ఆ లోక ప్రభువైన తేజస్సునకు నిలయము లేదా కాంతికి మూలము అయిన  దత్తాత్రేయుడు అప్పటికప్పుడు అదృశ్యమయ్యాడు. ఇంతలో ఆ శౌనకొదుల శిష్యులు అడవి నుండి సమిధలు, దర్భలు, పండ్లు, పువ్వులతో ఆశ్రమాలకు తిరిగి వచ్చారు.

విశేషములు:

• దత్తాత్రేయుడు అకస్మాత్తుగా అదృశ్యమవడం, అది మునులకు కలలో చూసినట్లు అనిపించడం దత్తాత్రేయుని దైవికత్వాన్ని, మహత్తును తెలియజేస్తుంది.

• తైజస (తైజసం): ఈ పదానికి ప్రధానంగా తేజస్సుతో కూడినది, ప్రకాశవంతమైనది, కాంతిమయమైనది అని అర్థం. ఆధ్యాత్మిక కోణంలో, ఇది జీవుని యొక్క స్వప్నావస్థకు సంబంధించిన స్పృహ స్థితిని సూచిస్తుంది. వేదాంత దర్శనంలో, జీవుడు మూడు ప్రధాన అవస్థలను అనుభవిస్తాడు:
1. విశ్వ (జాగ్రదవస్థ): స్థూల శరీరంతో, బాహ్య ప్రపంచాన్ని అనుభవించే స్థితి.
2. తైజస (స్వప్నావస్థ): సూక్ష్మ శరీరంతో, అంతర్గత ప్రపంచాన్ని (కలలను) అనుభవించే స్థితి. ఇది తేజస్సుతో, కాంతితో కూడినదిగా భావిస్తారు.
3. ప్రాజ్ఞ (సుషుప్తావస్థ): గాఢ నిద్రావస్థ, ఇందులో ఎటువంటి అనుభవాలు ఉండవు.
• నిధానము: ఈ పదానికి నిధి, అని అర్థం.కాబట్టి, తైజసనిధానము అంటే తేజస్సునకు నిలయము లేదా కాంతికి మూలము అని అర్థం.

దత్తాత్రేయస్వామి ప్రసంగంలో ఈ పదం వాడబడినప్పుడు, ఆయన తన స్వరూపం తేజోమయమైనది, ప్రకాశవంతమైనది, అన్ని తేజస్సులకు మూలమైనది అని తెలియజేయడం. ఆయన ఒక నిర్దిష్ట శరీరానికి పరిమితం కాదని, స్వప్నంలో కనిపించినట్లుగా ఒక అద్భుతమైన, కాంతివంతమైన రూపంలో అదృశ్యమయ్యాడని ఆ పద్యం సూచిస్తుంది. ఆయన సామాన్యులకు అగోచరుడు, కేవలం దర్శనమిచ్చిన తర్వాత తేజస్సు రూపంలోనే అంతర్థానమయ్యే శక్తి కలవాడని భావం.

 

• ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని దర్శన ఘట్టం యొక్క ముగింపును, శిష్యుల తిరిగి రాకను వివరిస్తుంది.

 

క. దున్నక పండిన ధాన్యము

    లున్నవనవకుసుమఫలములుం గందములుం

      జున్నులు కుశసమిదాదులుఁ

      గొన్న యటులె వచ్చి భక్తి గురుల కెరఁగనై.70

ప్రతి పదార్థం

దున్నక = దున్నకుండానే, పండిన = పండిన, ధాన్యముల్ = ధాన్యాలు, ఉన్న = ఉన్నట్టి, నవ + కుసుమ + ఫలములున్ = కొత్త పూలు మరియు పండ్లు, కందములున్ = దుంపలు, జున్నులు = తేనెపట్టులు/జున్ను, కుశ + సమిత్ + ఆదులున్ = దర్భ గడ్డి మరియు సమిధలు మొదలైనవి, కొన్న = తెచ్చినట్లుగా, అటులె = అట్లాగే, వచ్చి = వచ్చి, భక్తి = భక్తితో, గురులకు = గురువులకు, ఎరఁగనై = నమస్కరించారు

తాత్పర్యం

దున్నకుండానే పండిన ధాన్యాలు, కొత్త పూలు, పండ్లు, దుంపలు, జున్ను, దర్భగడ్డి, సమిధలు మొదలైన వాటిని తెచ్చినట్లుగా, యథారీతిగా గురువులకు సమర్పించి  భక్తితో గురువులకు శిష్యులు  నమస్కరించారు

విశేషములు

ఈ పద్యం అరణ్యం యొక్క సహజ సంపదను, శిష్యులు గురువుల పట్ల చూపించాల్సిన భక్తి శ్రద్ధలను తెలియజేస్తుంది. ప్రకృతి సిద్ధంగా లభించే వస్తువులను గురువులకు సమర్పించడం ద్వారా వారి పవిత్రతను సూచిస్తుంది.

చ. మన వనసన్ని వేశములమాద్రి గురూత్తములార! వింటిరా?

మును పతినిష్ఠురాగములు ముళ్లు భుజంగమవృశ్చికాదు లు

త్స్వనములు కీచురాల్ కపులు శ్వాపదముల్ వెడపక్కు లొక్కటన్

గనులకుఁ గాక కాళు లిడఁ గాక మనంబున భీతి వెంచెడున్.71

ప్రతి పదార్థం

గురు + ఉత్తములార = గురువులలో శ్రేష్ఠులారా,  మన = మన యొక్క, వన = అరణ్యము, సన్నివేశముల = ప్రదేశముల, మాద్రి = విధము, వింటిరా = విన్నారా, మును = పూర్వం, అతి + నిష్ఠుర + ఆగములు = చాలా కఠినమైన రాకపోకలు గలవి, ముళ్లు = ముళ్లు, భుజంగమ = పాములు, వృశ్చిక + ఆదులున్ = తేళ్లు మొదలైనవి, ఉత్స్వనములు = భయంకరమైన ధ్వనులు, కీచురాల్ = కీచురాళ్లు, కపులు = కోతులు, శ్వాపదముల్ = క్రూరమృగాలు, వెడ + పక్కులు = దుష్ట పక్షులు, ఒక్కటన్ = అన్నీ ఒకేసారి, కనులకున్ = కళ్ళకు, కాక = కాకుండా, కాళ్లు = కాళ్ళను, ఇడఁగాక = వేయకుండా, మనంబున = మనస్సులో, భీతి = భయాన్ని, పెంచెడున్ = పెంచుతుండేవి.

తాత్పర్యం

ఓ గురువులలో శ్రేష్ఠులారా! మన అరణ్య ప్రదేశాలు పూర్వం చాలా కఠినమైన రాకపోకలు గలవిగా, ముళ్లు, పాములు, తేళ్లు వంటి విషపురుగులు, భయంకరమైన ధ్వనులు చేసే కీచురాళ్లు, కోతులు, క్రూరమృగాలు, దుష్ట పక్షులతో నిండి ఉండేవి. వాటిని చూడగానే కళ్ళతోనే కాదు, అడుగు వేయడానికి కూడా భయం వేసేది. మనసులో ఎప్పుడూ భయమే ఉండేది.

విశేషములు

ఈ పద్యం నైమిశారణ్యం పూర్వం ఎంతటి కఠినమైన, భయానకమైన ప్రదేశమో వివరిస్తుంది. శిష్యులు ఆ అరణ్యం యొక్క మార్పును గమనించి ఆశ్చర్యపోతున్నట్లు తెలుస్తుంది.

 

శా. ఈనాఁ డేలొకొ మాఱె నిన్నియుఁ గనుం డీ సూనవల్లీగణం

బీ నవ్యప్రియసత్ఫలాగనిచయం : బీ శాంతపక్షి వ్రజం

బీ నానాకమలాకరోత్కరము నీ యింపౌ మృగానీక మి

ట్లైనాక ప్రమదావిహారసదనంబౌ నందనంబౌననన్,72

ఈనాఁడు = ఈ రోజు, ఏలొకొ = ఎందుకో, ఇన్నియున్ = ఇవన్నీ,  మాఱెన్ = మాఅరయి, కనుండు = చూడండి, ఈ = ఈ, సూనవల్లీగణం = పూల తీగల సమూహం, ఈ = ఈ, నవ్య + ప్రియ + సత్ + ఫల + ఆగనిచయం = కొత్తదైన, ప్రియమైన, మంచి పండ్ల చెట్ల సమూహం, ఈ = ఈ, శాంత + పక్షి వ్రజం = ప్రశాంతమైన పక్షుల సమూహం, ఈ = ఈ, నానా = అనేకమైన, కమల + ఆకర + ఉత్కరము = పద్మాల కొలనుల సమూహం, ఈ = ఈ, ఇంపు + ఔ = ఇంపుగా ఉండే, మృగ + అనీకము = జింకల సమూహం, ఇట్లా + ఏనాక = ఇలా అయితే స్వర్గంలా, ప్రమదా + విహార + సదనంబు + ఔ = ఆనందంగా విహరించే ప్రదేశం అవుతుంది, నందనంబు + ఔననన్ = నందనవనం అవుతుందనడంలో సందేహం లేదు.

తాత్పర్యం

ఈ రోజు ఎందుకో ఇవన్నీ మారిపోయాయి, చూడండి! ఈ పూల తీగలు, ఈ కొత్త ప్రియమైన పండ్ల చెట్ల సమూహం, ఈ ప్రశాంతమైన పక్షుల గుంపు, ఈ అనేక పద్మాల కొలనులు, ఈ ఇంపుగా ఉండే జింకల గుంపు – ఇవన్నీ చూస్తుంటే ఇది స్వర్గంలోని ఆనంద విహార ప్రదేశమైన నందనవనమే కదా అనిపిస్తుంది!

విశేషములు

దత్తాత్రేయుడు ప్రత్యక్షమై అదృశ్యమైన తర్వాత అరణ్యంలో వచ్చిన మార్పును ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. ప్రకృతి సౌందర్యం, ప్రశాంతత అద్భుతంగా వర్ణించబడ్డాయి. ఇది దత్తాత్రేయుని కరుణా విశేషానికి నిదర్శనంగా భావించవచ్చు.

క. ఈనాఁడు మేము తెచ్చిన

సూనఫలపదార్థజాతిఁ జూచితిరా? యి

ప్డేనాఁడు దొరకినవి మును

కానీ తెలియంగ లేము కారణ మెదియో? 73

ప్రతి పదార్థం

ఈనాఁడు = ఈ రోజు, మేము = మేము, తెచ్చిన = తెచ్చిన, సూన = పూలు, ఫల = పండ్లు, పదార్థ = వస్తువుల, జాతిన్ = సమూహాన్ని, చూచితిరా = చూసారా, ఇప్డు = ఇప్పుడు, ఏనాఁడు = ఏ రోజు, దొరకినవి = దొరికాయి, మును = పూర్వం, కానీ = కాని, తెలియంగ = తెలియడానికి, లేము = లేము, కారణం = కారణం, ఎదియో = ఏమిటో.

తాత్పర్యం

ఈ రోజు మేము తెచ్చిన పూలు, పండ్లు, ఇతర వస్తువుల సమూహాన్ని చూశారా? ఇవి ఏ రోజు ఇలా దొరికాయి? పూర్వం ఇలా ఎప్పుడూ లభించలేదు. దీనికి కారణం ఏమిటో మాకు తెలియడం లేదు.

విశేషములు

శిష్యులు తాము తెచ్చిన వస్తువులలో వచ్చిన అద్భుతమైన మార్పును గమనించి ఆశ్చర్యపోతున్నారు. ఇది కేవలం ప్రకృతి మార్పు కాదని, ఏదో అతీత శక్తి ప్రభావమని వారికి సందేహం కలుగుతోంది.

 

గీ. అను వినేయులపలుకులనాలకించి

కాంచి యటు నిటు కులకించుకౌతుకమున

నీశునిప్రసాదవైభవం బిది పొదమని

గురులు చెప్పిరి శిష్యులకున్సకలము.74

ప్రతి పదార్థం

అను = అని చెబుతున్న , వినేయుల = వినయవంతులైన శిష్యుల, పలుకులున్ = మాటలను, ఆలకించి = విని, కాంచి = చూసి, అటు = అటు, ఇటు = ఇటు, కులకించు = అటూ ఇటూ చూసే, కౌతుకమున = ఆసక్తితో, ఈశుని = భగవంతుని, ప్రసాద = అనుగ్రహము యొక్క, వైభవంబు = గొప్పదనం, ఇది = ఇది, పొదమున్ = పొందాము, అని = అని, శిష్యులకున్ = శిష్యులకు, సకలము = అంతా గురులు = గురువులు, చెప్పిరి = చెప్పారు,.

తాత్పర్యం

అని చెబుతున్న వినయవంతులైన శిష్యుల మాటలను విని, వారిని చూసి, అటూ ఇటూ చూసే ఆసక్తితో, "ఇది భగవంతుని అనుగ్రహం యొక్క గొప్పదనం. మనకు లభించింది" అని గురువులు శిష్యులకు అంతా చెప్పారు.

విశేషములు

శిష్యులు అడిగిన ప్రశ్నకు గురువులు సమాధానం ఇస్తున్నారు. అరణ్యంలో వచ్చిన మార్పు, లభించిన అద్భుతమైన వస్తువులు దత్తాత్రేయుని ప్రసాద మహిమ అని గురువులు శిష్యులకు బోధించారు. ఇది దైవశక్తి పట్ల విశ్వాసాన్ని తెలియజేస్తుంది.

క. వారలు దమయాశ్రమమున

కారీతి న్వచ్చి చనిన యచ్యుతు విని త

త్కారుణ్యము నిజభాగ్య

శ్రీ రాహిత్యంబుఁ దలఁచి చింతించిరొగిన్,75

ప్రతి పదార్థం

వారలు = వారు ( శిష్యులు), తమ = తమ యొక్క, ఆశ్రమమునకు = ఆశ్రమమునకు,  ఆ = ఆ, రీతిన్ = విధంగా, వచ్చి = వచ్చి, చనిన = వెళ్లిపోయిన, అచ్యుతున్ = దత్తాత్రేయుని, విని = విని, తత్ = ఆ, కారుణ్యము = దయను, నిజ = తమ యొక్క, భాగ్య = అదృష్టం, శ్రీ = సంపద, రాహిత్యంబున్ = లేకపోవడాన్ని, తలఁచి = తలచుకొని, ఒగిన్ = క్రమంగా.చింతించిరి = చింతించారు,

తాత్పర్యం

వారు (గురువులు, శిష్యులు) తమ ఆశ్రమంలో ఉన్న అచ్యుతుడైన దత్తాత్రేయుడు వచ్చి వెళ్లిపోయిన విషయం విని, ఆయన కరుణను తాల్చి తమకు అలాంటి అదృష్టం లేకపోవడాన్ని తలచుకొని, క్రమంగా చింతించారు.

విశేషములు

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని ప్రత్యక్ష దర్శనం తర్వాత గురువులు, శిష్యుల మనోభావాలను తెలియజేస్తుంది. దత్తాత్రేయుని దయను పొందినందుకు ఆనందించినప్పటికీ, ఆయనను ప్రత్యక్షంగా చూడలేకపోయామే అని వారిలో కొంత చింత కలిగినట్లు తెలుస్తోంది. ఇది భక్తుల సహజమైన మానసిక స్థితిని తెలియజేస్తుంది.

సీ. అడవిలో సంవాస మాచార మొక్కటి

యాచార్య సేవాపరాయణులము

అధ్యయనించిన యట్టి వేదంబుల

యర్థంబె చింతింతుమనుదినంబు

అగ్నిశుశ్రూషణంబటు బ్రహ్మచర్యంబు

నేమఱఁబోమెది యెట్టు లైన

భాగ్యంబు లేదయ్యె భగవంతుఁ డింటికి

వచ్చినఁ గన్గొనఁ బడయమైతి

మకట! నిధినిఁ గాంచి యంధుడౌ నిర్భాగ్యు

డాత్మ చరితమట్టు లయ్యెఁ గాక

యేల పుట్టవలయు? నిది "మేలిపుట్టైన

సమయమునకటవికిఁ జనెడు బుద్ధి. 76

ప్రతిపదార్థం: అడవిలో = అడవిలో, సంవాసము = నివసించడం, ఆచారము = ఆచారం, ఒక్కటి = ఒకటే, ఆచార్య = గురువుల, సేవా = సేవకు, పరాయణులము = అంకితమైనవారము, అధ్యయనించిన = చదివిన, అట్టి = అటువంటి, వేదంబుల = వేదముల, అర్థంబె = అర్థాలనే, చింతింతుము = ధ్యానిస్తాము, అనుదినంబు = ప్రతిరోజు, అగ్నిశుశ్రూషణంబటు = అగ్ని సేవయును, బ్రహ్మచర్యంబు = బ్రహ్మచర్యమును, ఏమఱఁబోము = విడిచిపెట్టము, ఎదిఎట్టులైన = ఎలాగైనా, భాగ్యంబు = అదృష్టం, లేదయ్యె = లేకుండా పోయింది, భగవంతుడు = దైవం, ఇంటికి = ఇంటికి, వచ్చిన = వచ్చిననూ, కన్గొన = చూడడానికి, పడయమైతిమి = పొందలేకపోయాము, అకట! = అయ్యో!, నిధిని = నిధిని, కాంచి = చూసి, అంధుడౌ = గుడ్డివాడైన, నిర్భాగ్యుడ = దురదృష్టవంతుని, ఆత్మ = తన యొక్క, చరితమట్టులయ్యె + కాక = చరిత్ర వలె అయ్యెను కదా, ఇది = ఇది, మేలిపుట్టైన = మంచి పుట్టుక అయిన, సమయమునకటవికిࠠ + చనెడు = సమయమున అడవికి వెళ్ళే, బుద్ధి = ఆలోచన. ఏల = ఎందుకు, పుట్టవలయును? = పుట్టాలి?,

తాత్పర్యం: శిష్యులు తమ గురువులతో ఇలా అన్నారు: "మేము అడవిలో నివసించడం, గురువులకు సేవ చేయడం, ప్రతిరోజూ వేదాల అర్థాలను ధ్యానించడం, అగ్ని సేవ, బ్రహ్మచర్యం వంటి మా నియమాలను ఎప్పటికీ మరచిపోము. కానీ భగవంతుడు స్వయంగా మా ఆశ్రమానికి వచ్చినా, ఆయన్ను చూసే భాగ్యం మాకు కలగలేదు. అయ్యో, నిధిని చూసి కూడా కళ్లు లేని దురదృష్టవంతుడిలా మా బతుకు తయారైంది! మంచి కార్యం జరిగే సమయంలో అడవికి వెళ్ళిన ఈ బుద్ధి మాకు ఎందుకు పుట్టిందో అర్థం కావడం లేదు!"

విశేషములు: ఈ పద్యంలో శిష్యులు దత్తాత్రేయుల దర్శనం లభించనందుకు తమ దురదృష్టాన్ని నిధిని చూసి కూడా గుడ్డివాడైన వానితో పోల్చుకుంటూ తీవ్రంగా విచారం వ్యక్తం చేస్తున్నారు. వారి నిష్ఠ, సేవ, వేదాధ్యయనం వంటి సత్కర్మలు ఉన్నప్పటికీ, ఆ సమయంలో అడవికి వెళ్లడం వల్ల భగవద్దర్శనం కోల్పోయామని బాధపడుతున్నారు.

 

ఉ. వ్యర్థులమైతి మింక బలుపల్కులతోడ బనేమి? యంచు వి

ద్యార్థులు శోక మొందఁగ మహాత్ములు వారల నూరడించి మా

యర్థము సన్ని యోగమున నక్కట మీయది కాదొ? యింతకే

వ్యర్థత లెంచ నేల యని వారి సరే యనిపించిరెట్లెటో.77

ప్రతిపదార్థం: వ్యర్థులమైతిమి = నిష్ప్రయోజకులమయ్యాము, ఇంక = ఇకపై, పలుపల్కులతోడ = ఎక్కువ మాటలతో, పని + ఏమి? = పనేమి?, అంచున్ = అంటూ, విద్యార్థులు = శిష్యులు, శోకము = దుఃఖము , ఒందఁగ = పొందగా, మహాత్ములు = గొప్పవారైన గురువులు, వారలన్ = వారిని, ఊరడించి = ఓదార్చి, మా = మా యొక్క, అర్థము = ఉద్దేశం, సన్నియోగమున = మంచి సమయం చేరగా, అక్కట = అయ్యో, మీయది = మీది, కాదు + ఓ? = కాదా?, ఇంతకే = ఇంతమాత్రానికే, వ్యర్థతల్ = వ్యర్థమైన విషయాలు, ఎంచన్ = లెక్కించడానికి, ఏల = ఎందుకు?, అని = అని, వారిన్ = వారిని, ఎట్లెటో = ఎలాగో. సరే + అనిపించిరి = ఒప్పించారు,

తాత్పర్యం: "ఇక మేము వ్యర్థులమయ్యాం, ఎక్కువ మాటలెందుకు?" అని శిష్యులు దుఃఖించగా, గురువులు వారిని ఓదార్చారు. "మా సంకల్పం మంచి సమయానికి మీది కాదా? ఇంత చిన్న విషయానికే ఎందుకు అంత నిష్ప్రయోజకులమయ్యామని బాధపడతారు?" అంటూ ఎలాగోలా వారిని సముదాయించారు.

విశేషములు: ఈ పద్యంలో గురువులు శిష్యుల దుఃఖాన్ని అర్థం చేసుకుని, వారిని ఓదార్చుతున్నారు. దత్తాత్రేయుల దర్శనం కోల్పోయినందుకు శిష్యులు పడిన బాధను తగ్గించి, వారిని సముదాయించి, వారిలోని నిరాశను దూరం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు. ఇది గురువుల కారుణ్యం, వివేకం తెలియజేస్తుంది.

 

గీ. అంత నానాటికర్మం బనంతరాయ

ముగ మునీంద్రులు గడపి రామోద మెసఁగ

వచ్చె మఱునాడు వారిసంబరము వెనుప

వ్యాసశిష్యుండు సూతమహర్షి వరుఁడు.78

ప్రతిపదార్థం: అంతన్ = అంతట, ఆ = ఆ, నాటి = రోజు యొక్క, కర్మంబు = కర్మలను, అనంతరాయముగ = ఎటువంటి ఆటంకాలు లేకుండా, మునీంద్రులు = ముని శ్రేష్ఠులు, గడపిరి = గడిపారు, ఆమోదము = సంతోషం, ఎసగ = కలుగునట్లుగా, మఱునాడు = మరుసటి రోజు, వారి = వారి యొక్క, సంబరము = ఆనందాన్ని, వెనుప = పెంచడానికి, వ్యాసశిష్యుండు = వ్యాసుల శిష్యుడు, సూతమహర్షి = సూత మహర్షి, వరుࠠడు = శ్రేష్ఠుడు. వచ్చె = వచ్చాడు,

తాత్పర్యం: అనంతరం ఆ ముని శ్రేష్ఠులు ఎటువంటి ఆటంకాలు లేకుండా ఆనాటి నిత్యకర్మలను సంతోషంగా పూర్తి చేసుకున్నారు. మరుసటి రోజు, వారి ఆనందాన్ని మరింత పెంచడానికి వ్యాసుల శిష్యుడైన సూత మహర్షి వచ్చాడు.

విశేషములు: ఈ పద్యం కథలో ఒక ముఖ్యమైన మలుపును సూచిస్తుంది. దత్తాత్రేయుల దర్శనం కోల్పోయిన బాధ నుండి బయటపడిన తరువాత, మునులు తమ దైనందిన కర్మలను కొనసాగించడం, మరియు మరుసటి రోజు సూత మహర్షి రాకతో కథ ఒక కొత్త దిశకు మారుతుంది. సూత మహర్షి పురాణాలను చెప్పడంలో ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, కాబట్టి అతని రాక భవిష్యత్తులో ఏదో జ్ఞానగోష్ఠి జరగబోతోందని సూచిస్తుంది.

 

ఆ. సంధ్య స్నానహోమజపములు తపములు

నిత్యములు వొనర్చి నియతి వొసఁగ

నఖిలమునిసమాజ మాసీన మయ్యె స్వీ

యాంబకములు సూతునందుఁ జేర్చి,79

ప్రతిపదార్థం: సంధ్య = సంధ్యావందనం, స్నాన = స్నానములు, హోమ = హోమాలు, జపములు = జపములు, తపములు = తపస్సులు, నిత్యములు = నిత్య కర్మలు, పొనర్చి = చేసి, నియతి = నియమం, పొసగ = కుదరగా, అఖిల = సమస్త, ముని = మునుల, సమాజము = సమూహం, స్వీయ = తమ యొక్క, అంబకములు = కళ్ళు, సూతునందుࠠ + చేర్చి = సూతుని యందు నిలిపి. ఆసీనమయ్యె = కూర్చున్నారు,

తాత్పర్యం: మునులందరూ సంధ్యావందనం, స్నానాలు, హోమాలు, జపాలు, తపస్సులు వంటి నిత్యకర్మలను నియమబద్ధంగా పూర్తి చేసుకున్నారు. ఆ తరువాత, మునుల సమూహం అంతా తమ దృష్టిని సూత మహర్షిపై కేంద్రీకరించి కూర్చున్నారు.

విశేషములు: ఈ పద్యం మునుల నిష్ఠ, దైనందిన ఆచార వ్యవహారాలను తెలియజేస్తుంది. సూత మహర్షి రాకతో మునులందరూ అతన్ని గౌరవించి, వారి దృష్టిని అతనిపై కేంద్రీకరించడం ద్వారా అతని నుండి జ్ఞానాన్ని లేదా కథలను వినడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారని సూచిస్తుంది. ఇది ఆధ్యాత్మిక గోష్ఠికి అనుకూలమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తుంది.

 

ఉ. నిన్నటిదేవు చెప్పినపనిం బరమాదరలీల మౌను ల

భ్యున్నతభక్తియుక్తిఁ గుతుగోర్జిత బుద్ధ్యనురాగసంపదం

గ్రన్నన సూతు మెచ్చి యడుగం దొరకోనయి రన్న! బుద్ధిసం

పన్నత లెన్న మాకుఁ దరమా? కొనమా భవదుక్తిరత్నముల్?80

ప్రతిపదార్థం: నిన్నటి = నిన్నటి, దేవు = దేవుడు, చెప్పిన = చెప్పిన, పనిన్ = పనిని, పరమాదర = అత్యంత ఆదరముతో, లీల = సులభంగా, మౌనులు = మునులు, అభ్యున్నత = ఉన్నతమైన, భక్తియుక్తిన్ = భక్తితో కూడి, కుతుక + ఊర్జిత = కుతూహలముతో నిండిన, బుద్ధి = బుద్ధి, అనురాగ = అనురాగం, సంపదన్ = సంపదతో, గ్రన్నన = త్వరగా, సూతున్ = సూతుని, మెచ్చి = ప్రశంసించి, అడుగన్ = అడగడానికి, తొరకోనయిరి = ఉపక్రమించారు, అన్నా! = ఓ సోదరా!, బుద్ధి = జ్ఞానము యొక్క, సంపన్నతల్ = సంపదలు, ఎన్నన్ = లెక్కించడానికి, మాకుࠠ = మాకు, తరమా? = సాధ్యమా?, కొనమా = కొనడం లేదా?, భవత్ + ఉక్తి = నీ మాటల, రత్నముల్? = రత్నాలు?.

తాత్పర్యం: నిన్నటి దేవుడు (దత్తాత్రేయుడు) చెప్పిన పనిని అత్యంత ఆదరంతో, సులభంగా స్వీకరించిన మునులు, ఉన్నతమైన భక్తితో, గొప్ప కుతూహలంతో కూడిన బుద్ధితో, అనురాగంతో నిండిన సంపదతో సూతుని మెచ్చుకున్నారు. "ఓ సోదరా! నీ జ్ఞాన సంపదను లెక్కించడం మాకు సాధ్యమా? నీ మాటలనే రత్నాలను మేము స్వీకరించమా?" అంటూ వారు సూతుని అడగడం ప్రారంభించారు.

విశేషములు:

"సూతునికి నా అనుగ్రహముచే, వ్యాసుని వరముచే, అడిగినప్పుడు ఏదైనా స్పష్టంగా చెబుతాడు. ఇతడు సూతుడని ప్రసిద్ధి చెంది, అగ్ని నుండి పుట్టాడు. తత్త్వాన్ని చెప్పే ఆ అర్థాన్ని ఇక మీరు వినండి. ఓ గొప్ప మునులారా! అంతకు ముందు నా చరిత్ర ఏమి జరిగిందో  మీరు ఇతనిద్వారా వినండి...."( 65 వపద్యభావం)

అని దత్తాత్రేయుడు చెప్పిన మాట గుర్తుకు తెచ్చుకొని మునులందరూ దత్తాత్రేయుల ఆదేశాన్ని గౌరవిస్తూ, సూత మహర్షి నుండి జ్ఞానాన్ని పొందేందుకు ఆసక్తి చూపుతున్నారు. సూత మహర్షి జ్ఞాన సంపదను "రత్నాలు"గా పోల్చడం ద్వారా, మునుల దృష్టిలో అతని మాటలకు ఉన్న విలువను తెలుపుతుంది. ఇది సూత మహర్షి నుండి రాబోయే ఉపదేశాలకు, పురాణ కథలకు నాంది పలుకుతుంది.

 

క. ఇతిహాసములు పురాణము

లతివిశదములై న పూర్తయాగాదివిధుల్

శ్రుతిగతము లయ్యె నీతో

నుతింప లేకున్నవా ర్నినున్మునిముఖ్యుల్. 81

ప్రతిపదార్థం:

క. ఇతిహాసములు = చరిత్రలు, పురాణములు = పురాణాలు, అతివిశదములై న = మిక్కిలి స్పష్టమైన, పూర్తయాగాదివిధుల్ = పూర్తయాగాది కర్మకాండలు, నీతో = నీ వల్ల, శ్రుతిగతము లయ్యె = వేదసమ్మతములయ్యాయి, నుతింప లేకున్నవా ర్నినున్మునిముఖ్యుల్ = నిన్ను స్తుతించలేని మునిశ్రేష్ఠులు లేరు.

తాత్పర్యం:

ఓ సూతమహర్షి! నీ వల్ల ఇతిహాసాలు, పురాణాలు, మిక్కిలి స్పష్టమైన పూర్తయాగాది కర్మవిధానాలు అన్నీ వేదసమ్మతాలై మాకు తెలిసాయి. నిన్ను స్తుతించలేని మునిశ్రేష్ఠులే లేరు.

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో సూతమహర్షి గొప్పదనాన్ని, ఆయన లోకజ్ఞానాన్ని, వేదశాస్త్రాలపై ఆయనకున్న పట్టును మునులు కొనియాడుతున్నారు. ఆయన బోధనల వల్ల ఇతిహాసాలు, పురాణాలు, యజ్ఞయాగాది కర్మకాండలు సామాన్యులకు కూడా అందుబాటులోకి వచ్చాయని ప్రశంసిస్తున్నారు.

"పూర్తయాగాది కర్మవిధానాలు" అన్నది ఒక విశాలమైన భావన. ఇది హిందూ ధర్మంలోని కొన్ని ముఖ్యమైన కర్మలను, వాటి ఆచరణా పద్ధతులను సూచిస్తుంది. ప్రధానంగా, ఇది 'ఇష్ట' మరియు 'పూర్త' అనే రెండు రకాల ధార్మిక కర్మలను కలిపి సూచిస్తుంది.

ఇష్టాపూర్త ధర్మం:

సనాతన ధర్మంలో పుణ్యాన్ని సంపాదించడానికి, మోక్ష మార్గాన్ని సుగమం చేసుకోవడానికి అనుష్ఠించే కర్మలను స్థూలంగా ఇష్టం మరియు పూర్తం అని రెండు విభాగాలుగా విభజించారు. ఈ రెండింటిని కలిపి ఇష్టాపూర్త ధర్మం అంటారు.

1. ఇష్టం:

ఇవి వైదిక కర్మలకు సంబంధించినవి, అంటే వేదాలలో చెప్పబడినవి. ముఖ్యంగా అగ్నిహోత్రం, యజ్ఞాలు, యాగాలు వంటివి ఈ కోవలోకి వస్తాయి. ఈ కర్మలను సాధారణంగా శ్రౌత కర్మలు (వేద మంత్రాలతో కూడినవి) అని కూడా అంటారు. ఇవి దేవతారాధన, పాప ప్రక్షాళన, పుణ్య సంపాదన, కోరికల నెరవేర్పుటం కోసం చేసేవి.

ఉదాహరణలు:

• అగ్నిహోత్రం: నిత్యం చేసే అగ్ని సంబంధిత కర్మ.

• దర్శపూర్ణమాస యాగాలు: అమావాస్య, పౌర్ణమి సమయాల్లో చేసే యాగాలు.

• చాతుర్మాస్య యాగాలు: నాలుగు నెలల పాటు చేసే యాగాలు. ఇలాంటివి

2. పూర్తం:

ఇవి స్మార్త కర్మలు లేదా లౌకిక కర్మలకు సంబంధించినవి. అంటే ఇవి వేదాలలో ప్రత్యక్షంగా చెప్పబడకపోయినా, స్మృతులు, పురాణాలు, ఇతిహాసాలలో సూచించబడినవి. ఇవి ఎక్కువగా ప్రజా శ్రేయస్సు, సమాజ శ్రేయస్సు కోసం చేసే పుణ్యకార్యాలు.

ఉదాహరణలు:

• బావులు తవ్వించడం: ప్రజలకు నీరు అందించడానికి.

• చెరువులు తవ్వించడం: జలవనరుల అభివృద్ధికి.

• దేవాలయాలు నిర్మించడం: భగవదారాధనకు, ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాల స్థాపనకు.

• తోటలు వేయించడం: పర్యావరణ పరిరక్షణకు, ప్రజలకు నీడ, పండ్లను అందించడానికి.

• ధర్మశాలలు నిర్మించడం: ప్రయాణికులకు విశ్రాంతి గృహాలు.

• అన్నదానాలు చేయడం: ఆకలితో ఉన్నవారికి భోజనం పెట్టడం.

• విద్యాలయాలు స్థాపించడం: విద్యాభివృద్ధికి.

• మానవుల, పశువుల ఆరోగ్యం కోసం సేవలు: వైద్యశాలల నిర్మాణం, వైద్య సేవలు.

పూర్తయాగాది కర్మవిధానాలు అనగా, పైన చెప్పిన ఇష్ట కర్మలు (యాగాలు, అగ్నిహోత్రం వంటివి) మరియు పూర్త కర్మలు (బావులు, దేవాలయాల నిర్మాణం వంటివి) వాటికి సంబంధించిన నియమాలు, పద్ధతులు అని అర్థం. ఈ కర్మలన్నీ ధర్మాచరణలో భాగమై, వ్యక్తిగత మరియు సామాజిక శ్రేయస్సుకు, పుణ్య సంపాదనకు దోహదపడతాయి.

ఆ. వ్యాససుప్రసాదభరితుండ వని 'కాక

స్వామి నిన్నుఁ జెప్పు సరణి నెంచి

ప్రహ్వు లై రి మునులు భవదుక్తిరమఁ గొన

నవధరింపు వీరి యాశయంబు. 82

ప్రతిపదార్థం:

స్వామి = ఓ స్వామి,ఆ వ్యాససుప్రసాదభరితుండవు = వ్యాసుని గొప్ప అనుగ్రహంతో నిండినవాడవు, అనికాక = అని తెలిసి , భవదుక్తిరమఁగొనన్ = నీ మాటల మాధుర్యాన్ని పొందడానికి నిన్నున్ = నిన్ను,( నువ్వు) చెప్పు = చెప్పే, సరణిన్ = విధానాన్ని, ఎంచి = తలచి, మునులు = మహర్షులు , ప్రహ్వులైరి = వినయంతో నమస్కరించారు, వీరి యాశయంబు = వీరి కోరికను. అవధరింపు = ఆలకించుము,

తాత్పర్యం:

ఓ స్వామి! నీవు వ్యాస మహర్షి యొక్క గొప్ప అనుగ్రహాన్ని పొందినవాడవని తెలిసి, నిన్ను స్తుతించే విధానాన్ని తలచి, నీ మాటల మాధుర్యాన్ని పొందగోరి మునులందరూ వినయంతో నీకు నమస్కరించారు. దయచేసి వీరి కోరికను ఆలకించుము.

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో మునులు సూతుని వ్యాసశిష్యునిగా గుర్తించి, ఆయన అనుగ్రహాన్ని పొందగోరుతున్నారు. సూతుని మాటల మాధుర్యాన్ని, జ్ఞానాన్ని పొందడానికి వారు వినయంగా ప్రార్థిస్తున్నారు. గురు పరంపరలో వ్యాసుని నుండి సూతునికి సంక్రమించిన జ్ఞానాన్ని ఇక్కడ ప్రస్తావిస్తున్నారు.

సీ. అనసూయ కత్రికిఁ దనయుఁ డౌ టెట్లుత

ద్దత్తనామప్రాప్తి తగవు బిగువు

బాలజడోన్మత్తలీలాచరణములు

తద్దిగంబర చరితంబుడంబు

నన్నిలోకంబుల నా దేవుభక్తుల

కథలు యోగా దేశకలన లోలిఁ

దత్ప్రసంగంబులు దత్ప్రస క్తంబులు

దన్మహత్త్వంబులు తద్గుణములు

అసలు వాసుదేవుఁ డఖిలసమాశ్రయుం

డేల యిట్టిలీల లెనయవల సె?

లోకసంగ్రహంబు లోనుగ నీయెఱిం

గినవిథ మ్మఖిలము వినుచుమనఘ! 83

ప్రతిపదార్థం:

సీ. అనసూయకత్రికిఁ = అనసూయకు అత్రి మహర్షికి, తనయుఁడౌ టెట్లు = కుమారుడవడం ఎలా, తద్దత్తనామప్రాప్తి = ఆ దత్తాత్రేయుడనే పేరు రావడం, తగవు = తగినది, బిగువు = గొప్పది, బాలజడోన్మత్తలీలాచరణములు = బాల్యము, జడుని వలె, ఉన్మత్తుని వలె సంచరించు లీలలు, తద్దిగంబర చరితంబు = ఆ దిగంబర వేషధారణ, డంబు = గొప్పది, అన్నిలోకంబులన్ = అన్ని లోకాలలో, ఆ దేవుభక్తుల = ఆ దత్తదేవుని భక్తుల, కథలు = వృత్తాంతాలు, యోగాదేశకలనలోలిన్ = యోగోపదేశాలతో కూడినవి, తత్ప్రసంగంబులు = ఆయన ప్రసంగాలు, తత్ప్రసక్తంబులు = ఆయనను గురించి చెప్పబడినవి, తన్మహత్త్వంబులు = ఆయన గొప్పదనాలు, తద్గుణములు = ఆయన గుణాలు, అసలు వాసుదేవుఁడు = అసలైన వాసుదేవుడు, అఖిలసమాశ్రయుం డేల = అందరికీ ఆశ్రయం అయినవాడు ఎందుకు, ఇట్టిలీలలెనయవలసె? = ఇటువంటి లీలలను ప్రదర్శించవలసి వచ్చింది?, లోకసంగ్రహంబు లోనుగ = లోకహితంతో కూడినవి, నీయెఱింగినవిథ మ్మఖిలము = నీకు తెలిసిన రీతిలో అన్నీ, వినుచుమనఘ! = వినిపించుము ఓ పుణ్యాత్మా!

తాత్పర్యం:

ఓ పుణ్యాత్మా! అనసూయకు అత్రి మహర్షికి దత్తాత్రేయుడు ఎలా పుత్రుడాయెను? ఆ దత్తాత్రేయుడనే పేరు ఆయనకు ఎలా కలిగింది? బాల్యము, జడుని వలె, ఉన్మత్తుని వలె ఆయన చేసిన లీలలు, ఆ దిగంబర వేషధారణ యొక్క గొప్పతనం, అన్ని లోకాలలో ఆ దత్తదేవుని భక్తుల కథలు, యోగోపదేశాలతో కూడిన ఆయన ప్రసంగాలు, ఆయన గురించి చెప్పబడిన వృత్తాంతాలు, ఆయన గొప్పదనాలు, ఆయన గుణాలు, అసలైన వాసుదేవుడై, అందరికీ ఆశ్రయం అయిన దత్తాత్రేయుడు లోకహితం కోసం ఇటువంటి లీలలను ఎందుకు ప్రదర్శించవలసి వచ్చింది? నీకు తెలిసిన రీతిలో ఈ విషయాలన్నింటినీ మాకు వినిపించుము.

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో మునులు దత్తాత్రేయుని అవతార రహస్యం, నామ కారణం, ఆయన లీలలు, భక్తుల కథలు, యోగోపదేశాలు, ఆయన దిగంబరత్వం, ఆయన గుణగణాలు, లోక సంగ్రహణ కోసం ఆయన ప్రదర్శించిన లీలల గురించి తెలుసుకోవడానికి కుతూహలం చూపుతున్నారు. దత్తాత్రేయుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, వాసుదేవ స్వరూపాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

గీ. సచ్చిదానందఘనుఁడై న స్వామిబోధ

విధము చెప్పిన తలఁచిన వినినవారి '

తాపము హరించు సంపదందార్చుఁ బెంచు

జ్ఞాన మానంద మెలయించు సంగమొడియు.84

ప్రతిపదార్థం:

గీ. సచ్చిదానందఘనుఁడైన = సచ్చిదానంద స్వరూపుడైన, స్వామిబోధవిధము = స్వామి యొక్క బోధనా విధానమును, చెప్పిన = చెప్పినవారు, తలఁచిన = తలచినవారు, వినినవారి = విన్నవారి, తాపము హరించు = దుఃఖాలను పోగొట్టును, సంపదందార్చున్ = సంపదలను ఇచ్చును, జ్ఞానమానందము = జ్ఞానమును, ఆనందమును, పెంచున్ = వృద్ధి చేయును, సంగమొడియు = మోక్షమును , ఎలయించు = కలుగజేయును,.

తాత్పర్యం:

సచ్చిదానంద స్వరూపుడైన దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క బోధనా విధానమును చెప్పినవారికి, తలచినవారికి, విన్నవారికి దుఃఖాలు దూరమవుతాయి, సంపదలు కలుగుతాయి, జ్ఞానం, ఆనందం వృద్ధి చెందుతాయి, మోక్షం లభిస్తుంది.

విశేషములు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని మహత్యాన్ని, ఆయన బోధనల ప్రభావాలను వివరిస్తుంది. దత్తాత్రేయ తత్త్వాన్ని శ్రవణం చేయడం, మననం చేయడం, ప్రచారం చేయడం వల్ల కలిగే ఫలాలను స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది దత్తాత్రేయ భక్తులకు ఒక గొప్ప ఆశాకిరణంగా నిలుస్తుంది.

"సచ్చిదానంద స్వరూపుడు" అనే పదబంధం హిందూ తత్వశాస్త్రంలో, ముఖ్యంగా వేదాంతంలో, పరబ్రహ్మాన్ని లేదా అంతిమ సత్యాన్ని వర్ణించడానికి ఉపయోగించే ఒక ముఖ్యమైన భావన. ఇది మూడు సంస్కృత పదాల కలయిక:

1. సత్ : దీని అర్థం సత్యం, ఉనికి లేదా అస్తిత్వం. ఇది శాశ్వతమైనది, మార్పులేనిది, ఎల్లప్పుడూ ఉండేది అని సూచిస్తుంది. ఏది కాలానికి, దేశానికి అతీతంగా నిజంగా ఉందో అది సత్.

2. చిత్ : దీని అర్థం జ్ఞానం లేదా చైతన్యం. ఇది అనంతమైన, స్వయం ప్రకాశితమైన జ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది. అజ్ఞానానికి, అచేతనత్వానికి వ్యతిరేకం.

3. ఆనంద : దీని అర్థం ఆనందం లేదా పరమానందం. ఇది నిరంతరమైన, పరిపూర్ణమైన సంతోషం, దుఃఖ రహిత స్థితి.

కాబట్టి, సచ్చిదానంద స్వరూపుడు అంటే శాశ్వతమైన ఉనికి, అనంతమైన జ్ఞానం, మరియు పరిపూర్ణమైన ఆనందం యొక్క స్వరూపం అని అర్థం. ఇది బ్రహ్మాన్ని కేవలం ఒక నిర్జీవ శక్తిగా కాకుండా, చైతన్యవంతమైన, ఆనందమయమైన సత్యంగా వర్ణిస్తుంది.

దత్తాత్రేయుడిని సచ్చిదానంద స్వరూపుడిగా వర్ణించడం అంటే, ఆయన పరబ్రహ్మ స్వరూపం, ఆయనలో ఈ మూడు దివ్య లక్షణాలు పూర్తిగా వ్యక్తమవుతాయని అర్థం.

మ. భగవద్భక్తుఁడవీవుఁ దత్సుగుణముల్ వర్ణింప నెంతేఁ బ్రియం

బుగ నూకొందువు దత్తదేవుదయ ము న్భోగంబు మోక్షంబు గూ

ర్చు గరిష్ఠంబగు యోగవైభవము నార్తు ల్సెందనై రట్టె య

ట్టి గురుప్రాభవము ల్వచించి మము దాఁటింపం జనున్ సంసృతిన్ 85

భగవత్ + భక్తుఁడవు = దేవుని భక్తుడవు, ఈవు = నీవు, తత్ = ఆ (దత్తదేవుని), సుగుణముల్ = మంచి గుణాలను, వర్ణింపన్ = వర్ణించడానికి, ఎంతేన్ = ఎంతగానో, ప్రియంబుగన్ = ఇష్టంగా, ఊకొందువు = సమ్మతిస్తావు, దత్తదేవు + దయ = దత్తదేవుని దయ, భోగంబు = సుఖాన్ని, మోక్షంబు = మోక్షాన్ని, కూర్చున్ = కలుగజేస్తుంది, గరిష్ఠంబగు = గొప్పదైన, యోగ + వైభవమున్ = యోగ మహిమను, ఆర్తుల్ = దుఃఖితులు, చెందనైరట్టె = పొందగలుగుతారు, అట్టి = అటువంటి, గురు + ప్రాభవముల్ = గురువు యొక్క గొప్పదనములను, వచించి = చెప్పి, మమున్ = మమ్మల్ని, సంసృతిన్ = సంసార బంధాన్ని, దాఁటింపన్ = దాటించడానికి, చనున్ = తగుదువు,

తాత్పర్యం:

మహర్షులు సూతునితో ఇలా ప్రార్థించారు: "ఓ సూతా! నీవు భగవంతుని భక్తుడవు. దత్తదేవుని మంచి గుణాలను వర్ణించడానికి ఎంతగానో ఇష్టపడతావు. దత్తదేవుని దయ సుఖాన్ని, మోక్షాన్ని కలుగజేస్తుంది. గొప్పదైన ఆయన యోగ మహిమను దుఃఖితులు పొందగలుగుతారు. అటువంటి దత్తదేవుని గురుత్వాన్ని, ఆయన ప్రాభవాలను మాకు తెలియజేసి, ఈ సంసార బంధాన్ని దాటడానికి మమ్మల్ని అనుగ్రహించు."

విశేషములు:

• ఈ పద్యంలో మహర్షులు సూతునిపై ఉన్న భక్తిని, నమ్మకాన్ని వ్యక్తపరిచారు.
• దత్తాత్రేయుని దయ వల్ల భోగమోక్షాలు కలుగుతాయని, ఆయన యోగ మహిమ ఆర్తులను సైతం తరింపజేస్తుందని ఇక్కడ చెప్పబడింది. యోగమహిమ అనగా యోగసాధన ద్వారా సాధకుడు పొందే అసాధారణమైన శక్తి సామర్థ్యాలు, మరియు అద్భుతమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభవాల సమూహం
• సూతుడు గొప్ప పౌరాణికుడని, దత్తదేవుని లీలా విశేషాలను చెప్పడానికి తగినవాడని స్తుతించారు.

 

మునులకు సూతుఁడు దత్తమాహాత్మ్యముఁ దెలుపుట

గీ. అనెడు భావితాత్ములనుడు లాలకించి

మునులఁ బూజించి తనభాగ్యమును నుతించి

యల్ల పౌరాణికోత్తంసుడాత్మనలరి

ప్రక్రమించె దత్తాత్రేయు ప్రాభవమన86

ప్రతి పదార్థం:

అనెడు = అని చెప్పు, భావితాత్ములనుడులు = పునీతులైన మునుల యొక్క మాటలను, ఆలకించి = విని, మునులన్ = మునులను, పూజించి = పూజించి, తన = తన యొక్క, భాగ్యమును = అదృష్టాన్ని, నుతించి = స్తుతించి, అల్ల = ఆ, పౌరాణిక + ఉత్తంసుడు = పురాణాలను చెప్పేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన సూతుడు, ఆత్మన్ = మనస్సులో, అలరి = సంతోషించి, దత్తాత్రేయు = దత్తాత్రేయుని యొక్క, ప్రాభవమున్ = గొప్పదనాన్ని.ప్రక్రమించె = ప్రారంభించాడు,

తాత్పర్యం:

మహర్షులు పలికిన పునీతమైన మాటలను విని, ఆ పురాణ శ్రేష్ఠుడైన సూతుడు మునులను పూజించి, తన అదృష్టాన్ని స్తుతించాడు. తన మనస్సులో సంతోషించి, దత్తాత్రేయుని గొప్పదనాన్ని వివరించడం ప్రారంభించాడు.

విశేషములు:

• ఇక్కడ సూతుని వినయం, మునుల పట్ల గౌరవం స్పష్టమవుతుంది.
• మునుల అభ్యర్థనను దత్తదేవుని మహిమను వివరించడానికి తనకు లభించిన గొప్ప అవకాశంగా సూతుడు భావించాడు.
• 'పౌరాణికోత్తంసుడు' అనే విశేషణం సూతుని గొప్పదనాన్ని సూచిస్తుంది.

 

గీ. మంచి విషయం బడిగితిరి మౌనులార!

నన్నుఁ గృతకృత్యుఁ జేయుసన్నాహమునకు

యజ్ఞదానతపోనిష్ఠు లాత్మనిష్ఠు

లీరెఱుంగని దే నన నేమి కలదు?87

ప్రతి పదార్థం:

మౌనులార = ఓ మునులారా, నన్నున్ = నన్ను, కృతకృత్యున్ = ధన్యుడినిగా, చేయు = చేయడానికి, సన్నాహమునకున్ = ప్రయత్నానికి, మంచి = మంచి, విషయంబు = విషయమును, అడిగితిరి = అడిగారు, యజ్ఞ + దాన + తపోనిష్ఠులు = యజ్ఞాలు, దానాలు, తపస్సులలో నిష్ట కలిగినవారు, ఆత్మనిష్ఠులు = ఆత్మ జ్ఞానం కలవారు, ఈరు = మీరు, ఎరుంగనిది = తెలియనిది, ఏన్ = నేను, అనన్ = చెప్పడానికి, ఏమి = ఏమిటి, కలదు = ఉన్నది.

తాత్పర్యం:

సూతుడు పలికాడు: "ఓ మునులారా! మీరు చాలా మంచి విషయాన్ని అడిగారు. నన్ను ధన్యుడిని చేయడానికి ఈ ప్రయత్నం చేస్తున్నారు. యజ్ఞాలు, దానాలు, తపస్సులలో నిష్ఠ కలిగి, ఆత్మజ్ఞానం పొందిన మీకు తెలియనిది ఏముంటుంది? నేను ప్రత్యేకంగా చెప్పవలసినది ఏముంది?"

విశేషములు:

• సూతుడు మునుల జ్ఞానాన్ని, తపోనిష్ఠను గుర్తించి వారిని ప్రశంసించాడు.
• దత్తదేవుని లీలామహిమను వివరించే అవకాశం తనను కృతకృత్యుడిని చేస్తుందని సూతుడు భావించాడు.
• ఇది సూతుని వినయాన్ని, జ్ఞానాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• ఆత్మజ్ఞానం   అంటే  'ఆత్మ' మరియు 'పరమాత్మ' (బ్రహ్మం) ఒక్కటే అనే సత్యాన్ని తెలుసుకోవడం. "అహం బ్రహ్మాస్మి" (నేను బ్రహ్మాన్ని), "తత్త్వమసి" (అదే నీవు) వంటి మహావాక్యాలు ఈ సత్యాన్నే బోధిస్తాయి. అంటే, ప్రతి జీవిలోని ఆత్మ సృష్టి మొత్తంలో నిండి ఉన్న దివ్య చైతన్యంలో ఒక భాగమే అని, వాస్తవానికి ఆ రెండు వేరు కాదని అర్థం చేసుకోవడం.

 

గీ. జన్మ మన్వర్థ మైనది జన్మశతకృ

తంబిటుఫలించె సుకృతంబు దైవతములు

పితరులు మహేశ్వరుండు సంప్రీతులైరి

 కులము వెలిగె మహాత్ములకొలువు గలుగ.88

ప్రతి పదార్థం:

జన్మము = నా జన్మ, అన్వర్థము +ఐనది = సార్థకమైనది, జన్మ + శత + కృతంబు = వంద జన్మలలో చేసిన పుణ్యం, ఇటు = ఇలా, ఫలించెన్ = ఫలించింది, సుకృతంబు = పుణ్యం, దైవతములు = దేవతలు, పితరులు = పితృదేవతలు, మహేశ్వరుండు = శివుడు, సంప్రీతులు+ఐరి = మిక్కిలి సంతోషించారు, మహాత్ముల = గొప్పవారైన మీ, కొలువు = సేవ, కలుగ = లభించడం వల్ల,కులము = వంశము, వెలిగెన్ = ప్రకాశించింది,

తాత్పర్యం:

సూతుడు ఇలా కొనసాగించాడు: "నా జన్మ సార్థకమైంది. వంద జన్మలలో చేసిన పుణ్యం ఇప్పుడు ఇలా ఫలించింది. దేవతలు, పితృదేవతలు, శివుడు మిక్కిలి సంతోషించారు. మీ వంటి మహాత్ముల సేవ నాకు లభించడం వల్ల నా వంశం ప్రకాశించింది."

విశేషములు:

• మునుల సాంగత్యం తనకు ఎంతటి పుణ్యఫలమో సూతుడు ఇక్కడ వివరిస్తున్నాడు.
• మునుల కొలువు, అంటే వారి సేవ లేదా వారి సాంగత్యం వల్ల తన కులం ప్రకాశించిందని చెప్పడం, గురువుల ప్రాధాన్యతను తెలియజేస్తుంది.
• 'జన్మశతకృతంబిటు ఫలించె' అన్నది తన అదృష్టాన్ని గొప్పగా చెప్పడానికి వాడిన అలంకారం.

 అన్యసామాన్యమాహాత్మ్యమా? తలంప

దత్తవిభునామ మెత్త సద్జ్ఞాన ముఱదె

 నేను గాకున్న మఱియొకడే ననంతు

 లీలలననౌనె తద్దయ లేకయున్న?89

ప్రతి పదార్థం:

తలంపన్ = ఆలోచిస్తే,  అన్యసామాన్య మాహాత్మ్యమా = ఆ దత్తునిది  సామాన్యమైన  గొప్పదనమా? , దత్తవిభు = దత్త ప్రభువు యొక్క, నామము = పేరును, ఎత్తన్ = ఉచ్చరించగానే, సద్జ్ఞానము = మంచి జ్ఞానం, ఉఱదె = ఉబికి రాదా? తత్ = ఆ (దత్తదేవుని), దయ = దయ, లేకయున్న = లేకపోతే., నేను = నేను , కాకున్న = కాకున్నా , మఱి +ఒకడేన్  = ఇంకొకడయినా,  అనంతు = అనంతుడయిన దత్తాత్రేయుని , లీలలన్ = లీలలను, అనన్ +ఔనె  = చెప్పటానికి వీలవుతుందా?

తాత్పర్యం:

ఆలోచిస్తే, ఆ దత్తాత్రేయుని గొప్పదనం సామాన్యమైనదా? కాదు కదా! దత్త ప్రభువు పేరును ఉచ్చరించగానే మంచి జ్ఞానం ఉబికి రాదా? (కచ్చితంగా వస్తుంది). ఆ దత్తదేవుని దయ లేకపోతే, నేను కాకపోయినా ఇంకొకడయినా అనంతుడైన దత్తాత్రేయుని లీలలను చెప్పడానికి వీలవుతుందా? (వీలు కాదు).

విశేషములు:

• ఈ పద్యంలో సూతుడు దత్తాత్రేయుని అద్భుతమైన, అసమానమైన మహిమను కీర్తిస్తున్నాడు.
• కేవలం దత్తాత్రేయుని నామోచ్చారణ ద్వారానే సద్జ్ఞానం కలుగుతుందని, ఇది ఆయన అత్యున్నత ప్రాభవానికి నిదర్శనమని సూతుడు వివరిస్తున్నాడు.
• దత్తదేవుని దయ లేనిదే ఆయన అనంతమైన లీలలను వివరించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదని, తనతో సహా ఎవరైనా ఆయన కృప వల్లే ఆయన గురించి చెప్పగలరని సూతుడు తన వినయాన్ని, దత్తాత్రేయుని సర్వశక్తిమత్తతను చాటుతున్నాడు. ఇది దత్తదేవుని అనుగ్రహం యొక్క ప్రాధాన్యతను నొక్కి చెబుతుంది.

 

గీ. విష్ణుపదమునఁ బక్షులు విజ్ఞవరులు

శక్తికొలది చరింపంగఁ జాలుదు రటు

గాన నాతోఁచినంత యనూనభంగి

ననెద గురుదత్తకథ మౌనిహంసులార!90

ప్రతి పదార్థం:

మౌనిహంసులార = ఓ శ్రేష్ఠులైన మునులారా ! విష్ణుపదమునన్ = ఆకాశంలో (విష్ణువు ఉండే చోట), పక్షులు = పక్షులు, విజ్ఞవరులు = జ్ఞానవంతులు, శక్తికొలది = తమ శక్తి మేరకు, చరింపంగన్ = సంచరించడానికి, చాలుదురు = సమర్థులు అవుతారు, అటుగానన్ = అందుచేత, నాకు = నాకు, తోఁచినంత = తోచినంత మేరకు, గురుదత్త = గురువులైన దత్తదేవుని, కథన్ = కథను, అనూనభంగిన్ = తక్కువ కాని విధంగా, అనెద = చెబుతాను,

తాత్పర్యం:

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: "ఓ శ్రేష్ఠులైన మునులారా! ఆకాశంలో పక్షులు తమ శక్తి మేరకు సంచరించినట్లే, నేను కూడా నాకు తోచినంత మేరకు, ఏ మాత్రం తక్కువ కాని విధంగా, గురువైన దత్తదేవుని కథను మీకు చెబుతాను."

విశేషములు:

• దత్తదేవుని అనంతమైన మహిమను పూర్తిగా వర్ణించడం సాధ్యం కాదని, తనకున్న జ్ఞానం, శక్తి మేరకు వివరించడానికి ప్రయత్నిస్తానని సూతుడు వినయంగా తెలియజేశాడు.
• ఇక్కడ పక్షులు ఆకాశంలో సంచరించడాన్ని ఉపమానంగా వాడి, తన పరిమితులను వినయంగా తెలియజేస్తూనే, దత్తకథను చెప్పడానికి తన సంసిద్ధతను వ్యక్తపరిచాడు.
• విష్ణుపదము' అనే పదాన్ని కవి ఎంతో అర్థవంతంగా, మనోహరంగా రెండు విభిన్న అర్థాలలో ప్రయోగించి, కవిత్వాన్ని మరింత శోభాయమానం చేశారు. ఈ అలంకారాన్ని శ్లేషాలంకారం అని అంటారు.

ఈ ప్రయోగం ద్వారా కవి చెప్పదలుచుకున్న భావం:

పక్షుల విషయానికి వస్తే: విష్ణుపదము అంటే ఆకాశం. పక్షులు ఎంతటి పెద్దవైనా, చిన్నవైనా సరే, తమకు ఎంత శక్తి ఉందో అంతవరకు మాత్రమే ఆ ఆకాశంలో స్వేచ్ఛగా సంచరించగలవు. అవి తమ పరిమితులను దాటి ఎగరలేవు.

జ్ఞానవంతుల విషయానికి వస్తే: విష్ణుపదము అంటే విష్ణువుకు సంబంధించిన విషయాలు, ఆయన లీలా విశేషాలు, లేదా వేదశాస్త్రాలు/పురాణాలు. జ్ఞానవంతులైన వారు కూడా తమకున్న జ్ఞాన పరిమితికి, అవగాహన శక్తికి లోబడి మాత్రమే ఆ అంతులేని జ్ఞానసాగరంలో (విష్ణుపదంలో) సంచరించగలరు (అంటే చదవగలరు, అర్థం చేసుకోగలరు). దత్తాత్రేయుని కథ వంటి విష్ణువు యొక్క అనంత లీలలను పూర్తిగా వర్ణించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదని, తమ పరిమితి మేరకు మాత్రమే చెప్పగలమని సూతుడు ఇక్కడ వినయంగా తెలియజేస్తున్నాడు.

ఈ విధంగా విష్ణుపదము అనే ఒకే పదం ద్వారా, ఆకాశం మరియు విష్ణు సంబంధిత జ్ఞానం అనే రెండు వేర్వేరు అర్థాలను కవి సమన్వయపరిచారు. ఇది కవి యొక్క భాషా నైపుణ్యానికి, భావ గాంభీర్యానికి నిదర్శనం.

• 'మౌనిహంసులార' అనేది మునులను అత్యంత శ్రేష్ఠులుగా సంబోధించడం.

 

 

గీ. మునిఁ బురాణు నచింత్యరూపునిఁ గవివరు

నాది దేవుననంతమాహాత్మ్యు నతుల

భువనహితమెంచి తప ముగ్రము నొనరించు

నబ్జనాభు నారాయణు నభినుతింతు.

ప్రతి పదార్థం:

మునిన్ = మునియైన, పురాణున్ = పురాతనుడైన, అచింత్యరూపునిన్ = ఆలోచించడానికి వీలుకాని రూపం కలవాడిని, కవివరున్ = కవులలో శ్రేష్ఠుడిని, ఆదిదేవున్ = సృష్టికి మొదటివాడైన దేవుడిని, అనంతమాహాత్మ్యున్ = అంతులేని మహిమ కలవాడిని, అతుల = సాటిలేని, భువన+హితమున్ = లోకాల మేలును, ఎంచి = తలచి, ఉగ్రమున్ = గొప్పదైన, తపమున్ = తపస్సును, ఒనరించున్ = చేసే, అబ్జనాభున్ = పద్మం నాభిలో కలవాడిని (విష్ణువును), నారాయణున్ = నారాయణుడిని, అభినుతింతు = స్తుతిస్తాను.

తాత్పర్యం:

మునియైనవాడు, పురాతనుడు, ఆలోచనకు అందని రూపం కలవాడు, కవులలో శ్రేష్ఠుడు, మొదటి దేవుడు, అంతులేని మహిమ కలవాడు, సాటిలేని లోకకల్యాణాన్ని కోరి గొప్ప తపస్సు చేసేవాడు, పద్మనాభుడు అయిన నారాయణుడిని నేను స్తుతిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం సూతుడు నారాయణుడిని స్తుతించడంతో ప్రారంభమవుతుంది. నారాయణుడి యొక్క వివిధ గుణగణాలు, ఆయన తపస్సు చేసే విధానం వర్ణించబడ్డాయి. దత్తాత్రేయ లీలలను వర్ణించే ముందు సూతుడు చేసే ప్రారంభ ప్రార్థన ఇది.

క. నారాయణగుణ యోగో

దారతపఃప్రాభవునకు దంభోద్భవదు

ర్వారాహంకృతిహ ర్తకు

హారిసుశీలునకు నరున కానతు లిడుదున్

ప్రతి పదార్థం:

నారాయణ+గుణ = నారాయణుడి గుణాలతో కూడిన, యోగ+ఉదార = యోగంతో గొప్పదైన, తపః+ప్రాభవునకు = తపస్సు యొక్క ప్రభావం కలవాడికి, దంభ+ఉద్భవ = దంభం వలన పుట్టిన, దుర్వార = అడ్డుకోలేని, అహంకృతి+హర్తకు = అహంకారాన్ని నాశనం చేసేవాడికి, హారి+సుశీలునకు = మనోహరమైన మంచి ప్రవర్తన కలవాడికి, నరునకు = నరుడికి, ఆనతులు = నమస్కారాలు, ఇడుదున్ = సమర్పిస్తాను.

తాత్పర్యం:

నారాయణుడి గుణాలతో కూడిన, యోగంతో గొప్పదైన తపస్సు ప్రభావం కలవాడికి, దంభం నుండి పుట్టిన అడ్డుకోలేని అహంకారాన్ని నాశనం చేసేవాడికి, మనోహరమైన మంచి ప్రవర్తన కలవాడికి అయిన నరుడికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో నరుడిని స్తుతిస్తున్నారు. నరుడు నారాయణుడి అంశ అని, దంభాన్ని అణచివేసేవాడని, సద్గుణ సంపన్నుడని ఇందులో చెప్పబడింది. ఇది కూడా సూతుడు చేసే ప్రార్థనలలో ఒక భాగం.

సీ. బ్రహ్మాండమునకు నావరణంబుగా నుండి

లోకేశునికమండలువునఁ జేరి

విష్ణునిపద మంటి విష్ణుపదస్థయై

స్వర్గంగ నాఁ ద్రిదివంబు నెనసి

విశ్వేశుమాలి నువ్విళ్లూరుచుండి వి

శ్వాఘౌఘహరణ కార్యప్రసక్తి

నవనికి డిగి తుహినాద్రిసంభవ జహ్ను

కన్య భగీరథఖ్యాతిలహరి

యన నెగడి భోగవతి పేర నహి పదమున

నమరి కన వినఁ దలఁప స్నాన మొనరింప

నంతరంగమలంబుల నపహరించు

తల్లి గంగమ్మఁ గొలుతు వాగ్ధార లొలుక.

ప్రతి పదార్థం:

బ్రహ్మాండమునకు = బ్రహ్మాండానికి, ఆవరణంబుగా = ఆవరణంగా, ఉండి = ఉండి, లోకేశుని+క = లోకేశ్వరుడైన బ్రహ్మ యొక్క, కమండలువునన్ = కమండలంలో, చేరి = చేరి, విష్ణుని+పదమున్ = విష్ణువు యొక్క పాదాన్ని, అంటి = స్పృశించి, విష్ణుపదస్థ+ఐ = విష్ణుపాదంలో ఉన్నదై, స్వర్గంగ నాన్ = స్వర్గగంగ అని, త్రిదివంబున్ = స్వర్గాన్ని, ఎనసి = పొంది, విశ్వ+ఈశు+మాలిన్ = శివుని జటాజూటాన్ని, ఉవ్విళ్ళూరుచున్ = ఆత్రంగా పొంది, విశ్వ+అఘ+ఓఘ+హరణ = ప్రపంచంలోని పాపాల సమూహాన్ని హరించే, కార్య+ప్రసక్తిన్ = పనిని ఉద్దేశించి, అవనికి = భూమికి, డిగి = దిగి, తుహిన+అద్రి+సంభవ = హిమాలయ పర్వతం నుండి పుట్టినది, జహ్ను+కన్య = జహ్ను మహర్షి కుమార్తె, భగీరథ+ఖ్యాతి+లహరి+అన = భగీరథుడి కీర్తితో కూడిన ప్రవాహం అని, నెగడి = ప్రసిద్ధి చెంది, భోగవతి పేర = భోగవతి అనే పేరుతో, అహి = పాముల, పదమునన్ = లోకంలో (పాతాళంలో), అమరి = ఉండి, కన = చూడగా, విన = వినగా, తలప = తలచుకోగా, స్నానము = స్నానం, ఒనరింప = చేయగా, అంతరంగ = మనస్సులోని, మలంబులన్ = మాలిన్యాలను, అపహరించు = తొలగించే, తల్లి = తల్లి, గంగమ్మన్ = గంగమ్మను, వాక్+ధారలు = మాటల ప్రవాహాలు, ఒలుక = ప్రవహించేలా కొలుతు = పూజిస్తాను,.

తాత్పర్యం:

బ్రహ్మాండానికి ఆవరణంగా ఉండి, బ్రహ్మ కమండలంలో చేరి, విష్ణు పాదాన్ని తాకి, విష్ణుపాదస్థయై స్వర్గగంగగా స్వర్గాన్ని పొంది, శివుని జటాజూటంలో ఆత్రంగా చేరి, లోకంలోని పాపాల సమూహాన్ని హరించడానికి భూమికి దిగి, హిమాలయ పుత్రికగా, జహ్ను కన్యగా, భగీరథుని కీర్తితో కూడిన ప్రవాహంగా ప్రసిద్ధి చెంది, భోగవతి పేరుతో పాతాళంలో కూడా ఉంటూ, చూడగానే, వినగానే, తలచుకోగానే, స్నానం చేయగానే మనసులోని మాలిన్యాలను తొలగించే తల్లి గంగమ్మను నా వాక్కుల ప్రవాహాలతో పూజిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం గంగాదేవిని స్తుతించింది. గంగ యొక్క పుట్టుక, ఆమె ప్రవాహం, ఆమె పవిత్రత, మరియు ఆమె వివిధ లోకాలలో ప్రయాణించిన తీరును వివరంగా వర్ణించారు. మానసిక మాలిన్యాలను తొలగించే శక్తి గంగాదేవికి ఉందని ఈ శ్లోకం ఉద్ఘాటిస్తుంది. ఇది సూతుడు చేసే స్తుతులలో ప్రధానమైనది.

 

క. శ్రీసురభిళవాఙ్మదధా

 రాసార సుగంధచర్చి తాఖిలలోకున్

 వ్యాసుం గవిమాతంగము

నా సాత్యవతేయుఁ దెలఁతు నర్పించి నతుల్.

ప్రతి పదార్థం:

శ్రీ+సురభిళ = సంపదతో కూడిన సువాసన గల, వాక్+మద+ధారా+సార = వాక్కుల మదజల ధారల సారం చేత, సుగంధ+చర్చిత+అఖిల+లోకున్ = సుగంధంతో పూయబడిన సమస్త లోకాలు కలవాడిని, వ్యాసున్ = వ్యాసుడిని, కవి+మాతంగమున్ = కవులలో గొప్పవాడిని, ఆ = ఆ, సాత్యవతేయున్ = సత్యవతి కుమారుడిని (వ్యాసుడిని), తలతు = ధ్యానిస్తాను, అర్పించి = సమర్పించి, నతుల్ = నమస్కారాలు.

తాత్పర్యం:

సుసంపన్నమైన సువాసన గల వాక్కుల మదజల ప్రవాహాల సారం చేత సమస్త లోకాలను సుగంధభరితం చేసినవాడు, కవులలో శ్రేష్ఠుడైన వంటివాడు, సత్యవతి పుత్రుడు అయిన వ్యాసుడిని నేను నమస్కారాలు సమర్పించి ధ్యానిస్తాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో వేద వ్యాసుడిని స్తుతించారు. వ్యాసుడి వాక్కుల ప్రాశస్త్యం, ఆయన జ్ఞానం, కవులలో ఆయనకున్న స్థానం వివరించబడ్డాయి. దత్త భాగవత రచనకు ముందు సూతుడు చేసే ప్రార్థనలో వ్యాసుడికి నమస్కారం చేయడం ఉచితం.

 

క. స్తంబేరమ మొక్కటి హే

రంబపదం బంది రాగరమఁ బంబి గుణా

లంబం బయి దొలఁచు న్వి

 ఘ్నంబుల దానికి నమస్య ఘనమతిఁ గూర్తున్

ప్రతి పదార్థం:

స్తంబేరమము = ఏనుగు, ఒక్కటి = ఏకైక, హేరంబ+పదంబు+అంది = గణపతి స్థానాన్ని పొంది, రాగ+రమన్ = రాగంతో కూడిన సౌందర్యంతో, పంబి = నిండి, గుణ+అలంబంబు+అయి = గుణాలకు ఆధారమై, విఘ్నంబులన్ = ఆటంకాలను, తొలచున్ = తొలగించే, దానికి = దానికి (గణపతికి), నమస్య = నమస్కారాలను, ఘనమతిన్ = గొప్ప మనస్సుతో, కూర్తున్ = చేస్తాను.

తాత్పర్యం:

ఏనుగు ముఖం కలవాడు, ఒకే ఒక్కడు, గణపతి స్థానాన్ని పొంది, రాగంతో కూడిన సౌందర్యంతో నిండి, సద్గుణాలకు ఆధారమై, ఆటంకాలను తొలగించే ఆ గణపతికి నేను గొప్ప భక్తితో నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం గణపతిని స్తుతించింది. ఏ కార్యానికైనా ముందుగా గణపతిని పూజించడం భారతీయ సంప్రదాయం. ఇక్కడ గణపతికి ఉన్న ఏనుగు ముఖం, ఆయన విఘ్నాలను తొలగించే శక్తి, ఆయన సద్గుణ సంపన్నత వివరించబడ్డాయి. ఇది కూడా సూతుడు దత్తాత్రేయ లీలలను చెప్పడానికి ముందు చేసే ప్రార్థనలలో భాగం.

గీ. తల్లి! నతుఁ డై తి నర్థింతుఁ ద్వత్ప్రసత్తి

విషయవాహిని యెడపడ వెలయుఁగాక

వాగ్విభూతి చేతస్సరస్వతి పొసంగ

 నోసరస్వతి! మముఁ గాంచు మొక్కకంట.96

ప్రతిపదార్థం: తల్లి = తల్లీ!, ఓ సరస్వతి! = ఓ సరస్వతీ దేవీ!,  నతుడైతిన్ = నమస్కరించాను, అర్థింతున్ = ప్రార్థిస్తున్నాను, త్వత్+ప్రసత్తి = నీ అనుగ్రహం, విషయవాహిని = విషయాల ప్రవాహం, ఎడపడన్ = ఎడతెగకుండా, వెలయుగాక = ప్రకాశించుగాక, వాక్+విభూతి = వాక్కుల వైభవముతో, చేతస్+సరస్వతి = మనస్సులో సరస్వతి, పొసంగ = ఒప్పునట్లు, మమున్ = మమ్మల్ని, కాంచుము = చూడుము, ఒక్క కంట = ఒక్క కంటితో (అనుగ్రహ దృష్టితో).

తాత్పర్యం: ఓ తల్లీ! సరస్వతీ దేవీ! నీకు నమస్కరిస్తున్నాను. నీ అనుగ్రహంతో నా మనస్సులో విషయాల ప్రవాహం ఎడతెగకుండా ప్రకాశించుగాక. వాక్కుల వైభవముతో నా మనస్సులో సరస్వతి చక్కగా ఉండునట్లు, నీవు మమ్మల్ని అనుగ్రహ దృష్టితో చూడుము.

విశేషములు: ఈ పద్యంలో సూతుడు సరస్వతీ దేవిని స్తుతిస్తూ, తాను చెప్పబోయే దత్తాత్రేయ చరిత్రను నిర్విఘ్నంగా చెప్పేందుకు వాక్పటిమను, అనుగ్రహాన్ని కోరుతున్నాడు. "విషయవాహిని ఎడపడ వెలయుగాక" అన్నది తనకు కావాల్సిన జ్ఞానం నిరంతరం ప్రవాహంలా రావాలని సూచిస్తుంది.

 

క. గురులకు మునులకు మ్రొక్కెదఁ

బరమేశుం దెలఁచి మీకు వర్ణింతు జగ

ద్గురుదత్తచరిత మంతః

 కరణము కరణములు వొలిచెఁ దద్ధితగతులన్ 97

ప్రతిపదార్థం: గురులకు = గురువులకు, మునులకు = మునులకు, మ్రొక్కెదన్ = నమస్కరిస్తున్నాను, పరమేశున్ = పరమేశ్వరుని, తలచి = స్మరించి, జగత్+గురు = లోకాలకు గురువు అయిన, దత్తచరితము = దత్తాత్రేయుని చరిత్రను,మీకు = మీకు, వర్ణింతు = వర్ణిస్తాను, అంతఃకరణము = అంతఃకరణము (మనస్సు), కరణములు = ఇంద్రియములు, , తత్+హిత+గతులన్ = ఆ హితమైన మార్గములందు.

పొలిచెన్ = ప్రకాశించెను

తాత్పర్యం: గురువులకు, మునులకు నమస్కరించి, పరమేశ్వరుని స్మరించి, లోకాలకు గురువైన దత్తాత్రేయుని చరిత్రను మీకు వర్ణిస్తాను. అంతఃకరణము, ఇంద్రియములు ఆ హితమైన మార్గములందు ప్రకాశించాయి.

విశేషములు: ఈ పద్యంలో సూతుడు తన గురువులకు, అక్కడ చేరిన మునులకు నమస్కరించి, దత్తాత్రేయుని దివ్య చరిత్రను ప్రారంభించే ముందు, పరమాత్మను స్మరించి, తాను చెప్పబోయే విషయమునకు వారి అనుగ్రహము కూడా తోడుగా ఉండాలని కోరుతున్నాడు.

 

సీ, దత్తదేవుని గుణతత్వవర్ణన మేడ?

మందుండ నామందమతియు నేడ?

 అజముఖాంతరమున నమరునే కూష్మాండ

మిలమేరు వావలో నిముడఁ గలదె?

కుంటి యెక్కఁగలాఁడె కుధర? మంధుం డెందు

వస్తుపరీక్షకు వలనుపడునె?

పొడవువానికి నందఁబోనిఫలంబుకై

చేతు లెత్తిన పొట్టిచెయిద మయ్యె

ననుకొనం దగ దే నుపాయంబుకలిమి

స్వయము లేనట్టి జగము యత్సత్యమునను

 సత్యముగఁ దోఁచుచున్నది సంస్మరింతు

 నట్టి భగవంతుఁ దచ్ఛక్తి ననువదింతు.98

ప్రతిపదార్థం: దత్తదేవుని = దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క, గుణ = గుణముల, తత్వ = తత్వము యొక్క, వర్ణనము = వర్ణనము, ఏడ? = ఎక్కడ?, మందుండన్ = మూర్ఖుడనైన, నా = నా యొక్క, మందమతియు = మందమైన బుద్ధియు, ఏడ? = ఎక్కడ?, అజ+ముఖ+అంతరమున = మేక ముఖము లోపల, కూష్మాండము = గుమ్మడికాయ, అమరునే = ఇముడునా?, ఇల = భూమి, మేరువు+ఆవలోన్ = మేరు పర్వతము ఆవగింజలో, ఇముడ గలదె? = ఇముడుతుందా? కుంటి = కుంటివాడు, కుధరము = పర్వతమును ఎక్కగలడె = ఎక్కగలడా?, అంధుండు = గుడ్డివాడు, ఎందు = ఎక్కడైనా, వస్తు+పరీక్షకు = వస్తువులను పరీక్షించుటకు, వలనుపడునె? = వీలగునా?, పొడవువానికిన్ = పొడవైన వానికి, అందన్+పోని = అందలేని, ఫలంబుకై = పండు కోసం, చేతులు = చేతులు, ఎత్తిన = ఎత్తిన, పొట్టి+చెయిదము = పొట్టివాని పని, అయ్యెన్ = అయ్యింది (నా పని), అనుకొనన్ = అనుకొనుట, తగదు = తగదు, ఏన్ = నేను, ఉపాయంబు = ఉపాయము, కలిమిన్ = ఉండటంచేత, స్వయము = స్వయంగా, లేనట్టి = లేని, జగము = జగత్తు, యత్+సత్యమునను = ఏ సత్యముచేత, సత్యముగన్ = సత్యంగా, తోచుచున్నది = తోచుచున్నదో, సంస్మరింతు = స్మరిస్తాను, అట్టి = అటువంటి, భగవంతున్ = భగవంతుని, తత్+శక్తిన్ = ఆయన శక్తిని, అనువదింతు = అనువదిస్తాను (వర్ణిస్తాను).

తాత్పర్యం: దత్తాత్రేయ దేవుని గుణాలను, తత్త్వాన్ని వర్ణించడం ఎక్కడ? మూర్ఖుడనైన నా మందబుద్ధి ఎక్కడ? మేక ముఖంలో గుమ్మడికాయ ఇముడుతుందా? ఆవగింజలో మేరు పర్వతం ఇముడుతుందా? కుంటివాడు పర్వతాన్ని ఎక్కగలడా? గుడ్డివాడు వస్తువులను పరీక్షించగలడా? పొడవైన వాడికి కూడా అందలేని పండు కోసం పొట్టివాడు చేతులు చాచినట్లు నా ప్రయత్నం ఉంది. అయితే, స్వయంగా లేని ఈ జగత్తు ఏ సత్యం వల్ల సత్యంగా తోస్తుందో, అటువంటి భగవంతుని, ఆయన శక్తిని నేను స్మరించి వర్ణిస్తాను.

విశేషములు: ఈ పద్యంలో సూతుడు దత్తాత్రేయ మహాత్మ్యాన్ని వర్ణించడం తన అల్పజ్ఞానంతో కూడుకున్న పని కాదని, అది ఎంత అసాధ్యమో అనేక ఉపమానాలతో వివరిస్తున్నాడు. అయినప్పటికీ, దైవశక్తి సహాయంతోనే తాను ఈ కార్యాన్ని చేపట్టగలుగుతున్నానని వినయంగా చెప్పుకుంటున్నాడు. ఇది రచయిత యొక్క వినయాన్ని, దైవంపై అతనికి ఉన్న నమ్మకాన్ని తెలియజేస్తుంది.

పొడవువానికినందఁబోనిఫలంబుకై చేతు లెత్తిన పొట్టిచెయిద మయ్యె" అనే వాక్యం కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలములోని ఒక శ్లోకానికి అనువాదం. ఇది సాధారణంగా తన అల్పత్వాన్ని, తాను చేపట్టబోయే పని యొక్క గొప్పదనాన్ని పోల్చుకోవడానికి కవులు ఉపయోగించే వినయపూరితమైన అలంకారం. ఈ సందర్భంలో, సూతుడు దత్తాత్రేయుని మహాత్మ్యాన్ని వర్ణించడం తన శక్తికి మించిన పని అని చెప్పడానికి ఈ ఉపమానాన్ని వాడాడు.

 

క. కొనియాడుదు జనహృత్ప

 ద్మనివాసు నధీశ్వరు నమితశిరఃకర పా

 దనయనహృదయోదరనా

భినలినభవు విశ్వరూపు విష్ణున్ జిష్ణున్ .99

ప్రతిపదార్థం: జన = ప్రజల, హృత్+పద్మ+నివాసున్ = హృదయ పద్మములో నివసించు వానిని, అధీశ్వరున్ = అధిపతిని, అమిత = అంతులేని, శిరః = శిరస్సులు కలవానిని, కర = చేతులు కలవానిని, పాద = పాదములు కలవానిని, నయన = కన్నులు కలవానిని, హృదయ = హృదయములు కలవానిని, ఉదర = ఉదరములు కలవానిని, నాభి+నలిన+భవున్ = నాభియందు బ్రహ్మ కలవానిని, విశ్వరూపున్ = విశ్వరూపము కలవానిని, విష్ణున్ = విష్ణువును, జిష్ణున్ = జయశీలుని, కొనియాడుదు = కీర్తిస్తాను,

తాత్పర్యం: ప్రజల హృదయ పద్మంలో నివసించే అధిపతిని, అంతులేని శిరస్సులు, చేతులు, పాదాలు, కన్నులు, హృదయాలు, ఉదరాలు కలవానిని, నాభియందు  బ్రహ్మ కలవానిని, విశ్వరూపాన్ని ధరించిన విష్ణువును, జయశీలుడైన ఆ దేవుని కీర్తిస్తాను.

విశేషములు: ఈ పద్యంలో సూతుడు దత్తాత్రేయుని విష్ణు స్వరూపంగా, విశ్వరూపునిగా వర్ణిస్తూ ఆయన అనంతమైన గుణగణాలను ప్రశంసిస్తున్నాడు. ఇది దత్తాత్రేయుని యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, సర్వశక్తిమంతత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇక్కడ విష్ణువు, జిష్ణువు అనే పదాలు దత్తాత్రేయునికి అన్వయించి వాడబడ్డాయి, ఇది దత్తాత్రేయుడు విష్ణువు యొక్క అవతారమని సూచిస్తుంది.

  

మ. అనసూయాత్రులపున్నెము ల్వెరుగ దత్తాత్రేయసంజ్ఞ న్విరిం

చనవేషం బొకకొంత కొంత హరివేషం బీశువేషం బొకిం

త నితాంతస్పృహణీయమై కనుల కానందంబు సంధింప భ

క్తనికాయంబుఁ బ్రబుద్ధముం జలుప నౌదైవంబు మా కయ్యెడున్. 100

ప్రతిపదార్థం: అనసూయాత్రుల పుణ్యముల్ = అనసూయ, అత్రి మహర్షుల పుణ్యములు, పెరుగన్ = తెలియజేసే విధంగా, దత్తాత్రేయ సంజ్ఞన్ = దత్తాత్రేయ అనే పేరుతో, విరించన వేషంబు = బ్రహ్మవేషం, ఒకకొంత = కొంత, కొంత హరి వేషంబు = కొంత విష్ణువేషం, ఈశు వేషంబు = శివుని వేషం, ఒకింత = కొంత, నితాంత స్పృహణీయమై = మిక్కిలి కోరదగినదిగా, కనులకానందంబు = కన్నులకు ఆనందాన్ని, సంధింపన్ = కలుగజేస్తూ, భక్తనికాయంబున్ = భక్తసమూహాన్ని, ప్రబుద్ధమున్ = జ్ఞానం కలవారినిగా, చలుపన్ = చేయడానికి, ఔ దైవంబు = అయిన దైవం, మాకు అయ్యెడున్ = మాకు రక్షకునిగా ఉండుగాక.

తాత్పర్యం: అనసూయ, అత్రి మహర్షుల పుణ్య ఫలంగా జన్మించిన దత్తాత్రేయుడు, బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల రూపాలను కొంతకొంత ధరించి, చూడముచ్చటగా కనులకి ఆనందాన్ని కలిగిస్తాడు. భక్తులకు జ్ఞానోదయాన్ని కలిగించే ఆ దైవం మాకు రక్షకునిగా ఉండుగాక.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యంలో దత్తాత్రేయుడు త్రిమూర్తుల స్వరూపమని స్పష్టం చేయబడింది. బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుల అంశలతో ఆయన ఆవిర్భవించాడని వివరించబడింది.
• 'త్రిగుణాత్మకుడైన దత్తాత్రేయుడు' అని విశేషంగా చెప్పబడింది.

 

 

సీ. కర్పూరగౌరుండు కాలాబ్దనిభుఁడు జ

 పారక్తుఁడైన త్రివర్ణకునకు

 శ్వేతాంబరుండును బీతాంబరుండును

 వ్యాఘ్రాజినియు నౌ త్రివాససునకుఁ

బక్షీంద్రవాహనుం దుక్షవాహుఁడు హంస

 వాహుఁడు నైన త్రివాహనునకు

 స్వర్ణసూత్రధరుండు బ్రహ్మసూత్రియు నాగ

 సూత్రధారియు నౌ త్రిసూత్రకునకు

నభ్రగంగఁ దాన మాడి లక్ష్మ్యాలయ

 మందు భైక్షముఁ గొని యాశ్రితాళి

 కొలువ సహ్యకుధరకోటి నాసీనుఁడౌ

 వశికిఁ ద్రిశిరున కివె వందనములు.101

ప్రతిపదార్థం: కర్పూర గౌరుండు = కర్పూరంలా తెల్లనివాడు (శివుడు), కాలాబ్ది నిభుఁడు = నల్లని సముద్రంలాంటివాడు (విష్ణువు), జపారక్తుఁడైన = ఎర్రటి జపాకుసుమంలాంటివానిగా (బ్రహ్మ), త్రివర్ణకునకు = మూడు రంగులు కలిగినవాడికి, శ్వేతాంబరుండును = తెల్లని వస్త్రాలు ధరించినవాడు (బ్రహ్మ), పీతాంబరుండును = పసుపు పచ్చని వస్త్రాలు ధరించినవాడు (విష్ణువు), వ్యాఘ్రాజనియున్ = పులితోలు ధరించినవాడు (శివుడు), ఔ = అయిన, త్రివాససునకున్ = మూడు రకాల వస్త్రాలు ధరించినవాడికి, పక్షీంద్ర వాహనుండు = పక్షులకు రాజు అయిన గరుత్మంతుడు వాహనంగా కలవాడు (విష్ణువు), ఉక్షవాహుఁడు = ఎద్దు వాహనంగా కలవాడు (శివుడు), హంసవాహుఁడు = హంస వాహనంగా కలవాడు (బ్రహ్మ), ఐన = అయిన, త్రివాహనునకున్ = మూడు వాహనాలు కలవాడికి, స్వర్ణసూత్రధరుండు = బంగారు యజ్ఞోపవీతం ధరించినవాడు (బ్రహ్మ), బ్రహ్మసూత్రియున్ = బ్రహ్మసూత్రం ధరించినవాడు (విష్ణువు), నాగసూత్రధారియున్ = పామును యజ్ఞోపవీతంగా ధరించినవాడు (శివుడు), ఔ = అయిన, త్రిసూత్రకునకున్ = మూడు రకాల సూత్రాలు కలవాడికి, అభ్ర గంగన్ = ఆకాశ గంగలో, తానమాడి = స్నానం చేసి, లక్ష్మ్యాలయం = లక్ష్మీదేవి ఉండే స్థలంలో, అందు = అక్కడ, భైక్షమున్ = భిక్షను, కొని = తీసుకుని, ఆశ్రితాళి = ఆశ్రయించిన భక్తుల సమూహం, కొలువన్ = సేవిస్తూ ఉండగా, సహ్య కుధర కోటిన్ = సహ్య పర్వత శ్రేణులలో, ఆసీనుఁడౌ = కూర్చున్నవాడైన, వశికిన్ = ఇంద్రియాలను జయించినవాడికి, త్రిశిరునకు = మూడు శిరస్సులు కలవాడికి, ఇవె వందనములు = ఇవే నా నమస్కారాలు.

తాత్పర్యం: కర్పూరంలా తెల్లగా (శివ), నల్లటి సముద్రంలా (విష్ణు), ఎర్రని మందార పువ్వులా (బ్రహ్మ) మూడు రంగులలో ఉన్నవాడు, తెల్లని (బ్రహ్మ), పసుపు పచ్చని (విష్ణు), పులితోలు (శివ) వస్త్రాలు ధరించినవాడు, గరుత్మంతుడు (విష్ణు), వృషభం (శివ), హంస (బ్రహ్మ) వాహనాలుగా కలవాడు, బంగారు యజ్ఞోపవీతం (బ్రహ్మ), బ్రహ్మసూత్రం (విష్ణు), సర్పం (శివ) ధరించినవాడు, ఆకాశగంగలో స్నానం చేసి, లక్ష్మీ నివాసంలో భిక్ష స్వీకరించి, భక్తులు సేవిస్తూ ఉండగా సహ్యాద్రి పర్వతాలపై కొలువై ఉన్న మూడు శిరస్సులు కలిగిన ఆ ఇంద్రియ జేత దత్తాత్రేయునికి నా వందనాలు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని త్రిమూర్తి స్వరూపాన్ని మరింత వివరంగా వర్ణిస్తుంది.
• రంగులు, వస్త్రాలు, వాహనాలు, యజ్ఞోపవీతం వంటి అంశాలతో బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుల లక్షణాలు దత్తాత్రేయునిలో ఎలా సమ్మిళితమై ఉన్నాయో స్పష్టం చేసింది.
• దత్తాత్రేయుడు సహ్యాద్రి పర్వతాలపై కొలువై ఉన్నాడన్న క్షేత్ర విశేషం కూడా ఈ పద్యంలో చెప్పబడింది. సహ్యాద్రి పర్వతాలు అంటే పశ్చిమ కనుమలు. ఇవి భారతదేశపు పశ్చిమ తీరానికి సమాంతరంగా గుజరాత్, మహారాష్ట్ర, గోవా, కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు రాష్ట్రాలలో విస్తరించి ఉన్న పర్వత శ్రేణులు.

 

క. ఒకచో బాలుఁడు వృద్ధుం

డొకచో నొకచోఁ గుమారుఁ డొకచోఁ దరుణుం

 డొకఁట జటి యొకఁట ముండితుఁ

డొకఁట శిఖావంతుఁడౌ త్రియుగు ఘనుఁ గొలుతున్.102

ప్రతిపదార్థం: ఒకచోన్ = ఒకచోట, బాలుఁడు = బాలునిగా, వృద్ధుండు = వృద్ధుడుగా, ఒకచోన్ = ఒకచోట, ఒకచోన్ = ఒకచోట, కుమారుఁడు = యువకుడుగా, ఒకచోన్ = ఒకచోట, తరుణుండు = యువకుడుగా, ఒకట = ఒకచోట, జటి = జడలు కలవానిగా, ఒకట = ఒకచోట, ముండితుఁడు = గుండు చేయబడినవాడుగా, ఒకట = ఒకచోట, శిఖావంతుఁడౌ = శిఖ కలవానిగా, త్రియుగు = మూడు గుణాల (సత్వ రజస్తమోగుణాలు మరియుబాలుడు, యువకుడు, వృద్ధుడు) కలవాడిగా, ఘనున్ = గొప్పవాడైన దత్తాత్రేయుడిని, కొలుతున్ = నేను సేవిస్తాను.

తాత్పర్యం: ఒకచోట బాలుడిగా, ఒకచోట వృద్ధుడిగా, ఒకచోట యువకుడిగా కనిపించేవాడు, ఒక్కోచోట జడలు, గుండు, శిఖతో ఉండేవాడు, ఇలా మూడు గుణాలు (సత్వ రజస్తమోగుణాలు మరియు బాలుడు, యువకుడు, వృద్ధుడు) కలిగిన గొప్పవాడైన దత్తాత్రేయుని నేను సేవిస్తాను.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని అవధూత స్వభావాన్ని, ఆయన ఏ రూపంలోనైనా ఉండగలడని తెలియజేస్తుంది.
• బాలుడు, యువకుడు, వృద్ధుడు అనేవి ఆయన కాలానికి అతీతుడనే విషయాన్ని సూచిస్తాయి.
• జడలు (జటి), గుండు (ముండితుడు), శిఖ వంటి రూపాలు ఆయన సర్వ స్వరూపాలని తెలియజేస్తాయి.

 

చ. వినతసురాసురుండు మదవిహ్వలలోచనుఁ డామరాంగనా

 జనవృతవామభాగుఁడు లసత్కుసుమాంబరరుక్మ దేహుఁడై

 కనఁబడు నొంట మద్యచషకంబు ధరించి మహానుభావ మొ

 ప్ప నెవఁడు యోగసృష్టవిభవంబున మించు నతం డితుం డగున్. 103

ప్రతిపదార్థం: వినత సురాసురుండు = నమస్కరించిన దేవతలు, రాక్షసులు కలవాడు, మద విహ్వల లోచనుఁడు = మైకంతో తిరిగే కన్నులు కలవాడు, ఆమరాంగనా జనవృత వామభాగుఁడు = దేవకాంతల సమూహంతో కూడిన ఎడమవైపు భాగం కలవాడు, లసత్ కుసుమాంబర రుక్మ దేహుఁడై = ప్రకాశించే పూలవస్త్రాలు, బంగారు శరీరం కలవాడై, కనఁబడున్ = కనిపిస్తాడు, ఒంట = ఒకచోట, మద్య చషకంబు = మద్యంతో నిండిన పాత్రను, ధరించి = ధరించి, మహానుభావం ఒప్పన్ = గొప్ప అనుభూతితో, ఎవఁడు = ఎవడు, యోగ సృష్ట విభవంబునన్ = యోగశక్తితో సృష్టించిన వైభవంతో, మించున్ = ప్రకాశిస్తాడో, అతండు = అతడు, ఇతుండగున్ = హితునిగా అగుగాక !

తాత్పర్యం: దేవతలు, రాక్షసుల నమస్కారాలు అందుకొంటూ , మైకంతో తిరిగే కళ్ళతో, దేవకాంతలతో కూడి, ప్రకాశించే పూలవస్త్రాలు, బంగారు శరీరం కలవాడై ఒకచోట కనిపిస్తాడు. మరొకచోట మద్యం పాత్రను ధరించి, యోగశక్తితో సృష్టించిన మహత్తర వైభవంతో ప్రకాశించే ఆ దత్తాత్రేయుడు నాకు హితునిగా ప్రార్థనీయుడు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యంలో దత్తాత్రేయుని యోగ విభూతి, ఆయన అవధూత రూపం వర్ణించబడింది.
• 'మద్య చషకంబు ధరించి' అనే పదం ఆయన లౌకిక నియమాలకు అతీతుడని, తన యోగశక్తిని బహిరంగంగా ప్రదర్శిస్తాడని సూచిస్తుంది.

 

శా. బాలోన్మత్తపిశాచవేషుఁ డగుచుం బానావశేషాసవ

వ్యాలిప్తుండు దిగంబరుండు నయి నంగాంగంబులం దీఁగ లే

వేల న్మూఁగగ నొక్కచో నొకట భావిస్ఫూర్తి భక్తాలికిం

 బోల న్బుద్ధులు సెప్పుచుం గనఁగ నౌ పుణ్యాత్ము ధ్యానించెదన్ 104

ప్రతిపదార్థం: బాల + ఉన్మత్త + పిశాచ + వేషుఁడు + అగుచున్ = బాలుడు, పిచ్చివాడు, పిశాచం వంటి రూపం కలవాడై, పానావశేష + ఆసవ = త్రాగగా మిగిలిన మద్యం, వ్యాలిప్తుండు = ఒంటికి పూసుకున్నవాడై, దిగంబరుండును = దిక్కులే వస్త్రాలుగా కలవాడు (నగ్నంగా ఉన్నవాడు), అయి = అయ్యి, అంగాంగంబులందు = ప్రతి అవయవంలో, ఈగలే = ఈగలు, వేలన్మూఁగగన్ =వేలుగా కమ్ముకోగా, ఒకచోన్ = ఒకచోట, ఒకట = ఒకచోట, భావి స్ఫూర్తిన్ = భవిష్యత్తు గురించి స్ఫూర్తితో, భక్తాలికిన్ = భక్తుల సమూహానికి, పోలన్ = సరిపోయే విధంగా, బుద్ధులు = ఉపదేశాలు, చెప్పుచున్ = చెబుతూ, కనఁగన్ +ఔ =కనిపించు, పుణ్యాత్మున్ = పుణ్యాత్ముడైన దత్తాత్రేయుని, ధ్యానించెదన్ = ధ్యానిస్తాను.

తాత్పర్యం: బాలుడు, పిచ్చివాడు, పిశాచం వంటి వేషాలతో, త్రాగి మిగిలిన మద్యాన్ని ఒంటికి పూసుకుని, దిగంబరుడై (నగ్నంగా), శరీరం నిండా  వేలకొలది ఈగలు కమ్ముకొని ఒకచోట ఉంటాడు. మరోచోట భక్తులకు భవిష్యత్తు గురించి జ్ఞానబోధ చేస్తూ కనిపించే ఆ పుణ్యాత్ముడైన దత్తాత్రేయుని నేను ధ్యానిస్తాను.

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయుని అవధూత రూపాన్ని ఈ పద్యం మరింత స్పష్టంగా వివరిస్తుంది.
• 'బాల, ఉన్మత్త, పిశాచ వేషం' అనేది ఆయన లౌకిక నియమాలను పాటించడని, అసాధారణమైన స్థితిలో ఉంటాడని సూచిస్తుంది.
• ఆయన యోగిగా, పుణ్యాత్ముడిగా భక్తులకు ఉపదేశాలు చేస్తాడని, అదే సమయంలో సాధారణ మానవులకు అంతుచిక్కని విధంగా ప్రవర్తిస్తాడని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది.

ఉ. చేతులు లేని యర్జునుఁ డ శేషగురు న్నినుఁ జెంది శిష్యుఁడై

చేతులు వేయుఁ గల్గి సహసింధుసకాననసాంతరీపమౌ

 భూతల మెల్ల నేలెఁ బరిపూర్ణుఁడు సిద్ధుఁడు సర్వసాక్షి వి

ఖ్యాతుఁడు వాయుభూతుఁ డనఁగా నెగ డెంగదె దత్తనాయకా!105

ప్రతిపదార్థం:

దత్తనాయకా = ఓ దత్తప్రభూ!, చేతులు లేని = చేతులు లేనివాడైన, అర్జునుఁడు = కార్తవీర్యార్జునుడు, అశేషగురున్+నినున్ = సమస్త జగత్తుకు గురువువైన నిన్ను, చెంది = ఆశ్రయించి, శిష్యుఁడై = శిష్యుడై, చేతులు వేయుఁ గల్గి = వేయి చేతులు పొంది, సహసింధు+సకానన+సాంతరీపమౌ = నదులతో, అరణ్యాలతో, ద్వీపాలతో కూడిన, భూతల మెల్ల = భూమండలమంతటినీ, ఏలెన్ = పరిపాలించెను, పరిపూర్ణుఁడు = పరిపూర్ణుడుగా, సిద్ధుఁడు = సిద్ధుడుగా, సర్వసాక్షి = సర్వసాక్షిగా, విఖ్యాతుఁడు = గొప్ప కీర్తి గలవాడుగా, వాయుభూతుఁడు = గాలిలో సంచరించగలిగినవాడుగా, అనఁగాన్ = అని, నెగడెన్ +కదె= ప్రసిద్ధి పొందాడు కదా!

తాత్పర్యం:

ఓ దత్తప్రభూ! చేతులు లేని కార్తవీర్యార్జునుడు సర్వజ్ఞుడవైన నిన్ను ఆశ్రయించి, నీకు శిష్యుడై, వేయి చేతులు పొంది, నదులు, అడవులు, ద్వీపాలతో సహా ఈ భూమండలమంతటినీ పరిపాలించాడు. అంతేకాక, పరిపూర్ణుడుగా, సిద్ధుడుగా, సర్వసాక్షిగా, గొప్ప కీర్తి గలవాడుగా, వాయువులాగా ఆకాశంలో సంచరించగలిగినవాడుగా ప్రసిద్ధి చెందాడు కదా!

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం వల్ల కార్తవీర్యార్జునుడు కేవలం వేయి చేతులనే కాదు, సప్త ద్వీపాధిపత్యాన్ని, ఇచ్ఛానుసారం ప్రయాణించే కామగమ విమానాన్ని కూడా పొందాడు. ఆయన వాయువు మొదలైన దేవతల ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. ప్రతి ప్రాణికి ఒక శిక్షకుడిగా, 85 వేల సంవత్సరాలు ఏకఛత్రాధిపత్యం కింద రాజ్యాన్ని పాలించాడు. అంతేకాకుండా, దత్తప్రభువు నుండి యోగ, వేదాంత శాస్త్రాలను పూర్తిగా ఉపదేశం పొంది, కొంతకాలం సమాధిలో గడిపిన ఆత్మజ్ఞాని కూడా అయ్యాడు. ఈ పద్యం భక్తులకు దత్తప్రభువు అసాధారణ వరాలు ఇస్తారని తెలియజేస్తుంది.

 

 

గీ. యద్వచో౽ మృతపానహృష్యన్మనుఁడయి

 యల్ల ప్రహ్లాదుఁ డపుడె మోహ మెడలంగఁ

 బరమపద మందఁ గలిగెనో? ప్రస్తుతింతు

నట్టి యోగీశు నిన్ను నహర్నిశంబు. 106

ప్రతిపదార్థం:

యద్వచః +అమృతపానహృష్యత్ +మనుఁడు+అయి = ఎవరి మాటలనే అమృతాన్ని త్రాగి సంతోషించిన మనస్సు గలవాడై, అల్ల ప్రహ్లాదుఁడు = ఆ ప్రహ్లాదుడు, అపుడె = వెంటనే, మోహము+ఎడలంగన్ = అజ్ఞానము తొలగగా, పరమపదము+అందన్ = మోక్షాన్ని పొంద, కలిగెనో = సమర్థుడయ్యాడో, అట్టి = అటువంటి, యోగీశున్ = యోగీశ్వరుడైన, నిన్నున్ = నిన్ను, అహర్నిశంబు = రాత్రింబవళ్ళు, ప్రస్తుతింతున్ = స్తుతిస్తాను.

తాత్పర్యం:

ఎవరి ఉపదేశం అనే అమృతాన్ని త్రాగి ప్రహ్లాదుడు వెంటనే మోహాన్ని వదిలి మోక్షాన్ని పొందగలిగాడో, అటువంటి యోగీశ్వరుడవైన నిన్ను రాత్రింబవళ్ళు నేను స్తుతిస్తాను.

విశేషాలు:

ప్రహ్లాదుడు హిరణ్యకశిపుని కుమారుడు. దత్తాత్రేయుడు అతనికి జ్ఞానాన్ని ఉపదేశించాడని పురాణాలు చెబుతాయి. ఈ పద్యం దత్తప్రభువు యొక్క ఉపదేశం ఎంత శక్తివంతమైనదో, అది తక్షణమే మోహాన్ని తొలగించి మోక్షాన్ని ప్రసాదించగలదని సూచిస్తోంది. భక్తులకు మార్గదర్శనం చేసే దత్తాత్రేయుని శక్తిని కీర్తిస్తోంది.

 

మ. పితృశాపంబున భ్రష్టుఁ డయ్యు యదుఁ డావేగంబుతో నొంటిమై

 గతవస్త్రాంగముతోఁ జరించు నినుఁ గాంక్షం జేరి సేవించి సం

భృతభక్తి న్శరణంబు వేఁడి కృతియై విజ్ఞానియై వంశవి

స్తృతిఁ జేయం దగె నట్టె యట్టి నిను నేఁ జింతింతు దత్తప్రభూ! 107

ప్రతిపదార్థం:

దత్తప్రభూ = ఓ దత్తప్రభూ!, పితృశాపంబునన్ = తండ్రి శాపం వల్ల, భ్రష్టుఁడు+అయ్యున్ = భ్రష్టుడైనవాడైనప్పటికీ, యదుఁడు = యదువనే రాజు, ఆవేగంబుతోన్ = ఆతృతతో, ఒంటిమై = ఒంటరిగా, గతవస్త్ర+అంగముతోన్ = వస్త్రాలు లేని శరీరంతో, చరించు = సంచరించే, నినున్ = నిన్ను, కాంక్షన్ = కోరికతో, చేరి = సమీపించి, సేవించి = సేవించి, సంభృతభక్తిన్ = నిండిన భక్తితో, శరణంబు వేఁడి = శరణు కోరి, కృతియై = కృతార్థుడై, విజ్ఞానియై = విజ్ఞానియై, వంశవిస్తృతిన్ = తన వంశాన్ని విస్తరింపజేయ, తగెన్+అట్టె = అర్హుడైనాడో, అట్టి నినున్ = అటువంటి నిన్ను, నేన్ = నేను, చింతింతున్ = ధ్యానిస్తాను.

తాత్పర్యం:

ఓ దత్తప్రభూ! తండ్రి శాపం వల్ల భ్రష్టుడైన యదు మహారాజు, ఆతురతతో ఒంటరిగా, వస్త్రాలు కూడా ధరించకుండా తిరుగుతున్న నిన్ను సేవించి, నిండు భక్తితో శరణు వేడాడు. దానివల్ల కృతార్థుడై, విజ్ఞానియై, తన వంశాన్ని విస్తరింపజేయగలిగాడు. అటువంటి గొప్పవాడవైన నిన్ను నేను ఎల్లప్పుడూ స్మరిస్తాను.

విశేషాలు:

యయాతి మహారాజు తన వంశం వారెవ్వరూ దత్తాత్రేయుని దర్శించలేరని శాపం ఇచ్చినా, యదువు దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం పొందగలిగాడు. ఈ పద్యం దత్తప్రభువు తన భక్తులకు అన్ని అడ్డంకులను తొలగించి, వారిని ఉన్నత స్థితికి చేర్చుతాడని తెలియజేస్తుంది. యదువుకు దత్తాత్రేయుడు బోధించిన విషయాలు 'యదుగీత'గా ప్రసిద్ధం.

 

ఉ. వ్రేలుజటాకలాపములె వ్రీడఁ గొనన్శిలయందు నుండి మా

దాలసుఁడౌ నలర్కవసుధాపతి పాదము వట్టి వేఁడనౌ

వేలనె స్వస్వరూపపరివేదనయోగము సిద్ధిఁ గూర్చి మో

హాలయుసంభవాబ్ధిని దయాబ్ధి నడంపవె? దత్తసత్తమా|108

ప్రతిపదార్థం:

దత్తసత్తమా = ఓ దత్తప్రభూ!, వ్రేలు = వ్రేలాడుతున్న, జటాకలాపములె = జడల సమూహమే, వ్రీడన్+కొనన్ = సిగ్గుపడే విధంగా, శిల+అందు = రాయి మీద, నుండి = ఉండి, మాదాలసుఁడు+అవు =మదాలస కుమారుడైన, అలర్కవసుధాపతి = అలర్కుడు అనే రాజు, పాదము వట్టి = నీ పాదాలు పట్టుకుని, వేఁడన్+అవు = ప్రార్థించు, వేలన్+ఎ =  సమయమునందే, స్వస్వరూప+పరివేదన+యోగము = తన నిజస్వరూపాన్ని తెలుసుకునే యోగాన్ని, సిద్ధిన్+కూర్చి = సిద్ధింపజేసి, మోహాలయుసంభవ+అబ్ధిని = అజ్ఞానమనే నివాసం నుండి పుట్టిన సంసార సాగరాన్ని, దయాబ్ధిన్ = దయ అనే సముద్రంతో, అడంపవె = నశింపజేసావు కదా!

తాత్పర్యం:

ఓ దత్తశ్రేష్ఠుడా! నీ వ్రేలాడు జడల సమూహాన్ని చూసి కూడా సిగ్గుపడే విధంగా రాయి మీద పడుకుని ఉన్న నిన్ను చూసి  అలర్క మహారాజు నీ పాదాలు పట్టుకుని ప్రార్థించాడు. అప్పుడు వెంటనే నీ నిజస్వరూపాన్ని తెలుసుకునే యోగాన్ని అతనికి ప్రసాదించి, అతని అజ్ఞానం వల్ల కలిగిన సంసార సాగరాన్ని నీ దయ అనే సముద్రంతో నాశనం చేసావు కదా!

విశేషాలు:

మాదాలసుడు అంటే మదాలస కుమారుడైన అలర్కుడు అనే రాజు అని అర్థం.

మదాలస, అలర్కుడి తల్లి. ఆమె తన మొదటి ముగ్గురు కుమారులకు చిన్నప్పటి నుంచే వేదాంతాన్ని బోధించింది. కానీ నాలుగో కుమారుడు అలర్కుడిని మాత్రం లోకజ్ఞానం ఉన్నవాడిగా పెంచింది. ఆ తర్వాత అలర్కుడు రాజు అయ్యాడు.

ఒక కష్టకాలంలో అలర్కుడు బాధపడి, తన తల్లి ఇచ్చిన ఉంగరంపై ఉన్న సూచనల ప్రకారం మంచివారి సాంగత్యం కోసం దత్తాత్రేయుడిని కలుసుకోవాలని అనుకున్నాడు. దత్తాత్రేయుడు అలర్కుడికి ఒకే ఒక ప్రశ్నతో అతని దుఃఖాన్ని పోగొట్టాడు.

దత్తాత్రేయుడు అలర్కుడిని ఇలా అడిగాడు: “నీకు దుఃఖం పోగొడతాను, కానీ ముందు నాకు కొన్ని విషయాలు చెప్పు. నువ్వు ఎవరు? నీకు దుఃఖం ఎలా కలిగింది? నీకున్న దుఃఖం ఎలాంటిది? అది ఎక్కడ ఉంది? ఈ విషయాలు నాకు వివరంగా చెప్పు.”

ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పే క్రమంలో అలర్కుడికి జ్ఞానోదయం అయింది. అతడి అజ్ఞానం తొలగిపోయింది. ఆ జ్ఞానం స్థిరంగా ఉండటం కోసం దత్తాత్రేయుడు అతనికి అనేక తత్వబోధనలు, యోగ రహస్యాలు బోధించాడు.

 

క. యోగపతి। యోగసిద్ధిద।

 యోగాత్మ! పరేశ! యోగయుద్యోగమ! సం

యోగవియోగాదిక సం

 త్యాగలసదమూర్తమూర్తి! త్ర్యధినాథ! నతుల్ 109

ప్రతిపదార్థం:

యోగపతి = యోగానికి అధిపతి అయినవాడా!, యోగసిద్ధిద = యోగసిద్ధిని ఇచ్చేవాడా!, యోగ+ఆత్మ = యోగమే ఆత్మగా గలవాడా!, పరేశ = పరమేశ్వరా!, యోగ+ఉద్యోగమ = యోగమునే ప్రయత్నముగా గలవాడా!, సంయోగ+వియోగాది+క = సంయోగము, వియోగము మొదలైనవాటిని, సంత్యాగ+లసత్+అమూర్త+మూర్తి = పూర్తిగా త్యజించి ప్రకాశించే నిరాకారమైన స్వరూపం గలవాడా!, త్ర్యధినాథ = త్రిభువనాలకు అధిపతి అయినవాడా!, నతుల్ = నీకు నమస్కారాలు.

తాత్పర్యం:

ఓ యోగానికి అధిపతివైనవాడా! యోగసిద్ధిని ప్రసాదించేవాడా! యోగమే నీ ఆత్మగా కలవాడా! పరమేశ్వరా! యోగ సాధననే ప్రయత్నంగా గలవాడా! సంయోగం, వియోగం మొదలైన ద్వంద్వాలను పూర్తిగా త్యజించి, ప్రకాశించే నిరాకార స్వరూపం కలవాడా! ముల్లోకాలకూ అధిపతివైనవాడా! నీకు నమస్కారాలు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని యోగేశ్వర స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన యోగానికే అధిపతి అని, యోగసిద్ధిని ఇచ్చేవాడని, సంసార బంధాలకు అతీతుడని ఈ పద్యం ద్వారా తెలియజేయబడుతోంది. అనేక విశేషణాలు ఉపయోగించి దత్తప్రభువు యొక్క అనంతమైన శక్తిని, ఆయన నిరాకారత్వాన్ని వర్ణిస్తుంది.

---

 

గీ. బలము బలవంతులందు విద్వాంసులందు

జ్ఞాన మోజస్వులందు నోజంబు మునుల

యందు మౌనంబు తబిసులయందుఁ దపము

 చల్వ శీతమ్ములందు నుష్ణముల వేడి. 110

ప్రతిపదార్థం:

బలవంతులందున్ = బలవంతుల వద్ద, బలమున్ = బలం, విద్వాంసులందున్ = పండితుల వద్ద, జ్ఞానమున్ = జ్ఞానం, ఓజస్వులందున్ = తేజస్సు గలవారి వద్ద, ఓజంబు = తేజస్సు, మునులయందున్ = మునుల వద్ద, మౌనంబున్ = మౌనం, తబిసులయందున్ = తపస్సు చేసేవారి వద్ద, తపమున్ = తపస్సు, శీతమ్ములందున్ = చలిలో, చల్వ = చల్లదనం, ఉష్ణములందున్ = వేడిలో, వేడిన్ = వేడి, (నువ్వుంటావు అని భావం).

తాత్పర్యం:

ఓ దత్తప్రభూ! బలవంతుల వద్ద బలంగా, పండితుల వద్ద జ్ఞానంగా, తేజస్సు గలవారి వద్ద తేజస్సుగా, మునుల వద్ద మౌనంగా, తపస్సు చేసేవారి వద్ద తపస్సుగా, చలిలో చల్లదనంగా, వేడిలో వేడిగా నువ్వు ఉన్నావు. అంటే సర్వాంతర్యామిగా నీవు ఉన్నావు అని దీని భావం.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని వివరిస్తుంది. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు చెప్పిన 'యద్యద్విభూతిమత్సత్వం' అనే శ్లోకాల మాదిరిగా, దత్తప్రభువు ప్రతి దానిలోనూ ఒక గుణంగా ఉంటాడని ఈ పద్యం తెలుపుతుంది. ప్రతి ప్రాణిలోనూ, ప్రతి వస్తువులోనూ ఆయన ఏదో ఒక రూపంలో నిండి ఉన్నాడని ఈ పద్యం ద్వారా చెప్పబడింది. ఇది దత్తాత్రేయుని యొక్క సర్వాంతర్యామి స్వరూపాన్ని విశదీకరిస్తుంది.

గీ. శాంతి శములందు క్షములందు క్షాంతి బుద్ధి

బుద్ధిమంతులయందు ధర్మువు సధర్ము లందు

భూతభవిష్యభవ్యమ్ము లెవియు

నీవు 'కాక నిరూపింపరావ కదవె?111

ప్రతిపదార్థం:

శాంతి = శాంతము (మనసును నిగ్రహించుకోవడం), శములందు = శమము (ఇంద్రియాలను నిగ్రహించడం), క్షములందు = క్షమము (ఓర్పు), క్షాంతి = సహనం, బుద్ధి = బుద్ధి, బుద్ధిమంతులయందు = బుద్ధిమంతుల యందు, ధర్మువు = ధర్మము, సధర్ములందు = ధర్మం కలవారియందు, భూతభవిష్యభవ్యమ్ము = భూత భవిష్యత్ వర్తమాన కాలములు, ఎవియు = ఏవైనా, నీవు కాక = నీవు కాకుండా, నిరూపింపరావ కదవె? = నిరూపించడానికి సాధ్యం కాదన్నమాట.

తాత్పర్యం:

ఓ దత్తదేవా! శాంతి, శమము, క్షమ, సహనం, బుద్ధి, ధర్మం – ఇవన్నీ నీ స్వరూపాలే. అలాగే, భూత, భవిష్యత్, వర్తమాన కాలాలకు సంబంధించిన ఏ అంశాన్ని అయినా నీవు కాక వేరొకరు నిరూపించలేరు. సకల జగత్తుకు మూలం, అధిష్ఠానం నీవే అని సూతుడు దత్తాత్రేయుని స్తుతిస్తున్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో సకల సద్గుణాలకు, త్రికాలాలకు మూలపురుషుడు దత్తాత్రేయుడేనని సూతుడు వర్ణిస్తున్నాడు. శాంతి, శమ, క్షమా వంటి గుణాలన్నీ ఆయనలో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయని తెలియజేస్తున్నాడు.

---

క. ప్రకృతివి ప్రత్యయమవు నై

ప్రకృతికిఁ బురుషునకు సమవిభక్తుల నుక్తుల్

సుకృతమునఁ గూర్చి సర్వ

ప్రకారముల వెలుఁగు నీకుఁ బ్రణతులు దేవా!112

ప్రతిపదార్థం:

ప్రకృతివి = ప్రకృతి స్వరూపుడవు, ప్రత్యయము + అవు = ప్రత్యయము (ఆత్మజ్ఞానం) కూడా నీవే, నై ప్రకృతికిఁ = కేవల ప్రకృతికి, పురుషునకు = పురుషునికి, సమవిభక్తులన్ = సమానమైన విభక్తులతో, ఉక్తుల్ = మాటలను, సుకృతమునఁ = పుణ్యముగా, కూర్చి = కూర్చి, సర్వ ప్రకారముల = అన్ని విధాలుగా, వెలుఁగు = ప్రకాశించే, నీకుఁ = నీకు, ప్రణతులు = నమస్కారములు, దేవా! = ఓ దేవా!

తాత్పర్యం:

ఓ దేవా! నీవే ప్రకృతి స్వరూపుడవు, అలాగే ప్రత్యయ స్వరూపుడవు. ప్రకృతి, పురుషులను సమానంగా చేసే పుణ్యమైన మాటలను కూర్చి, అన్ని విధాలుగా ప్రకాశించే నీకు నా నమస్కారాలు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో సాంఖ్య యోగంలోని ప్రధాన అంశాలైన ప్రకృతి, పురుషుల మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని సూతుడు వివరిస్తున్నాడు. ఈ రెండింటినీ సమన్వయపరిచే పరబ్రహ్మ స్వరూపం దత్తాత్రేయుడేనని చెబుతూ, ఆయనకు నమస్కరిస్తున్నాడు.

---

గీ. ఒకమునికుమారకుండ నే నొప్పు నెట్టు

లిట్టికొనియాట లనెదవో? యేకమూర్తి!

మునిసుతుండవై 'కాక వామనుఁడవట్టె

బలిఁ గికురువెట్టి త్రిభువనిఁ గొలుచునాఁడు?113

ప్రతిపదార్థం:

ఏకమూర్తి! = ఓ ఏక స్వరూపుడా!, ఒక మునికుమారకుండన్ = ఒక ముని కుమారుడనైన నేను, ఎట్టు ఒప్పున్ = ఎలా సరిపోతుంది, ఇట్టి కొనియాటలు = ఈ విధమైన స్తోత్రములు, అనెదవో? = అంటావో, మునిసుతుండవు ఐ కాక = ముని కుమారుడవై కాకుండా, బలిఁ = బలి చక్రవర్తిని, కికురువెట్టి = అణచివేసి, త్రిభువనిన్ = మూడు లోకాలను, కొలుచునాఁడు? = కొలుస్తున్నప్పుడు. వామనుఁడవు అట్టె = వామనునిగా ఎలా అయ్యావు,

తాత్పర్యం:

ఓ ఏకమూర్తి! ఒక సామాన్య ముని కుమారుడనైన నేను నిన్ను ఇలా స్తుతించడం నీకు తగుతుందా అని నీవు అనుకోవచ్చు. కానీ, నీవు కూడా ఒకప్పుడు ముని కుమారుడవు కాకుండా, వామన రూపంలో వచ్చి బలిని అణచివేసి మూడు లోకాలను కొలువలేదా? (అంటే, నేను మునికుమారుడనైనప్పటికీ నిన్ను స్తుతించడం సముచితమేనని సూతుని ఉద్దేశం).

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో సూతుడు తనను తాను ఒక సాధారణ ముని కుమారుడిగా భావించుకుంటూ, దత్తాత్రేయుని స్తుతించడానికి తనకున్న అర్హతను ప్రశ్నించుకుంటున్నాడు. అయితే, వామన అవతారంలో దత్తాత్రేయుడు కూడా ఒక ముని పుత్రుడిగానే పుట్టాడని, ఆ విధంగా తాము ఇద్దరం సమానులమని, కాబట్టి తాను స్తుతించడం సరైనదేనని సమర్థించుకుంటున్నాడు.

---

సీ. పాణియందు జలంబు పడెనొ? లేదో? చిట్టి

పొట్టివేసం బెందుఁ బోయె దేవ!

లోకలోకంబులు లోకేశులును నీకు

లోకువగా నతిలోకుఁ డై తి

నాభిప్రదేశంబునం గటి దేశంబు

నం జానుభాగంబునం దడఁబడి

నలగరే సూర్యచన్ద్రము లీ వడుగు చాచి

ముల్లోకములు కొల్వ మొనయు వేళ?

నాఁడు నీకాలిగో రంటి నలువగ్రుడ్డు

పెంకగలి చెమ్మరించిన వెలుపలిజల

ధార గదె వ్యొమ కేశునితలకు దారి

యబ్ధిఁ జొరఱె ముల్లోక మాక్రమించి?114

ప్రతిపదార్థం:

పాణియందు = (బలి చక్రవర్తి) చేతిలో, జలంబు = నీరు, పడెనొ లేదో? = పడిందో లేదో, చిట్టి పొట్టి వేసంబు = చిన్న వామనుడి రూపం, ఎందుఁ బోయె దేవ! = ఎక్కడికి పోయింది ఓ దేవా!, లోక లోకంబులు = సమస్త లోకాలు, లోకేశులును = లోకాలను పాలించే దేవతలు కూడా, నీకు లోకువగా = నీకు లోబడి ఉండే విధంగా, అతిలోకుఁడవు ఐతి = గొప్పవాడివయ్యావు, నాభి ప్రదేశంబునన్ = బొడ్డు దగ్గర, కటి దేశంబునన్ = నడుము భాగంలో, జాను భాగంబునన్ = మోకాళ్ల భాగంలో, తడఁబడి = ఆటంకపడి, సూర్య చన్ద్రముల్ = సూర్యుడు, చంద్రుడు, నలగరే = నలిగిపోలేదా?, ఈ వడుగు = ఈ వామనుడు (నీవు), ముల్లోకములు = మూడు లోకాలను, కొల్వ = కొలిచి కొలవగా, మొనయు వేళ? = ఆక్రమించే సమయంలో, నాఁడు = ఆ రోజు, నీ కాలిగోరు అంటి = నీ కాలి బొటనవేలి కొన అంటుకొని, నలువ గ్రుడ్డు పెంక గలి = బ్రహ్మాండపు పెంకుకు రంధ్రం చేసి, చెమ్మరించిన = కారిన, వెలుపలి జల ధార గదె = బయట లోకాలలోని గంగ కదా, వ్యోమకేశుని తలకు = శివుని తల మీదకు, దారి = దారిపట్టి, ముల్లోకము = మూడు లోకాలను, ఆక్రమించి = ఆక్రమించి, అబ్ధిన్ = సముద్రంలో, చొరన్ + పాఱె = ప్రవహించింది.

తాత్పర్యం:

ఓ దేవా! బలి చక్రవర్తి నీ చేతిలో నీరు పోశాడో లేదో, నీ చిన్న వామన రూపం మాయమైపోయింది. నీవు అతిలోకుడవై, సూర్య చంద్రులు కూడా నీ నాభి, నడుము, మోకాళ్ళ దగ్గర నలిగిపోయే విధంగా పెరిగావు. అలా మూడు లోకాలను కొలుస్తున్నప్పుడు, నీ కాలి గోరు తాకిన బ్రహ్మాండపు పెంకుకు రంధ్రం పడి, బయట ఉన్న జలధార భూమి మీదకు ప్రవహించి, శివుని తల మీద పడి, సముద్రంలో కలిసింది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో వామనావతారంలోని దత్తాత్రేయుని విశ్వరూపాన్ని సూతుడు వర్ణిస్తున్నాడు. బలి చక్రవర్తి దానం ఇవ్వడానికి సంకల్పించిన క్షణంలోనే చిన్నవాడైన వామనుడు ఎలా విశ్వవ్యాపకంగా విస్తరించాడో, సూర్య చంద్రులు కూడా ఆయన శరీర భాగాలలో ఎలా ఇమిడిపోయారో వివరించాడు. చివరిగా, గంగ పుట్టుకకు మూలం కూడా ఆయన పాదమేనని చెప్పడం ఈ పద్యంలోని ముఖ్య విషయం.

---

క. నాలుగుమొగములవేలుపు

నాలుగు వేదములనతుల నతులన్ నుతులన్

బోల నినుఁ గొలిచి పేరిడె

నాలలి గాంగతకు గంగ యను నక్షరముల్.115

ప్రతిపదార్థం:

నాలుగు మొగముల వేలుపు = నాలుగు ముఖములు గల బ్రహ్మ, నాలుగు వేదములన్ = నాలుగు వేదాలతో, నతులన్ = నమస్కారాలతో, నుతులన్ = స్తోత్రాలతో, పోల = అనుసరించి, నినుఁ గొలిచి = నిన్ను పూజించి, ఆ లలిన్ = ఆ అందమైన, గాంగతకు = జల ప్రవాహానికి, గంగ = గంగ, అను అక్షరముల్ = అను అక్షరాలను, పేరిడె = పేరు పెట్టాడు.

తాత్పర్యం:

నాలుగు ముఖాలు కలిగిన బ్రహ్మదేవుడు, నాలుగు వేదాలతో, నమస్కారాలతో నిన్ను పూజించి, నీ పాదం నుండి వెలువడిన ఆ అందమైన జల ప్రవాహానికి 'గంగ' అని పేరు పెట్టాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో బ్రహ్మదేవుడే స్వయంగా దత్తాత్రేయుని పాదాల నుండి ఉద్భవించిన గంగకు నామకరణం చేశాడని సూతుడు చెబుతున్నాడు. దీని ద్వారా గంగ పుట్టుకకు, దాని పవిత్రతకు మూలం దత్తాత్రేయుడేనని స్పష్టం చేస్తూ, ఆయన మాహాత్మ్యాన్ని మరింత గొప్పగా వర్ణిస్తున్నాడు. ఈ పద్యం గంగ యొక్క ప్రాముఖ్యతను, దత్తాత్రేయునితో దాని సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది.

క. ఎక్కడనెపు డె ట్లెన్ని పృ

థక్కలనల యోగమాయఁ దవిలి రమింతో

యక్కొల లెఱిఁగి వచింపఁగ

 నొక్కడు గలఁడే యఖండ యోగేశానా!116

ప్రతిపదార్థం:

అఖండ యోగేశానా! = ఎల్లలు లేని గొప్ప యోగులకు అధిపతి అయిన దేవా!, ఎక్కడన్ = ఏ ప్రదేశములో, ఎప్పుడు = ఏ సమయములో, ఎట్లు = ఏ విధముగా, ఎన్ని = ఎన్ని రకాలుగా, పృథక్ + కలనల = వేరు వేరు రూపాలతో, యోగమాయన్ = యోగమాయతో, తవిలి = కూడి, రమింతు = క్రీడింతువో, అక్కొలలు = ఆ కొలతలను, ఎఱిఁగి = తెలుసుకొని, వచింపఁగన్ = చెప్పడానికి, ఒక్కడు = ఒక్కడైనా, కలఁడే = ఉన్నాడా?

తాత్పర్యం:

ఎల్లలు లేని గొప్ప యోగులందరికీ అధిపతి అయిన దేవా! నీవు ఏ ప్రదేశంలో, ఏ సమయంలో, ఏ విధంగా, ఎన్ని వేరు వేరు రూపాలు ధరించి, నీ యోగమాయతో లీలలు ప్రదర్శిస్తావో, ఆ లీలల యొక్క పరిమాణాలను పూర్తిగా తెలుసుకుని వర్ణించగలిగే వారు ఈ లోకంలో ఒక్కరైనా ఉన్నారా? ఎవరూ లేరు అని భావం.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని అనంతమైన, అపరిమితమైన లీలా విశేషాలను తెలియజేస్తుంది.
• "అఖండ యోగేశానా" అనే సంబోధన దత్తాత్రేయుడు సర్వ యోగులకు ప్రభువు అని, ఆయన యోగశక్తి అపారమైనదని సూచిస్తుంది.
• ఆయన లీలలు యోగమాయతో కూడినవి కాబట్టి, వాటిని మానవ బుద్ధికి అందడం కష్టం అనే విషయాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

 

ఉ. కావున నాది దేవుని నఖండుఁ జిదాత్ము న శేషరూపు స

ద్భావు సమాను ద్వైతరహితప్రకృతిన్ స్వసుఖానుభూతిసం

 భావితుఁ బ్రత్యగాత్ము బరమప్రభు నిత్యము సంశ్రయించి నీ

పావననామరూపగతివర్ణన నిట్లు కృతార్థుఁ డయ్యెదన్.117

ప్రతిపదార్థం:

కావున = కాబట్టి, ఆది దేవునిన్ = తొలి దైవమైనవాడిని, అఖండున్ = అఖండమైనవాడిని, చిత్ + ఆత్మున్ = జ్ఞానస్వరూపుని, అశేషరూపున్ = అసంఖ్యాకమైన రూపాలు కలవాడిని, సత్ + భావున్ = సత్ అనే భావంలో ఉన్నవాడిని, సమాను = సమానత్వం కలవాడిని, ద్వైత + రహిత + ప్రకృతిన్ = భేదం లేని స్వభావం కలవాడిని, స్వసుఖ + అనుభూతి + సంభావితున్ = తన ఆనందాన్ని తానే అనుభవించేవాడిని, ప్రత్యక్ + ఆత్మున్ = లోపల ఉన్న ఆత్మ స్వరూపుని, పరమ ప్రభున్ = గొప్ప ప్రభువుని, నిత్యమున్ = ఎల్లప్పుడూ, సంశ్రయించి = ఆశ్రయించి, నీ = నీ యొక్క, పావన + నామ + రూప + గతి + వర్ణనన్ = పవిత్రమైన నామములను, రూపాలను, మరియు కదలికలను వర్ణించడం ద్వారా, ఇట్లు = ఈ విధంగా, కృతార్థుఁడు + అయ్యెదన్ = ధన్యుడనవుతాను.

తాత్పర్యం:

కాబట్టి, ఆద్యుడూ, అఖండుడూ, చిదాత్ముడూ, అసంఖ్యాక రూపాలు కలవాడూ, సత్ స్వరూపుడూ, సమభావం కలవాడూ, ద్వైత రహితుడూ, తన ఆనందాన్ని తానే అనుభవించేవాడూ, అంతరాత్మ స్వరూపుడూ, గొప్ప ప్రభువూ అయిన దత్తాత్రేయుడిని నిరంతరం ఆశ్రయించి, ఆయన పవిత్రమైన నామాలను, రూపాలను, లీలలను వర్ణించడం ద్వారా నేను ధన్యుడనవుతాను.

విశేషాలు:

• "అఖండు", "చిదాత్ము", "సద్భావు", "ద్వైతరహిత ప్రకృతిన్", "స్వసుఖానుభూతి సంభావితు", "ప్రత్యగాత్ము" వంటి విశేషణాలు దత్తాత్రేయుడు అద్వైత స్వరూపుడని, ఆయన ఒకే తత్వాన్ని సూచిస్తాడని తెలియజేస్తాయి.
• "ఏకం సద్విప్రా బహుధా వదంతి" (ఉన్నది ఒక్కటే, విద్వాంసులు దాన్ని అనేక విధాలుగా పిలుస్తారు) అనే వేదవాక్యానికి ఈ పద్యంలోని విశేషణాలు అర్థాన్ని తెలియజేస్తాయి.
• ఈ పద్యం దత్తాత్రేయ తత్త్వం యొక్క సారాన్ని, అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని స్పష్టంగా వివరిస్తుంది.

క. అని కొనియాడి హృషీ కే

శునిఁ బౌరాణికుఁడు స్థిరవిశుద్ధాసనుఁ డై

మనమున నింద్రియగతిఁ గొని

 ప్రణిధానంబొప్ప నుండెఁ బ్రాణం బాఁగన్.118

ప్రతిపదార్థం:

అని = అని చెప్పి, కొనియాడి = స్తుతించి, పౌరాణికుఁడు = సూతుడు, హృషీకేశునిన్ = ఇంద్రియాలకు అధిపతి అయిన దత్తాత్రేయుడిని, స్థిర + విశుద్ధ + ఆసనుఁడు + ఐ = స్థిరమైన, పరిశుద్ధమైన ఆసనంపై కూర్చుని, మనమునన్ = మనస్సుతో, ఇంద్రియ + గతిన్ + కొని = ఇంద్రియాలను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకుని, ప్రాణంబు + ఆగన్ = ప్రాణాలను నిలిపి, ప్రణిధానంబు + ఒప్పన్ = ధ్యానం చేసే పద్ధతితో, ఉండెన్ = ఉన్నాడు.

తాత్పర్యం:

ఆ విధంగా దత్తాత్రేయుడిని స్తుతించిన సూతుడు, ఇంద్రియాలకు అధిపతి అయిన దత్తాత్రేయుడిని తలుస్తూ  స్థిరమైన, పరిశుద్ధమైన ఆసనంపై కూర్చుని, మనస్సుతో ఇంద్రియాలను అదుపులోకి తెచ్చుకుని, ప్రాణాలను నిలిపి ధ్యానంలో లీనమయ్యాడు.

విశేషాలు:

• "హృషీకేశుడు" అంటే ఇంద్రియాలకు అధిపతి. ఇక్కడ దత్తాత్రేయుడిని ఈ పేరుతో సంబోధించడం విశేషం.
• ఈ పద్యం సూతుడు కేవలం దత్తాత్రేయ లీలలను చెప్పడమే కాకుండా, స్వయంగా ధ్యానంలో కూర్చుని ఆ భగవంతుడిని ప్రత్యక్షం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడని తెలియజేస్తుంది.
• "స్థిర విశుద్ధాసనుఁ డై" మరియు "ప్రాణం బాఁగన్" వంటి పదాలు యోగసాధన యొక్క పద్ధతులను సూచిస్తాయి.

 

ఉ. అప్పటి కప్పుడే వెలసె నాతనిమానససీమ నెన్ననౌ

చొప్పున మూడు మోము లినసోమకృశానువిలోచనమ్ము లా

రొప్పు భుజమ్ము లుజ్జ్వలజటోర్జితమాళి రహింప నింపుమై

 నప్పరమేశుఁ డౌముని నిజాంఘ్రినఖాంశుధు తాజ్ఞ తాఘుఁడై 119

ప్రతిపదార్థం:

అప్పటికి + అప్పుడే = ఆ క్షణంలోనే, అతని + మానస + సీమన్ = అతని మనసు అనే ప్రదేశంలో, ఎన్నన్ + ఔ + చొప్పున = లెక్క పెట్టడానికి వీలుగా, మూడు మోములు = మూడు ముఖాలు, ఇన + సోమ + కృశాను + విలోచనమ్ముల్ = సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని అనే కళ్ళతో, ఆరు + ఒప్పు + భుజమ్ముల్ = ఆరు అందమైన భుజాలు, ఉజ్జ్వల + జట + ఉర్జిత + మాళి = ప్రకాశవంతమైన జటలతో ఉన్న శిరోభాగం, రహింపన్ = వెలుగొందగా, ఇంపుమైన్ = అందంగా, అ + పరమేశుఁడు = ఆ గొప్ప దేవుడు, నిజ + అంఘ్రి + నఖ + అంశు + ధుత + అజ్ఞత + ఆఘుఁడు + ఐ = తన పాదాల గోళ్ళ కాంతితో ఆ + మునిన్ = ఆ సూతుని అజ్ఞానమనే పాపాన్ని పోగొట్టేవాడై, వెలసెన్ = ప్రత్యక్షమయ్యాడు,  .

తాత్పర్యం:

ఆ క్షణంలోనే సూతుని మనస్సులో, లెక్కించదగిన విధంగా మూడు ముఖాలు, సూర్య, చంద్ర, అగ్ని అనే కళ్ళతో, ఆరు అందమైన భుజాలతో, ప్రకాశవంతమైన జటాజూటంతో దత్తాత్రేయుడు తన పాదాల గోళ్ళ నుండి వెలువడే కాంతితో సూతుని అజ్ఞానమనే పాపాన్ని తొలగించేవాడై ప్రత్యక్షమయ్యాడు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుడి యొక్క విశ్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. మూడు ముఖాలు, ఆరు చేతులు ఆయన బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల స్వరూపం అని సూచిస్తాయి.
• "ఇనసోమకృశాను విలోచనమ్ముల్" అంటే సూర్య, చంద్ర, అగ్ని కళ్ళు. ఇది ఆయన సర్వజ్ఞత్వాన్ని, కాలాతీతత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
• "నిజాంఘ్రినఖాంశుధుతాజ్ఞతాఘుఁడై" అనే విశేషణం, దైవ దర్శనం వల్ల కలిగే అజ్ఞాన నాశనాన్ని తెలియజేస్తుంది. భగవంతుని పాద దర్శనంతోనే భక్తుని పాపాలు, అజ్ఞానం నశించిపోతాయని భావం.

 

గీ . వికచవదనాంబుజుఁడు దివ్యపీతవసన

ధరుఁడు దత్తేశ్వరుండు ప్రత్యక్షముండి

వర మిడఁగ వచ్చినాఁడ నీవాఁడ ననుడు

 సూతుమెయి స్వేదరోమాంచసుహిత మయ్యె.120

ప్రతిపదార్థం:

వికచ + వదన + అంబుజుఁడు = వికసించిన పద్మం వంటి ముఖం కలవాడు, దివ్య + పీత + వసన + ధరుఁడు = దివ్యమైన పసుపు వస్త్రాలను ధరించినవాడు అయిన, దత్త + ఈశ్వరుండు = దత్తాత్రేయుడు, ప్రత్యక్షము + ఉండి = ప్రత్యక్షమై, వరము + ఇడఁగన్ = వరం ఇవ్వడానికి, వచ్చినాఁడన్ = వచ్చాను, నీవాఁడన్ = నేను నీవాడిని, అనుడున్ = అని చెప్పగా, సూతు + మెయి = సూతుని శరీరం, స్వేద + రోమాంచ + సుహితము + అయ్యెన్ = చెమటతో, పులకరింతతో నిండిపోయింది.

తాత్పర్యం:

వికసించిన పద్మం వంటి ముఖం కలవాడూ, దివ్యమైన పసుపు వస్త్రాలు ధరించినవాడూ అయిన దత్తేశ్వరుడు ప్రత్యక్షమై, "నేను నీకు వరం ఇవ్వడానికి వచ్చాను, నేను నీవాడిని" అని చెప్పాడు. ఆ మాట వినగానే సూతుని శరీరం ఆనందంతో చెమటలు పోసి, పులకించిపోయింది.

విశేషాలు:

• "వికచవదనాంబుజుఁడు" అనే విశేషణం దత్తాత్రేయుని సౌందర్యాన్ని, ప్రసన్నమైన రూపాన్ని వర్ణిస్తుంది.
• "దివ్యపీతవసనధరుఁడు" విష్ణు స్వరూపానికి సూచన. పీతాంబరాలు విష్ణుమూర్తికి చెందినవి.
• "నీవాఁడ ననుడు" అనే మాట దత్తాత్రేయుడికి భక్తులపై ఉన్న అపారమైన అనుగ్రహాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ మాటతోనే సూతుడికి కలిగిన ఆనందం పరాకాష్ఠకు చేరింది.

 

క. ఆనందసాత్వికా ప్తిన్

దా నేమియుఁ బలుక లేక తడఁబడుసూతున్

 మానించి దేవుఁ డనియెన్

 భానునిభుఁ డనుగ్రహం బుపజ్ఞము గాఁగన్121

ప్రతిపదార్థం:

ఆనంద + సాత్విక + ఆప్తిన్ = ఆనందం వల్ల కలిగిన సాత్విక భావంతో, తాను = సూతుడు, ఏమీ + పలకలేక = ఏమీ మాట్లాడలేక, తడఁబడు + సూతున్ = తడబడుతున్న సూతుడిని, మానించి = శాంతపరిచి,, భాను + నిభుఁడు = సూర్యునితో సమానమైన తేజస్సు కలవాడు అయిన, దేవుఁడు = దత్తాత్రేయుడు, అనుగ్రహంబు + ఉపజ్ఞము + కాఁగన్ = అనుగ్రహం కారణం కాగా, అనియెన్ = ఇలా పలికాడు.

తాత్పర్యం:

ఆనందంతో కలిగిన సాత్విక భావం వల్ల సూతుడు ఏమీ మాట్లాడలేక తడబడసాగాడు. అప్పుడు సూర్యునితో సమానమైన తేజస్సు గల దత్తాత్రేయుడు, తన అనుగ్రహంతో సూతుడిని శాంతపరిచి, ఇలా పలికాడు.

విశేషాలు:

• "ఆనందసాత్వికాప్తిన్" అనే పదం భగవద్దర్శనం వల్ల కలిగే పారవశ్యాన్ని, అది వాక్కును నిలిపివేస్తుందని సూచిస్తుంది.
• "భానునిభుఁడు" దత్తాత్రేయుని దివ్యమైన తేజస్సును తెలియజేస్తుంది.
• "అనుగ్రహం బుపజ్ఞము గాఁగన్" అనే మాట దైవలీల యొక్క మూలం ఆయన అనుగ్రహమేనని, భక్తుని తడబాటును అర్థం చేసుకుని, తానే ముందుగా మాట్లాడడానికి కారణం ఆ అనుగ్రహమేనని తెలియజేస్తుంది.

దత్తాత్రేయుడు సూతునితో ఇలా చెబుతున్నాడు.

ఉ. మాపయి భక్తి నీరచితమంజులసంస్తుతి నెవ్వ రేనియున్

 రేపును మాపుఁ బూజ లొనరించుతఱిన్పఠియింతు రట్టివా

 ర్వాపము లూడ్చి యైహికశుభంబులు కోరిన వెల్లఁ జెంది దే

హోపరమంబునాఁడు నను నొందుదు రస్మదనుగ్రహంబునన్. 122

ప్రతిపదార్థం:

మాపయి = నా యందు, భక్తి+నీరచిత = భక్తితో నీవు రచించిన, మంజుల+సంస్తుతిన్ = మనోహరమైన స్తోత్రాన్ని, ఎవ్వరు+ఏనియున్ = ఎవరైనా, రేపును+మాపున్ = ఉదయం, సాయంత్రం, పూజలు+ఒనరించు+తఱిన్ = పూజ చేసే సమయంలో, పఠియింతురు = పఠిస్తారో, అట్టివారు = అలాంటి వారు, పాపములు+ఊడ్చి = పాపాలను పోగొట్టుకుని, ఐహిక+శుభంబులు = ఈ లోక సుఖాలను, కోరినవి+ఎల్లన్ = కోరుకున్నవన్నీ, చెంది = పొంది, దేహ+ఉపరమంబు+నాడు = దేహం నశించిన రోజు, అస్మత్+అనుగ్రహంబునన్ = నా అనుగ్రహంతో. ననున్+ఒందుదురు = నన్ను పొందుతారు

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయుడు సూతునితో ఇలా చెప్పాడు: "నాపై భక్తితో నీవు రచించిన ఈ మనోహరమైన స్తోత్రాన్ని ఎవరైతే ఉదయం, సాయంత్రం నా పూజ సమయంలో పఠిస్తారో, వారు పాపాలను పోగొట్టుకుని, ఈ లోకంలోని కోరికలన్నింటినీ పొందుతారు. అంతేకాక, దేహాన్ని వదిలిన తర్వాత నా అనుగ్రహంతో నన్ను చేరుకుంటారు."

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దత్తాత్రేయుడు తనను పూజించి, ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించేవారికి కలిగే అద్భుతమైన ఫలితాలను గురించి స్వయంగా వివరించారు. భౌతికమైన, ఆధ్యాత్మికమైన కోరికలు రెండూ ఈ స్తోత్ర పఠనం ద్వారా నెరవేరుతాయని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

 

ఉ. నీవును నామహత్త్వము మునిప్రవరు ల్విన విన్చి శుద్ధిసం

 భావితబుద్ధియోగము సమభ్యసనం బొనరించి యంతమం

 దావరణాదు లూడ్చి ఘనమౌ మహిమస్థితి నుందు వంచు నా

 దేవుఁ డదృశ్యుఁ డయ్యె ముని తృప్తి వహించి యెలర్చుచుండఁగన్.123

ప్రతిపదార్థం:

నీవును = నీవు కూడా, నా+మహత్త్వమున్ = నా మహత్యాన్ని, ముని+ప్రవరుల్ = గొప్ప మునులు, వినన్+విన్చి = వినేలా చేసి, శుద్ధి+సంభావిత = శుద్ధమైన, భావించబడిన, బుద్ధి+యోగము = బుద్ధి యోగాన్ని, సమభ్యసనం+ఒనరించి = బాగా అభ్యసించి, అంతన్+అందున్ = చివరిలో, ఆవరణ+ఆదులు+ఊడ్చి = అజ్ఞాన కవచాలను తొలగించుకుని, ఘనము+ఔ = గొప్పదైన, మహిమ+స్థితిన్+ఉందువు = గొప్ప మహిమ కలిగిన స్థితిని పొందుతావు, అంచున్ = అని చెప్పి, ముని = సూతుడు, తృప్తి+వహించి = తృప్తిని పొంది, ఎలర్చుచున్+ఉండగన్ = సంతోషిస్తుండగా, ఆ+దేవుడు = ఆ దత్తాత్రేయుడు, అదృశ్యుడు+అయ్యెన్ = అదృశ్యమయ్యారు,

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయుడు సూతునితో "నువ్వు ఈ మునులకు నా మాహాత్మ్యాన్ని వివరించు. ఆ తర్వాత నీవు శుద్ధమైన బుద్ధి యోగాన్ని అభ్యసించి, అజ్ఞాన కవచాలను తొలగించుకుని, గొప్ప మహిమాన్వితమైన స్థితిని పొందుతావు" అని చెప్పి, సూతుడు తృప్తిగా ఉన్న సమయంలో అదృశ్యమయ్యారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుడి అదృశ్యమైన వైనాన్ని వివరిస్తుంది. సూతుడు కేవలం శ్రోతగా కాకుండా, గురుబోధను ఇతరులకు అందించే సాధనంగా మారాడని ఇందులో స్పష్టమవుతుంది. ఇది సూతుడికి దత్తాత్రేయుడిపై ఉన్న అనుగ్రహాన్ని సూచిస్తుంది.

---

పద్యం 124

 

క. సూతుం డప్పుడ కన్నుల

మూతల నెడలించి చూచి మునిపుంగవులన్

 బ్రీతిలి వారలు మెచ్చఁగఁ

జేతోముద మెల్లయొడలఁ జిందు లిడ ననెన్.124

ప్రతిపదార్థం:

సూతుండు = సూతుడు, అప్పుడు+అ = అప్పుడే, కన్నుల+మూతన్+ఎడలించి = కళ్ళు తెరిచి, చూచి = చూసి, ముని+పుంగవులన్ = గొప్ప మునులను, ప్రీతిలి = ప్రేమతో, వారలు+మెచ్చగ = వారందరూ మెచ్చుకునేలా, చేతో+ముదము = మనస్సులోని సంతోషం, ఎల్ల+ఒడలన్ = ఒళ్ళంతా, చిందులు+ఇడన్ = చిందులు వేస్తుండగా, అనెన్ = పలికాడు.

తాత్పర్యం:

సూతుడు అప్పుడే కళ్ళు తెరిచి, తన మనస్సులో పొంగిపొర్లే ఆనందంతో, అక్కడ ఉన్న గొప్ప మునులను చూసి, వారంతా మెచ్చుకునే విధంగా మాట్లాడాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుడి దర్శనం తర్వాత సూతుడిలో కలిగిన ఆనందాన్ని, ఉత్సాహాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది ఆ క్షణంలో సూతుడి భావాలను కళ్ళకు కట్టినట్టుగా చూపిస్తుంది.

 

గీ. దత్త దేవపదాంభోజద త్తచిత్తు

 లై వినుఁడు తత్ప్రసత్తి నే ననువదింపఁ

 బోవు గురుశిష్య సంవాదము మహితమ్ము

 దత్తత ప్రహుతేష్టసంత్యక్తులార!125

ప్రతిపదార్థం:

దత్త+దేవ+పద+అంభోజ+దత్త+చిత్తులు+ఐ = దత్తాత్రేయుని పాదపద్మాలపై మనస్సును లగ్నం చేసినవారై, దత్త+తప+ప్రహుత+ఇష్ట+సంత్యక్తులు+ఆర = దత్తాత్రేయుడి తపస్సు, ఆచరణ మరియు ఇష్టాలను త్యజించని వారలారా, , తత్+ప్రసత్తిన్ = ఆయన అనుగ్రహంతో, నేన్ = నేను, అనువదింపబోవు = చెప్పబోతున్న, మహితమ్ము = గొప్పదైనది. గురు+శిష్య+సంవాదమున్ = గురువు, శిష్యుడి మధ్య సంభాషణను, వినుడు = వినండి

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయుడి పాదపద్మాలపై మనస్సు లగ్నం చేసి, ఆయన తపస్సు, ఇష్టాలను అనుసరిస్తున్న ఓ మునులారా! ఆయన అనుగ్రహంతో నేను చెప్పబోతున్న గొప్పదైన గురుశిష్య సంవాదాన్ని వినండి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో సూతుడు మునులను సంబోధించే తీరు, దత్తాత్రేయుడిపై ఆయనకు ఉన్న భక్తిని స్పష్టం చేస్తుంది. కథ చెప్పడానికి ముందు శ్రోతలైన మునుల యోగ్యతను ఇక్కడ సూతుడు తెలియజేస్తున్నాడు.

గీ. నియతుఁ డై యందు నధ్యాయ మయిన శ్లోక

మయిన శ్లోకార్ధ మైన నొం డక్కరంబ

 యైనఁ జదివెడు వినెడు మహాత్ముల కది.

మొనయు ముంగొంగు బంగరుముడియ చుండు.126

ప్రతిపదార్థం:

నియతుడు+ఐ = నియమంతో కూడుకున్నవాడై, అందున్ = ఆ కథలో, అధ్యాయము+అయిన = ఒక అధ్యాయం అయినా, శ్లోకము+అయిన = ఒక శ్లోకం అయినా, శ్లోక+అర్థము+అయినన్ = ఒక శ్లోకంలోని అర్థం అయినా, ఒండు+అక్కరము+అయినన్ = ఒక అక్షరం అయినా, చదివెడు = చదివే, వినెడు = వినే, మహాత్ములకున్ = గొప్పవారికి, అది = ఆ కథ, మొనయు = కలిగే, ముంగు+కొంగు+బంగరు+ముడియ చుండు = ముందు కొంగున కట్టిన బంగారు లాగా ఉంటుంది.

తాత్పర్యం:

ఏ నియమంతో అయినా సరే, ఈ దత్త మాహాత్మ్యంలో ఒక అధ్యాయం, ఒక శ్లోకం, ఒక శ్లోక అర్థం లేదా ఒక అక్షరం చదివినా, విన్నా అది గొప్పవారికి కొంగుబంగారంతో సమానం అవుతుంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్త మాహాత్మ్యం యొక్క పారాయణ ఫలాన్ని వర్ణిస్తుంది. కొద్దిగా చదివినా, విన్నా కూడా అది అమూల్యమైన సంపద లాంటిది అని చెప్పడం ఈ కథ యొక్క గొప్పతనాన్ని, శక్తిని తెలియజేస్తుంది.

 

గీ. విజనకాంతారములయందు విషమదశల

దీన నే దైన నొక నుతి దేవుఁ దలఁచి

 యేడు వారమ్ములు పఠింప నెడసిచనును

 సంకటంబులు దత్తప్రసాదమునను.127

ప్రతిపదార్థం:

విజన+కాంతారముల+అందు = జనసంచారం లేని అడవుల్లో, విషమ+దశలన్ = కష్ట సమయాలలో, దీనన్ = దీనంగా, ఏది+ఐనన్ = ఏదైనా, ఒక+నుతి = ఒక స్తోత్రాన్ని, దేవున్+తలచి = దేవుడైన దత్తాత్రేయుడిని తలచుకుని, ఏడు+వారమ్ములు = ఏడు వారాలపాటు, పఠింపన్ = పఠిస్తే, సంకటంబులు = కష్టాలు, దత్త+ప్రసాదమునను = దత్తాత్రేయుడి అనుగ్రహంతో, ఎడసి+చనును = తొలగిపోతాయి.

తాత్పర్యం:

జనసంచారం లేని అడవుల్లో, కష్ట సమయాల్లో దీనంగా దత్తాత్రేయుడిని తలుచుకుని ఒక స్తోత్రాన్ని ఏడు వారాలపాటు పఠిస్తే, దత్తాత్రేయుడి అనుగ్రహం వల్ల కష్టాలన్నీ తొలగిపోతాయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్త మహాత్మ్య పారాయణం వల్ల కలిగే నిర్దిష్టమైన ప్రయోజనాన్ని వివరిస్తుంది. ముఖ్యంగా కష్టకాలాల్లో ఈ పారాయణం అత్యంత శక్తివంతమైనదని ఇక్కడ సూచిస్తుంది. ఏడు వారాల నియమం అనేది ఒక ప్రత్యేకమైన ఆచరణను సూచిస్తుంది.

క. పరమర్షు లడిగి రనఘా!

గురుశిష్యపదద్వయమునకుం దగు నర్థం

బరుదుగఁ దెల్పుము మొదలం

 దరువాత వినియెద మర్థిఁ దత్కథ లెల్లన్.128

ప్రతిపదార్థం:

పరమ+ఋషులు = గొప్ప ఋషులు, అడిగిరి = అడిగారు, అనఘా = పాపం లేనివాడా, గురు+శిష్య+పద+ద్వయమునకున్ = గురువు, శిష్యుడు అనే రెండు పదాలకు, తగు+అర్థంబు = సరియైన అర్థాన్ని, అరుదుగ = అరుదుగా, మొదలన్ = ముందుగా, తెలుపుము = తెలియజేయుము, తరువాత = ఆ తర్వాత, అర్థిన్ = కోరికతో, తత్+కథలు+ఎల్లన్ = ఆ కథలన్నిటినీ, వినియెదము = వింటాము.

తాత్పర్యం:

అప్పుడు ఆ గొప్ప ఋషులు సూతుడిని "పాపం లేని ఓ సూతా! ముందుగా గురువు, శిష్యుడు అనే పదాలకు తగిన అర్థాన్ని అరుదుగా వివరించండి. ఆ తర్వాత మేము కోరికతో ఆ కథలన్నింటినీ వింటాము" అని అడిగారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో మునులు కథ వినడానికి ముందుగా గురుశిష్య సంబంధం గురించి తెలుసుకోవాలని కోరుకున్నారని తెలుస్తోంది. ఇది దత్తాత్రేయుడి కథకు గురుశిష్య సంబంధం ఎంత ముఖ్యమో సూచిస్తుంది. ఇది కథలో ముందస్తుగా తెలుసుకోవాల్సిన జ్ఞానంగా పరిగణించవచ్చు.

-----------------------------------------------------------------------------------------

సూతుడు దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహం పొంది, దత్తమాహాత్మ్యంలో ఒక శ్లోకమైనా, దానిలోని ఒక భాగమైనా, లేదా ఒక అక్షరాన్నైనా చదివినా, విన్నా అది కోరిన కోరికలు తీర్చే కొంగుబంగారంలాంటిదని చెప్పారు. ఈ కథను ఏడు వారాల పాటు పఠిస్తే కష్టాలు తొలగి, అన్ని కోరికలూ నెరవేరుతాయని కూడా చెప్పారు.

అలా సూతుడు గురుశిష్య సంవాద రూపంలో ఉన్న దత్తకథను వినమని మునులకు చెప్పగా, మునులు గురువు, శిష్యుడు అనే పదాలకు అర్థం చెప్పమని అడిగారు. అప్పుడు సూతుడు ఈ విధంగా చెప్పాడు:

---

బ్రహ్మ కలి సంవాదము

ఉ. దానికి సూతుఁ డిట్లనె నుతవ్రతులార! వినుం డపూర్వ మా

 ఖ్యానము పద్మకల్పమున నచ్యుతునాభి విరించి తోఁచి ని

ర్మాణము సేసె విశ్వము చరం బచరంబును నందు సన్మతిన్

 మానవులందు నేర్పఱిచె నాలుగు వర్ణము లాశ్రమంబులున్. 129

  ప్రతిపదార్థం:

దానికిన్ = ఆ గురుశిష్యుల అర్థము అడుగగా, సూతుఁడు = సూత మహర్షి, ఇట్లు+అనెన్ = ఈ విధంగా చెప్పాడు, నుతవ్రతులార! = మంచి వ్రతాలను ఆచరించేవారిలారా!, వినుండు = వినండి, అపూర్వము+ఆఖ్యనము = అపూర్వమైన ఈ కథను, పద్మకల్పమునన్ = పద్మ కల్పంలో, అచ్యుతు+నాభిన్ = విష్ణువు నాభిలో ఉండే, విరించి = బ్రహ్మ, తోఁచి =ఆలొచన కలిగి , విశ్వమున్ = ఈ ప్రపంచాన్ని, చరంబు = కదిలే ప్రాణులను, అచరంబును = కదలని వాటిని, నిర్మాణంబు+సేసెన్ = సృష్టించాడు, అందున్ = ఆ సృష్టిలో, సత్+మతిన్ = మంచి బుద్ధితో, మానవులందున్ = మానవులలో, నాలుగు వర్ణముల్ = నాలుగు వర్ణాలను, ఆశ్రమంబులున్ = నాలుగు ఆశ్రమాలను, ఏర్పఱిచెన్ = ఏర్పాటు చేశాడు.

  తాత్పర్యం: సూతుడు ఇలా చెప్పాడు. మంచి వ్రతాలు ఆచరించే మహర్షులారా! ఇప్పుడు నేను మీకు చెప్పబోయే ఈ కథను ఆలకించండి. ఇది ఎంతో అపూర్వమైనది. పద్మకల్పంలో శ్రీహరి నాభి నుంచి పుట్టిన బ్రహ్మదేవుడు, ఈ కదిలే, కదలని సమస్త విశ్వాన్ని సృష్టించాడు. ఆ తర్వాత మంచి బుద్ధితో మానవులలో నాలుగు వర్ణాలను, నాలుగు ఆశ్రమాలను ఏర్పాటు చేశాడు.

 విశేషాలు: ఈ పద్యంలో సృష్టిలోని వర్ణ, ఆశ్రమ ధర్మాల గురించి చెప్పబడింది. బ్రహ్మదేవుడు సృష్టికర్తగా ఈ ధర్మాలను మానవులలో ఏర్పరిచాడని వివరించబడింది. పద్మకల్పం అంటే బ్రహ్మదేవుని ఆయుర్దాయంలో మొదటి సగాన్ని సూచించే ఒక కాలమానం. బ్రహ్మ ఆయువు నూరు సంవత్సరాలు. ఇందులో మొదటి యాభై సంవత్సరాలను పూర్వ పరార్థం అని, తర్వాతి యాభై సంవత్సరాలను ద్వితీయ పరార్థం అని అంటారు. ఈ పూర్వ పరార్థాన్ని పద్మకల్పం అని పురాణాలు పేర్కొంటాయి.

పద్మకల్పం అని పేరు రావడానికి కారణం, ఈ కల్పం మొదట్లో శ్రీ మహావిష్ణువు నాభి నుండి ఒక పద్మం ఉద్భవించింది. ఆ పద్మం నుండి బ్రహ్మదేవుడు పుట్టి, ఆ పద్మాన్నే భూమిగా చేసుకుని సృష్టి కార్యాన్ని ప్రారంభించాడని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. అందుకే దీనికి పద్మకల్పం అని పేరు వచ్చింది. మనం ప్రస్తుతం ఉన్నది బ్రహ్మదేవుని ఆయుర్దాయంలో ద్వితీయ పరార్థంలో, శ్వేతవరాహ కల్పంలో ఉన్నామని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.

 

 

ఉ. వానికి ధర్మనిర్ణయ మవారిగఁ జేయ మనువ్రజంబు నా

 మైన యుగత్రయంబు గరిమం గలిగించి స్వకాలయుక్తితో

జా నగు ధర్మసంతతిఁ బ్రచారము సేయఁగ భూమి కంపె నా

 పై నొకని న్సృజించె దలవంచెను వానినిఁ జూడ రోయుచున్. 130

• ప్రతిపదార్థం: వానికిన్ = ఆ మానవులకు, అవారిగన్ = అడ్డులేకుండా, ధర్మనిర్ణయమున్ = ధర్మాన్ని నిర్ణయించడానికి, చేయన్ = చేయడానికి, మనువ్రజంబున్ = మనువుల సమూహాన్ని, నామైన్ = సృష్టించి, గరిమన్ = గొప్పతనంతో, యుగత్రయంబున్ = కృత, త్రేత, ద్వాపర యుగాలను, కలిగించి = ఏర్పరిచి, స్వకాలయుక్తితో = వాటి వాటి సమయానికి తగినట్లుగా, జానగు = గొప్పదైన, ధర్మసంతతిన్ = ధర్మ సమూహాన్ని, ప్రచారమున్+చేయఁగన్ = ప్రచారం చేయడానికి, భూమికిన్+పంపెన్ = భూమికి పంపాడు, ఆపైన్ = ఆ తరువాత, ఒకనిన్ = ఒక వ్యక్తిని, సృజించెన్ = సృష్టించాడు, వానినిన్+చూడన్ = ఆ వ్యక్తిని చూడగానే, రోయుచున్ = అసహ్యించుకుంటూ, తలవంచెను = తలవంచుకున్నాడు.
• తాత్పర్యం: బ్రహ్మదేవుడు మానవులందరికీ ధర్మనిర్ణయం చేయటానికి, మనువులను సృష్టించి, వారికి యుగధర్మాలను ప్రచారం చేసేందుకు కృత, త్రేత, ద్వాపర యుగాలను ఏర్పాటు చేశాడు. ఆ తర్వాత, ఒక వ్యక్తిని సృష్టించాడు. అతనిని చూడగానే బ్రహ్మ అసహ్యించుకుని తలవంచుకున్నాడు.
• విశేషాలు: బ్రహ్మదేవుడు ధర్మ పరిరక్షణ కోసం మనువులను సృష్టించడం, యుగాలను ఏర్పరచడం ఈ పద్యంలో వివరించబడింది. చివరికి, ఒక వ్యక్తిని చూసి అసహ్యించుకోవడం ద్వారా రాబోయే కలిపురుషుని స్వభావం సూచించబడింది.

 

గీ. పేరు పెట్టెను గలి యని పెద్దతనముఁ

 బూర్వులకుఁ బోలె నిచ్చె నప్పుడతనికిని

 శీఘ్రఫలద మ్మది వివేకశీలుర కవి.

 చారులకు నథఃపతనంబు సంతరించు.131

  ప్రతిపదార్థం: కలి+అని = కలి అని, పేరు పెట్టెను = పేరు పెట్టాడు, అప్పుడు = ఆ సమయంలో, పూర్వులకున్+పోలెన్ = పూర్వపు వారికి ఇచ్చినట్లే, అతనికిని = ఆ కలికి కూడా, పెద్దతనమున్ = అధికారాన్ని, ఇచ్చెన్ = ఇచ్చాడు, అది = ఆ కలి ధర్మము, వివేకశీలురకున్ = వివేకం గలవారికి, శీఘ్రఫలదము = త్వరగా ఫలితాన్ని ఇస్తుంది, అవిచారులకున్ = వివేకం లేనివారికి, అధఃపతనంబున్ = పతనమును, సంతరించున్ = ఇస్తుంది.

 తాత్పర్యం: బ్రహ్మదేవుడు అతనికి 'కలి' అని పేరు పెట్టాడు. పూర్వ యుగపురుషులకు ఇచ్చినట్లే కలికి కూడా గొప్పతనాన్ని ఇచ్చాడు. అయితే, కలియుగం యొక్క ధర్మం వివేకవంతులకు త్వరగా ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. అదే వివేకం లేనివారికి పతనానికి దారితీస్తుంది.

  విశేషాలు: ఈ పద్యంలో కలిపురుషుని పేరు, అతనికి లభించిన అధికారం గురించి చెప్పబడింది. కలియుగంలో వివేకవంతులకు మంచి జరుగుతుందనీ, వివేకం లేనివారికి చెడు జరుగుతుందనీ సూచించబడింది.

 

 

గీ. వాఁ డతి క్రూరుఁడు పిశాచవదనుఁ డిష్ట

 కలహుఁ డానాఁడె యాడె నాల్క నొక చేత

నొండుచే మగగుఱి గొని బెండుపడుచు

 నవ్వు చేడ్చుచు ఖిన్నుఁడై నలువయెదుట132

ప్రతిపదార్థం: వాఁడు = ఆ కలిపురుషుడు, అతిక్రూరుఁడు = మిక్కిలి క్రూరుడు, పిశాచవదనుఁడు = పిశాచము వంటి ముఖం కలవాడు, ఇష్టకలహుఁడు = కలహాలు అంటే ఇష్టం కలవాడు, ఆనాఁడె = ఆ రోజే, నలువ+ఎదుట = బ్రహ్మ ముందు, ఒకచేతన్ = ఒక చేతితో, నాల్కన్+ఆడెన్ = నాలుకను కదిలించాడు, ఒండుచేన్ = మరొక చేతితో, మగగుఱిన్+కొని = పురుష చిహ్నాన్ని పట్టుకుని, బెండుపడుచున్ = బెదిరినట్లుగా, నవ్వుచు = నవ్వుతూ, ఏడ్చుచున్ = ఏడుస్తూ, ఖిన్నుఁడై = బాధపడుతూ, ఉన్నాడు.

 తాత్పర్యం: ఆ కలిపురుషుడు మిక్కిలి క్రూరుడు, పిశాచం వంటి ముఖం కలవాడు, కలహాలు కోరుకునేవాడు. బ్రహ్మదేవుని ఎదుటే ఒక చేతితో నాలుకను కదుపుతూ, మరొక చేతితో తన పురుష చిహ్నాన్ని పట్టుకుని, భయపడుతూ, నవ్వుతూ, ఏడుస్తూ, విచారంగా కనిపించాడు.

•  విశేషాలు: ఈ పద్యం కలిపురుషుని వికృతమైన, అసహ్యమైన స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. అతని చేష్టలు అల్లరిగా, అపసవ్యంగా ఉంటాయి. ఈ ఘట్టం శిశ్నోదరపరాయణమైన కలిస్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది.
• శిశ్న అంటే పురుష జననేంద్రియం.
• ఉదర అంటే కడుపు.
• పరాయణం అంటే దానినే లక్ష్యంగా పెట్టుకోవడం.

ఈ పదం యొక్క మొత్తం అర్థం లైంగిక సుఖాలు మరియు కేవలం కడుపు నింపుకోవడం (భోజనం) పైనే ధ్యాస ఉంచేవారు అని. దీనినే శిశ్నోదరపరాయణత్వం అంటారు.

ఈ పద్యంలో, కలిపురుషుడు తన పురుష చిహ్నాన్ని పట్టుకుని ఉండటం, కేవలం కడుపు నింపుకోవడమే తన లక్ష్యంగా చెప్పడం ద్వారా తన స్వరూపం శిశ్నోదరపరాయణమని సూచిస్తున్నాడు. ఈ లక్షణాలన్నీ కలియుగంలో ప్రజలలో అధికంగా ఉంటాయని దీని ద్వారా తెలుస్తుంది. అంటే, ధర్మాన్ని పాటించడం కంటే, భౌతిక సుఖాలకు, కోరికలకు, మరియు స్వార్థానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం.

 

 

ఉ. అట్టివిధంబు చూచి నలినాసన దేవుఁడు చిన్ననవ్వుతో

 నెట్టన నిట్టివేసమున నృత్యము సేసెద వేమిరా? కలీ!

గట్టిగ నీపనిన్ నెఱపఁగాఁ జను ముర్వర కన్న వాఁడు నా

 కిట్టి నియోగ మేల యిడె దీశ్వర! యంచు వచించె ధృష్టుఁ డై.133

• ప్రతిపదార్థం: నలినాసనదేవుఁడు = పద్మాసనుడైన బ్రహ్మదేవుడు, అట్టి+విధంబున్+చూచి = అటువంటి విధానాన్ని చూసి, చిన్ననవ్వుతో = చిన్నగా నవ్వుతూ, ఏమిరా కలి! = ఓ కలి!, ఇట్టి+వేసమునన్ = ఈ విధంగా, ఎట్టనన్ = తొందరగా, నృత్యమున్+చేసెదవు+ఏమిరా = ఎందుకు నాట్యం చేస్తున్నావు?, గట్టిగన్ = గట్టిగా, ఈ+పనిన్+నెఱపఁగాన్ = ఈ పనిని పూర్తి చేయడానికి, ఉర్వరకిన్+చనుము = భూమికి వెళ్లు, అన్న+వాఁడున్+నాకున్ = బ్రహ్మ అలా చెప్పగా, కలి = కలి, ఈశ్వర! = ఓ ఈశ్వరా!, నాకున్ = నాకు, ఇట్టి+నియోగమున్ = ఇటువంటి పనిని, ఏలన్+ఇడెదె = ఎందుకు ఇచ్చావు, అంచున్ = అని, ధృష్టుఁడై = ధైర్యంగా, వచించెన్ = పలికాడు.
• తాత్పర్యం: కలిపురుషుని వికృత చేష్టలను చూసి బ్రహ్మదేవుడు నవ్వుతూ, "ఓ కలీ, ఎందుకు ఈ విధంగా నాట్యం చేస్తున్నావు? నీ పనిని పూర్తి చేయడానికి తొందరగా భూమికి వెళ్లు" అని చెప్పాడు. బ్రహ్మమాటలకు కలి ధైర్యంగా, "ఓ ఈశ్వరా! నాకు ఈ పనిని ఎందుకు ఇచ్చావు?" అని ప్రశ్నించాడు.
• విశేషాలు: ఈ పద్యంలో బ్రహ్మదేవుని ఆజ్ఞ, దానికి కలిపురుషుని ధైర్యమైన సమాధానం వివరించబడ్డాయి. కలిపురుషుడు స్వయంగా తన దుష్ట స్వభావాన్ని అంగీకరిస్తూ, దాని వల్ల తాను పడే ఇబ్బందులను బ్రహ్మకు చెప్పడం ఇక్కడ గమనించవచ్చు.

 

సీ, నన్ను సంపకు మీశ! నరతండములమీఁదఁ

బెత్తనంబు నమర్చి పేను నట్లు

సర్వవిచ్ఛేదంబు సలుప నౌవాని ని

 రానందు నదయు నిరంకుశగతిఁ

గలహనిద్రాప్రియుఁ గలుషాత్ముఁ బరదార

పరధనహరణతత్పరహృదయుని

మాత్సర్యలోభదంభ ప్రియజనసఖు

స్వోదరపూర ణైకాదరు ఖలు

నేను ప్రభుఁడ నైన నేకాంతయోగసం

న్యాసకై తవముల నందు నందుఁ

బరులఁ దమ్ము నొకట వంచించి వెడఁగు లై

యిందు నందుఁ జెడుదు రెల్లవారు.134

ప్రతిపదార్థం: ఈశ! = ఓ ఈశ్వరా!, నరతండములమీఁదన్ = మనుష్య సమూహాల మీద, పెత్తనంబున్+అమర్చి = పెత్తనం ఏర్పాటు చేసి, పేనున్+అట్లు = పేను వలె, నన్నున్+చంపకుము = నన్ను చంపకు, సర్వవిచ్ఛేదంబున్+సలుపన్ = అన్నింటిని నాశనం చేయగల, ఔవానిన్ = అలాంటి వాడిని, నిరానందున్ = ఆనందం లేనివాడిని, అదయున్ = దయలేనివాడిని, నిరంకుశగతిన్ = స్వేచ్ఛగా ప్రవర్తించేవాడిని, కలహనిద్రాప్రియున్ = కలహాలు, నిద్ర ఇష్టపడేవాడిని, కలుషాత్మున్ = పాపపు మనసు ఉన్నవాడిని, పరదార = ఇతరుల భార్యలను, పరధన = ఇతరుల ధనాన్ని, హరణతత్పర+హృదయుని = దొంగిలించడానికి ఆసక్తి గల మనసున్నవాడిని, మాత్సర్య = అసూయ, లోభ = లోభం, దంభ = దంభం, ప్రియజన+సఖున్ = ప్రియమైన స్నేహితుడిగా కలవాడిని, స్వ+ఉదర+పూరణ+ఏక+ఆదరున్ = తన పొట్టను నింపుకోవడమే ప్రధాన లక్ష్యంగా కలవాడిని, ఖలున్ = దుష్టుడిని, నేను = నేను, ప్రభుఁడన్+ఐనన్ = ప్రభువుగా ఉంటే, ఏకాంతయోగ = ఏకాంతంగా ఉండే యోగం, సన్యాస = సన్యాసం, కైతవములన్ = మొదలైన వాటిని మోసం చేయడం, అందున్+అందున్ = అక్కడక్కడ, పరులన్ = ఇతరులను, తమ్మున్ = తమను తాము, ఒకటన్ = ఒకేసారి, వంచించి = మోసం చేసి, వెడఁగులై = తెలివి లేనివారిగా, ఇందున్+అందున్ = ఇక్కడ అక్కడ, ఎల్లవారున్ = అందరూ, చెడుదురు = చెడిపోతారు.

 తాత్పర్యం: ఓ ఈశ్వరా! నన్ను చంపకు. నర సమూహాల మీద పెత్తనం చేయడానికి, ఒక పేను లాగా ఉండే నన్ను సృష్టించావు. నేను అన్నింటిని నాశనం చేసేవాడిని, ఆనందం, దయ లేనివాడిని, నియమాలను ఉల్లంఘించేవాడిని, కలహాలు, నిద్ర అంటే ఇష్టం ఉన్నవాడిని, పాపపు మనసు, ఇతరుల భార్యలు, ధనం దొంగిలించాలనే ఆసక్తి గలవాడిని. అసూయ, లోభం, దంభం నా ప్రియ స్నేహితులు. నా పొట్ట నింపుకోవడమే నా ప్రధాన లక్ష్యం. నేను రాజుగా ఉంటే, చాలామంది ఏకాంత యోగమనీ, సన్యాసమనీ ఇతరులను, చివరికి తమను తాము కూడా మోసం చేసుకుని, ఇక్కడ అక్కడ పతనం అవుతారు.

 విశేషాలు: ఈ పద్యంలో కలిపురుషుడు స్వయంగా తన లక్షణాలను వివరిస్తాడు. నిర్దయ, నియమరాహిత్యం, కలహం, నిద్ర, పాపబుద్ధి, పరదార-పరధనాపహరణం, మాత్సర్యం, లోభం, స్వార్థం ఇవన్నీ కలిపురుషుని లక్షణాలు. కలిపురుషుడు తనను ఒక పేనుతో పోల్చుకుంటాడు. ఈ పోలిక కవి కల్పితం. పేను తానెక్కడైతే ఉంటుందో, ఆ కేశాలను నాశనం చేసి, తన స్వార్థం కోసం స్వాశ్రయులను బాధించే విధంగా, కలి కూడా ప్రపంచాన్ని నాశనం చేస్తాడని ఈ పోలిక ద్వారా వివరించబడింది. ఈ ఉపమానం భావానికి స్పష్టతను ఇస్తుంది.

 

క. అనుటయు నీపైఁగన్నిడి

 తన యాయువు దలచి పుణ్యతత్పరుఁ డౌ వా

 ని నొకొక్కని వర్జింపుము

 కొను మితరుల రాగపరులఁ గుత్సితమతులన్.135

ప్రతిపదార్థం:

అనుటయున్ = అని బ్రహ్మ చెప్పగా, నీపైఁగన్నిడి = నీపై కన్ను వేసి (నిన్ను చూచి), తన యాయువున్ = తన ఆయుష్షును, తలచి = తలచుకొని, పుణ్యతత్పరుఁడు = పుణ్యకార్యములు చేయుటలో ఆసక్తి కలవాడు, ఔవానిన్ = అగువానిని, ఒకొక్కనిన్ = ఒక్కొక్కరిని, వర్జింపుము = విడిచిపెట్టు, కుత్సితమతులన్ = చెడు బుద్ధి కలవారైన, రాగపరులన్ = విషయాలపై ఆసక్తి కలవారైన, ఇతరులన్ = ఇతరులను, కొనుము = గ్రహించుము.

తాత్పర్యం:

బ్రహ్మ కలిపురుషునితో ఇలా అన్నాడు: "నిన్ను చూసి, తన ఆయుష్షును గుర్తు చేసుకుని, పుణ్యకార్యాలలో నిమగ్నమయ్యే వారిని విడిచిపెట్టు. చెడు బుద్ధితో, విషయ సుఖాలపై ఆసక్తితో ఉండే ఇతరులను నీకు లోబరుచుకో."

విశేషాలు:

• ఈ పద్యంలో బ్రహ్మ కలిపురుషునికి ఒక షరతు విధించడం కనిపిస్తుంది.
• పుణ్యం చేసేవారిని వదిలిపెట్టి, పాపం చేసేవారిని మాత్రమే గ్రహించమని బ్రహ్మ కలికి సూచిస్తున్నాడు.

 

క. అను విధికిట్లనియెం గలి

 ఘనశాత్రవు లున్న వారు క్ష్మాతలమున నా

కునడు గిడవచ్చు నెట్లు స

వనాదులం బొల్చు భరతవర్షమునందున్?136

ప్రతిపదార్థం:

అను విధికిన్ = అని చెప్పిన బ్రహ్మకు, ఇట్లు = ఈ విధంగా, కలి = కలిపురుషుడు, అనియెన్ = చెప్పెను, క్ష్మాతలమునన్ = భూమి మీద, నాకున్ = నాకు, ఘనశాత్రవులు = గొప్ప శత్రువులు, ఉన్నవారు = ఉన్నారు, సవనాదులన్ = యజ్ఞాదులతో, పొల్చు = ప్రకాశించే, భరతవర్షమునందున్ = భరతవర్షంలో. అడుగు + ఇడవచ్చును = అడుగు పెట్టవచ్చునా,

తాత్పర్యం:

అని బ్రహ్మ చెప్పగా కలిపురుషుడు ఇలా అన్నాడు: "ఓ బ్రహ్మా! గొప్ప శత్రువులు( పుణ్యాత్ములు కలికి శత్రువులని భావం) భూమి మీద ఉన్నప్పుడు, యజ్ఞయాగాదులతో ప్రకాశించే ఈ భరతవర్షంలో నేను ఎలా అడుగు పెట్టగలను?"

విశేషాలు:

• కలిపురుషుడు తన శత్రువుల గురించి ప్రస్తావించడం ఇక్కడ గమనించవచ్చు.
• యజ్ఞాలు, దానాలు, ధర్మాల వంటి పుణ్యకార్యాలు జరిగే భరతవర్షంలో ప్రవేశించడం కష్టమని కలిపురుషుడు భావిస్తున్నాడు.

 

గీ. మరల విధివల్కె నెవ్వరం దరులు నీకు?

నిన్ను వా రేమి సేసిరి? నిర్భయుఁడవు

 కాలరూపుఁడ వజ్ఞేయగతి వెఱుఁగరు

 పండితులుకూడ దుర్ధర్ష భావు ననుచు137

ప్రతిపదార్థం:

మరలన్ = తిరిగి, విధి = బ్రహ్మ, పల్కెన్ = పలికెను, నీకున్ = నీకు, శాత్రవులున్ = శత్రువులు, ఎవ్వరందఱు = ఎవరు, వారు = ఆ శత్రువులు, నిన్నున్ = నిన్ను, ఏమి + చేసిరి = ఏమి చేశారు, నిర్భయుఁడవు = భయం లేనివాడవు, కాలరూపుఁడవు = కాల స్వరూపుడవు, దుర్ధర్షభావున్ = అడ్డుకోలేని స్వభావం కలవాడివి, అజ్ఞేయగతివి = తెలియని గమనం కలవాడివి, నిన్నున్ = నిన్ను, పండితులు + కూడ = పండితులు కూడా, ఎఱుఁగరు = తెలియరు, అనుచున్ = అని.

తాత్పర్యం:

తిరిగి బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు: "నీకు శత్రువులు ఎవరు? వారు నిన్ను ఏం చేశారు? నువ్వు నిర్భయుడవు, కాల స్వరూపుడవు, అడ్డుకోలేని స్వభావం కలవాడివి. నీ గమనం తెలియనిది. పండితులు కూడా నిన్ను సరిగ్గా తెలుసుకోలేరు."

విశేషాలు:

• బ్రహ్మ కలిపురుషుని స్వభావాన్ని వర్ణించడం ఈ పద్యంలో ముఖ్యాంశం.
• కలిపురుషుడు కాల స్వరూపుడని, అజేయుడని బ్రహ్మ చెప్పడం ద్వారా అతని శక్తిని సూచిస్తున్నాడు.

 

క. అది విని కలి యను దేవా!

మదరుల వర్ణింతు వినుము మాపును రేపున్

సదయు లగు నెవరివలనన్

సదరుఁడ నై సుఖము లేక జ్వరమెనయుదునో. 138

ప్రతిపదార్థం: అది విని = ఆ మాటలు విని, కలి యనున్ = కలి ఇలా అన్నాడు, దేవా! = ఓ దేవా!, మదరులన్ = నా శత్రువులను, వర్ణింతున్ = వివరిస్తాను, వినుము = వినండి, మాపును రేపున్ = ఉదయం సాయంత్రం కూడా, సదయులగు = దయతో ఉన్నటువంటి, ఎవరి వలనన్ = ఎవరివల్ల అయితే, సదరుఁడనై = మరుగున పడినవాడినై, సుఖము లేక = సుఖం లేకుండా, జ్వరము ఎనయుదునో = జ్వరంతో బాధపడుతున్నానో.

తాత్పర్యం: "ఆ మాటలు విని కలి, 'దేవా! నా శత్రువులను వివరిస్తాను, వినండి. దయాగుణం ఉన్న కొందరి వల్ల నేను నిత్యం సుఖం లేకుండా, జ్వరంతో బాధపడుతున్నాను' అని అన్నాడు.

విశేషాలు:

·         కలికి శత్రువులు ఎవరు అనే ప్రశ్నకి జవాబుగా, దయ కలిగిన సత్పురుషులు అని కలి చెప్పడం ఈ పద్యంలో కనిపిస్తుంది.

·         సత్పురుషుల దయాగుణం కలి పురుషుని శక్తిని నిరోధిస్తుందని, అందుకే కలి వారికి దూరంగా ఉంటాడని ఈ పద్యం యొక్క అంతరార్థం.

క. శివనామము హరినామము

 శివకథ హరికథయు గంగ శ్రీకాశి తదు

త్సవములు సవములు సత్సం

 గవదాన్యత్వాదులెన్నఁగాఁ దరమగునే? 139

ప్రతిపదార్థం: శివనామము = శివుని నామములు, హరినామము = విష్ణువు నామములు, శివకథ = శివుని కథలు, హరికథయు = విష్ణువు కథలు, గంగ = గంగానది, శ్రీకాశి = పుణ్యక్షేత్రమైన కాశీ, తత్+ఉత్సవములు = ఆ కాశీలోని ఉత్సవాలు, సవములు = యజ్ఞాలు, సత్+సంగము = మంచివారితో స్నేహం, దానవత్వాదులు = దానాలు చేయడం మొదలైనవి, ఎన్నగాన్+తరము+అగునే = లెక్కించడానికి సాధ్యమవుతుందా? (అసాధ్యం).

తాత్పర్యం: శివ నామాలు, హరి నామాలు, శివ కథలు, హరి కథలు, గంగానది, కాశీ క్షేత్రం, అక్కడి ఉత్సవాలు, యజ్ఞాలు, సత్పురుషుల సాంగత్యం, దానగుణం వంటి వాటిని లెక్కించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. ఇవి అన్నీ కలియుగంలో మనుషులను ఉద్ధరించడానికి ఉపయోగపడేవి.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో బ్రహ్మ కలిపురుషునితో ధర్మబద్ధమైన జీవితం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తున్నాడు. శివ, హరి నామాలను, వారి కథలను, పుణ్యక్షేత్రాలను, సత్కర్మలను కలిపి పేర్కొనడం ద్వారా వాటి ప్రాధాన్యతను నొక్కి చెప్పాడు. ఇది శైవ-వైష్ణవ సమైక్యతను కూడా సూచిస్తోంది.

 

గీ. ఎవ్వఁడేనియు శాంతి నొక్కింత సేపు

 ప్రాకృతుం డై న దంభంబువలననైన

నుండెనా? గుండె లదరి నే నుడుకుచుందు

 నీయెదుర నే మనంగల నే మహాత్మ!140

ప్రతిపదార్థం: ఎవ్వడేనియు = ఎవడైనా, ప్రాకృతుండైన్ = సామాన్యుడైనా, దంభంబు వలననైనన్ = కపటంతోనైనా, శాంతిన్ = ప్రశాంతంగా, ఒక్క+ఇంత+సేపు = కొద్దిసేపైనా, ఉండెనా = ఉన్నాడంటే, నేన్ = నేను, గుండెలు + అదిరి = గుండెలు అదిరిపోయేలా, ఉడుకుచుందున్ = ఉడికిపోతుంటాను, మహాత్మ = గొప్పవాడా, నీ+ఎదురన్ = నీ ముందు, నేన్ = నేను, ఏమనంగలన్ = ఏం చెప్పగలను.

తాత్పర్యం: ఓ మహాత్మా, ఏ సామాన్యుడైనా, కపటంతోనైనా కొద్దిసేపు శాంతంగా ఉంటే నా గుండెలు అదిరిపోతాయి. నీ ఎదుట నేను ఏమని మాట్లాడగలను? నాకు ఎంతో భయం వేస్తోంది.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో బ్రహ్మ, కలిపురుషుని ఉనికి వల్ల కలిగే ఆవేదనను వ్యక్తపరుస్తున్నాడు. కలి ప్రభావం ఎంతటి భయంకరమైనదంటే, కలియుగంలో ఏ మనిషిలోనైనా శాంతి కనిపించడం కూడా తనకు ఆందోళన కలిగిస్తుందని చెప్తున్నాడు.

 

ఉ. పండువు కాదె? నాకు నొక వ్యగ్రుని దారసుతాదిరాగని

 త్యుం డవువాని వేదమత మొల్లనివానినిఁ గల్లరిం గనం

 బండితులు న్జితేంద్రియులు వైష్ణవశై వజపార్చనాపరుల్

ముండితముండు లున్న నటు పోదునె? భీరుఁడ వారికిన్ విభూ! 141

ప్రతిపదార్థం: ఓ పండువు+కాదే = అది పండుగ కాదా?, నాకున్ = నాకు, ఒక వ్యగ్రునిన్ = నిత్యం ఆందోళనతో ఉండేవాడిని, దార+సుత+ఆది+రాగ+నిత్యుండు+అవువానిని = భార్య, పిల్లలు మొదలైన వారితో అనురాగంలో నిమగ్నమైనవాడిని, వేద+మతము+ఒల్లనివానిని = వేద మార్గాన్ని అనుసరించనివాడిని, కల్లరిన్ = అబద్ధాలు చెప్పేవాడిని, కనన్ = చూడడం, పండితులున్ = పండితులు, జితేంద్రియులు = ఇంద్రియాలను జయించినవారు, వైష్ణవ+శైవ+జప+అర్చన+పరుల్ = విష్ణువు, శివుని జపాలు, అర్చనలు చేసేవారు, ముండిత+ముండులు = గుండు చేయించుకున్నవారు (సన్యాసులు), ఉన్నన్ = ఉంటే, అటు+పోదునె = నేను అటువైపు వెళ్ళగలనా?, విభూ = ఓ ప్రభూ, వారికిన్ = వారికి, భీరుండ = నేను భయపడతాను.

తాత్పర్యం: వేదాలను అనుసరించని, నిత్యం ఆందోళనతో, భార్యాబిడ్డల అనురాగంలో మునిగి ఉండి, అబద్ధాలు చెప్పేవాడిని చూస్తే నాకు పండుగలా ఉంటుంది. పండితులు, జితేంద్రియులు, వైష్ణవులు, శైవులు, జపాలు, అర్చనలు చేసే సన్యాసులు ఉంటే మాత్రం నేను అక్కడికి వెళ్ళలేను. ఓ ప్రభూ, నేను వారికి భయపడతాను.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో బ్రహ్మ కలిపురుషుని నిజస్వభావాన్ని వెల్లడిస్తున్నాడు. కలిపురుషునికి దుర్మార్గులను చూస్తే సంతోషం కలుగుతుంది. కానీ, ధర్మబద్ధమైన జీవితం గడిపే వారిని చూసి భయపడతాడు అని స్పష్టం చేస్తున్నాడు.

 

ఆ. అనుడు నీప్రభావమునఁ దత్ప్రచారంబు

 విరల మగును భయము విడిచి చనుము

 సందియంబు లేదు క్షమ సుఖముండు మం

చాన సేయు నజున కతఁడు మ్రొక్కి.142

ప్రతిపదార్థం: అనుడున్ = అని బ్రహ్మ అనగానే, నీ+ప్రభావమునన్ = నీ ప్రభావం వల్ల, తత్+ప్రచారంబు = ఆ ధర్మ ప్రచారం, విరలము+అగును = అరుదవుతుంది, భయము+విడిచి+చనుము = భయాన్ని వదిలి వెళ్ళుము, సందియంబు+లేదు = సందేహం లేదు, క్షమ = ఓపికతో, సుఖము+ఉండుము = సుఖంగా ఉండు, అని = అని, ఆన+చేయున్ +అజునకున్ = ఆజ్ఞాపించిన బ్రహ్మకు, అతడు = కలిపురుషుడు, మ్రొక్కి = నమస్కరించి.

తాత్పర్యం: అని బ్రహ్మ చెప్పగానే, కలిపురుషుడు బ్రహ్మతో, "నీ ప్రభావం వల్ల ఆ ధర్మ ప్రచారం తగ్గిపోతుంది. నువ్వు భయపడకుండా వెళ్ళవచ్చు. సందేహం లేదు, ఓర్పుతో సుఖంగా ఉండు" అని బ్రహ్మ ఆనతిచ్చాడు. ఆ మాటలకు కలిపురుషుడు బ్రహ్మకు నమస్కరించాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో కలిపురుషుడు బ్రహ్మకు ధైర్యం చెబుతున్నాడు. కలి ప్రభావం వల్ల ధర్మానికి హాని కలుగుతుందని, సత్కర్మలు చేసేవారు తగ్గిపోతారని, అందుకే బ్రహ్మ భయపడనవసరం లేదని చెప్తున్నాడు.

 

గీ. ప్రభుఁడ! వారికి మారు స్వభావము లిటు

 లేటికి విరుధ్ధరూపంబు లెనయవలసె?

నన్ను వారలు వారి నే నెన్నఁడేని

యును సమున్మూలితులఁ జేయ కుండలేము.143

ప్రతిపదార్థం: ప్రభుడ = ఓ ప్రభూ, వారికిన్ = వారికి, మారు = వ్యతిరేకంగా, స్వభావముల్ = స్వభావాలు, ఇటుల్+ఏటికిన్ = ఇలా ఎందుకు, విరుద్ధ+రూపంబులు = వ్యతిరేకమైన రూపాలుగా, ఎనయవలసెన్ = ఉండవలసి వచ్చింది?, నన్నున్ = నన్ను, వారలు = ఆ సత్పురుషులు, వారిన్ = వారిని, నేన్ = నేను, ఎన్నడు+ఏనియున్ = ఎప్పటికీ, సమున్మూలితులున్+చేయకుండా+ఉండలేము = పూర్తిగా నాశనం చేయకుండా ఉండలేము.

తాత్పర్యం: ఓ ప్రభూ, వారికి (సత్పురుషులకు) వ్యతిరేకంగా నా స్వభావం ఇలా ఎందుకు ఉండాలి? వారిని నేను, నన్ను వారు ఎప్పటికీ నాశనం చేయకుండా ఉండలేము కదా? ఈ వైరుధ్యం ఎందుకు?

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో కలిపురుషుడు తన స్వభావం సత్పురుషుల స్వభావానికి వ్యతిరేకంగా ఎందుకు ఉందో తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు. కలిపురుషుడు, సత్పురుషుల మధ్య వైరం అనివార్యమని, ఒకరినొకరు నాశనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారని ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

 

గీ. అని యడుగ నప్పితామహుం డనియె నోరి!

కాలమలమీవు మలమునఁ గలదె శుద్ధి?

 నీరిపుల కెందు నది లేమి నీకు వారి

కెపుడు కలహంబు తప్ప దొం డేమి వలయు?144

ప్రతిపదార్థం: అని+అడుగన్ = అని అడగగా, ఆ+పితామహుండు = ఆ బ్రహ్మ, అనియెన్ = చెప్పాడు, ఓరి = ఓరీ, కాల+మలము = కాలపు మాలిన్యము, నీవు = నీవు, మలమునన్ = మాలిన్యంలో, కలదే+శుద్ధి = శుద్ధి ఉంటుందా?, నీ+రిపులన్ = నీ శత్రువులకు, ఎందున్ = ఎక్కడైనా, అది+లేమి = ఆ శుద్ధి లేకపోవడం వల్ల, నీకున్ = నీకు, వారికిన్ = వారికి, ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ, కలహంబు+తప్పదు = కలహం తప్పదు, ఒండు+ఏమి+వలయు = ఇంకేం కావాలి?

తాత్పర్యం: అని కలిపురుషుడు అడగగా, ఆ బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు, "ఓరీ, నువ్వు కాలపు మాలిన్యానివి. మాలిన్యంలో శుద్ధి ఎలా ఉంటుంది? నీ శత్రువులకు ఎక్కడా శుద్ధి లేకపోవడం వల్ల నీకూ వారికీ ఎప్పుడూ యుద్ధం తప్పదు. ఇంకేం కావాలి?"

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో బ్రహ్మ, కలిపురుషుడి స్వభావం ఎందుకు అలా ఉందో వివరిస్తున్నాడు. కలిపురుషుడు పాపానికి, మాలిన్యానికి ప్రతీక అని, అందుకే ధర్మాన్ని అనుసరించే సత్పురుషులతో అతనికి ఎప్పటికీ వైరం తప్పదని వివరిస్తున్నాడు.

 

చ. వివదిష నీస్వభావము వివేకవిచారుల కీవు మంచివాఁ

డవె భగవత్పరు ల్బుధు లెడందఁ గలిం జనిఁ గోరుచుందు రే

కవులు విశుద్ధధర్మము వికారము లాఁగి గడింపనేర్తురో?

భవ మిఁక లేదు లేదు కలిబాధయు వారికి లేరు శాత్రవుల్. 145

ప్రతిపదార్థం: వివదిష = వాదాలు చేసేవాడా ! , నీ+స్వభావము = నీ స్వభావం(వాదాలు చేయడం) , వివేక+విచారులకున్ = వివేకం గలవారికి, నీవు = నీవు, మంచివాడవె = మంచివాడివేనా?, భగవత్+పరుల్ = భగవంతుని యందు శ్రద్ధ గలవారు, బుధుల్ = పండితులు, ఎడందన్ = మనస్సులో, కలిన్ = కలిపురుషుని, జనిన్ = పుట్టుకను, కోరుచుందురే = కోరుకుంటారా?, కవులు = కవులు, విశుద్ధ+ధర్మమున్ = పవిత్రమైన ధర్మాన్ని, వికారముల్ = చెడ్డ ఆలోచనలు, ఆగి = నిలిపి, గడింపనేర్తురో = సంపాదించుకోగలరా?, భవము+ఇక+లేదు+లేదు = వారికి సంసార బంధం ఇక లేదు లేదు, కలి+బాధయు = కలి బాధలు కూడా, వారికిన్ = వారికి, శత్రువుల్ = శత్రువులు, లేరు = లేరు.

తాత్పర్యం: వాదాలు చేయడం నీ స్వభావం. నువ్వు వివేకం గలవారికి మంచివాడివేనా? భగవంతుని భక్తులు, పండితులు తమ మనస్సులో కలియుగం పుట్టాలని కోరుకుంటారా? కవులు పవిత్రమైన ధర్మాన్ని, చెడు ఆలోచనలను అణచివేసి సంపాదించుకోగలరా? (అది అసాధ్యం). భగవంతుని భక్తులకు సంసార బంధం ఉండదు. కలి బాధలు ఉండవు, శత్రువులు కూడా ఉండరు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో బ్రహ్మ కలిపురుషుని స్వభావాన్ని మరింత స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. భగవంతుని భక్తులు, పండితులు, వివేకవంతులు కలి ప్రభావానికి లోను కారని, వారికి సంసార బంధాలు, కలి బాధలు, శత్రువులు ఉండరని వివరిస్తున్నాడు. ఇది సత్పురుషుల గొప్పతనాన్ని, కలి ప్రభావం నుండి వారు విముక్తులవుతారని తెలియజేస్తోంది.

 

సీ. కాశికావాసంబు గలుగువారికి జనా

ర్దనుఁగాని శివుఁగాని తలఁచువారి

కాచార్య సేవాపరాయణులకుఁ బితృ

 మాతృద్విజన్మసంభావనులకు

ధేనుశుశ్రూషావిధివశంవదులకును

 దులసీవనుల నెప్డు నిలుచువారి

కీశ్వరార్పణబుద్ధి నిజ్య సల్పెడువారి

 కతిథిదేవత లైన యట్టివారి

కెడము కలుగంగఁ బొమ్ము నీ వడఁచితేని

నడఁగ దవ్వారి మహిమ రవ్వంత యేని

నట్టివారికి వెస నభయప్రతిష్ఠ

 గలుగు' కాలంబు సుహితంబె కాదె తలఁప?146

ప్రతిపదార్థం:

కాశికావాసంబు = కాశీలో నివసించడం, కలుగువారికిన్ = ఉన్నవారికి, జనార్దనుఁగాని = విష్ణువును గాని, శివుఁగాని = శివుని గాని, తలచువారికిన్ = స్మరించేవారికి, ఆచార్య సేవాపరాయణులకున్ = గురువుకు సేవ చేయడంలో ఆసక్తి ఉన్నవారికి, పితృ+మాతృ+ద్విజన్మ+సంభావనులకున్ = తల్లిదండ్రులను, బ్రాహ్మణులను గౌరవించేవారికి, ధేనుశుశ్రూషా+విధివశంవదులకును = గోవులకు సేవ చేయడంలో లొంగి ఉన్నవారికి, తులసీవనులన్ = తులసి వనాలలో, ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ, నిలుచువారికిన్ = ఉండే వారికి, ఈశ్వరార్పణబుద్ధిన్ = ఈశ్వరునికి అర్పించాలనే బుద్ధితో, ఇజ్యన్ = యజ్ఞాలను, సల్పెడువారికిన్ = చేసేవారికి, అతిథిదేవత లైన = అతిథులే దేవతలుగా భావించే, అట్టివారికిన్ = అలాంటివారికి, ఎడము = దూరం, కలుగంగన్ = కలుగునట్లు, పొమ్ము = వెళ్ళు, నీవు = నీవు, అడఁచితేనిన్ = అణచినా కూడా, అవ్వారి = ఆవారియొక్క, మహిమ = గొప్పతనం, రవ్వంత+యేనిన్ = కొంచెం కూడా, అడఁగదు = అణగిపోదు, అట్టివారికి = అలాంటివారికి, వెసన్ = వేగంగా, అభయప్రతిష్ఠ = అభయం అనే ప్రతిష్ఠ, కలుగున్ = కలుగుతుంది, తలఁపన్ = ఆలోచిస్తే, కాలంబు = కాలం, సుహితంబె+కాదె = మంచిదే కదా?

తాత్పర్యం:

బ్రహ్మ కలిపురుషునితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ కలిపురుషా! కాశీలో నివసించేవారికి, విష్ణువునైనా లేదా శివుడినైనా స్మరించే వారికి, గురువుల సేవలో నిమగ్నమైనవారికి, తల్లిదండ్రులను, బ్రాహ్మణులను గౌరవించేవారికి, గోవులకు సేవచేసేవారికి, తులసి వనాలలో నివసించేవారికి, ఈశ్వరార్పణ భావంతో యజ్ఞాలు చేసేవారికి, మరియు అతిథులను దేవతలుగా భావించేవారికి నీవు దూరంగా ఉండు. ఒకవేళ నువ్వు వారిని అణచాలని ప్రయత్నించినా, వారి మహిమ కొంచెమైనా తగ్గదు. అటువంటి వారికి వెంటనే అభయం లభిస్తుంది. కాలాన్ని గురించి ఆలోచిస్తే, అది వారికి ఎల్లప్పుడూ మంచిగానే ఉంటుంది కదా!"

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో బ్రహ్మదేవుడు కలిపురుషునికి, ఏ విధమైన సత్కర్మలు మరియు సద్గుణాలు కలిగినవారిని అణచివేయలేవో స్పష్టంగా తెలియజేస్తున్నాడు. కాశీవాసం, భగవన్నామస్మరణ, గురుసేవ, మాతృ పితృసేవ, గోసేవ, తులసీసేవ, యజ్ఞయాగాదులు, మరియు అతిథి సేవ వంటి ఉత్తమ గుణాలను కలిగినవారిని కల ప్రభావం ఏ మాత్రం అణచలేదని వివరించబడింది.

 

సీ. పున్నెముండిన శాస్త్రముల సక్తి జనియించు

 గురుసేవ దానితోఁ గూడివచ్చు

సంప్రదాయజ్ఞాత శాస్త్రసారాసార

 సువివేకమునఁ దత్త్వశోధన మవు

నాత్మసార త్వాంశ మది కెక్కెనా? కృత

 కృత్యుఁ డై 'కాశి కేగ కుండఁ

డివ్విధంబునఁ గాశి నెఱిఁగి సేవించెనా?

పరమ శాశ్వతపదప్రాప్తుఁ డగున

 యింతకును మూలము పురాణసంతతశ్ర

వణము నాచార్య సేవాప్రవణత చువ్వె

 వాని సాధనసంపత్తి వరుసఁ గలుగు

సుకృతహీనున కభయమ్ము సుఖము లేద.

ప్రతిపదార్థం:

పున్నెము = పుణ్యం, ఉండినన్ = ఉంటే, శాస్త్రములన్ = శాస్త్రాలపై, సక్తి = ఆసక్తి, జనియించున్ = పుడుతుంది, గురుసేవ = గురుసేవ, దానితోన్ = దానితో, కూడివచ్చున్ = కలిసి వస్తుంది, సంప్రదాయజ్ఞాత = సంప్రదాయాన్ని తెలిసిన, శాస్త్రసారాసార = శాస్త్రంలోని మంచి, చెడులను, సువివేకమునన్ = మంచి వివేకంతో, తత్త్వశోధనము = తత్త్వం యొక్క శోధన, అగున్ = అవుతుంది, ఆత్మసారత్వాంశము = ఆత్మ యొక్క సారం, అది = అది, కెక్కెనా = తెలిస్తే, కృతకృత్యుఁడు+ఐ = ధన్యుడై, కాశికిన్ = కాశీకి, ఏగ కుండఁడు = వెళ్ళకుండా ఉండడు, ఈ+విధంబునన్ = ఈ విధంగా, కాశిన్ = కాశీని, ఎఱిఁగి = తెలుసుకొని, సేవించెనా = సేవిస్తే, పరమ = గొప్పదైన, శాశ్వతపదప్రాప్తుఁడు = శాశ్వతమైన పదవిని పొందినవాడు, అగున్ = అవుతాడు, ఇంతకును = ఈ అన్నింటికీ, మూలము = ఆధారం, పురాణసంతత+శ్రవణము = పురాణాలను నిరంతరం వినడం, ఆచార్యసేవాప్రవణత = గురుసేవలో ప్రవృత్తి, చువ్వె = సుమా, వాని =వానికి , సాధనసంపత్తి = సాధనసంపద, వరుసన్ = క్రమంగా, , సుకృతహీనునకున్ = పుణ్యం లేనివానికి, అభయమ్ము = అభయం, సుఖము = సుఖము, లేద = ఉండదు.

తాత్పర్యం:

పుణ్యం ఉంటేనే శాస్త్రాల పట్ల ఆసక్తి కలుగుతుంది, దానితో పాటే గురుసేవ కూడా అలవడుతుంది. సంప్రదాయం తెలిసిన గురువుల ద్వారా శాస్త్రంలోని సారాంశాన్ని తెలుసుకొని, దానిని మంచి వివేకంతో శోధిస్తే తత్త్వం యొక్క జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఆత్మయొక్క సారమైన అంశం తెలిసినవాడు కృతార్థుడు అవుతాడు మరియు అలాంటి వాడు కాశీకి వెళ్ళకుండా ఉండలేడు. ఈ విధంగా కాశీని తెలుసుకొని సేవిస్తే పరమపదాన్ని పొందుతాడు. ఈ సాధనలన్నింటికీ పురాణాలను నిరంతరం వినడం, మరియు గురువులకు సేవ చేయడం అనేవి మూలాధారాలు. ఎవరికైతే పుణ్యం లేదో, వారికి ఈ సాధనసంపద లభించదు, అభయం మరియు సుఖం కూడా ఉండవు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో పుణ్యం యొక్క ప్రాధాన్యతను వివరిస్తున్నారు. పుణ్యం ఉంటేనే శాస్త్రజ్ఞానం, గురుసేవ, ఆత్మజ్ఞానం, మరియు కాశీక్షేత్ర సందర్శన వంటి ఉన్నతమైన సాధనలకు మార్గం లభిస్తుంది అని చెప్పబడింది. ఈ అన్నింటికీ పురాణ శ్రవణం మరియు గురుసేవలే మూలమని తెలియజేస్తూ, పుణ్యం లేనివారికి ఈ సాధన సంపద లభించదు, తద్వారా సుఖం, అభయం ఉండవని స్పష్టంగా పేర్కొనబడింది.

 

క. మరలం గలి ప్రశ్నించెను

గురు వన నెవ్వం డెవనికి గురు వతఁడు స్వరూ

 పరహస్యం బెయ్యది త

ద్గురుపదతాత్పర్య మనుము గురువర! యనుచున్.148

ప్రతిపదార్థం:

మరలన్ = మరల, కలి = కలిపురుషుడు, ప్రశ్నించెను = అడిగెను, గురువర! = గురువులలో శ్రేష్ఠుడా!, గురుడు + అనన్ = గురువు అంటే, ఎవ్వడు = ఎవరు?, ఎవనికి = ఎవరికి, గురువు + అతడు = గురువు, తద్గురుపద = ఆ గురుపదం యొక్క, స్వరూప + రహస్యం = స్వరూప రహస్యం, ఎయ్యది = ఏది?, తాత్పర్యం = భావం, అనుము = చెప్పు, అనుచున్ = అంటూ.

తాత్పర్యం:

మరలా కలిపురుషుడు బ్రహ్మదేవునితో "గురువులలో శ్రేష్ఠుడా! గురువు అంటే ఎవరు? ఎవరికి గురువుగా ఉంటారు? ఆ గురుపదం యొక్క స్వరూప రహస్యం, దాని తాత్పర్యం ఏమిటో దయచేసి వివరించండి" అని అడిగాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో కలిపురుషుడు గురువు యొక్క స్వరూపం, ఆయన ప్రాశస్త్యం గురించి తెలుసుకోవాలనే జిజ్ఞాసను వ్యక్తపరిచాడు. ఈ ప్రశ్న గురువు యొక్క ఆవశ్యకతను, ఆయన మహత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. గురువు యొక్క స్వరూపం కేవలం మనుష్యులకు మాత్రమే పరిమితం కాదని, ఆయన ఒక తత్త్వమని ఈ ప్రశ్న ద్వారా తెలుస్తుంది.

---

 

గీ. సిద్ధి నిచ్చు గకారం బశివ మడంచు

రేఫము హరి యుకార మీ త్రితయము గురు

వన గణేశాగ్ని బీజమధ్యమున నున్న

 యచ్యుతుఁడె ద్వ్యక్షరాత్మక మ్మయ్యె మనువు.149

ప్రతిపదార్థం:

గకారంబు = 'గు' అనే అక్షరం, సిద్ధిన్ + ఇచ్చు = కోరికలను, జ్ఞానాన్ని ఇస్తుంది, రేఫము = 'ర' అనే అక్షరం (రు లోనిది), అశివము = అశుభాన్ని, దుఃఖాన్ని, అడంచు = నాశనం చేస్తుంది, ఉకారం = 'ఉ' అనే అక్షరం (రు లోనిది), హరి = విష్ణువు, ఈ = ఈ, త్రితయము = మూడు బీజాక్షరాల కలయిక, గురువు + అనన్ = గురువు అని పిలవబడగా, గణేశ + అగ్ని + బీజ + మధ్యమునన్ + ఉన్న = గణపతి, అగ్ని బీజాల మధ్యలో ఉన్న, అచ్యుతుడు + ఎ = విష్ణువును గురువుగా కలిగి, మనువు = మంత్రం.ద్వి+అక్షర + ఆత్మకంబు + అయ్యె = రెండు అక్షరాల మంత్రంగా అయ్యింది,

తాత్పర్యం:

'గు' అనే అక్షరం గణపతి బీజం. అది సమస్త సిద్ధులనూ ప్రసాదిస్తుంది. 'రు' అనే అక్షరం అగ్ని, విష్ణు బీజాల కలయిక. అగ్ని సమస్త పాపాలను దహించివేస్తుంది. 'ఉ' అనే అక్షరం విష్ణు బీజం. అది సమస్త జ్ఞానాన్ని, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఈ మూడు బీజాక్షరాలు కలిపి 'గురు' అనే రెండక్షరాల మంత్రం ఏర్పడింది. ఇందులో గణపతి, అగ్ని, విష్ణువు అనే ముగ్గురు దేవతల శక్తులు కలవు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం 'గురు' అనే పదం యొక్క వ్యుత్పత్తిని, అంతరార్థాన్ని వివరిస్తుంది. గురువులో ముగ్గురు దేవతల శక్తులు ఎలా అంతర్గతంగా ఉన్నాయో వివరిస్తూ, గురువు ఎంత శక్తిమంతుడో తెలియజేస్తుంది. గురువు కేవలం ఒక వ్యక్తి కాదని, దేవతా స్వరూపుడని ఈ పద్యం స్పష్టం చేస్తుంది.

 గురు అనే పదం మూడు బీజాక్షరాల (బీజ మంత్రాలు) కలయిక.

• 'గు' అనేది గణపతి బీజం.
• 'రు' అనేది అగ్ని బీజం.
• 'ఉ' అనేది విష్ణు బీజం.

ఈ ముగ్గురు దేవతలు గురువులో ఉన్నారు. గణపతి అన్ని కోరికలను తీర్చి, అడ్డంకులను తొలగిస్తాడు. అగ్ని అన్ని పాపాలను దహిస్తాడు. విష్ణువు జ్ఞానం, మోక్షం ఇస్తాడు. అందుకే, ఈ ముగ్గురు దేవతల శక్తులను కలిపి 'గురు' అనే రెండు అక్షరాల మంత్రంగా చెప్పారు.

సాధకులు సాధారణంగా "ఓం గురవే నమః" అనే ఆరు అక్షరాల మంత్రాన్ని జపిస్తారు. ఇది గణపతి, అగ్ని, విష్ణువులకు చాలా ఇష్టం. ఈ మంత్రాన్ని భక్తితో జపిస్తే ధర్మార్థకామమోక్షాలు లభిస్తాయి.

ఏ పని మొదలుపెట్టాలన్నా మొదటగా గణపతిని పూజిస్తారు. యోగశాస్త్రంలో కూడా మూలాధార చక్రంలో ఉండే గణపతిని ముందుగా పూజిస్తారు. అలాగే, వేదాలు చదవడానికి ముందు "శ్రీ గురుభ్యో నమః" అని నమస్కరించి మొదలుపెట్టడం సంప్రదాయం. ఇక్కడ "గురుభ్యో" అనేది బహువచనం. ఇది గణేశుడు, అగ్ని, విష్ణువు అనే గురుత్రయాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈ మంత్రం జపించడం వల్ల గురువు ఆశీస్సులతో అన్ని కష్టాలు తొలిగి జ్ఞానం, మోక్షం పొందవచ్చని దీని సారాంశం.

క. ధర్మార్థకామమోక్షము

లర్మిలి నొసఁగఁగ సమర్థ మగు గురుమను వా

 నిర్మాత మాత పరశివ

 భర్మాంబరు లజుడును గురుపదవిజ్ఞేయుల్ 150

ప్రతిపదార్థం:

గురుమనువు = గురువు యొక్క మంత్రం, ధర్మ + అర్థ + కామ + మోక్షములు = ధర్మాన్ని, సంపదను, కోరికలను, మోక్షాన్ని, అర్మిలిన్ = ప్రేమతో, ఒసగగ = ఇవ్వడానికి, సమర్థము + అగు = సమర్థవంతమైనది, ఆ = ఆ, నిర్మిత + మాత = మంత్రాలను సృష్టించిన తల్లి పార్వతి, పరశివ = పరమశివుడు, భర్మాంబరులు = విష్ణువు (బంగారు వస్త్రాలు ధరించినవాడు), అజుడును = బ్రహ్మదేవుడు, గురుపద + విజ్ఞేయులు = గురువుగా తెలుసుకోదగినవారు.

తాత్పర్యం:

గురువు యొక్క మంత్రం ధర్మార్థకామమోక్షాలను ప్రేమతో ప్రసాదించగల శక్తి కలది. ఈ మంత్రాన్ని సృష్టించిన పార్వతి, పరమశివుడు, విష్ణువు, బ్రహ్మదేవుడు కూడా గురువుగా తెలుసుకోదగినవారే. అంటే వీరంతా గురుపదవిని పొందినవారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం గురువు యొక్క మంత్రం యొక్క గొప్పతనాన్ని, దాని వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలను వివరిస్తుంది. గురువు కేవలం ఒక వ్యక్తి కాదని, బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల స్వరూపమని, ఆయన ఆశీర్వాదం వల్ల నాలుగు పురుషార్థాలను పొందవచ్చని తెలియజేస్తుంది.

 

గీ. శివుఁడు కోపించెనేని? రక్షించు గురుఁడు

గురుఁడు కోపించెనా? లేఁడు కుతలమందుఁ

 ద్రాత యొక్కండు గాన తత్పదమహార్థ

 మరసి గురు నాశ్రయింప నౌ నభయ మెనయ.151

ప్రతిపదార్థం:

శివుడు = పరమశివుడు, కోపించెను + ఏని = కోపించినట్లయితే, గురుడు = గురువు, రక్షించు = రక్షిస్తాడు, గురుడు = గురువు, కోపించెనా? = కోపించినట్లయితే, కుతలము + అందున్ = ఈ భూమిపైన, త్రాత + ఒక్కండు = రక్షకుడు ఒక్కడు కూడా, లేడు = లేడు, కాన = కాబట్టి, తత్ + పద + మహత్ + అర్థము + అరసి = ఆ గురుపదం యొక్క గొప్ప అర్థాన్ని తెలుసుకొని, అభయము + ఎనయ = భయము లేకుండా ఉండటానికి, గురున్ + ఆశ్రయింపన్ + ఔ = గురువును ఆశ్రయించాలి.

తాత్పర్యం:

ఒకవేళ శివుడు కోపించినా గురువు రక్షించగలడు. కానీ గురువు కోపిస్తే మాత్రం ఈ భూమి మీద రక్షించేవారు ఎవరూ ఉండరు. కాబట్టి గురుపదం యొక్క గొప్పతనాన్ని తెలుసుకొని, భయం లేకుండా ఉండటానికి గురువును ఆశ్రయించాలి.

విశేషాలు:

గురువు యొక్క ప్రాముఖ్యతను, ఆయన సర్వశక్తిమంతుడని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. గురువుకు శివుడి కంటే కూడా ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది. గురువు యొక్క కోపానికి ఏ దైవమూ రక్షించలేదని, అందుకే గురువు అనుగ్రహం చాలా ముఖ్యమని స్పష్టం చేస్తుంది.

 

గీ. హరి ప్రసాదింతు నని వచ్చెనా? వరింత్రు

 వైష్ణవోత్తంసు లురుగురుభక్తి నెందు

గురు ప్రసాదంబు కలిగెనా? కుధరధరుఁడు

సర్వసిద్ధిదుఁ డీశుండు సంతసించు.152

ప్రతిపదార్థం:

హరి = శ్రీహరి, ప్రసాదింతున్ + అని = అనుగ్రహిస్తానని, వచ్చెనా? = వచ్చినట్లయితే, వైష్ణవ + ఉత్తంసులు = వైష్ణవులలో శ్రేష్ఠులు, ఎందున్ = ఎల్లప్పుడూ, ఉరుగురుభక్తిన్ = గొప్ప గురుభక్తితో, వరింత్రు = ఆశీర్వదిస్తారు, గురు + ప్రసాదంబు = గురువు యొక్క అనుగ్రహం, కలిగెనా? = కలిగినట్లయితే, కుధరధరుడు = గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తిన శ్రీకృష్ణుడు, సర్వ + సిద్ధిదుడు + ఈశుండు = అన్ని సిద్ధులను ఇచ్చే శివుడు, సంతసించున్ = సంతోషిస్తారు.

తాత్పర్యం:

శ్రీహరి స్వయంగా అనుగ్రహించడానికి వచ్చినప్పుడు, గొప్ప గురుభక్తి ఉన్న వైష్ణవులు గురువు అనుమతితోనే ఆయన్ను స్వీకరిస్తారు. అంటే గురువు ఆజ్ఞ లేనిదే హరిని కూడా స్వీకరించరు. అలాగే, గురువు యొక్క అనుగ్రహం లభిస్తే శ్రీకృష్ణుడు (కుధరధరుడు), శివుడు (ఈశ్వరుడు) కూడా సంతోషిస్తారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం గురువు అనుగ్రహం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది. గురువు అనుమతి లేకుండా దేవతల అనుగ్రహం కూడా పొందలేమని, గురువు యొక్క అనుగ్రహం లభిస్తే దేవతలు కూడా సంతోషిస్తారని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. గురువు యొక్క స్థానం దేవతల కంటే ఉన్నతమైనదని ఈ పద్యం స్పష్టం చేస్తుంది.

 

క. గురుసేవవలన శాస్త్రపు

 సరణులు తీర్థవ్రతములు సద్యోగతపో

భరవర్ణాశ్రమభక్తివి

వరపరమాచారముల విభవ మెఱుఁగ నగున్ 153

ప్రతిపదార్థం:

గురుసేవ వలన = గురువుకు సేవ చేయడం ద్వారా, శాస్త్రపు = శాస్త్రాల యొక్క, సరణులు = మార్గాలను, తీర్థ = పుణ్యతీర్థాలను, వ్రతములు = వ్రతాల యొక్క, సత్ + యోగ = మంచి యోగం, తపస్ + భర = తపస్సు యొక్క భారము, వర్ణ + ఆశ్రమ + భక్తి + వివర + పరమ + ఆచారముల = వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు, భక్తి యొక్క రహస్యాలు, ఉత్తమమైన ఆచారాల యొక్క, విభవము = గొప్పతనం, ఎఱుగన్ + అగున్ = తెలుసుకోగలం.

తాత్పర్యం:

గురువుకు సేవ చేయడం వల్ల శాస్త్రాల మార్గాలు, పుణ్యతీర్థాల ప్రభావం, వ్రతాలు, యోగం, తపస్సు, వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు, భక్తి యొక్క రహస్యాలు, ఉత్తమమైన ఆచారాల యొక్క గొప్పతనం తెలుసుకోగలం.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం గురుసేవ యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. గురువు అనుగ్రహం లేకుండా ఏ శాస్త్ర రహస్యాలు, పుణ్యకర్మల ఫలితాలు తెలుసుకోలేమని, గురుసేవ ద్వారానే ఇవన్నీ సాధ్యమవుతాయని తెలియజేస్తుంది.

 

ఆ. దేవ దేవ! సర్వదేవమయుం డని

 శివునిఁ జెప్పినట్లు చెప్పితి గురు

మనుజమాత్రుఁ డాతఁడును శివునంత లె

 ట్లయ్యె? సంశయంబు నపనయింపు.154

ప్రతిపదార్థం:

దేవదేవ! = దేవతలకు దేవుడా!, సర్వ + దేవ + మయుండు + అని = సమస్త దేవతా స్వరూపుడు అని, శివునిన్ = శివుడిని, చెప్పినట్లు = చెప్పిన విధంగా, గురున్ = గురువును, చెప్పితి = చెప్పారు, అతడును = అతడు కూడా, మనుజ + మాత్రుడు = కేవలం మనిషి మాత్రమే, శివుని + అంతటి = శివునితో సమానంగా, ఎట్లు + అయ్యె? = ఎలా అవుతాడు?, సంశయంబున్ = నా సందేహాన్ని, అపనయింపు = తొలగించండి.

తాత్పర్యం:

"దేవతలకు దేవుడా! మీరు శివుడిని అన్ని దేవతల స్వరూపుడని వర్ణించినట్లుగా, ఇప్పుడు గురువును కూడా అదే విధంగా వర్ణించారు. కానీ గురువు కేవలం మనిషి మాత్రమే కదా? మరి అతను శివుడితో ఎలా సమానం అవుతాడు? నా ఈ సందేహాన్ని తొలగించండి" అని కలిపురుషుడు బ్రహ్మదేవుని అడిగాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో కలిపురుషుడు గురువు విషయంలో కలిగిన సందేహాన్ని వ్యక్తపరిచాడు. గురువు మనుష్యులకు జన్మించినప్పటికీ, ఆయన ఎందుకు దైవంతో సమానమని అడిగాడు. ఈ ప్రశ్న ద్వారా గురువు యొక్క దివ్యత్వాన్ని, మానవ రూపంలో ఉన్న దైవత్వాన్ని తెలియజేయడానికి అవకాశం ఏర్పడింది. ఈ ప్రశ్నకు బ్రహ్మదేవుడు ఇచ్చే సమాధానం గురువు యొక్క అసలు స్వరూపాన్ని వెల్లడిస్తుంది.

క. అను కలిమాటకు ద్రుహిణుం

డనె శాస్త్రశ్రవణ మెట్టు లగు గురుఁ డెడ గా?

ఘనశాస్త్రశ్రుతి లేకయె

నిను గెలువన్ ముక్తి గాంచ నేర్తురె యేరున్? 155

ప్రతిపదార్థం:

అను కలిమాటకు = ఈ విధమైన కలిపురుషుని మాటలకు, ద్రుహిణుండు = బ్రహ్మదేవుడు, అనె = పలికెను, గురుడు = గురువు, ఎడగా = లేనిచో, శాస్త్రశ్రవణము = శాస్త్రాలను వినుట, ఎట్టులు అగు = ఎలా సాధ్యపడుతుంది?, ఘన శాస్త్రశ్రుతి = గొప్ప శాస్త్రాల ఉపదేశం, లేకయె = లేకుండా, ఏరున్ = ఏ ఒక్కరు కూడా, నిను గెలువన్ = నిన్ను జయించడానికి, ముక్తి గాంచన్ = మోక్షాన్ని పొందడానికి, నేర్తురె = సమర్థులవుతారా?

తాత్పర్యం:

కలిపురుషుడు అలా అడిగినప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు: "గురువు లేకుండా శాస్త్రాల ఉపదేశం ఎలా సాధ్యమవుతుంది? గొప్ప శాస్త్రాల ఉపదేశం లేకుండా నిన్ను (కలిపురుషుడిని) జయించి, మోక్షాన్ని పొందడం ఎవరికైనా సాధ్యమవుతుందా?" అని బ్రహ్మ ప్రశ్నించాడు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యంలో గురువు యొక్క ఆవశ్యకతను, ముఖ్యంగా మోక్ష సాధనలో, బ్రహ్మదేవుడు నొక్కి చెప్పారు.
• కలిపురుషుడు గురువు కేవలం మనిషి మాత్రమే అన్న సందేహానికి సమాధానంగా, గురువు యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేయడం ప్రారంభించారు.
• శాస్త్రాలు తెలుసుకోవడానికి, తద్వారా మోక్షం పొందడానికి గురువు తప్పనిసరి అని ఇందులో స్పష్టం చేశారు.

 

గురుశిష్య సంవాద ము

క. విను మితిహాస మ్మొక్కటి

 మును గోదావరిపరిసరమున నంగిరుఁ డ

 న్మునియాశ్రమ మొక్కటి కల

దనుత్త మతపస్వు లుందు రందు నియతు లై 156

ప్రతిపదార్థం:

ఒక్కటి ఇతిహాసము = ఒక ఇతిహాసాన్ని, వినుము = వినుము, మును = పూర్వం, గోదావరి పరిసరమున = గోదావరి నది తీరంలో, అంగిరుడు+అన్ = అంగిరుడు అనే, ముని ఆశ్రమము = ముని యొక్క ఆశ్రమం, ఒకటి కలదు = ఒకటి ఉంది, అందు = ఆ ఆశ్రమంలో, నియతులు+ఐ = నియమాలు పాటించేవారై, అనుత్తమ తపస్వులు = ఉత్తములైన తపస్వులు, ఉందురు = ఉండేవారు.

తాత్పర్యం:

"ఒక ఇతిహాసం విను" అని బ్రహ్మదేవుడు కలిపురుషుడికి ఒక కథను చెప్పడం ప్రారంభించాడు. "పూర్వం గోదావరి నది పరిసర ప్రాంతంలో అంగిరుడు అనే ఒక ముని యొక్క ఆశ్రమం ఉండేది. ఆ ఆశ్రమంలో ఉత్తములైన, నియమాలను పాటించే తపస్వులు చాలామంది నివసించేవారు."

విశేషాలు:

• గురువు గొప్పదనాన్ని వివరించడానికి బ్రహ్మదేవుడు ఒక కథను ప్రారంభించారు.
• ఈ పద్యం కథకు నాంది పలికి, కథా నేపథ్యాన్ని పరిచయం చేసింది.
• ఈ కథలో ముఖ్య పాత్రలు తదుపరి పద్యాలలో పరిచయం చేయబడతాయి.

 

గీ. వారిలో వేదధర్ముండు పైలతనుజుఁ

డుండెను మహర్షి సత్తముఁ డూర్జితుండు

 వేద వేదాంగ పారగుల్' వీనిశిష్యు

 లెందతెందఱొ యజునంతలేసివారు.157

ప్రతిపదార్థం:

వారిలో = ఆ తపస్సులలో, పైలతనుజుడు = పైలుని కుమారుడైన, వేదధర్ముండు = వేదధర్ముడు, మహర్షి సత్తముడు = గొప్ప మహర్షి, ఊర్జితుండు = శక్తిమంతుడు, ఉండెను = ఉన్నాడు, వీని శిష్యులు = ఈయన శిష్యులుగా, వేద వేదాంగ పారగుల్ = వేదాలు, వేదాంగాలలో నిష్ణాతులు, ఎందఱు+ఎందఱో = చాలామంది, అజునంతలేసివారు = బ్రహ్మదేవునితో సమానులైనవారు ఉన్నారు.

తాత్పర్యం:

ఆ ఆశ్రమంలో నివసించే తపస్వులలో, పైల మహర్షి కుమారుడైన వేదధర్ముడు అనే ఒక గొప్ప, శక్తిమంతుడైన మహర్షి ఉండేవాడు. ఆయన శిష్యులు ఎందరో వేదాలు, వేదాంగాలలో గొప్ప పాండిత్యం కలవారుగా, సాక్షాత్తూ బ్రహ్మదేవుడితో సమానమైనవారుగా కీర్తి పొందారు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యంలో వేదధర్ముడు అనే గురువు గొప్పతనం, ఆయన శిష్యుల పాండిత్యం వివరించబడ్డాయి.
• "అజునంతలేసివారు" అనే ప్రయోగం శిష్యుల జ్ఞాన సంపద బ్రహ్మదేవునితో పోల్చదగినంత గొప్పదని తెలియజేస్తుంది.
• ఈ పద్యం, శిష్యులు కూడా గురువులంతటి గొప్ప జ్ఞానాన్ని ఎలా పొందగలరో సూచిస్తుంది.

 

గీ. దీపకుం డందు నిజకులదీపకుండు

నిగమశాస్త్రపురాణము ల్నేర్చి పేర్చి

 నైష్ఠికబ్రహ్మచారి యైననిచె నందె

గురుసమర్చారతిం దృప్తి గూరకున్న.158

ప్రతిపదార్థం:

అందు = ఆ శిష్యులలో, నిజకుల దీపకుండు = తన వంశానికి దీపం వంటివాడైన, దీపకుడు = దీపకుడు, నిగమ శాస్త్ర పురాణములు = వేదాలు, శాస్త్రాలు, పురాణాలు, నేర్చి పేర్చి = బాగా అభ్యసించి, అందు+ఎ = అక్కడే, గురు సమర్చా+రతిన్ = గురువును పూజించే కోరికతో, తృప్తి = సంతృప్తి, కూరకున్న = చెందకుండా,నైష్ఠిక బ్రహ్మచారి = నిష్ఠతో కూడిన బ్రహ్మచారిగా, ఐననిచె = ప్రవర్తించాడు,

తాత్పర్యం:

ఆ శిష్యులందరిలో దీపకుడు అనేవాడు తన వంశానికి దీపం లాంటివాడు. అతడు వేదాలు, శాస్త్రాలు, పురాణాలు అన్నీ నేర్చుకునికూడా నిష్ఠ గల బ్రహ్మచారిగా గురుకులం లోనే ఉన్నాడు. గురువుని పూజించాలనే ఆసక్తితో అతనికి ఎంత చేసినా తృప్తి అనేది ఉండేది కాదు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం దీపకుడనే శిష్యుని గొప్పతనాన్ని, గురువు పట్ల అతనికున్న భక్తిని వివరిస్తుంది.
• "నిగమ శాస్త్ర పురాణములు నేర్చి" అనే మాట అతడి విద్యా నైపుణ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• "గురు సమర్చారతిం దృప్తి గూరకున్న" అనే పదం గురువు పట్ల అతని అంతులేని భక్తిని, సేవాతత్పరతను సూచిస్తుంది.

 

చ. అతఁ డొకనాఁడు చేరి గురు నంజలిఁ గూర్చి మహానుభావ! మ్రొ

 క్కితి నిదె శిష్యదీపకుఁడఁ గించిదుపేయ మెఱుంగఁగోరి యా

 నతికయి వేచియుంటి గురునాథ! యటం చని సన్నతో నమ

 స్కృతి మరలం బొనర్చి గురుశిష్యపదంబుల కర్థ మే! మనెన్.159

ప్రతిపదార్థం:

అతడు = ఆ దీపకుడు, ఒకనాడు = ఒక రోజు, చేరి = గురువు దగ్గరకు వెళ్ళి, గురున్+అంజలిన్+కూర్చి = గురువుకు చేతులు జోడించి, మహానుభావ = ఓ గొప్ప గుణములు కలవాడా, , ఇదె = ఇదిగో, శిష్యదీపకుడన్ = మీ శిష్యుడైన దీపకుడిని, కించిత్+ఉపేయము = ఒక చిన్న విషయాన్ని, ఎఱుంగన్+కోరి = తెలుసుకోవాలనుకుని, ఆనతికి+అయి = మీ ఆజ్ఞ కోసం, మ్రొక్కితిన్ = నమస్కరించాను. వేచియుంటి = ఎదురు చూస్తున్నాను, గురునాథ = గురువుల అధినాథా, అటన్+చని = అలా అని, సన్నతో = సంజ్ఞతో, మరలన్ = మళ్ళీ, నమస్కృతి = నమస్కారం, పొనర్చి = చేసి, గురుశిష్య పదముల+కు+అర్థము+ఏమి = గురువు మరియు శిష్యుడు అనే పదాలకు అర్థం ఏమిటి?, అనెన్ = అని అడిగాడు.

తాత్పర్యం:

ఒకరోజు ఆ దీపకుడు తన గురువైన వేదధర్ముని దగ్గరకు వెళ్లి, చేతులు జోడించి నమస్కరించాడు. "మహానుభావా, మీ శిష్యుడైన దీపకుడిని. ఒక చిన్న విషయాన్ని తెలుసుకోవాలని మీ అనుమతి కోసం ఎదురు చూస్తున్నాను, గురునాథా" అంటూ మళ్ళీ నమస్కరించి, "గురువు, శిష్యుడు అనే పదాలకు అసలైన అర్థం ఏమిటి?" అని అడిగాడు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం కథలోని ప్రధాన అంశం అయిన గురుశిష్య సంబంధం గురించి చర్చకు తెర లేపుతుంది.
• దీపకుడి వినయం, అణకువ "కించిదుపేయ మెఱుంగఁగోరి" మరియు "ఆనతికయి వేచియుంటి" వంటి పదాలతో స్పష్టమవుతుంది.
• "గురుశిష్యపదంబుల కర్థ మే!" అనే ప్రశ్న ద్వారా దీపకుడి జిజ్ఞాస, జ్ఞానార్జన పట్ల అతని తపన వ్యక్తమవుతుంది.

 

చ. గురుఁ డను మేలుమేలు జనకుం డన లోకముమంచి గోరి యి

ట్టిరకము, ప్రశ్న మెత్తితి గడించితి పున్నెము దీన వత్స! యు

ర్వర గురుభేదము ల్గలవురా బహులంబుగ నైన సర్వసం

 పరిచిత మైన లక్షణము భద్రముఖా! విను మున్ను చెప్పెదన్ 160

ప్రతిపదార్థం:

గురుడు = వేదధర్ముడు, అను = పలికెను, మేలు+మేలు = చాలా మంచిది, జనకుడు+అన = జనకుని వలె, లోకము+మంచి = లోక క్షేమం, కోరి = కోరి, ఇట్టి+రకము+ప్రశ్నము = ఈ విధమైన ప్రశ్న, ఎత్తితి = అడిగావు, దీన = దీనివల్ల, పున్నెము = పుణ్యం, కడించితి = సంపాదించావు, వత్స = నాయనా, ఉర్వర = ఈ భూమి మీద, బహులంబుగన్ = చాలా రకాలుగా, గురు భేదముల్+కలవురా = గురువులలో భేదాలు ఉన్నాయి, ఐన = అయినప్పటికీ, భద్రముఖా = మంగళకరమైన ముఖం కలవాడా, సర్వ సంపరిచితమైన లక్షణము = అందరికీ తెలిసిన ఒక లక్షణం, మున్ను = ముందు, చెప్పెదన్ = చెబుతాను, వినుము = విను.

తాత్పర్యం:

గురువు దీపకునితో " జనకుని వలె చాలా మంచి ప్రశ్న అడిగావు నాయనా! లోకం శ్రేయస్సు కోరి ఈ ప్రశ్న అడిగావు, దీనివల్ల నీవు చాలా పుణ్యం సంపాదించావు. నాయనా, ఈ భూమి మీద గురువులలో చాలా రకాలు ఉంటారు. అయితే, ఓ మంగళకరమైన ముఖం కలవాడా, అందరిలో ఉండే ఒక ముఖ్యమైన లక్షణాన్ని నేను నీకు ముందుగా చెబుతాను, విను" అని పలికాడు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం దీపకుడు అడిగిన ప్రశ్నకు గురువు సంతోషాన్ని వ్యక్తపరుస్తున్నాడు.
• "లోకము మంచి గోరి ఇట్టి రకము ప్రశ్న మెత్తితి" అనే మాట, దీపకుడి ప్రశ్న వ్యక్తిగతమైనది కాకుండా లోకహితం కోరి అడిగినదని సూచిస్తుంది.
• ఈ పద్యం, గురువు గురించి వివరణ మొదలుపెడుతున్నట్లు, తద్వారా కలిపురుషుని సందేహానికి సమాధానం త్వరలో లభిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

ఉ. తాను గృణాతి ధాతువునఁ దద్గురుశబ్దము వుట్టె నెవ్వఁ డె

వ్వానిహితంబుఁ గోరుకొను వాఁ డగు వానిగురుండు వారిలో

 మానిత మాత తండ్రి గరిమం దదనంతరుఁ డాప్తి చెప్ప నౌ

నేని నతండు మామయుఁ బితృవ్యుఁడు మాతులుఁ డన్నయు న్గురుల్.161

పద్యం 161

ప్రతిపదార్థం:

తాను = తాను, గృణాతి = మేలును కోరువాడు, ధాతువునన్ = అనే ధాతువు నుండి, తత్ = ఆ, గురు శబ్దము = గురువు అనే పదం, పుట్టెన్ = పుట్టింది, ఎవ్వడు = ఎవడైతే, ఏ వాని = ఏవాని యొక్క, హితంబున్ = మంచిని, కోరుకొనువాడు+అగు = కోరుకునేవాడు అవుతాడో, వాని = వాడికి, గురుండు = గురువు, వారిలోన్ = వారిలో, మానిత = గౌరవించదగిన, మాత = తల్లి, తండ్రి = తండ్రి, గరిమన్ = గొప్పతనంలో, తత్ అనంతరం = దాని తర్వాత, ఆప్తి = సంబంధం, చెప్పన్+అగున్ = చెప్పదగిన, ఏని = అయిన, అతండు = అతడు, మామయున్ = మామ, పితృవ్యుడు = పినతండ్రి, మాతులుడు = మేనమామ, అన్నయున్ = అన్న, గురుల్ = గురువులు.

తాత్పర్యం:

'గృణాతి' అనే ధాతువు నుండి 'గురువు' అనే పదం పుట్టింది. ఎవరైతే ఇతరుల మేలును కోరుకుంటారో, వారే గురువులు. అలా మేలు కోరేవారిలో తల్లి, తండ్రి ప్రధానమైనవారు. ఆ తరువాత, మామ, పినతండ్రి, మేనమామ, అన్నయ్య వంటివారు కూడా గురువులే అవుతారు.

విశేషాలు:

·         వ్యుత్పత్తి: 'గురువు' అనే పదానికి 'గృణాతి' అనే ధాతువు మూలం అని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. 'గృణాతి' అంటే 'హితమును కోరువాడు' అని అర్థం.

·         గురువుల విస్తృతార్థం: కేవలం విద్య నేర్పేవాడే కాకుండా, మన శ్రేయస్సును కోరే వారందరినీ గురువులుగా భావించాలని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది.

ఆ. తల్లితండ్రి తండ్రితండ్రియుఁ దండిరి

తల్లి తల్లితల్లి తల్లిచెల్లె

 లింతవట్టువారు హిత మెదఁ గోరుట

 గురువు లైరి మిత్రుఁడురుగురుండు 162

ప్రతిపదార్థం:

తల్లి = అమ్మ, తండ్రి = నాన్న, తండ్రి+తండ్రియున్ = తాత, తండ్రి+తల్లి = నాయనమ్మ, తల్లి+తల్లి = అమ్మమ్మ, తల్లి చెల్లెలు = చిన్నమ్మ, ఇంతవట్టువారు = ఇంతవరకు ఉన్నవారు, హితము = మంచిని, ఎదన్ = మనసులో, కోరుటన్ = కోరుకోవడం వలన, గురువులు + ఐరి = గురువులయ్యారు, మిత్రుడు+ఉరుగురుండు = స్నేహితుడు గొప్ప గురువు.

తాత్పర్యం:

తల్లి, తండ్రి, తాత, నాయనమ్మ, అమ్మమ్మ, చిన్నమ్మ (తల్లి చెల్లెలు) మొదలైనవారందరూ మన మంచిని మనస్ఫూర్తిగా కోరుకుంటారు కాబట్టి గురువులయ్యారు. అంతేకాకుండా, మన మంచిని కోరుకునే స్నేహితుడు కూడా గొప్ప గురువుతో సమానుడు.

విశేషాలు:

·         కుటుంబ గురువులు: కుటుంబంలోని సభ్యుల పాత్రను గురువులుగా ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. కుటుంబ సభ్యులు మన శ్రేయస్సును కోరుకుంటారు కాబట్టి వారంతా గురువులే.

·         మిత్రుని గొప్పతనం: హితం కోరే స్నేహితుడిని కూడా గొప్ప గురువుగా పేర్కొనడం ఈ పద్యంలో విశేషం.

 

చ. కొమరునిఁ గాంచి పెంచి జనకుం డుపనీతు నొనర్చి సాంగవే

 దములు పదక్రమాఢ్యములు దర్శనము ల్మహితార్థయుక్తి బో

ధ మొనరుపన్ మహాగురుపదం బెనయుం బరుఁ డైన నప్పదం

 బమరు గురుత్వమందు గురు లందురు శిల్పము లెవ్వి నేర్పినన్ 163

ప్రతిపదార్థం:

కొమరునిన్ = కుమారుడిని, కాంచి = కని, పెంచి = పెంచి, జనకుండు = తండ్రి, ఉపనీతున్+ఒనర్చి = ఉపనయనం చేసి, సాంగవేదములు = వేదములను వాటి అంగాలతో సహా, పదక్రమ+ఆఢ్యములు = పద, క్రమ పాఠములతో కూడినవి, దర్శనముల్ = షడ్దర్శనాలను, మహిత+అర్థ+యుక్తి = గొప్ప అర్థంతో కూడిన, బోధము+ఒనరుపన్ = బోధించగా, మహా గురుపదంబు+ఎనయున్ = మహా గురువు అనే పదాన్ని పొందుతాడు, పరుడు = ఇతరుడైననూ, శిల్పముల్ = శిల్ప విద్యలు, ఎవ్వి = ఏవైనా, నేర్పినన్ = నేర్పితే, గురుత్వము+అందున్ = గురువు అవడంలో, గురువులు = గురువులు, ఆ పదంబు+అమరున్ = ఆ పదం అమరుతుంది.

తాత్పర్యం:

ఒక తండ్రి తన కొడుకును కని, పెంచి, ఉపనయనం చేసి, వేదాలను వాటి అంగాలతో, పద, క్రమ పాఠాలతో పాటు షడ్దర్శనాలను గొప్ప అర్థంతో బోధిస్తే, అతను 'మహా గురువు' అని పిలువబడతాడు. కేవలం శిల్ప విద్యలు నేర్పే గురువు కూడా గురుత్వంలో ఆ గొప్ప పదాన్ని పొందుతాడు.

విశేషాలు:

·         మహా గురువు: వేద వేదాంగాలను, దర్శనాలను బోధించే తండ్రిని ఈ పద్యం 'మహా గురువు'గా పేర్కొంటుంది.

·         శిల్పాది గురువులు: కేవలం శాస్త్రాలు, వేదాలు మాత్రమే కాకుండా, ఏ విద్యను నేర్పినా సరే, గురువు అనే పదం వారికి వర్తిస్తుందని ఈ పద్యం స్పష్టం చేస్తుంది.

 

గీ. ఐహికాముష్మికములు విద్యలు కల విల

నందు నొక యక్కరము చెప్పునతఁడు గురువ

 తారతమ్యంబు కలదు తద్గౌరవమున .

 వేదవేదాంగవక్త చువ్వె కడుఁ బెద్ద.164

ప్రతిపదార్థం:

ఇలన్ = ఈ లోకంలో, ఐహిక+ఆముష్మికములు = ఈ లోకానికి సంబంధించినవి మరియు పరలోకానికి సంబంధించినవి, విద్యలు = విద్యలు, కలవు = ఉన్నాయి, అందున్ = వాటిలో, ఒక+అక్కరము = ఒక్క అక్షరాన్ని, చెప్పు+అతడు = బోధించేవాడు, గురువ = గురువు, తారతమ్యంబు = హెచ్చుతగ్గులు, తద్+గౌరవమున = ఆ గౌరవంలో, కలదు = ఉంది, వేదవేదాంగ+వక్త = వేదాలను, వేదాంగాలను బోధించేవాడు, కడున్+పెద్ద = చాలా గొప్పవాడు, చువ్వె = అని తెలుసుకో.

తాత్పర్యం:

ఈ లోకంలో ఇహలోకానికి, పరలోకానికి సంబంధించిన విద్యలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒక్క అక్షరాన్ని నేర్పినవాడు కూడా గురువే. అయితే ఆ గురువుల గౌరవంలో హెచ్చుతగ్గులు ఉంటాయి. వేదాలను, వేదాంగాలను బోధించేవాడు అందరికంటే గొప్పవాడు అని తెలుసుకో.

విశేషాలు:

·         విద్య యొక్క విలువ: ఒక అక్షరాన్ని నేర్పినా గురువే అని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. విద్య చిన్నదైనా, పెద్దదైనా దానిని బోధించే వ్యక్తికి గౌరవం ఇవ్వాలని సూచిస్తుంది.

·         గురు గౌరవంలో తారతమ్యాలు: వేదవేదాంగాలను బోధించే గురువును అత్యున్నతంగా పేర్కొంటూ, గురువుల గౌరవంలో హెచ్చుతగ్గులు ఉంటాయని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

 

ఉ. అంతకు నెంత కైనఁ గడు నగ్గల మైన గురుండు వేదవే

దాంతరహస్యము ల్దెలిపి యంబుధిబోని భవంబు దాఁట నౌ

శాంతికిఁ గూర్చువాఁ డతఁడె శర్వుఁడు కేశవుఁ డబ్జజుండు లే

 దంతకు మించు తత్త్వ మిల కాతఁడె కర్తయు భర్త హర్తయున్.165

ప్రతిపదార్థం:

అంతకున్ = ఇంతవరకు చెప్పిన వారికంటే, ఎంతకున్+ఐనన్ = దేనికైనా, కడున్+అగ్గలమైన = చాలా గొప్పదైన, గురుండు = గురువు, వేదవేదాంత రహస్యముల్ = వేదాల, వేదాంతాల రహస్యాలను, తెలిపి = తెలియజేసి, అంబుధిబోని = సముద్రం వంటి, భవంబు = సంసారాన్ని, దాటన్+అగు = దాటడానికి వీలైన, శాంతికిన్ = శాంతిని, కూర్చువాడు = కలిగించేవాడు, అతడు+ఎ = అతడే, శర్వుడు = శివుడు, కేశవుడు = విష్ణువు, అబ్జజుండు = బ్రహ్మ, లేదు = లేదు, అంతకున్+మించు = దానికంటే మించిన, తత్వం = తత్వము, ఇలన్ = ఈ లోకంలో, అతడు+ఎ = అతడే, కర్తయున్ = సృష్టించేవాడు, భర్తయున్ = పాలించేవాడు, హర్తయున్ = నాశనం చేసేవాడు.

తాత్పర్యం:

ఇంతవరకు చెప్పిన గురువులందరిలోకి అత్యంత గొప్పవాడైన గురువు, వేద వేదాంత రహస్యాలను బోధించి, సముద్రం వంటి ఈ సంసార సాగరాన్ని దాటించి, శాంతిని ప్రసాదించేవాడు. అతడే శివుడు, విష్ణువు, బ్రహ్మ. ఈ లోకంలో అతనిని మించిన తత్వం మరొకటి లేదు. అతడే సృష్టికర్త, స్థితికారుడు, మరియు లయకారుడు.

విశేషాలు:

·         పరమ గురువు: ఈ పద్యం సద్గురువు యొక్క అత్యున్నత స్థానాన్ని వివరిస్తుంది. వేదాంత జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించి మోక్షానికి మార్గం చూపించే గురువును త్రిమూర్తులతో సమానంగా, అంతకంటే గొప్పగా కూడా వర్ణించడం ఈ పద్యంలోని ప్రధాన అంశం.

·         గురువు యొక్క దైవత్వం: గురువును పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా, సర్వశక్తిమంతుడిగా ఈ పద్యం కీర్తిస్తుంది.

 

గీ. ఉభయదేహబంధంబుల నుజ్జగించి

 బ్రహ్మ మెనయంగ నగు వేని భవ్యకరుణ

 నతని' 'కాతండె పరము బ్రహ్మమ్ము పరమ

 గతియు నంతకు మిక్కిలి కలదె యెందు?166

ప్రతిపదార్థం:

ఉభయదేహ బంధంబులన్ = రెండు శరీరాల బంధాలను (స్థూల, సూక్ష్మ దేహాలు), ఉజ్జగించి = వదిలిపెట్టి, బ్రహ్మము = బ్రహ్మమును, ఎనయంగన్+అగు = పొందడానికి వీలైన, ఏని = అయిన, భవ్య కరుణన్ = పవిత్రమైన దయతో, అతని'కిన్' = అతనికి, అతడు+ఎ = అతడే, పరము బ్రహ్మమ్ము = పరమాత్మ, పరమగతియున్ = ఉత్తమమైన గతియు, అంతకున్+మిక్కిలి = దానికంటే ఎక్కువైనది, ఎందు = ఎక్కడైనా, కలదె = ఉందా?

తాత్పర్యం:

ఏ గురువు యొక్క పవిత్రమైన దయతో జీవుడు స్థూల, సూక్ష్మ శరీర బంధాలను వదిలి బ్రహ్మతత్వాన్ని పొందుతాడో, ఆ శిష్యునికి ఆ గురువే పరమాత్మ. ఆయనే పరమగతి. అంతకు మించి పొందదగినది ఈ లోకంలో ఏదీ లేదు.

విశేషాలు:

·         మోక్ష ప్రదాత: సద్గురువు మోక్ష ప్రదాత అని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. గురువు యొక్క అనుగ్రహం వల్లనే మోక్షం లభిస్తుందని నొక్కి చెబుతుంది.

·         గురు సర్వస్వం: శిష్యుడికి గురువే పరమాత్మ, పరమగతి అని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. గురువును మించిన శక్తి మరొకటి లేదని స్పష్టం చేస్తుంది.

 

శా. శ్రౌతోపాస్తులు నాగమాభిహితదీక్షల్ శై వశాక్తాదు లి

ట్లే త తన్మనుసంతతుల్త్త్రివిధము క్తీహానురూపై హిక

శ్రీతాంతంబులు సద్గురుం గొలువకే చెందంగరా వందుచేఁ

 జేతోమోదము గూర్చు నగ్గురుని వాసిన్ సంశ్రయింపం దగున్, 167

 

ప్రతిపదార్థం:

శ్రౌత+ఉపాస్తులు = వేదాలలో చెప్పబడిన ఉపాసనలు, ఆగమ+అభిహిత+దీక్షల్ = ఆగమ శాస్త్రాలచే చెప్పబడిన దీక్షలు, శైవ+శాక్త+ఆదులు = శివ, శక్తి మొదలైనవి, ఇట్లు = ఈ విధంగా, తత్+తత్+మను+సంతతుల్ = ఆయా మనువుల సంతతులలో, త్రివిధ+ముక్తి+అహ+అనురూప+ఐహిక = మూడు రకాలైన ముక్తులకు తగిన ఈ లోక, శ్రీ+తాంతంబులు = సంపదలు, సత్+గురున్ = సద్గురువును, కొలువక+ఎ = సేవించకుండా, చెందన్+కన్+రావు = పొందడం సాధ్యం కాదు, అందుచేన్ = అందువల్ల, చేతస్+మోదము = మనసుకు ఆనందాన్ని, కూర్చు = కలిగించే, ఆ+గురుని = ఆ గురువు యొక్క, వాసిన్ = గొప్పతనాన్ని, సంశ్రయింపన్+తగున్ = ఆశ్రయించాలి.

తాత్పర్యం:

వేదాలలో చెప్పబడిన ఉపాసనలు, ఆగమశాస్త్రాలలో చెప్పబడిన దీక్షలు, శైవ, శాక్తేయాది మార్గాలలో మూడు రకాలైన ముక్తులకు తగిన ఈ లోక, పరలోక సౌఖ్యాలు – ఇవన్నీ సద్గురువును సేవించకుండా పొందడం సాధ్యం కాదు. కాబట్టి మనసుకు ఆనందాన్ని కలిగించే ఆ సద్గురువు యొక్క గొప్పతనాన్ని ఆశ్రయించాలి.

విశేషాలు:

• గురు ప్రాముఖ్యత: మోక్ష సాధనలో, అన్ని రకాల ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతిలో సద్గురువు యొక్క ఆవశ్యకతను ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
• సంశ్రయణ ప్రాధాన్యం: కేవలం పూజించడం కాకుండా, గురువును సేవించడం, ఆయన గొప్పతనాన్ని ఆశ్రయించడం ఎంత ముఖ్యమో ఈ పద్యం నొక్కి చెబుతుంది. సద్గురువు లేనిదే ఎలాంటి ఆధ్యాత్మిక ప్రగతి సాధ్యం కాదని స్పష్టం చేస్తుంది.

మూడు రకాల ముక్తులు:

సాలోక్యం: భగవంతుడు నివసించే లోకంలో నివసించడం.

సామీప్యం: భగవంతుడికి దగ్గరగా ఉండటం.

సారూప్యం: భగవంతుడి రూపం పొందడం.

ఈ మూడు ముక్తులను సద్గురువును సేవించకుండా పొందడం సాధ్యం కాదని ఆ పద్యం తెలియజేస్తుంది.

మ.మతినాచార్యపదారవిందముల సంవర్జించి మోక్షాప్తి క

 య్యతిలోలంబు మనస్తురంగమము వాతాక్షాదిరోధంబుచేఁ

బ్రతిరోధింపఁగరాని దానిఁ గొన నై ప్రాల్మాలి నిర్యోగు లౌ

యతు లబ్ధిన్ గతకర్ణధారతరణివ్యాపారులౌ గోమటుల్.168

 

ప్రతిపదార్థం:

మతిన్ = మనస్సుతో, ఆచార్యపదారవిందములన్ = గురువు యొక్క పాదపద్మాలను, సంవర్జించి = చక్కగా సేవించి, మోక్షాప్తికిన్ = మోక్షాన్ని పొందడానికి, అతిలోలంబు = మిక్కిలి ఆశ గలది, మనస్తురంగమము = మనస్సు అనే గుర్రాన్ని, వాతాక్షి+ఆది = వాయువు, కన్ను మొదలైన వాటికి, రోధంబుచేన్ = నిరోధించడం ద్వారా, ప్రతిరోధింపన్ + కరానిదానిన్ = అదుపు చేయలేని దానిని, కొని + ఐ = తీసుకొని కూడా, ప్రాల్మాలి = సోమరితనంతో, నిర్యోగులు+ఔ = యోగసాధన చేయనివారు అయిన, యతులు = సన్యాసులు, అబ్ధిన్ = సముద్రంలో, గతకర్ణధార+తరణి = నావికుడు లేని పడవ, వ్యాపారుల+ఔ = వ్యాపారం చేసేవారు అయిన, గోమటుల్ = వైశ్యుల వలె,

తాత్పర్యం:

గురువు పాదపద్మాలను ఆశ్రయించి, మోక్షం పొందాలనే కోరిక ఉన్నప్పటికీ, ఇంద్రియాల నిగ్రహం లేకపోవడం వల్ల మనస్సు అనే గుర్రాన్ని అదుపు చేసుకోలేని యోగులు, నావికుడు లేని పడవలో ప్రయాణం చేస్తున్న వ్యాపారుల వంటివారు. అటువంటి వారు లక్ష్యాన్ని చేరుకోలేరు. ఇంద్రియాలను అదుపు చేసుకోలేని వారు మోక్షాన్ని సాధించలేరని దీని సారాంశం.

విశేషాలు:

·         మనస్తురంగమము: మనస్సును గుర్రంతో పోల్చడం జరిగింది. గుర్రంలాగా మనస్సు వేగంగా పరుగులు పెడుతుంది. దాన్ని అదుపు చేయడం చాలా కష్టం అని సూచించబడింది.

·         గతకర్ణధారతరణివ్యాపారులౌ గోమటుల్: నావికుడు లేని పడవలో ప్రయాణించే వ్యాపారులతో పోల్చడం ద్వారా, సరైన గురువు (నావికుడు) లేకపోతే మోక్షాన్ని (వ్యాపార లాభాన్ని) పొందలేరని చెప్పబడింది.

·         గురువును ఆశ్రయించి, ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని సాధించకపోతే మోక్షం సాధ్యం కాదని ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.

 

మ. నర దేహంబె సుతారమౌ పడవ దానం గర్ణధారుండు స

 ద్గురుఁడే దేవుఁడె మేలి గాలి ఘన మా తోయాకరం బాత్మసం

సరణం బే యిది నిస్తరింపఁ గనరీసామగ్రియుంగల్గి యే

నరు లాయాత్మహులం దలంపఁదగునా నశ్యత్పశుప్రాయులన్ 169

ప్రతిపదార్థం:

నరదేహంబు+ఏ = మనిషి శరీరం మాత్రమే, సుతారం+ఔ = మంచి తాళ్ళతో కట్టినది అయిన, పడవ = పడవ, దానంన్ = దానియందు, సద్గురుడు+ఏ = మంచి గురువే, కర్ణధారుండు = నావికుడు, దేవుడు+ఏ = దేవుడే, మేలి = మంచి, గాలి = గాలి, ఘనమా = గొప్పది అయిన, తోయాకరంబు+ఆత్మసంసరణంబు+ఏ = సముద్రం వంటి ఆత్మల సంసారమే, ఇది = ఈ సంసారాన్ని, నిస్తరింపన్ = దాటడానికి, కనరీసామగ్రియున్+కల్గి+ఏన్ = కావలసిన అన్ని సాధనాలు ఉన్నప్పటికీ, ఆ నరులు = ఆ మనుష్యులు, నశ్యత్+పశుప్రాయులన్ = నశించే పశువుల లాంటి వారిని, ఆత్మహులన్ = తమను తాము చంపుకున్నవారుగా, తలంపన్+తగునా = తలంచవచ్చునా?,

తాత్పర్యం:

మనిషి శరీరం మంచి పడవ లాంటిది. మంచి గురువే దానికి నావికుడు. దైవకృప మంచి గాలి లాంటిది. సంసారసాగరం ఈ పడవ ప్రయాణించే సముద్రం. ఇవన్నీ ఉన్నప్పటికీ, ఈ సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి ప్రయత్నించని మనుషులు ఆత్మహత్య చేసుకున్న వారితో సమానం, నశించే పశువుల వంటి వారు.

విశేషాలు:

·         రూపకం: మనిషి శరీరం పడవతో, గురువు నావికుడితో, దైవం గాలితో, సంసారం సముద్రంతో పోల్చబడ్డాయి. ఈ పోలికల ద్వారా ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణంలో వీటి ప్రాముఖ్యతను స్పష్టం చేయడం జరిగింది.

·         ఆత్మహులు, నశ్యత్పశుప్రాయులు: మానవ జన్మ లభించినప్పటికీ, దాని లక్ష్యాన్ని సాధించలేని వారిని ఆత్మహత్య చేసుకున్నవారుగా, పశువులతో సమానంగా చూడటం ద్వారా, ఈ జన్మ యొక్క విలువను తెలియజేయడం జరిగింది.

·         ఈ పద్యం మానవ జన్మ యొక్క ఉద్దేశ్యాన్ని, సద్గురువు అవసరాన్ని వివరిస్తుంది.

 

సీ. సరవి వేదంబులే “స గురు మే వాభిగ

చ్ఛేత్సమిత్పాణి” రం చుత్సుకమతిఁ

దా మొక్కచో నొంట “తర్కేణ మతి రాప

నేయా” యటంచుఁ దామే యిఁక నొక

పరిపాటి “నాచార్యవాన్ పురుషో వేద”

యని యి ట్లనేక సంస్త్యాయనముల

బహువిధంబులఁ జెప్పె భగవంతుఁ డతిగురు

 భావభావితుఁ డవు వాసుదేవుఁ

 డనియె శ్రీదాముఁ డనెడు ద్విజాధికునకుఁ

 బ్రియున కాత్మహితునకు నిర్వికృతిమతికి

దాని వివరింతు వినుము ఛాత్రప్రకాండ!

దీపకాఖ్యుండ! స్వకులసందీపకుండ!170

ప్రతిపదార్థం:

ఛాత్రప్రకాండ = శిష్యులలో గొప్పవాడా! దీపక+ఆఖ్యుండ = దీపకుడు అనే పేరు ఉన్నవాడా! స్వకులసందీపకుండ = తన వంశాన్ని ప్రకాశింపజేసేవాడా !సరవి = క్రమంగా, వేదంబులే = వేదాలే, స+గురుమ్+ఏవ+అభిగచ్ఛేత్ = మంచి గురువునే ఆశ్రయించాలి, సమిత్పాణిః = సమిధలు చేతిలో పట్టుకొని, అంచు+ఉత్సుకమతిన్ = అనుఆసక్తితో, తాన్ = అవి, ఒక చోన్ = ఒక చోట, తర్కేణ = తర్కంతో, మతిః = బుద్ధి, ఆపనేయా = పొందబడదు, అటంచున్ = అని, తామే = తాము, ఇకన్ = ఇంకొక, పరిపాటి = పద్ధతిలో, ఆచార్యవాన్ = గురువు కలిగిన  పురుషః = పురుషుడు, వేద = తెలుసుకుంటాడు, అని + ఇట్లు = అని ఇలా, అనేక సంస్త్యాయనములన్ = అనేకమైన ఉపదేశాలను, బహువిధంబులన్ = చాలా విధాలుగా, చెప్పెన్ = చెప్పాయి, భగవంతుడు = భగవంతుడు, అతిగురుభావభావితుడు + అవు = గురుత్వ భావం ఉన్నవాడైన, వాసుదేవుడు = కృష్ణుడు, , శ్రీదాముడు+అనెడు = శ్రీదాముడు అనే, ద్విజాధికునకున్ = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడికి, ప్రియునకున్ = ప్రియమైనవాడికి, ఆత్మహితునకున్ = తనకు మంచి కోరేవాడికి, నిర్వికృతిమతికి = నిశ్చలమైన మనస్సు ఉన్నవాడికి, అనియె = అన్నాడు( వివరించాడు) దానిన్ = దానిని, వివరింతు = వివరిస్తాను, వినుము = విను.

తాత్పర్యం:

శిష్యులలో శ్రేష్ఠుడైనవాడా ! , వంశాన్ని ప్రకాశింపజేసేవాడా !  దీపకా !  వేదాలు స్వయంగా "సమిధలు చేత పట్టుకొని గురువును ఆశ్రయించాలి" అని, "తర్కంతో జ్ఞానాన్ని పొందలేము" అని, "గురువు ఉన్నవాడే జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు" అని అనేక విధాలుగా చెప్పాయి. ఈ గురుతత్వాన్ని భగవంతుడు వాసుదేవుడు (శ్రీకృష్ణుడు), తన ప్రియమైన శిష్యుడు, ఆత్మబంధువు, నిశ్చలమైన మనస్సు ఉన్న శ్రీదాముడు (సుదాముడు)కు వివరించాడు. అదే గురుతత్వాన్ని ఇప్పుడు వివరిస్తాను, విను అని వేదధర్ముడు పలికాడు.

విశేషాలు:

·         శ్రుతి ప్రమాణం: వేదాలలో గురువు యొక్క ప్రాధాన్యతను నిరూపించే వాక్యాలను ఉదహరించడం ద్వారా ఈ పద్యం యొక్క ప్రామాణికతను పెంచుతుంది.

·         గురు శిష్య పరంపర: శ్రీకృష్ణుడు - సుదాముడు, వేదధర్ముడు - దీపకుడు వంటి గురు శిష్య సంబంధాలను ఉదాహరణగా చూపడం జరిగింది.

·         సంబోధనలు: దీపకుడిని "ఛాత్రప్రకాండ", "స్వకులసందీపకుండ" అని సంబోధించడం ద్వారా అతనిపై గురువుకు ఉన్న ఆదరాభిమానాలను తెలియజేస్తుంది.

 

శ్రీ కృష్ణ శ్రీ దామ సంవాదము

చ. మన గురువాసవాసమును మాన్యచరిత్ర! తలంచుచుంటివా?

 జనులు తమఃపరం బెనయు జాడకు జ్ఞేయ మెఱుంగ సంశ్రయిం

పనవలె సద్గురున్ గనినవాఁ డొకఁ డింకొకరుండు వేదశా

స్త్ర నిగదనుండు నన్నువలె జ్ఞానదు మూఁడవువాని నెన్న నౌ. 171

శ్రీ కృష్ణుడు సుదామునితో గురువు లననెట్టివారలో నెఱుక పరచుచు చెప్పిన శ్లోకమిది.

 శ్లో, సవైసత్కర్మణాం సాక్షాద్ద్విజాతేరిహసంభవః

ఆద్యోంగయత్రాశ్రమిణాంయథాహంజ్ఞానదోగురు: (దత్తమాహత్మ్యమ్‌ - 1న అంశ - 6న అధ్యాయము - శ్లోకము 40)

 ఈ శ్లోకమించుక అన్వయక్లేశము కలది.

దీని వ్యాఖ్య ఇది. “సవైఇతి” ఇహయ(త్ర సంభవః - జన్మ సపితా అద్యఃగురుః, 1 ద్విజాతేస్స్పతఃసత్కర్మణాం యత్ర సంభనః ఉపనీయవేదాధ్యాపకఃసద్వితీయః | యథాః హంతథాపూజ్యః ఆశ్రమిణాం యోజ్ఞానదఃసతృ తీయః;సాక్షాదహమేవేతి జానీహి; ఎవడు జనకుడో వాడు మొదటి గరువు, ద్విజుడైనవానికి ఉపనేత రెండవ గురువు, జ్ఞానియగువాడు మూడవ గురువు, సాక్షాత్తుగా నేనే అని తెలిసికొనుము. దీనికి శాస్త్రిగారి అనువాద పద్యం “మన గురువాసవాసమును….” అనునది.

ప్రతిపదార్థం:

మాన్యచరిత్ర = గౌరవనీయమైన చరిత్ర ఉన్నవాడా ! మన = మన యొక్క, గురువాస+వాసమును = గురువు ఇంటిలో నివాసాన్ని, తలంచుచుంటివా = తలుచుకుంటున్నావా?, జనులు = జనాలు, తమఃపరంబు = అజ్ఞానం వైపు, ఎనయు = చేరుకుంటున్న, జాడకున్ = దారికి వెళ్ళకుండా జ్ఞేయము+ఎఱుంగన్ = తెలుసుకోవాల్సిన దాన్ని తెలుసుకోవడానికి, సద్గురున్ = మంచి గురువును, సంశ్రయింపన్+వలెన్ = ఆశ్రయించాలి, కనినవాడు = కన్నవాడు, ఒకడు = ఒక గురువు, ఇంకొకరుండు = ఇంకొకడు, వేదశాస్త్రనిగదనుండు = వేదశాస్త్రాలను బోధించేవాడు, మూడవవానిన్ = మూడవ వానినిగా, నన్నున్+వలెన్ = నన్ను వలె, జ్ఞానదున్ = జ్ఞానాన్ని ఇచ్చేవానిగా ఎన్నన్+ఔ = లెక్కించవచ్చు.

తాత్పర్యం:

గౌరవనీయమైన చరిత్ర గల సుదామా! మన గురుకుల వాసాన్ని గుర్తు చేసుకుంటున్నావా? జనాలు అజ్ఞానం వైపు వెళ్లకుండా జ్ఞానాన్ని తెలుసుకోవడానికి మంచి గురువును ఆశ్రయించాలి. గురువులు మూడు రకాలుగా ఉంటారు. ఒకరు కన్నతండ్రి. రెండవవాడు ఉపనయనం చేసి వేదాలు చెప్పేవాడు. మూడవ గురువు, సాక్షాత్తుగా నేనే( శ్రీ కృష్ణుడు) అని తెలిసికొనుము

విశేషాలు:

·         గురువుల వర్గీకరణ: కన్న తండ్రి, ఉపనయనం చేసిన గురువు, జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే జగద్గురువు( కృష్ణుడు) అని గురువులను మూడు రకాలుగా వర్గీకరించారు.

·         జ్ఞానదుడు: జ్ఞానాన్ని ఇచ్చే గురువు సాక్షాత్తు భగవంతుడే అని చెప్పడం ద్వారా, గురువు యొక్క అత్యున్నత స్థానాన్ని వివరించడం జరిగింది.

·         ఈ పద్యం శ్రీకృష్ణుడు సుదాముడితో గురువుల గురించి చెప్పిన సంభాషణను సూచిస్తుంది, మరియు గురువు యొక్క ప్రాధాన్యతను పునరుద్ఘాటిస్తుంది.

గీ. గురుఁడనై నావచించు సంగరము చేత

 సాగరము భవ మెవ్వారు సంతరింత్రొ

 వారు వర్ణాశ్రమాచారవంతులందు

నర్థకోవిదు లనఁదగు నట్టివారు.172

ప్రతిపదార్థం: గురుఁడు అనై = గురువుగా ఉండి, నా వచించు = నేను చెప్పే, సంగరము చేతన్ = యుద్ధం (జ్ఞాన సాధన) ద్వారా, భవ = సంసారమనే, సాగరము = సముద్రాన్ని, ఎవ్వారు = ఎవరు, సంతరింత్రొ = దాటుతారో, వారు = అటువంటి వారు, వర్ణాశ్రమాచారవంతులందు = వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను పాటించేవారిలో, అర్థ కోవిదులు = పరమార్థం తెలిసినవారుగా, అనన్+తగున్ = చెప్పదగిన, అట్టివారు = అటువంటివారు.

తాత్పర్యం: ఓ సుదామా! నేను గురువుగా ఉండి చెప్పే జ్ఞాన సాధన అనే యుద్ధం ద్వారా ఎవరు సంసారమనే సముద్రాన్ని దాటుతారో, వారు వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను పాటించేవారిలో పరమార్థం తెలిసినవారిగా చెప్పబడతారు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో శ్రీకృష్ణుడు గురువంటే జ్ఞానాన్ని అందించేవాడని, ఆ జ్ఞానం సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి ఉపయోగపడుతుందని వివరిస్తున్నాడు. ఇక్కడ "సంగరము" అనే పదం యుద్ధం అనే అర్థంలో కాకుండా, జ్ఞానసాధన అనే తీవ్రమైన ప్రయత్నం అనే అర్థంలో వాడబడింది. గురువు మాటలను అనుసరించడం ఒక విధమైన పోరాటం వంటిదని, దాని ద్వారానే పరమార్థాన్ని సాధించగలమని తెలియజేయడం ఈ పద్యం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశం.

 

గీ. సర్వభూతాత్ముఁ డగు నేను సంతసింప

 బ్రహ్మచర్యగృహిత్వతపశ్శమముల

 సంతసించెద సంత తాచార్య సేవ

 నమున నిస్సంశయము లోకనంద్యచరిత!173

ప్రతిపదార్థం: లోకనంద్యచరిత! = లోకులచేత పూజించబడే మంచి నడవడిక కలవాడా!,సర్వభూత+ఆత్ముఁడు+అగు = అన్ని ప్రాణులలోనూ ఆత్మగా ఉండే, నేను = నేను, సంతసింపన్ = సంతోషించడానికి, బ్రహ్మచర్య+గృహిత్వ+తపస్+శమముల = బ్రహ్మచర్య, గృహస్థ, తపస్సు, మనస్సును అదుపులో ఉంచుకోవడం వంటి వాటికంటే, నిస్సంశయము = సందేహం లేకుండా, సంతత+ఆచార్య+సేవనమునన్ = నిరంతర గురుసేవతో, సంతసించెదన్ = నేను సంతోషిస్తాను.

తాత్పర్యం: ఓ లోకులచేత పూజించబడే మంచి నడవడిక కలవాడా! అన్ని ప్రాణుల ఆత్మగా ఉండే నేను, బ్రహ్మచర్యం, గృహస్థ ధర్మం, తపస్సు, ఇంద్రియ నిగ్రహం వంటి వాటికంటే, నిరంతర గురుసేవతోనే ఎక్కువ సంతోషిస్తాను.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో గురుసేవ యొక్క గొప్పతనం చెప్పబడింది. బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు వంటివి గొప్పవే అయినా, వాటికంటే గురుసేవ మరింత ఉన్నతమైనదని, అది సాక్షాత్తు పరమాత్మ అయిన శ్రీకృష్ణుడికి కూడా సంతోషాన్ని కలిగిస్తుందని తెలియజేయబడింది. దీని ద్వారా గురువు పట్ల ఉండే భక్తి, సేవ, అత్యంత ముఖ్యమైన ధర్మమని నొక్కి చెప్పబడింది.

 

సీ. ఒకనాఁడు గహనమ్మునకు సమిత్తులు దేర

గురుదార బుత్తేర నరిగినార

ముఱుముల మెఱుముల వెఱపు ఘటించుచు

 గాలి వానయు వచ్చెఁ గానివేళ

న స్తంగతుం డయ్యె నా లోక బాంధవుం

డింతలో దెస లెల్ల నెన సెఁ దమము

పల్లంబు మెఱకయుఁ బాథోమయం బయ్యె

 నేమియుఁ దెలియ దెందెందుఁ గన్న

గాలి యూఁగింప జలధారం గాయ మగలఁ

గాష్ఠ లెఱుఁగక జానుదఘ్న మగు నీటఁ

 గరము భయమున నన్యోన్యకరము లూది

మనము కలఁగితి మది మిత్రమా! స్మరింతె?174

ప్రతిపదార్థం: మిత్రమా! స్మరింతె? = ఓ మిత్రమా! గుర్తుందా?, ఒకనాఁడు = ఒకరోజు, గురుదార బుత్తేరన్ = గురువు గారి భార్య చెప్పగా, సమిత్తులు = సమిధలు, తేరన్ = తీసుకురావడానికి, గహనమ్మునకు = అడవికి, అరిగినారము = వెళ్ళాము, కానివేళన్ = అకాలంలో, ఉఱుములన్ = ఉరుములతో, మెఱుములన్ = మెరుపులతో, వెఱపు = భయాన్ని, ఘటించుచున్ = కలిగించే, గాలి వానయున్ = గాలివాన కూడా, వచ్చెన్ = వచ్చింది, ఆ లోకబాంధవుండు = ఆ లోకానికి బంధువైన సూర్యుడు, అస్తంగతుండు+అయ్యెన్ = అస్తమించాడు, ఇంతలోన్ = ఇంతలో, దెసలు+ఎల్లన్ = దిక్కులన్నీ, తమము = చీకటిని, ఎనసెన్ = ఆవరించాయి, పల్లంబు = పల్లపు ప్రాంతం, మెఱకయున్ = మెరక ప్రాంతం కూడా, పాథోమయంబు+అయ్యెన్ = నీటితో నిండిపోయింది, ఎందెందున్ = ఎక్కడెక్కడ, కన్నన్ = చూసినా, ఏమియున్ = ఏమీ, తెలియదు = తెలియడం లేదు, గాలి = గాలి, ఊగింపన్ = ఊపుతుండగా, జలధార = వర్షపు ధారలు, కాయము+అగలన్ = శరీరాన్ని చీల్చివేస్తుండగా, కాష్ఠలు+ఎఱుఁగక = దారితెలియక, జానుదఘ్నము+అగున్ = మోకాళ్ళ లోతుగల, నీటన్ = నీటిలో, కరము = చాలా, భయమునన్ = భయంతో, అన్యోన్య+కరముల్+ఊది = ఒకరి చేతులు ఒకరు పట్టుకొని, మనము = మనం, కలఁగితిమి = కలత చెందాము.

తాత్పర్యం: ఓ మిత్రమా! గుర్తుందా? ఒకరోజు గురుమాత ఆదేశం మేరకు సమిధలు తీసుకురావడానికి మనం అడవికి వెళ్ళాం. అకాలంలో ఉరుములు, మెరుపులతో భయం కలిగించే గాలివాన వచ్చింది. లోకబాంధవుడైన సూర్యుడు అస్తమించాడు. దిక్కులన్నీ చీకటితో నిండిపోయాయి. పల్లపు, మెరక ప్రాంతాలన్నీ నీటితో నిండిపోయాయి. ఏమీ కనిపించడం లేదు. గాలి తీవ్రంగా వీస్తుండగా, వర్షపు ధారలు శరీరాన్ని కొడుతున్నాయి. దారి తెలియక, మోకాళ్ళ లోతు నీటిలో చాలా భయంతో ఒకరి చేతులు ఒకరు పట్టుకుని మనం కలత చెందాం.

విశేషాలు: ఈ పద్యం శ్రీకృష్ణుడు సుదామునితో తమ గురుకులంలోని కష్టాలను గుర్తు చేసుకున్న సందర్భాన్ని వర్ణిస్తుంది. అడవిలో సమిధల కోసం వెళ్ళినప్పుడు ఎదుర్కొన్న గాలివాన, చీకటి, భయం వంటి వాటిని వివరిస్తూ, గురుసేవ కోసం తాము పడిన శ్రమను జ్ఞాపకం చేసుకుంటున్నాడు. ఇక్కడ "లోకబాంధవుడు" అనే పదం సూర్యునికి మరింత గొప్పదనాన్ని ఆపాదిస్తూ, శ్రీకృష్ణుడి మాటల ద్వారా గురువు పట్ల ఉన్న భక్తిని స్పష్టం చేస్తుంది. మూలంలో ఉన్న "నిహన్యమానః" అనే పదం యొక్క స్వారస్యాన్ని "గాలి ఊగింప జలధార కాయమగల" అని అనువదించడం పద్యానికి మరింత అందాన్ని చేకూర్చింది.

 

 

క. ఇది యెఱిఁగి మఱుదినము రవి

యుదితుం డై నంత గురుఁ డనుత్తముఁ డెందున్

 వెదకుచు వచ్చెం జూచె

 న్విదారితుల మనలఁ గరుణ వెస వత్సలుఁ డై.175

ప్రతిపదార్థం: ఇది ఎఱిఁగి = ఈ విషయం తెలుసుకొని, మఱుదినము = మరుసటి రోజు, రవి = సూర్యుడు, ఉదితుండు+ఐనంత = ఉదయించగానే, అనుత్తముఁడు = శ్రేష్ఠుడైన, గురుఁడు = గురువు, ఎందున్ = ఎక్కడ అని, వెదకుచున్ = వెతుకుతూ, వచ్చెన్ = వచ్చాడు, మనలన్ = మనలను, విదారితులన్ = దుఃఖితులైన వారినిగా, చూచెన్ = చూశాడు, వెసన్ = వేగంగా, కరుణన్ = దయతో, వత్సలుఁడు+ఐ = ప్రేమతో కూడినవాడై. (దగ్గరకు తీసుకున్నాడు)

తాత్పర్యం: ఈ సంగతి తెలుసుకున్న గురువు, మరుసటి రోజు సూర్యోదయం కాగానే, శ్రేష్ఠుడైన గురువు మనకోసం వెతుకుతూ వచ్చాడు. దుఃఖంలో ఉన్న మనలను చూసి, దయతో, ప్రేమతో దగ్గరకు తీసుకున్నాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యం గురువు యొక్క కరుణ, వాత్సల్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. తన శిష్యులు కష్టంలో ఉన్నారని తెలియగానే, వారిని వెతుకుతూ వచ్చి, ప్రేమతో ఓదార్చడం గురువు యొక్క గొప్ప లక్షణంగా చెప్పబడింది. గురుశిష్యుల మధ్య ఉండే అనుబంధం ఎంత గొప్పదో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. గురువు శిష్యులను కేవలం విద్యార్థులుగా కాకుండా తన పిల్లలుగా భావిస్తాడని ఈ సందర్భం స్పష్టం చేస్తుంది.

క. నా చిన్ని కూనలారా!

యీచెయిది మదర్థ మెంత లెంత లిడుమలన్

 సైచితిరి ప్రాణు లొడళులఁ

గాచికొన వలయుట వదలఁగా నయితి రహో!176

ప్రతి పదార్థం:

నా చిన్ని కూనలారా! = నా చిన్న పిల్లలారా!, ఈచెయిది = ఈ పని, మత్+అర్థము = నా కోసము, ఎంతలు+ఎంతలు+ఇడుమలన్ = ఎన్నో, ఎన్నో కష్టాలను, సైచితిరి = భరించారు, ప్రాణులు = ప్రాణులైన మీరు, ఒడళులన్ = శరీరాలను, కాచికొనన్+వలయుట = కాపాడుకోవలసిన పనిని, వదలఁగాన్+అయితిరి = వదిలివేశారు, అహో! = ఆహా!

తాత్పర్యం:

గురువు  సాందిపని , "ఓ నా ప్రియమైన పిల్లలారా !. మీరు నా కోసం ఎన్నో ఇబ్బందులు పడ్డారు. చివరికి ప్రాణాల మీద ఆశ కూడా వదిలేసుకున్నారు కదా!" అని అంటున్నాడు.

 

గీ. గురుఋణవిమోచనం బిదె కూర్పఁ దగిన

దన్ని విధముల గురున కాత్మార్పణంబు

శిష్యులకు శుద్ధభావంబు చెన్నుమీఱ

 సంతసించితి మీకోర్కి సఫల మగుత.177

ప్రతి పదార్థం:

గురు+ఋణ+విమోచనంబు+ఇదె = గురువు యొక్క ఋణం నుండి విముక్తి, కూర్పన్+తగినది = పొందడానికి తగినది, అన్ని విధముల = అన్ని రకాలుగా, గురునకు = గురువుకు, ఆత్మ+అర్పణంబు = ఆత్మను సమర్పించుకోవడం, శిష్యులకు = శిష్యులకు, శుద్ధభావంబు = శుద్ధమైన భావము, చెన్ను+మీఱ = గొప్పగా ఉండగా, సంతసించితి = సంతోషించాను, మీ+కోర్కి = మీ కోరిక, సఫలము+అగుత = సఫలం అవుతుంది.

తాత్పర్యం:

గురువు యొక్క ఋణం తీర్చుకోవాలంటే అన్నిటికన్నా శ్రేష్ఠమైనది గురువుకు ఆత్మార్పణం చేసుకోవడమే. అటువంటి శుద్ధమైన భావన మీలో ఉంది. మీ ఈ ఆత్మార్పణను చూసి నేను చాలా సంతోషించాను. మీ కోరికలు తప్పకుండా నెరవేరుతాయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో గురువు ఋణం తీర్చడానికి కేవలం వస్తువులను సమర్పించడం కాదని, ఆత్మను సంపూర్ణంగా సమర్పించుకోవడమే అసలైన గురుదక్షిణ అని చెప్పబడింది. ఇది గురు శిష్యుల మధ్య ఉన్న పవిత్రమైన బంధాన్ని, భక్తిని, త్యాగాన్ని వివరిస్తుంది.

 

చ. చదువు లయాతయామతఁ బొసంగునుగావుత మీకు ధర్మమం

 దెద గలవారం లై గృహసమేధితు లర్థులుఁ బుత్రవంతు లై

 బ్రదుకులు సాల గల్గి శుభభాగిత కౌదురుగాత మం చనెన్

గదిసెఁ గవుంగిలించెం బులకంబులు జాదుకొనం దలంచెదే?178

ప్రతి పదార్థం:

చదువులు = మీరు చదువుకున్న విద్యలు, అయాతయామతన్ = ఎప్పుడూ పాడైపోకుండా, పొసంగునుగావుత = ఫలించుగాక, మీకు = మీకు, ధర్మంబున్+ఎద+కలవారున్+ఐ = ధర్మాన్ని హృదయంలో కలిగినవారుగా, గృహసమేధితులు = గృహస్థులై, అర్థులున్ = ధనవంతులుగా, పుత్రవంతులు+ఐ = పుత్రులు కలవారిగా, బ్రదుకులు = జీవితాలు, సాల+కల్గి = చాలా కలిగి, శుభభాగితకు+ఔదురుగాతమ్+అనుచున్+అనెన్ = శుభాలను పొందుదురుగాక అని అన్నాడు, కదిసెన్ = దగ్గరకు వచ్చాడు, కవుంగిలించెన్ = కౌగిలించుకున్నాడు, పులకంబులు = పులకరింతలు, జాదుకొనన్+తలంచెదె = వ్యాపించుట గమనించావా?

తాత్పర్యం:

"మీరు నేర్చుకున్న చదువులు ఎప్పటికీ నిష్ఫలం కాకుండా ఉండాలి. మీరంతా ధర్మాన్ని హృదయంలో నింపుకొని, గొప్ప గృహస్థులై, ధనధాన్యాలతో, పుత్రపౌత్రాదులతో నిండుగా వర్ధిల్లి, సమస్త శుభాలు పొందుదురుగాక!" అని సాందీపని గురువు   ఆశీర్వదించాడు. అలా ఆశీర్వదించి, సుదాముడిని, కృష్ణుడిని దగ్గరగా వచ్చి కౌగిలించుకున్నాడు. అప్పుడు మన శరీరంలో పులకరింతలు వ్యాపించడం గుర్తు తెచ్చుకొన్నావా?

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో సాందీపని శ్రీకృష్ణ సుదాములకి శుభాలు కలుగుగాక అని ఆశీర్వదించడమే కాక, వారి బంధం ఎంత గాఢమైందో కౌగిలించుకోవడం ద్వారా చూపిస్తున్నాడు. 'పులకంబులు జాదుకొనం దలంచెదే?' అన్న వాక్యం ఆలింగనం వల్ల కలిగిన అద్భుతమైన అనుభూతిని వర్ణిస్తుంది.

 

గీ. గురుకులంబున నున్నప్డు కోవిదుండ!

 యిట్టివె సువృత్తములు గల్గె నెన్ని యేని

 గురు నెనరుతోఁ బ్రశాంతి కౌఁ బురుషుఁ డెందు

 నను జగద్గురుఁ గొలిచి బ్రాహ్మణుఁడు వలుకు.179

ప్రతి పదార్థం:

గురుకులంబున+ఉన్నపుడు = గురుకులం లో ఉన్నప్పుడు, కోవిదుండ = ఓ గొప్ప పండితుడా, ఇట్టివె = ఇటువంటివే, సు+వృత్తములు = మంచి నడవడికలు, కల్గెన్+ఎన్ని+ఏని = చాలా కలిగాయి, గురు+ఎనరుతోన్ = గురువు యొక్క దయతో, ప్రశాంతికి+ఔ = ప్రశాంతతను పొందు, పురుషుఁడు+ఎందున్ = పురుషుడు ఎక్కడైనా, నను = నన్ను, జగత్+గురున్+కొలిచి = జగద్గురువుగా సేవించి, బ్రాహ్మణుడు+వలుకు = బ్రాహ్మణుడు పలికాడు.

తాత్పర్యం:

“ఓ పండితుడా! మనం గురుకులం లో ఉన్నప్పుడు ఇటువంటి మంచి సంఘటనలు ఎన్ని జరిగాయి. గురువు యొక్క అనుగ్రహంతో ఒక వ్యక్తి ప్రశాంతతను పొందుతాడు. గురువు యొక్క మాటల ద్వారానే మనం ఈ జ్ఞానాన్ని పొందగలిగాం’’. అని పలుకుచున్న జగద్గురువైన   కృష్ణుని సేవించి బ్రాహ్మణుడు (సుదాముడు) ఈ విధంగా పలికాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో సుదాముడిని 'కోవిదుడు' అని సంబోధించడం కృష్ణుని గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది. గురుకులం లో జరిగిన సంఘటనలను గుర్తుచేసుకోవడం ద్వారా గురు శిష్య సంబంధం యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతున్నారు.

 

సీ. ఏమేమి సాధింప? మేము విశ్వంభర!

నీతోడ గురువాసనియతి కయితి

మావపనంబు శ్రేయస్సంహతులకు ని

స్తులము నీ మేను ఛందోమయమ్ము

 కొనియాడఁ గలరె లోకులు? మాకు నినుఁ గూడి

 కొనియాడఁ గలెగెఁ గా కనఘచరిత!

లో వెలి నై క్యసంభావన నినుఁ జెంది

విస్మరింపఁగ నగు విధము కలదె?

 విస్మరింపఁగ నగు విధము కలదే?

గురువులను మమ్ము నెందఱఁ బరమకరుణ

 సంతరింపఁగఁ జేయ నాచంద మంది

నాఁడవొ? జగద్గురుండ వై నాటకంబు

 గాక గురువాసమా సత్యకామ! నీకు?180

ప్రతి పదార్థం:

ఏమేమి+సాధింప = ఏమి సాధించడానికి, మేము = మేము, విశ్వంభర! = ఓ విశ్వాన్ని భరించేవాడా!, నీతోడ = నీతో కలిసి, గురు+వాస+నియతికి+అయితిమి = గురుకులంలో నివసించాము, మా+ఆవపనంబు = మా జీవితం, శ్రేయస్+సంహతులకు = శ్రేయస్సును ఇచ్చే వారికి, నిస్తులము = సాటిలేనిది, నీ+మేను = నీ శరీరం, ఛందస్సు+మయమ్ము = వేదాలతో నిండినది, కొనియాడన్+గలరె+లోకులు = పొగడగలరా లోకులు, మాకు+నినున్+కూడి = మాకు నిన్ను కూడుకుని, కొనియాడన్+కలెగెన్+కాక = పొగడగలిగాము కదా!, అనఘచరిత! = ఓ పవిత్ర చరిత్ర కలవాడా!, లో+వెలిన్+ఐక్య+సంభావనన్ = లోపలా బయటా ఐక్యమైన భావనతో, నినున్+చెంది = నిన్ను పొంది, విస్మరింపగ+అగు+విధము+కలదె = మర్చిపోవడానికి వీలైన విధానం ఉందా, గురువులను+మమ్మున్ = గురువులైన మమ్ములను, ఎందరన్ = ఎంతమందిని, పరమ+కరుణన్ = గొప్ప దయతో, సంతరింపగన్+చేయన్ = రక్షించడానికి, ఆ+చందము+అందినడవొ = ఆ విధానాన్ని పొందలేదా, జగద్గురుండవు+ఐ = జగద్గురువువై, నాటకంబు+కాక = నాటకం కాకుండా, గురు+వాసమా = గురుకులం లో నివసించడం, సత్య+కామ! = సత్యమును కోరువాడా!, ప్రేమించువాడా!, నీకు = నీకు?

తాత్పర్యం:

ఓ విశ్వాన్ని భరించేవాడా! నీతో కలిసి గురుకులం లో ఉన్నప్పుడు ఏమి సాధించడానికి వచ్చామో? మా జీవితం ఎంతో శ్రేయస్సును పొందింది. నీ శరీరం వేదమయం. లోకులు నిన్ను పొగడగలరా? కానీ, ఓ పవిత్ర చరిత్ర కలవాడా! మేము మాత్రం నిన్ను పొగడగలిగాము. నిన్ను అంతరాత్మగా పొందిన తర్వాత మేము నిన్ను ఎలా మర్చిపోగలం? జగద్గురువువైన నీవు, గురువులను మరియు మమ్ములను రక్షించడం కోసం ఈ నాటకం ఆడలేదా?

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో శ్రీకృష్ణుడిని సుదాముడు 'విశ్వంభర', 'అనఘచరిత', 'సత్యకామ' అని సంబోధించడం ద్వారా ఆయన దివ్యత్వాన్ని, మహిమను వివరిస్తున్నాడు. ఈ పద్యం ద్వారా గురుకులంలో శ్రీకృష్ణుని సాంగత్యం ఎంత గొప్పదో, మరియు ఆ సాంగత్యం వల్ల తాము పొందిన అనుభవం ఎంత అమూల్యమైనదో సుదాముడు వివరిస్తున్నాడు. ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుడు గురుకులంలో ఉన్నది నిజంగా విద్య నేర్చుకోవడానికా లేక అది ఒక లీలా? అని ప్రశ్నిస్తున్నాడు.

 

గీ. అనుచు నన్యోన్యముం బొంగి రామహాత్ము

 లిది సదా మదిఁ దాల్ప నౌ సదమలులకు

 మొదల గురుభక్తి యీశుతో ముక్తి పిదప

సరవి సముపస్థిత మగు నిస్సంశయమ్ము.181

ప్రతిపదార్థం:

అనుచున్ = అంటూ, అన్యోన్యమున్ = ఒకరినొకరు, పొంగిరి = ఆనందభరితులయ్యారు, ఆ మహత్ములు = ఆ మహాత్ములైన శ్రీకృష్ణుడు, సుదాముడు, ఇది = ఈ విషయం, సదా = ఎల్లప్పుడూ, సదమలులకున్ = నిర్మలమైన మనసు కలవారికి, మదిన్ = మనస్సులో, తాల్పనౌ = ధరించదగినది, మొదల = మొదట, గురుభక్తి = గురువు పట్ల భక్తి, ఈశుతోన్ = ఆ ఈశ్వరునితో, ముక్తి = మోక్షం, పిదప = తరువాత, సరవిన్ = వరుసగా, సముపస్థితమగున్ = ప్రాప్తిస్తుంది, నిస్సంశయమ్ము = దీనిలో సందేహం లేదు.

తాత్పర్యం:

ఈ విధంగా మాట్లాడుకుంటూ శ్రీకృష్ణుడు, సుదాముడు పరస్పరం ఆనందభరితులయ్యారు. ఈ విషయం నిర్మలమైన మనసు కలవారు ఎల్లప్పుడూ మనస్సులో ధరించాలి. మొదట గురువు పట్ల భక్తి కలిగి ఉంటే, ఆ తర్వాత ఈశ్వరుని ద్వారా మోక్షం తప్పక లభిస్తుంది, దీనిలో ఏ మాత్రం సందేహం లేదు.

విశేషాలు:

“ ఓ విశ్వాన్ని భరించేవాడా! నీతో కలిసి గురుకులం లో ఉన్నప్పుడు ఏమి సాధించడానికి వచ్చామో? మా జీవితం ఎంతో శ్రేయస్సును పొందింది. నీ శరీరం వేదమయం. లోకులు నిన్ను పొగడగలరా? కానీ, ఓ పవిత్ర చరిత్ర కలవాడా! మేము మాత్రం నిన్ను పొగడగలిగాము. నిన్ను అంతరాత్మగా పొందిన తర్వాత మేము నిన్ను ఎలా మర్చిపోగలం? జగద్గురువువైన నీవు, గురువులను మరియు మమ్ములను రక్షించడం కోసం ఈ నాటకం ఆడలేదా?

“ అని సుదాముడు కృష్ణుని క్రితం పద్యంలో  నుతించాడు. అలా సుదాముడు అనుచూ ‘ అని ఈ పద్య ప్రారంభము .

 ఈ పద్యం గురుభక్తి యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతుంది. భగవంతుని అనుగ్రహం పొందడానికి, మోక్షాన్ని సాధించడానికి గురుభక్తి మొదటి మెట్టు అని స్పష్టం చేస్తుంది. సదా నిర్మలమైన మనస్సు కలవారికే గురుభక్తి ప్రాముఖ్యత తెలుస్తుందని సూచిస్తుంది. గురుభక్తి లేనిదే ఈశ్వరుని అనుగ్రహం లభించదని తెలియజేస్తుంది.

 

మ. గురుశబ్దార్థము వింటివా? యిదె యెసంగున్ శిష్యశబ్దంబునన్

 గురుచేత హిత శాసితుం డతఁడు సెందున్ భోగమోక్షంబులం

 దురు భోగంబులు నిందు నందు బహువిద్యోద్ద్యోతితంబుల్శ్రుతి

 స్మరణీయాగమసం ప్రచోదితము లాచార్యానుబద్ధంబు లై,182

ప్రతిపదార్థం:

గురుశబ్దార్థము = గురువు అనే పదానికి అర్థం, వింటివా? = విన్నావా?, ఇదె = ఇదే, శిష్యశబ్దంబునన్ = శిష్యుడు అనే పదంతో, ఎసంగున్ = వర్ధిల్లుతుంది, గురుచేతన్ = గురువు చేత, హితశాసితుండు = మంచిని ఉపదేశించబడినవాడు, అతడు = ఆ శిష్యుడు, భోగమోక్షంబులన్ = భోగాలను, మోక్షాన్ని, చెందున్ = పొందుతాడు, ఉరు = గొప్పవైన, భోగంబులు = భోగాలు, ఇందను = ఈ లోకంలో, అందు = ఆ లోకంలో, బహువిద్యోద్ద్యోతితంబుల్ = అనేక విద్యలచే ప్రకాశింపబడినవి, శ్రుతిస్మరణీయ+ఆగమసంప్రచోదితముల్ = వేదాలు, స్మృతులు, ఆగమాలచే ప్రేరేపించబడినవి, ఆచార్య+అనుబద్ధంబులై = ఆచార్యునితో సంబంధం కలిగినవై.

తాత్పర్యం:

ఓ దీపకా, గురు శబ్దానికి అర్థం విన్నావా? గురువు శిష్యుడితోనే వర్ధిల్లుతాడు. గురువుచేత మంచిని ఉపదేశించబడిన శిష్యుడు ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ గొప్ప భోగాలను, చివరకు మోక్షాన్ని పొందుతాడు. వేదాలు, స్మృతులు, ఆగమాలచే ప్రేరేపించబడిన అనేక విద్యలచే ప్రకాశించే ఆ గొప్ప భోగాలు ఆచార్యుని అనుగ్రహం ద్వారానే లభిస్తాయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం గురు-శిష్య సంబంధాన్ని వివరిస్తుంది. గురువు యొక్క స్థానం శిష్యుడి కారణంగానే పెరుగుతుందని చెబుతుంది. గురువు యొక్క ఉపదేశంతో శిష్యుడు కేవలం మోక్షాన్ని మాత్రమే కాకుండా, అనేక లౌకిక, పారలౌకిక భోగాలను కూడా పొందుతాడని వివరిస్తుంది. ఈ జ్ఞానం, భోగాలు కేవలం ఆచార్యుని అనుగ్రహం వల్లనే లభిస్తాయని స్పష్టం చేస్తుంది.

 

చ. ఇవి యెవి యొల్లకే శమముఖేప్సితసాధనసంపదాస్థితుం

డవహితుఁ డై గురుం గొలుచునాతుఁడు తత్త్వ మెఱుంగ నైన వా

 డవనికి సొమ్ము మోక్ష మెనయం గలఁ డుత్తముఁ డింత చెప్పితిన్

 భవదనుయుక్తి కుత్తరము భవ్య! యిఁకేమి వచింతుఁ గోరరా! 183

ప్రతిపదార్థం:

ఇవి యెవి = ఈ లౌకికమైనవి ఏవి, ఒల్లకే = కోరుకోకుండా, శమముఖ+ఈప్సిత = శమం (మనసును నిగ్రహించుకోవడం) మొదలైన వాటిని కోరుకునే, సాధనసంపద+ఆస్థితుండు = సాధన సంపత్తిలో ఉన్నవాడు, అవహితుడై = జాగ్రత్తగా, గురున్ = గురువును, కొలుచున్+ఆతుడు = సేవించేవాడు, తత్త్వము = పరమార్థ తత్వాన్ని, ఎఱుంగనైనవాడు = తెలుసుకునేవాడు, అవనికిన్  = భూమికి, సొమ్ము = సొమ్మయి, మోక్షము = ముక్తి, ఎనయంగలడు = పొందగలుగుతాడు, ఉత్తముడు = ఉత్తముడు అవుతాడు, ఇంత = ఇంతవరకు, చెప్పితిన్ = చెప్పాను, భవత్+అనుయుక్తికిన్ = నీ ప్రశ్నకు, ఉత్తరము = జవాబు, భవ్య! = ఓ పవిత్రుడా!, ఇక ఏమి = ఇంకేమి, వచింతున్ = చెప్పాలి?, కోరరా! = కోరుకో!

తాత్పర్యం:

లౌకికమైన భోగాలను కోరుకోకుండా, శమం (మనస్సును నిగ్రహించుకోవడం) వంటి సాధన సంపత్తితో ఉన్నవాడు, జాగ్రత్తగా గురువును సేవించినట్లయితే, అతడు పరమార్థ తత్వాన్ని తెలుసుకుని, ఈ లోకంలో ఉత్తముడై, మోక్షాన్ని పొందగలుగుతాడు. ఓ పవిత్రుడా! నీవు అడిగిన ప్రశ్నకు ఇంతవరకు జవాబు చెప్పాను. ఇంకేమి కావాలి? అడుగు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం కేవలం భోగాలను కాంక్షించకుండా, మోక్షాన్ని కోరుకునే శిష్యుని లక్షణాలను వివరిస్తుంది. అటువంటి శిష్యుడు శమము మొదలైన సద్గుణాలను కలిగి, నిష్ఠతో గురువును సేవించడం ద్వారానే తత్త్వజ్ఞానం, తద్వారా మోక్షం పొందగలడని చెబుతుంది. గురుసేవ, నిష్ఠ, మోక్షకాంక్షల ప్రాముఖ్యతను ఈ పద్యం నొక్కి చెబుతుంది.

 

చ. అనిన నమస్కరించి స్వకృతార్థతఁ జాటెడు శిష్యుతో గురుం

 డనుగతనై జకర్మపరుఁ డై యెసలారె నటంచు బ్రహ్మ చె

 ప్పెను గలితో వినుండు మునివిశ్రుతులార! గురుండు శిష్యుఁ డన్

 ఘనపదభావ మిద్ది యడుగ న్వివరించితి నేను మీ కిటుల్.184

ప్రతిపదార్థం:

అనినన్ = అని చెప్పగా, నమస్కరించి = నమస్కరించి, స్వకృతార్థతన్ = తాను ధన్యుడైన విషయాన్ని, చాటెడు = చాటుతున్న, శిష్యుతోన్ = శిష్యుడితో, గురుండు = గురువు, అనుగత+నైజకర్మపరుడై = తన సహజ కర్మాన్ని అనుసరించి, ఎసలారెనటంచున్ = వర్ధిల్లాడని, బ్రహ్మ = బ్రహ్మదేవుడు, కలితో = కలిని ఉద్దేశించి, చెప్పెను = చెప్పాడు, వినుండు = వినండి, మునివిశ్రుతులార! = ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా!, గురుండు = గురువు, శిష్యుడు + అన్ = శిష్యుడు అనే, ఘనపదభావము = గొప్ప పదాల యొక్క భావం, ఇద్ది = ఇది, అడుగన్ = అడగగా, వివరించితిన్ = వివరించాను, నేను = నేను, మీకిటుల్ = మీకు ఈ విధంగా.

తాత్పర్యం:

వేదధర్ముడు ఇలా చెప్పగా, దీపకుడు నమస్కరించి తాను ధన్యుడనయ్యానని చాటాడు. అప్పుడు గురువు తన సహజ కర్మాన్ని అనుసరిస్తూ వర్ధిల్లాడని బ్రహ్మదేవుడు కలితో చెప్పాడట. ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా, గురువు, శిష్యుడు అనే గొప్ప పదాల భావం ఇది. మీరు అడగగా నేను మీకు ఈ విధంగా వివరించాను.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం గురు-శిష్య సంబంధం ఎంత గొప్పదో చెబుతూ, గురువు తన నైజకర్మను అనుసరించి శిష్యుడికి జ్ఞానాన్ని అందిస్తాడని, తద్వారా శిష్యుడు ధన్యుడవుతాడని వివరిస్తుంది. ఈ జ్ఞానం బ్రహ్మదేవుడు కలికి చెప్పినట్లుగా ఇక్కడ ప్రస్తావించడం ద్వారా దీని ప్రామాణికతను నొక్కి చెబుతుంది. గురువు, శిష్యుడు ఇద్దరూ తమ కర్తవ్యాలను నిర్వర్తించడం ద్వారానే ఈ గొప్ప బంధం పరిపూర్ణమవుతుందని తెలుపుతుంది.

 

క. గురువు పరబ్రహ్మం బీ

శ్వరుఁడు హరుఁడు హరి విరించి స్వస్సదులు గురుల్

 గురువులు పెతరులు సర్వము

 గురుప్రసాదాప్య మఖిలగోలములందున్185

ప్రతిపదార్థం:

గురువు = గురువు, పరబ్రహ్మము = పరబ్రహ్మ స్వరూపం, ఈశ్వరుడు = ఈశ్వరుడు, హరుడు = హరుడు, హరి = విష్ణువు, విరించి = బ్రహ్మ, స్వస్సదులు = దేవతలు, గురుల్ = గురువులు, గురువులు = గురువులు, పెతరులు = పితృదేవతలు, సర్వము = అన్నీ, అఖిలగోలములందున్ = సకల లోకాలలోనూ, గురుప్రసాద+ఆప్యము = గురువు యొక్క అనుగ్రహంతో పొందదగినది.

తాత్పర్యం:

గురువు పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు. ఆయనే ఈశ్వరుడు, హరుడు, హరి, బ్రహ్మ, మరియు దేవతలు. గురువులు, పితృదేవతలు కూడా గురువు రూపాలే. సకల లోకాలలో ఏది సాధించాలన్నా అది గురువు యొక్క అనుగ్రహంతోనే లభిస్తుంది.

విశేషాలు:

గురువును సాక్షాత్తు పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా, త్రిమూర్తుల రూపంగా, దేవతల రూపంగా ఈ పద్యం వర్ణిస్తుంది. సమస్త జ్ఞానం, సంపద, సకల ప్రాప్తులు గురువు అనుగ్రహం వల్లనే లభిస్తాయని ఈ పద్యం నొక్కి చెబుతుంది. గురువు లేనిదే ఏదీ సాధ్యం కాదని స్పష్టం చేస్తుంది.

 

గీ. ఎంతవానికి నై న నెం దెవనికై న

 జిన్న పని యైనఁ బెద్ద వాంఛితమె యైన

 గురువు లేకుండ నొం డొడఁగూడఁబోవ

 దనుచుఁ జాటి వచించెద ననఘులార!186

ప్రతిపదార్థం:

అనఘులార! = ఓ పుణ్యాత్ములారా!, ఎంతవానికినైన = ఎంత గొప్పవారికైనా, ఎందెవనికైన = ఎక్కడ ఉన్నవారికైనా, చిన్నపనియైనన్ = చిన్న పని అయినా, పెద్దవాంఛితమెయైనన్ = గొప్ప కోరిక అయినా, గురువు = గురువు, లేకుండన్ = లేకుండా, ఒండు = మరొకటి, ఒడగూడబోవదు = సాధ్యం కాదు, అనుచున్ = అంటూ, చాటి = గట్టిగా చెప్పి, వచించెదన్ = చెబుతున్నాను.

తాత్పర్యం:

ఓ పుణ్యాత్ములారా! ఎంత గొప్పవారికైనా, ఎక్కడ ఉన్నవారికైనా, అది చిన్న పని అయినా, పెద్ద కోరిక అయినా, గురువు లేకుండా ఏదీ సాధ్యం కాదు. ఈ సత్యాన్ని నేను గట్టిగా చెబుతున్నాను.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం గురువు యొక్క ఆవశ్యకతను సార్వత్రికంగా, సంపూర్ణంగా చాటి చెబుతుంది. స్థాయి, స్థానం, కోరికలతో సంబంధం లేకుండా ప్రతి ఒక్కరికీ గురువు అవసరం అని స్పష్టం చేస్తుంది. గురువు లేకుండా ఏ పని, ఏ కోరిక నెరవేరదని దృఢంగా తెలియజేస్తుంది. గురువు యొక్క అనివార్యతను ఈ పద్యం ఉద్ఘాటిస్తుంది.

చ. అనవుడు మేలు మేలు మనుమా యమితాబ్దము లిట్లె సూత! తృ

 ప్తి నెనయలేదు నీపలుకుఁదేనియఁ గ్రోలియు దీపకుం డిటుల్

 విని గురు నెట్లు కొల్చె? గురువృత్తము సొప్పడె నెట్లు? సెప్పు మా

 మనువులు సెల్ల నాఘనులమాటల నన్న మునీంద్రు లౌ ననన్. 187

ప్రతిపదార్థం: అనవుడున్ = అనగా, మేలు మేలు మనుమా= చక్కగా వర్థిల్లుము, నీపలుకున్ + తేనియన్ + క్రోలియున్ = నీ పలుకు అనే తేనెను త్రాగియు అమిత + అబ్దముల్ =అనేక సంవత్సరములు , ఇట్లె = ఇలాగే, సూత! = ఓ సూతుడా!, తృప్తిన్ + ఎనయలేదు = తృప్తిని పొందలేదు, , దీపకుండు + ఇటుల్ = దీపకుడు ఇలా, విని = విని, గురున్ + ఎట్లు + కొల్చెన్ = గురువును ఎలా సేవించాడు, గురు + వృత్తము + ఒప్పడెన్ + ఎట్లు = గురువు యొక్క నడవడిక ఎలా ఉంది, చెప్పుమా = చెప్పవా, మామనువులు + చెల్లన్ = మాకు శాంతి కలిగేలా, ఆఘనుల మాటలన్ = ఆ గొప్పవారి మాటలచేత, అన్నన్ = అనగా, మునీంద్రులు + ఔన్ + అనన్ = మునీంద్రులు అవును అనగా.

తాత్పర్యం: సూతుడు ఈ కథను చెప్పగానే, మునులు "మేలు మేలు, ఓ సూతుడా! నీవు చెప్పిన ఈ కథలో నీ మాటల తేనెను త్రాగినప్పటికీ ఎన్ని సంవత్సరాలయినా  మాకు ఇంకా తృప్తి కలగదు. దీపకుడు తన గురువును ఎలా సేవించాడు? వారి నడవడిక ఎలా ఉంది? మా మనసులకు శాంతి కలిగేలా ఆ మహనీయుల మాటలను చెప్పండి" అని అడిగారు. మునీంద్రులంతా ఈ మాటకు సమ్మతించారు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో మునుల యొక్క అపారమైన జిజ్ఞాస, సూతుని కథాకథన నైపుణ్యం, మరియు ఆ కథ పట్ల వారికి ఉన్న అమితమైన ఆసక్తి వ్యక్తమవుతున్నాయి. 'నీ పలుకుఁదేనియ' అనే పదబంధం సూతుని మాటల మాధుర్యాన్ని, శ్రోతలకు కలిగే ఆనందాన్ని సూచిస్తుంది. 'గురువృత్తము' అనే పదం గురువు యొక్క ఆదర్శవంతమైన నడవడికను తెలుసుకోవాలనే కోరికను సూచిస్తుంది.

 

గీ. అనియె సూతుఁడు కలికి బ్రహ్మ యనినట్లు

వింటివా? గురుశిష్యుల విధములఁ గలి!

 వారి సంవాదకథ విన్నవారు నూరు

 జనుల వృజినమ్ములఁ బొకార్పఁ జాలువారు.188

ప్రతిపదార్థం: అనియె = అని అన్నాడు, సూతుడు = సూతుడు, కలికి = కలికి, బ్రహ్మ + అనినట్లు = బ్రహ్మ అన్నట్లు, వింటివా = విన్నావా, గురు + శిష్యుల + విధములన్ + కలి = గురుశిష్యుల పద్ధతులలో, కలి  వారి = కలి బ్రహ్మ యొక్క, సంవాద + కథ = సంభాషణ కథను, విన్నవారు = విన్నవారు, నూరు + జనుల + వృజినమ్ములన్ = నూరు జన్మల పాపాలను, పోకార్పన్ + చాలువారు = పోగొట్టగలవారు.

తాత్పర్యం: మునులు అలా అడిగిన తర్వాత, సూతుడు వారికి ఇలా బదులిచ్చాడు: " గురుశిష్యుల సంబంధం గురించి బ్రహ్మ కలికికి  చెప్పినట్లు విన్నారు కదా ? ఈ గురుశిష్య సంభాషణ కథను విన్నవారు నూరు జన్మల పాపాలను పోగొట్టే శక్తిని పొందుతారు."

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో కథ యొక్క ప్రాముఖ్యతను సూతుడు నొక్కిచెప్పాడు. ఈ కథ వినడం వలన కలిగే పుణ్యఫలాన్ని, దాని మహత్యాన్ని వివరించాడు..

---

 

మ. ఒకనాఁ డాగురువర్యుఁ డాదరముతో నోనాన్న! నాజీవిత

 మ్మ! కులాలంకృతి! యిందు ర మ్మనిన సమ్మానమ్ముతో మ్రొక్కి దీ

పకుఁ డోయయ్య! యనుజ్ఞ యే? మనుడు నా భావిజ్ఞుఁ డిట్లాడె స్వీ

యకృతిం జిత్తమునం దలంచి యనుభావ్యం బంచుఁ దచ్ఛాత్రుతోన్189

ప్రతిపదార్థం: ఒకనాడు = ఒకరోజు, ఆగురువర్యుడు = ఆ గురువు, ఆదరముతోన్ = ఆదరంతో, ఓ + నా + అన్న! = ఓ నా కొడుకా!, నాజీవితమ్మ! = నా జీవితమా!, కుల + అలంకృతి! = వంశానికి అలంకారమా!, ఇందు + రమ్ము + అనినన్ = ఇక్కడకు రా అని అనగా, సమ్మానముతోన్ = గౌరవంతో, మ్రొక్కి = నమస్కరించి, దీపకుడు = దీపకుడు, ఓ + అయ్య! = ఓ తండ్రీ!, అనుజ్ఞ + ఏ మనుడున్ = మీ ఆజ్ఞ ఏమిటి? అని అనగా, నా + భావిజ్ఞుడు + ఇట్ల + ఆడెన్ = ఆ భవిష్యత్తును తెలిసిన గురువు ఇలా అన్నాడు, స్వీయకృతిన్ = తన పనిని, చిత్తమునన్ + తలంచి = మనసులో తలచుకొని, అనుభావ్యంబు + అంచున్ = అనుభవం ద్వారా తెలుసుకోదగినది అని, తత్ + ఛాత్రుతోన్ = ఆ శిష్యునితో.

తాత్పర్యం: ఒకరోజున ఆ గురువు దీపకుని పిలిచి, "ఓ నా కొడుకా! నా జీవితమా! వంశానికి అలంకారమైనవాడా! ఇటు రా" అని ఆదరంగా అన్నాడు. గురువు యొక్క పిలుపుకు గౌరవంతో నమస్కరించి, దీపకుడు "ఓ తండ్రీ! మీ ఆజ్ఞ ఏమిటి?" అని అడిగాడు. అప్పుడు భవిష్యత్తును తెలిసిన ఆ గురువు, తన పనిని మనసులో తలచుకొని, అది అనుభవించవలసినది అని తన శిష్యునితో ఇలా చెప్పాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో గురువు యొక్క శిష్యునిపై ఉన్న అపారమైన ప్రేమ, వాత్సల్యం వ్యక్తమవుతుంది. 'నా అన్న!', 'నా జీవితమ్మ!', 'కులాలంకృతి!' వంటి సంబోధనలు గురుశిష్య సంబంధంలో ఉన్న గాఢమైన అనుబంధాన్ని, ఆత్మీయతను సూచిస్తాయి. గురువు తన భవిష్యత్ కార్యాన్ని గురించి ఆలోచిస్తూ శిష్యునితో మాట్లాడడం ఈ కథకు ఒక కొత్త మలుపును ఇస్తుంది.

 

చ. అనఘ! పఠించినాఁడ వఖిలాగమసార మెఱుంగ నైతి విం

 క నిచట నేల? వత్స! చనఁగా నయి గేస్తువు కమ్ము మేలవున్

 మనమున కించు వాని మతిమంతు మఱొక్క కలార్థి నేనుఁ గై

కొనవలె స్వార్థ మెంచి వెసఁ గోవిద! యన్న నతండు ని ట్లనున్.190

ప్రతిపదార్థం: అనఘ! = ఓ పుణ్యాత్ముడా!, పఠించినాడవు = చదివావు, అఖిల + ఆగమ + సారము + ఎఱుంగనైతివి = అన్ని శాస్త్రాల సారాన్ని తెలుసుకొన్నావు, ఇక + నిచట + ఏల = ఇక ఇక్కడ ఎందుకు, వత్స! = ఓ నాయనా!, చనగాన్ + అయి + గేస్తువు + కమ్ము = వెళ్లి గృహస్థువుగా ఉండు, మేలవున్ = మంచిది, మనమునకు + ఇంచు + వాని = మనసుకు నచ్చినవాడు, మతిమంతున్ = తెలివైనవాడు, మరొక్క = మరొక, కల + అర్థినేనున్ = కలిగి ఉన్న అర్థిని ఏను, కైకొనవలెన్ = స్వీకరించాలి, స్వార్థము + ఎంచి = స్వార్థం ఆలోచించి, వెసన్ = వెంటనే, కోవిద! = ఓ పండితుడా!, అన్నన్ = అనగా, అతండు + ఇట్లు + అనున్ = అతడు ఇలా అన్నాడు.

తాత్పర్యం: గురువు దీపకునితో "ఓ పుణ్యాత్ముడా! నీవు అన్ని వేద శాస్త్రాలను చదివావు కానీ వాటి సారాన్ని ఇంకా తెలుసుకొన్నావు. ఇక ఇక్కడ ఎందుకు? ఓ నాయనా! నీవు వెళ్లి గృహస్థువుగా ఉండు, అదే మంచిది. నాకు నా మనసుకు నచ్చిన, తెలివైన మరొక శిష్యుడు కావాలి. నా స్వార్థాన్ని ఆలోచించి, నేను త్వరగా అతడిని స్వీకరించాలి" అని అన్నాడు. గురువు అలా అనగానే దీపకుడు ఇలా బదులిచ్చాడు.

విశేషాలు: గురువు దీపకుడిని గృహస్థాశ్రమం స్వీకరించమని చెప్పడం ద్వారా, గురుశిష్య సంబంధంలో ఒక అనూహ్యమైన మార్పు సంభవించింది. ఈ మాటలు దీపకుడికి ఒక పరీక్షగా కనిపిస్తాయి. 'స్వార్థము ఎంచి' అనే పదం గురువు మాటలలోని లోతైన అర్థాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది సాధారణ స్వార్థం కాదని, ఏదో ఒక గొప్ప ప్రయోజనం కోసం చెప్పబడినదని తెలియజేస్తుంది

 

గీ. ఏమి యానతి గురుదేవ! యేను గలుగ

 నింక నొరుఁ జూచికొనుపని యేల మీకు?

స్వార్థ మని కల్గ దుండిన నర్థి దీర్ప

నితఁడు చాలఁడె? తప్పు సేసితినె? యనుప?191

ప్రతిపదార్థం: ఏమి + ఆనతి = ఏ ఆజ్ఞ, గురుదేవ! = గురుదేవా!, ఏను + కలగన్ = నేను ఉండగా, ఇంక + ఒరున్ + చూచికొనుపని + ఏల + మీకు = ఇక వేరొకరిని చూసుకునే పని మీకు ఎందుకు, స్వార్థము + అని + కల్గదు + ఉండినన్ = స్వార్థం అని ఉన్నా, అర్ది + తీర్పన్ = కోరిక తీర్చడానికి, ఇతడు + చాలడె = ఇతను సరిపోడా, తప్పు + చేసితినె + అనుప = తప్పు చేశానా అని పంపడానికి.

తాత్పర్యం: గురువు మాటలు విన్న దీపకుడు ఆశ్చర్యంతో "గురుదేవా! మీ ఆజ్ఞ ఏమిటి? నేను ఉండగా మీకు ఇంకొకరి అవసరం ఏమిటి? మీకు ఏదైనా స్వార్థం ఉన్నా, నేను ఆ కోరికను తీర్చడానికి సరిపోనా? నేను ఏదైనా తప్పు చేశానా, నన్ను పంపివేయడానికి?" అని ప్రశ్నించాడు.

విశేషాలు: దీపకుడి ప్రతిస్పందన అతని గురువు పట్ల ఉన్న అపారమైన భక్తి, అంకితభావం మరియు తన సేవకుడిగానే కొనసాగాలనే తపనను వ్యక్తపరుస్తుంది. గురువు మాటలను అతను అర్థం చేసుకోలేకపోయినా, తన గురువుకు సేవ చేయడమే తన కర్తవ్యం అని దృఢంగా నమ్మినట్లు ఈ పద్యం ద్వారా తెలుస్తుంది. 'తప్పు సేసితినె?' అనే ప్రశ్న గురువుకు తన మీద ఉన్న అపార్థాన్ని తొలగించుకోవాలనే అతని ఆకాంక్షను సూచిస్తుంది.

 

క. పోవుదు నని నే ననవలె

భావించి యనుజ్ఞ యీయవలె దేవర కా

 కీవిధి తరుమంజనునే?

పావన! హేతు వెది? యన్నఁ బలికె గురుండున్ .192

ప్రతిపదార్థం: పోవుదున్ + అని = వెళతాను అని, నేన్ + అనవలెన్ = నేను అనాలి, భావించి = ఆలోచించి, అనుజ్ఞ + ఈయవలె = అనుమతి ఇవ్వాలి, దేవర + కాక +ఈవిధి = స్వామీ! ఈ విధంగా, తరుమంజనునే = పంపేస్తారా, పావన! = ఓ పవిత్రుడా!, హేతువు + ఏది + అన్నన్ = కారణం ఏమిటి? అని అనగా, పలికెన్ + గురుండున్ = గురువు పలికాడు.

తాత్పర్యం: దీపకుడు మరింత వినయంగా "నేను వెళతానని నేను అనాలి, దానికి మీరు అనుజ్ఞ ఇవ్వాలి. స్వామీ! కాని మీరు నన్ను ఇలా వెళ్ళగొడతారా? ఓ పవిత్రుడా! దీనికి కారణం ఏమిటి?" అని అడిగాడు. అప్పుడు గురువు బదులిచ్చాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో దీపకుడి యొక్క అపారమైన వినయం, విధేయత స్పష్టమవుతుంది. అతను గురువు ఆజ్ఞను తలదాల్చేందుకు సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, దాని వెనుక ఉన్న కారణాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుకున్నాడు. 'దేవర కాకీవిధి తరుమంజనునే?' అనే వాక్యం గురువు యొక్క అసాధారణ నిర్ణయం పట్ల అతనిలోని ఆశ్చర్యాన్ని, వేదనను సూచిస్తుంది. 'పావన!' అనే సంబోధన గురువు పట్ల అతనికున్న గౌరవాన్ని తెలియజేస్తుంది.

 

సీ. పూర్వజన్మసహస్రముల సమార్జితములు

 కలవురా శమవిఘ్నకరము లఘము

లవి యెల్ల నొయ్యన నా యాయి కృతములఁ

గడిగివై చితి మనఃకాయజముల

నవశిష్టములు కల వనుభవింపక తీఱ

 వది శాస్త్రనిశ్చయం బని యెఱుఁగమే?

యల్ప మైనను గాశియందుఁ బ్రాయశ్చిత్త

 మధికపాపమ్ముల నవల ద్రోచుఁ

గాన నటఁ జేరి ఘనపాతకద్వయంబు

 ననుభవింపఁ దలంచితి ననఘచరిత

 యంకసదుఁ డొండు కావలె సనుచరింప

 నా త్తవిద్యునకన్న విద్యార్థి మేలు.193

ప్రతిపదార్థం: పూర్వ + జన్మ + సహస్రములన్ = వెయ్యి పూర్వ జన్మలలో, సమార్జితములు = సంపాదించినవి, కలవురా = ఉన్నాయిరా, శమ + విఘ్న + కరములు = శాంతికి అడ్డుపడేవి, అఘములు = పాపాలు, అవి + ఎల్లన్ + ఒయ్యన = అవన్నీ నెమ్మదిగా, నా + ఆ + కృతములన్ = నా ఆయా పనులచేత, కడిగివేచితిన్ = కడిగివేశాను, మనః + కాయజములు + నవశిష్టములు = మనసు, శరీరం వలన పుట్టినవి, కలవు + అనుభవింపక + తీఱవు = ఉన్నాయి, అనుభవించకుండా తప్పవు, అది + శాస్త్ర + నిశ్చయము + అని + ఎఱుగమే = అది శాస్త్రాల నిశ్చయం అని మనకు తెలియదా, అల్పమైనను = తక్కువదైనప్పటికీ, కాశియందున్ = కాశీలో, ప్రాయశ్చిత్తము = ప్రాయశ్చిత్తం, అధిక + పాపమ్ములన్ = ఎక్కువ పాపాలను, అవల + ద్రోచున్ = తొలగిస్తుంది, కానన్ + అటన్ + చేరి = కాబట్టి అక్కడ చేరి, ఘన + పాతక + ద్వయంబునన్ = గొప్ప పాపాల జంటను, అనుభవింపన్ + తలంచితిని = అనుభవించాలని తలచాను, అనఘచరిత = ఓ పుణ్యవంతుడా, అంకసదుడు + ఒండు + కావలెన్ = పక్కన ఉండేవాడు మరొకడు కావాలి, అనుచరింపన్ = అనుసరించడానికి, ఆత్తవిద్యునకన్న = విద్యను పొందినవానికంటే, విద్యార్థి + మేలు = విద్యార్థి మంచివాడు.

తాత్పర్యం: గురువు బదులిస్తూ "ఓ పుణ్యాత్ముడా! నాకు వేల పూర్వజన్మల నుండి శాంతిని అడ్డుకునే పాపాలు కొన్ని మిగిలి ఉన్నాయి. నా కర్మల వల్ల మనసు, శరీరం ద్వారా సంపాదించిన పాపాలను చాలా వరకు కడిగివేశాను. కానీ కొన్ని పాపాలు మిగిలి ఉన్నాయి, వాటిని అనుభవించకుండా తప్పదు. ఇది శాస్త్ర నిశ్చయం అని మనకు తెలుసు కదా! కాశీలో చేసిన చిన్న ప్రాయశ్చిత్తం కూడా పెద్ద పాపాలను తొలగిస్తుంది. అందుకే నేను కాశీకి వెళ్లి, ఆ రెండు గొప్ప పాపాలను అనుభవించాలని నిశ్చయించుకున్నాను. నాతో పాటు ఉండేందుకు వేరొకరు కావాలి. విద్యను పొందిన శిష్యుడికంటే, విద్యను నేర్చుకునే విద్యార్థి మేలు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో గురువు యొక్క నిజమైన ఉద్దేశ్యం వెల్లడైంది. అతను తన శిష్యుడిని దూరం చేసుకోవాలని అనుకోవడం లేదు, బదులుగా తన పూర్వజన్మల పాపాలను అనుభవించేందుకు కాశీకి వెళ్ళే తన ప్రయాణంలో సహకరించడానికి మరొక విద్యార్థి అవసరం అని చెప్పాడు. 'ఆత్తవిద్యునకన్న విద్యార్థి మేలు' అనే వాక్యం చాలా లోతైన అర్థాన్ని కలిగి ఉంది. ఇప్పటికే జ్ఞానాన్ని పొందిన శిష్యుడికంటే, కొత్తగా నేర్చుకోవడానికి ఆసక్తిగా ఉన్న శిష్యుడు తన ప్రయాణానికి ఎక్కువ ఉపయోగపడతాడని గురువు భావించాడు. ఇది గురువు యొక్క అసాధారణమైన త్యాగాన్ని, మరియు తన శిష్యుడిని పరీక్షించే విధానాన్ని సూచిస్తుంది.

క. అనవుడుఁ బిలిచిన వచ్చును

జనుఁ జను మన్నంతఁ బాపజాలమ్ములు మీ

కును నేల దుఃఖసంగ్రహ?

మను ననుగున కనియె మరల నాచార్యుఁ డిటుల్,194

ప్రతిపదార్థం: అనవుడున్ = అనగా, పిలిచినన్ = పిలవగానే, వచ్చును = వచ్చును, చనున్ = పోవును, చనుము + అన్నంతన్ = వెళ్ళుమని అనగానే, పాపజాలమ్ములు = పాపముల సముదాయములు, మీకున్ = మీకు, ఏల = ఎందులకు, దుఃఖసంగ్రహము = దుఃఖమును కలుగజేయుట, అను = అను అనుగునకు = శిష్యునకు , మరలన్ = తిరిగి, ఆచార్యుడు + ఇటుల్ = గురువు ఇలా. అనియెన్ = చెప్పాడు.

తాత్పర్యం: దీపకుడు ఇలా అడిగాడు: " గురువుగారూ ! మీకు పాపాలు పిలిస్తే వస్తాయి, పొమ్మంటే పోతాయి కదా! అలాంటివి మీకు ఎందుకు దుఃఖాన్ని కలిగిస్తున్నాయి?" దీపకుడి ఇలా అడిగాడు. ఆ మాటలకు గురువు తిరిగి ఇలా సమాధానం చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో శిష్యుడి అమాయకత్వం, పాప కర్మల గురించిన అజ్ఞానం వ్యక్తమవుతోంది. గురు శిష్యుల మధ్య సంభాషణకు ఇది నాంది.

చ, మనుజుల మౌనుల న్సురల మానక యేచుఁ గృతంబు లెప్పుడున్

వినుము నశింపఁబో వనుభవింపక కావునఁ దద్విదుండు చ

య్యన నవి విక్షతంబులుగ యత్న మొనర్పనగున్ వివృద్ధిఁజెం

దును దన మన్న వేళ నవధూతములం బొనరింపకుండినన్195

ప్రతిపదార్థం: వినుము = వినుము, కృతంబులు = చేసిన కర్మలు, మనుజులన్ = మనుష్యులను, మౌనులన్ = మునులను, సురలన్ = దేవతలను, మానక = విడవకుండా, ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ, ఏచున్ = బాధించును, అనుభవింపక = అనుభవించకుండా, నశింపబోవున్ = నశించిపోవు, కావునన్ = కాబట్టి, తద్విదుండు = ఆ కర్మల గురించి తెలిసినవాడు, చయ్యనన్ = వేగంగా, అవి = ఆ కర్మలు, విక్షతంబులుగ = నాశనం అయ్యేలా, యత్నము + ఒనర్పన్ + అగున్ = ప్రయత్నం చేయాలి, తలచుకుంటే, అవధూతములన్ = తిరస్కరించినచో, తనన్ = తనను, మన్నవేళ = మన్నించినప్పుడు, వృద్ధిన్ + చెందును = పెరుగుతాయి.

తాత్పర్యం: గురువు దీపకుడితో ఇలా అన్నాడు: "వినరా నాయనా! చేసిన పాప కర్మలు మనుషులను, మునులను, చివరికి దేవతలను కూడా వదిలిపెట్టవు. అనుభవించకుండా అవి నశించిపోవు. అందుకే ఆ కర్మల గురించి తెలిసినవాడు అవి నశించేలా త్వరగా ప్రయత్నం చేయాలి. వాటిని తిరస్కరిస్తే, అవి మరింతగా పెరుగుతాయి."

విశేషాలు: ఇది కర్మ సిద్ధాంతం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తోంది. కర్మఫలం అనుభవించక తప్పదని, దానిని దాటడానికి జ్ఞాని చేసే ప్రయత్నాన్ని తెలియజేస్తోంది.

క. అనుచుండ నేన కొలిచెద

ననఘవిధానమున శక్తి కనుగుణముగ నా

జ్ఞ నొసంగుఁడు సంకోచ

మైనయఁ జన దటన్న మరల ని ట్లతఁ డనియెన్ 196

ప్రతిపదార్థం: అనుచుండన్ = అనుచుండగా, ఏన = నేనే, అనఘవిధానమునన్ = పాపరహితమైన విధానముతో, శక్తికి + అనుగుణముగన్ = నా శక్తికి తగ్గట్టుగా, కొలిచెదన్ = సేవ చేస్తాను, ఆజ్ఞన్ = ఆజ్ఞను, ఒసంగుడు = ఇవ్వండి, సంకోచము + ఐనయ = సంశయము, చనదు + అటన్న = తగదంటే, మరలన్ = తిరిగి, అతండు = ఆ గురువు, ఇట్లనియెన్ = ఇలా అన్నాడు.

తాత్పర్యం: గురువు అలా అంటూండగానే, దీపకుడు " నా శక్తికి తగ్గట్టుగా పాపరహితమైన విధానంలో మీకు సేవ చేస్తాను. దయచేసి నాకు ఆజ్ఞ ఇవ్వండి, సందేహించకండి" అని అడిగాడు. ఆ మాటలకు గురువు తిరిగి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో శిష్యుడి గురుభక్తి, సేవాతత్పరత స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. గురువుపై అతనికున్న అచంచలమైన విశ్వాసం వ్యక్తమవుతోంది.

గీ. సువ్రతుండ! నే నగుదుఁ జక్షూ రహితుఁడఁ

గుష్ఠమున నొడ 'లెల్ల సంగూహిత మగు

నేకవింశతివర్షమ్ము లెట్టు లీవు

మచ్ఛరీరంబుఁ బాలించుమాట కగుదొ?197

ప్రతిపదార్థం: సువ్రతుండ! = మంచి నియమము కలవాడా, నేను = నేను, చక్షూ రహితుడన్ + అగుదున్ = కన్నులు లేనివాడిని అవుతాను. , కుష్ఠమునన్ = కుష్ఠు వ్యాధితో, ఒడలెల్లన్ = శరీరమంతా, సంగూహితము + అగున్ = వ్యాపించి ఉంటుంది. , ఏకవింశతి + వర్షమ్ములన్ = ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాలు, మత్ + శరీరంబున్ = నా శరీరాన్ని, పాలించు + మాటకి + ఎట్టులు + ఈవు = సేవ చేయుటకు నీవు+ఎలాఅగుదో =నువ్వు ఎలా సమర్థుడివవుతావు.

తాత్పర్యం: గురువు ఇలా అన్నాడు: "ఓ మంచి నియమాలు కలవాడా! నేను కళ్ళు లేనివాడిని. అవుతాను. , నా శరీరం అంతా కుష్ఠు వ్యాధితో నిండి ఉంటుంది. .ఇలా ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాలు ఈ స్థితిలో నా శరీరానికి నువ్వు ఎలా సేవ చేయగలవు?"

విశేషాలు: గురువు తన దీన స్థితిని వివరించి శిష్యుడి నిశ్చయాన్ని పరీక్షించడం ఈ పద్యంలో కనిపిస్తుంది. శిష్యుడు ఎంతటి సంకల్పంతో ఉన్నాడో తెలుసుకోవడానికి ఇది ఒక మార్గం.

గీ. అనఘ! నే నుండ మీ కేల? యట్టిమాట

కుష్ఠి నయ్యెద నయ్యెద గ్రుడ్డి నిట్లు

గురువరుండ! నాతలకుఁ దద్భరముఁ దార్చి

కుశలి వగు మను శిష్యునకున్ గురు డను.198

ప్రతిపదార్థం: అనఘ! = పాపము లేనివాడా, నేను + ఉండగా = నేను ఉన్నాను కదా, మీకేల = మీకు ఎందులకు, అట్టిమాట = అటువంటి మాట, కుష్ఠిన్ + అయ్యెదన్ = కుష్ఠరోగిగా అవుతాను, గ్రుడ్డిని + ఇట్లు + అయ్యెదన్ = ఇలా గుడ్డివాడిని అవుతాను, గురువరుండ! = గురువులలో శ్రేష్ఠుడా, నా తలకి = నా తలకి, తత్ + భరమున్ = ఆ బరువును, తార్చి = మార్చి, కుశలివి + అగుము = క్షేమంగా ఉండుము, అను = అనిన, శిష్యునకున్ = శిష్యుడితో, గురుడు + అను = గురువు అన్నాడు.

తాత్పర్యం: దానికి శిష్యుడు, "ఓ పుణ్యాత్మా! నేను ఉండగా మీకు ఇలాంటి మాటలు ఎందుకు? మీ బదులుగా నేనే కుష్ఠరోగిని అవుతాను, నేనే గుడ్డివాడిని అవుతాను. గురువర్యా! ఆ భారాన్ని మీరు నా తల మీద పెట్టి మీరు క్షేమంగా ఉండండి" అని అన్నాడు. శిష్యుడి ఈ మాటలకు గురువు ఇలా అన్నాడు.

 

విశేషాలు: శిష్యుడి గురుభక్తి యొక్క పరాకాష్ట ఈ పద్యంలో వ్యక్తమవుతోంది. తన గురువు కష్టాలను తానే భరిస్తానని చెప్పడం ద్వారా అతని త్యాగ నిరతి, భక్తి యొక్క లోతును తెలియజేస్తున్నాడు. ఇది గురుశిష్య సంబంధంలో అత్యున్నతమైన త్యాగాన్ని సూచిస్తుంది.

 

గీ. శిష్యునకుఁ బుత్త్రునకు నెట్టి చెడుగు లైన

 నఘఫలం బీయ నౌదురా? యదియుఁగాక

 కర్త బాధించుఁ బాపభోగ మొరు నెందుఁ

 జెంద దటుగాన ననుభవించెదను నేనె.199

ప్రతిపదార్థం:

శిష్యునకున్ = శిష్యునికి, పుత్త్రునకున్ = పుత్రునికి, ఎట్టి = ఎలాంటి, చెడుగులు = కీడులు, అయినన్ = సంభవించినా, అఘఫలంబున్ = పాప ఫలాన్ని, ఈయ = ఇవ్వడానికి, ఔదురా = అర్హులవుతారా, అదియున్ = అది కూడా, కాక = కాకుండా, కర్త = ఆ పాపం చేసినవాడు, పాపభోగం = పాపం యొక్క అనుభవాన్ని, బాధించున్ = అనుభవిస్తాడు, ఒరున్ = మరొకరిని, ఎందున్ = ఎప్పుడూ, చెందదు = చేరదు, అటుగాన = అందువలన, అనుభవించెదను = అనుభవిస్తాను, నేను+ఎ = నేనే.

తాత్పర్యం:

గురువు తన శిష్యుడైన దీపకుడితో ఇలా అన్నాడు. "శిష్యుడికి, కొడుకుకి ఎలాంటి కీడు సంభవించినా, ఆ పాప ఫలాన్ని గురువులకు  అనుభవించటానికి ఇస్తారా? ( ఇవ్వరని కనుక గురువు యొక్క పాపఫలాన్ని గురువే అనుభవించాలని సారాంశం)  భావం)  అంతేకాకుండా, పాపం చేసినవాడే ఆ పాప ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఆ భారం వేరొకరిని చేరదు. అందువల్ల ఆ భారాన్ని నేనే అనుభవిస్తాను."

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం కర్మ సిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తుంది. "పాపం చేసినవాడే ఆ ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు" అనే సత్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.
• శిష్యునిపై గురువుకున్న వాత్సల్యం, అతని మాటలను మన్నించకపోవడంలో ఉన్న ధర్మబద్ధత కనిపిస్తుంది.

 

ఉ. భూషితసద్గుణా! తగని పోకడలన్ వెడఁ గై న వీని శు

 శ్రూష మెలంగరా యదియ చు మ్మధిక మ్మవు కష్ట మింతకున్

బ్లోషితదోషుఁడౌ భుజగభూషణువీటికిఁ గాశి కేగ నౌ

 శేషము లందుఁ బొంది మఱి చెందెద మోక్ష మవిక్షతంబుగన్200

ప్రతిపదార్థం:

భూషిత సద్గుణా = మంచి గుణాలతో అలంకరించబడినవాడా, తగని = తగని, పోకడలన్ = పనులలో, వెడగైన = అవివేకివైన, వీనిన్ = వీనిని, శుశ్రూషన్ మెలంగరా = సేవచేయటానికి ,, అదియ చుమ్మ = అదే కదా, అధికమ్మవు = అధికమైన, కష్టమున్ = కష్టము, ఇంతకున్ = ఇంతకు, ప్లోషిత దోషుడౌ = పాపాలను నాశనం చేసేవాడైన, భుజగభూషణు = పాములను ఆభరణాలుగా ధరించిన శివుని, వీటికి = నగరానికి, కాశికిన్ = కాశీకి, ఏగన్ = వెళ్ళవలెను, ఔ = అవశ్యం, శేషములు = మిగిలినవి, అందున్ = అక్కడ, పొంది = పొంది, మఱి = తిరిగి, అవిక్షతంబుగన్ = చెక్కుచెదరని, మోక్షమున్ = మోక్షాన్ని, చెందెదన్ = పొందుతాను.

తాత్పర్యం:

"మంచి గుణాలున్నవాడా! ఇలాంటి అవివేకమైన పనుల గురించి ఆలోచించకు. అనారోగ్యవంతుడనైన  నాకు నువ్వు శుశ్రూష చేయటానికి రావటమే  నాకు అత్యధికమైన కష్టం. నా పాపాలను నాశనం చేసేవాడు, పాములను అభరణంగా ధరించినవాడు అయిన ఆ శివుని నగరమైన కాశీకి వెళ్ళవలెను. అక్కడ నా మిగిలిన జీవితాన్ని గడిపి, చెక్కుచెదరని మోక్షాన్ని పొందుతాను." అని గురువు శిష్యుడితో అన్నాడు.

విశేషాలు:

• ఈ పద్యం గురువు యొక్క జ్ఞానాన్ని, నిస్వార్థ గుణాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది.
• శివభక్తి, కాశీ క్షేత్ర మహిమ, మోక్ష ప్రాప్తి వంటి విషయాలు ఈ పద్యంలో ప్రస్తావించబడ్డాయి

 

చ. అనుడు నవశ్య మేగఁదగు నావిభు ధూర్జటిఁ గానఁ గాశికా

వనికి భవత్పదాబ్జవరివస్యకు నై న శివార్థి కిట్టి నా

కనుచుఁ బ్రయాణ మై గురుఁడు నాతఁడు వోయి రమేయభామయం

బనుగతగాంగవిప్రుషము నంబర కేశుపురంబుఁ జేరఁగన్.201

ప్రతిపదార్థం:

అనుడున్ = అని అనగా, అవశ్యము = తప్పనిసరిగా, ఏగందగు = వెళ్ళవలెను, ఆవిభున్ = ఆ ప్రభువైన, ధూర్జటిన్ = శివుని, కానన్ = చూడడానికి, కాశికా +అ వనికిన్ = కాశీ అనే భూమికి, భవత్+పద+అబ్జ+వరివస్యకున్ = మీ పాద పద్మాలను సేవించడానికి, ఐన = అయిన, శివ+అర్థికిన్ = శివుని కోరే, ఇట్టి = ఇలాంటి, నాకున్+అనుచున్ = నాకు కూడా అని అనుకుంటూ, ప్రయాణమై = ప్రయాణమై, గురుడు = గురువు, అతడున్ = మరియు ఆ శిష్యుడు, అమేయ+భా+మయంబున్ = గొప్ప కాంతితో కూడినది, అనుగత+గాంగ+విప్రుషమున్ = గంగా నదిలో పవిత్ర స్నానాలు చేసిన బ్రాహ్మణులను కలిగినది, అంబర+కేశు+పురంబున్ = శివుని పట్టణాన్ని, చేరగాన్ = చేరడానికి.

పోయిరి = వెళ్ళారు,

తాత్పర్యం:

"నిశ్చయంగా ఆ దేవుడైన శివుడిని చూడడానికి కాశీకి వెళ్ళాలి. మీ పాదపద్మాలను సేవించడానికి, శివుని కోరే నాకు కూడా వెళ్ళడం సరైనదే" అని దీపకుడు అనగా గురువు అంగీకరించాడు.  గురువూ, శిష్యుడూ ఇద్దరూ బయలుదేరి, గొప్ప కాంతితో కూడినది, గంగానదిలో పవిత్రస్నానం చేసే బ్రాహ్మణులు ఉన్నది అయిన శివుని నగరమైన కాశీని చేరారు.

విశేషాలు:

• గురువు పట్ల శిష్యునికున్న అచంచలమైన భక్తి ఈ పద్యంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
• కాశీ క్షేత్రం యొక్క గొప్పదనాన్ని వర్ణిస్తుంది.

 

సీ. సుఖ ముండి రందు నా సుశ్లోకు లుత్కు లై

 కంబలాశ్వతరాంతికంబునందు

మణికర్ణికోత్తరమహితకూలంబున

జహ్నుకన్యాజలస్నాతు లైరి

విశ్వతోవిశ్వేశు వీక్షించి సేవించి

 రయ్యయియాత్రార్థ మనుగమించి

రమరులఁ బెతరుల నర్థితోఁ దర్పిత

 స్వాంతుల నొనరించి రింతలోన

వచ్చిపడెను బ్రారబ్ధం బవార్య మగుచు

 నార్తుల మహార్తిఁ దొలఁప నౌ నంతవాని

 కంధుఁ డై కుష్ఠరోగంబు ననుభవింప

నై నసందున నెన్ని యే నయ్యె రుజలు.202

అందున్ = అక్కడ, ఆ = ఆ, సుశ్లోకులు = మంచి కీర్తి ఉన్న ఆ గురుశిష్యులు , కంబల+అశ్వతర+అంతికంబునందున్ = కాశీలో  కంబలాశ్వతర అనేప్రదేశం దగ్గర, ఉత్కులై = సంతోషంగా, సుఖమున్ = సుఖంగా, ఉండిరి = ఉన్నారు, మణికర్ణికా+ఉత్తర+మహిత+కూలంబునన్ = మణికర్ణికకు ఉత్తర దిశలో ఉన్న పవిత్రమైన గట్టున, జహ్ను+కన్యా+జల+స్నాతులు+ఐరి = గంగ నీటిలో స్నానం చేశారు, విశ్వతః = అందరిచేతకొనియాడాబ్డే , విశ్వేశున్ = విశ్వేశ్వరుడిని, వీక్షించి = చూసి, సేవించిరి = సేవించారు, అయ్యయి+యాత్రార్థము = ఆయా యాత్రల కోసం, అనుగమించిరి = అనుసరించి వెళ్ళారు, అమరులన్ = దేవతలను, పెతరులన్ = పితృదేవతలను, అర్థితోన్ = కోరికతో, తర్పిత+స్వాంతులన్ = తృప్తిచెందిన మనస్సు కలవారిగా, ఒనరించిరి = చేశారు, ఇంతలోన = ఇంతలో, ప్రారబ్ధంబు = ప్రారబ్ధ కర్మ, అవార్యమగుచున్ = నివారించలేనిది అవుతూ, వచ్చిపడెను = వచ్చిపడింది, ఆర్తులున్ = ఆర్తులను, మహా+ఆర్తిన్ = గొప్ప కష్టాన్ని, తొలపన్ +ఔ = తొలగించడానికి సమర్థుడైన , అంతవానికిన్ = అంతటివానికి, అంధుడు+ఐ = అంధుడు అయ్యి, కుష్ఠరోగంబున్ = కుష్ఠరోగాన్ని, అనుభవింపనైనసందునన్ = అనుభవించడానికి సిద్ధమయిన  ఆ సమయంలో, ఎన్నియేనన్ = ఎన్ని, రుజలు = రోగాలు, అయ్యె = అయ్యాయి

తాత్పర్యం:

మంచి కీర్తి ఉన్న గురుశిష్యులు కాశీలో సంతోషంగా నివసించారు. కంబల, అశ్వతర అనే పాముల వద్ద ఉన్న మణికర్ణికకు ఉత్తరంగా గంగానది ఒడ్డున స్నానం చేశారు. విశ్వేశ్వరుడిని దర్శించి, సేవించి, ఆయా యాత్రలు చేశారు. దేవతలకు, పితృదేవతలకు తర్పణాలు ఇచ్చి  వారికి సంతృప్తి కలిగించారు. . అయితే ఇంతలో, నివారించలేని ప్రారబ్ధ కర్మ వచ్చిపడింది. ఆర్తుల బాధలను తొలగించగల ఆ గురువు అంధుడై, కుష్ఠరోగాన్ని అనుభవించవలసి వచ్చింది. ఈ సమయంలో అతనికి ఎన్నో రోగాలు వచ్చాయి.

విశేషాలు:

• ప్రారబ్ధ కర్మ తప్పక అనుభవించాల్సి ఉంటుందని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. గొప్ప పుణ్యాత్ములకు కూడా కర్మ ఫలాలు తప్పవనే సత్యాన్ని ఇది నిరూపిస్తుంది.
• కాశీలో నివసించడం, గంగా స్నానం, విశ్వేశ్వరుని దర్శనం వంటి పనుల గొప్పదనాన్ని వివరిస్తుంది.
• గురువుకు కలిగిన రోగాల గురించి ఈ పద్యంలో ప్రస్తావించబడింది.

 

ప్రారబ్ధ కర్మ అనేది హిందూ తత్వశాస్త్రంలో కర్మ సిద్ధాంతంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం. కర్మ అంటే మనం చేసే పనులు, ఆ పనుల వల్ల కలిగే ఫలితాలు. ఈ కర్మలను మూడు రకాలుగా విభజించారు: సంచిత కర్మ, ఆగామి కర్మ మరియు ప్రారబ్ధ కర్మ.

ఈ మూడింటిలో ప్రారబ్ధ కర్మ అంటే మనం గత జన్మల్లో చేసిన కర్మల ఫలితంగా, ఈ ప్రస్తుత జన్మలో మనం తప్పక అనుభవించాల్సిన కర్మఫలం. దీన్నే 'పండుగకు వచ్చిన కర్మ' అని కూడా అంటారు. ఎలాగైతే ఒక బాణం విల్లు నుంచి బయలుదేరితే దాని గమ్యం చేరే వరకు ఆగదో, అలాగే ప్రారబ్ధ కర్మ కూడా ఒకసారి ప్రారంభమైతే దాని ఫలం పూర్తిగా అనుభవించే వరకు తప్పించుకోలేము. సుఖాలు, దుఃఖాలు, అనారోగ్యాలు, ఆర్థిక ఇబ్బందులు వంటివి ప్రారబ్ధ కర్మ వల్లే వస్తాయని నమ్మకం. ఎంతటి గొప్ప జ్ఞానులైనా, దైవభక్తులైనా ప్రారబ్ధ కర్మను తప్పించుకోలేరు.

ఉదాహరణకు, ఒక వ్యక్తికి గొప్ప అదృష్టం, ధనం ఉన్నా, అనుకోకుండా తీవ్రమైన అనారోగ్యం వస్తే అది ప్రారబ్ధ కర్మ అని అంటారు. మనం పైన చెప్పుకున్న కథలో వేదధర్ముడు ఎంతటి పుణ్యాత్ముడైనా, గొప్ప శివభక్తుడైనా అతనికి కుష్ఠు రోగం, అంధత్వం రావడం అనేది అతని ప్రారబ్ధ కర్మ కారణంగానే జరిగింది. ఈ కర్మను ఎంతటివారైనా అనుభవించక తప్పదని ఈ పద్యాలు వివరిస్తున్నాయి.

ప్రారబ్ధ కర్మను ఎదుర్కోవడానికి మార్గాలు:

• కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించడం: మనకు ఎదురయ్యే పరిస్థితులను ధైర్యంగా ఎదుర్కొని మన కర్తవ్యాన్ని సక్రమంగా నిర్వహించడం.
• ఆధ్యాత్మిక సాధన: భగవంతుని నామస్మరణ, ధ్యానం, యోగా వంటి ఆధ్యాత్మిక మార్గాలను అనుసరించడం వల్ల ఆ బాధలను తట్టుకునే శక్తి లభిస్తుంది.
• నిస్వార్థ కర్మ: ఫలాపేక్ష లేకుండా కర్మలు చేయడం వల్ల కొత్త కర్మలు మనకు అంటవు. ఈ విధంగా మనం కర్మబంధం నుంచి క్రమంగా బయటపడవచ్చు.

ప్రారబ్ధ కర్మ అనేది మన జీవితంలో అడ్డంకులను సృష్టించినా, దాని ద్వారా మనం నేర్చుకుని, మన ఆత్మను శుద్ధి చేసుకోవడానికి ఒక అవకాశంగా భావించాలి.

#శ్రీదత్తభాగవతము( ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాలతో)

ప్రథమ గుచ్ఛము (203నుండి 206 పద్యాలు) 21 -08 -25
గ్రంథకర్త: బ్రహ్మశ్రీ #తాడేపల్లిరాఘవనారాయణశాస్త్రిగారు
వ్యాఖ్యాత: ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

 దీపకుడను శిష్యుడు వేదధర్ముడను గురువుకు సేవ చేయుచున్న సందర్భం

కుష్ఠి యైన గురు శిష్యుఁ డుపచరించుట

ఉ. ఆత్రముతోడ దీపకుఁ డహర్నిశముం గని పెట్టి పూయవి

 ణ్మూత్రము లెత్తిపోయుఁ దనమూపున చీరము నొత్తి యొత్తి ని

 ర్మాత్రము సేయు నుమ్మి మది రంజిల మాటలు సెప్పుఁ జేరి త

 ద్గాత్రము సోఁకనీఁడు మశకమ్మునకుం జలిచీమ కీఁగకున్.203

బీభత్సరసానికి ఈ పద్యం ఉదాహరణ

ప్రతిపదార్థం: ఆత్రముతోడ = ఆత్రంగా, దీపకుఁడు = దీపకుడు, అహర్నిశమున్ = రాత్రింబవళ్ళు, కనిపెట్టి = గమనించి, పూయ = చీమును, విట్ = మలాన్ని, మూత్రముల్ = మూత్రాన్ని, ఎత్తిపోయున్ = ఎత్తిపోసేవాడు, తన మూపున = తన భుజంపై, చీరమున్ = వస్త్రాన్ని, ఒత్తి ఒత్తి = అదిమి అదిమి, నిర్‌మాత్రము సేయున్ = తుడుచేవాడు, ఉమ్మి = ఉమ్మిని కూడా, మది రంజిల = మనసు సంతోషించేలా, మాటలు సెప్పున్ = మాటలు చెప్పేవాడు, చేరి = దగ్గరగా వచ్చి, తద్గాత్రము = ఆ గురువు శరీరానికి, మశకమ్మునకున్ = దోమలకు, చలిచీమకున్ = చలిచీమకు, ఈగకున్ = ఈగకు, సోఁకనీఁడు = తగలకుండా చూసేవాడు.

తాత్పర్యం: దీపకుడు అనే శిష్యుడు గురువుకు సేవ చేయడంలో అత్యంత ఆత్రంగా ఉండేవాడు. రాత్రింబవళ్ళు గురువును కనిపెట్టుకొని ఉండి, ఆయన శరీరం నుండి కారే చీము, మలం, మూత్రాలను తన భుజం మీద ఒక వస్త్రాన్ని అద్ది తుడిచేవాడు. అంతేకాకుండా, గురువు మనసు సంతోషించేలా మంచి మాటలు చెబుతూ, ఆయనకు దోమలు, చీమలు, ఈగలు వంటివి సోకకుండా చూసుకునేవాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యం బీభత్స రసానికి చక్కని ఉదాహరణ. గురువు కుష్ఠు వ్యాధితో బాధపడుతున్నందున ఆయన శరీరం నుండి కారే అసహ్యకరమైన పదార్ధాలను శిష్యుడు ఏమాత్రం వెగటు పడకుండా శుభ్రం చేసే విధానం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

 

ఉ. ఇంటికి నింటి కేగి వెస నిష్టము మిష్టము శుద్ధ మిద్ధమౌ

 వంటక మక్రయంబుఁ గొనివచ్చి సమాదరమేదుర ధ్వనిన్

 మింటికి మంటికి న్మనసు మెత్త పడ గురుఁ బిల్చి భక్తితో

నొంటరమింటరంబులను నొజ్జకుఁ బెట్టు నతండు భక్తమున్.204

ప్రతిపదార్థం: ఇంటికిన్+ఇంటికిన్ = ఇంటింటికీ, ఏగి = వెళ్ళి, వెసన్ = వేగంగా, ఇష్టము = ఇష్టమైన, మిష్టము = తియ్యని, శుద్ధము = పరిశుభ్రమైన, ఇద్ధము+ఔ = స్వచ్ఛమైన, వంటకము = ఆహారాన్ని, అక్రయంబున్ = కొనుక్కోకుండా, కొనివచ్చి = తీసుకువచ్చి, సమాదర+మేదుర = ఆదరణతో నిండిన, ధ్వనిన్ = స్వరంతో, మింటికిన్+మంటికిన్ = ఆకాశానికి, భూమికి, మనసు = మనస్సు, మెత్తపడ = కరిగిపోయేటట్లు, గురున్ = గురువును, బిల్చి = పిలిచి, భక్తితోన్ = భక్తితో, ఒంటరమింటరంబులను =పరుషవాక్యాల మధ్య, ఒజ్జకున్ = గురువుకు, పెట్టున్ = పెట్టేవాడు, అతండు = ఆ దీపకుడు, భక్తమున్ = అన్నాన్ని.

తాత్పర్యం: దీపకుడు ఇంటింటికి వెళ్ళి, ఎవరి వద్ద నుండి ఏమీ తీసుకోకుండా, స్వయంగా ఇష్టమైన, తియ్యని, శుభ్రమైన, స్వచ్ఛమైన ఆహారాన్ని తీసుకువచ్చేవాడు. ఆ తర్వాత, ఆకాశం, భూమి కరిగిపోయేలా ఆదరణతో నిండిన స్వరంతో గురువును పిలిచి, భక్తితో   గురువు పరుషవాక్యాలు పలుకుతున్నాపట్టించుకోకుండా ఆయనకు అన్నం పెట్టేవాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో దీపకుని గురుభక్తి, నిస్వార్థమైన సేవ స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. కుష్ఠు వ్యాధిగ్రస్తుడైన గురువును అందరూ దూరం పెట్టినప్పటికీ, శిష్యుడు మాత్రం భిక్షాటనం చేసి ఆయనకు అన్నం పెట్టేవాడు.

 

గీ. ఆకఁటం గడు నాతురుఁ డౌ గురునకుఁ

 బ్రాణసముపాసనావిధులందు నెందు

 సందు వోనీఁడు వాఁడు సచ్ఛాత్రుఁ డనఁగ

 నిట్టి పరిచర్య మే ల్మూట గట్టుకొనియె.205

ప్రతిపదార్థం: ఆకఁటన్ = ఆకలితో, కడున్ = మిక్కిలి, ఆతురుఁడు+ఔ = ఆత్రుత పడేవాడైన, గురునకున్ = గురువుకు, ప్రాణసముపాసనావిధులందున్ = ఆహారం సేవించే పద్ధతులలో, ఎందున్ = ఏ విషయంలోనూ, సందు = అవకాశం, పోనీఁడు = వదిలిపెట్టలేదు, వాఁడు = ఆ దీపకుడు, సత్+ఛాత్రుఁడు+అనఁగ = ఉత్తమ శిష్యుడు అనబడే విధంగా, ఇట్టి = ఇటువంటి, పరిచర్య = సేవను, మేల్+మూట = మంచి మూటను, కట్టుకొనియెన్ = కట్టుకున్నాడు.

తాత్పర్యం: ఆకలితో మిక్కిలి బాధపడే గురువుకు, ప్రాణం నిలబడటానికి అవసరమైన ఆహారాన్ని అందించే విషయంలో ఎక్కడా ఏ మాత్రం ఆలస్యం కానివ్వలేదు. ఆ దీపకుడు ఉత్తమ శిష్యుడనిపించుకునే విధంగా అటువంటి ఉత్తమమైన సేవను మూటకట్టుకున్నాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యం దీపకుని సమయపాలన, బాధ్యతాయుతమైన సేవను తెలియజేస్తుంది. గురువు యొక్క అవసరాన్ని గుర్తించి, ఏ మాత్రం ఆలస్యం చేయకుండా సేవ చేయడంలో అతడు చూపిన నిబద్ధత ఇక్కడ ప్రశంసించబడింది.

 

సీ. ఒక వేళ ననుగు వత్సక! తండ్రి! నాయనా!

 యని ప్రేమ మొలయ నోరారఁ బిలుచుఁ

బాపపూరుష! నాకు దాపరమైతి వె

 ట్లొ? పొకాలు మని తిట్టు నొక్కసారి

యొకనాఁడు తెచ్చిన యోదనం బంతయు

 మెచ్చుచును భుజించు మిగులకుండ

రుష వేఁప నొకతఱి రుచి లేదు పచి లేదు

పొ మ్మని గొణుఁగు స్వల్పమ్మె మెసవు

నట్టివానికి రోగగ్రహమ్ము వట్టి

 యాగ్రహము మేర మీఱ మే లరయఁడయ్యె

 నవిజితేంద్రియుండు నసాధు వనఁగ నయ్యె

 సాధు వయ్యు నింద్రియజయశాలి యయ్యు.206

ప్రతిపదార్థం: ఒక వేళన్ = ఒకసారి, అనుగు = ముద్దులైన, వత్సక = కుమారా, తండ్రి = తండ్రీ, నాయనా = నాయనా, అని, ప్రేమ = ప్రేమ, మొలయ = చిగురించేటట్లు, నోరారన్ = నోరు నిండుగా, పిలుచున్ = పిలిచేవాడు, పాపపూరుష = పాపిష్ఠుడా, నాకున్ = నాకు, దాపరమైతివి = ప్రాప్తించావు, ఎట్లు+ఒ = ఎలాగో, పొకాలుము = పోవయ్యా, అని, తిట్టున్ = తిట్టేవాడు, ఒక్కసారి = ఒకసారి, ఒకనాడు = ఒకరోజు, తెచ్చిన = తీసుకువచ్చిన, ఓదనంబు+అంతయున్ = అన్నమంతా, మెచ్చుచును = మెచ్చుకుంటూ, మిగులకుండ = మిగలకుండా, భుజించున్ = తినేవాడు, రుష = కోపం, వేపన్ = అధికమవ్వగా, ఒకతఱి = ఒకసారి, రుచి = రుచి, లేదు, పచి = పచనం, లేదు, పొమ్ము = పోవయ్యా, అని, గొణుఁగున్ = గొణిగేవాడు, స్వల్పమ్ము+ఎ = కొంచెమే, మెసవున్ = తినేవాడు, అట్టివానికిన్ = అటువంటి వానికి, రోగగ్రహమ్ము = రోగమనే పీడ, పట్టి = పట్టుకొని, ఆగ్రహము = కోపం, మేర మీఱ = హద్దు దాటగా, సాధువు+అయ్యున్ = సజ్జనుడైనప్పటికీ, ఇంద్రియజయశాలి+అయ్యున్ = ఇంద్రియాలను జయించినవాడైనప్పటికీ, మేలు = మంచిని, అరయఁడు+అయ్యెన్ = తెలుసుకోలేనివాడు అయ్యాడు, అవిజితేంద్రియుండు = ఇంద్రియాలను జయించలేనివాడు, అసాధువు+అనఁగన్+అయ్యెన్ = సజ్జనుడు కానివాడు అయ్యాడు,

తాత్పర్యం: గురువు ఒకసారి ప్రేమతో 'నా ముద్దుల కుమారా, తండ్రీ, నాయనా' అని నోరారా పిలిచేవాడు. మరోసారి 'పాపిష్ఠుడా, నాకెలాగో తగిలావు, పోవయ్యా' అని తిట్టేవాడు. ఒకరోజు శిష్యుడు తెచ్చిన అన్నమంతా మెచ్చుకుంటూ మిగలకుండా తినేవాడు. ఇంకోసారి కోపం వచ్చి 'రుచిలేదు, పచనం లేదు, పోవయ్యా' అని గొణుగుతూ కొంచెమే తినేవాడు. రోగమనే పీడ పట్టుకోవడంతో, ఆ గురువు తన ఆగ్రహాన్ని అదుపు చేసుకోలేక, మంచి చెడులు తెలుసుకోలేకపోయాడు. సజ్జనుడైనప్పటికీ, ఇంద్రియాలను జయించినవాడైనప్పటికీ, అవిజితేంద్రియుడు, అసాధువుగా మారిపోయాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యం కుష్ఠు వ్యాధి కారణంగా గురువు మానసిక స్థితిలో వచ్చిన మార్పును వివరిస్తుంది. రోగం వల్ల ఆయన ప్రవర్తనలో ఏర్పడిన అస్థిరత్వం, మంచి చెడులను విచక్షణ చేసుకోలేని స్థితి, కోపాన్ని అదుపు చేసుకోలేని స్వభావం ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి.

పద్యం 207

చ. అరసము దైన్యయుక్తము శుభాశుభచింతన మింత లేక మ

చ్చరమున దోగుచుం గటుకపాయవిషాచిత మైన పల్కు ని

బ్బర మడఁగించుచు న్వెడలుఁ బ్రాక్కృతపాతకపంక్తిచేత నే

పురుషుల కెట్టి దుఃఖములు పోలవు దాని కలన్ గణించినన్. 207

ప్రతిపదార్థం:

అరసము = రసహీనమైన, దైన్యయుక్తము = దీనత్వంతో కూడినది, శుభ+అశుభ+చింతనము = మంచి చెడుల విచక్షణ, ఇంత లేక = ఏమాత్రం లేకుండా, మచ్చరమున = మాత్సర్యంతో, దోగుచున్ = మునిగి, కటుక+అపాయ+విష+అచితము = చేదును, అపాయాన్ని, విషాన్ని కలగలిపినట్లుగా, అయిన పల్కు = ఉన్న మాట, నిబ్బరము = ధైర్యాన్ని, అడఁగించుచున్ = అణచివేస్తూ, వెడలున్ = బయటకు వస్తుంది, ప్రాక్కృత+పాతకపంక్తిచేత = పూర్వ జన్మల పాపాల సమూహం చేత, ఏ పురుషులకెట్టి దుఃఖములు పోలవు = ఏ మనుష్యులకు ఎలాంటి దుఃఖాలు సాధ్యం కావు, దాని కలన్ గణించినన్ = దాని బాధను లెక్కిస్తే.

తాత్పర్యం:

పూర్వ జన్మల పాపాల వల్ల కలిగిన కుష్ఠు వ్యాధి కారణంగా వేదధర్ముని మాటలు రసహీనంగా, దీనంగా, ఎంతో మాత్సర్యంతో నిండి ఉన్నాయి. మంచి-చెడు అనే విచక్షణ లేకుండా, చేదు, అపాయం, విషం కలగలిపిన మాటలు ఆయన నోటి నుండి బయటకు వస్తున్నాయి. అవి మనిషి ధైర్యాన్ని అణచివేస్తాయి. పూర్వ జన్మల పాపాల సమూహ  బాధను లెక్కకట్టినట్లయితే, ఏ మనిషికీ ఎలాంటి దుఃఖాలు  అణచుకోవటానికి  సాధ్యం కావు.

విశేషాలు:

●     ఈ పద్యం వ్యాధిగ్రస్తుడైన వేదధర్ముని మానసిక స్థితిని, ఆయన నోటి నుండి వెలువడే మాటల ప్రభావాన్ని స్పష్టంగా వివరిస్తుంది.

●     'కటుకపాయవిషాచితము' అనే పదం ఆయన మాటలలోని కటుత్వం, విషపూరిత స్వభావాన్ని అద్భుతంగా తెలియజేస్తుంది.

●     'ప్రాక్కృతపాతకపంక్తిచేత' అనే పదం పూర్వకర్మల ఫలితంగానే ఈ దుఃఖం వచ్చిందని సూచిస్తుంది.

---

పద్యం 208

క. ఆవేదధర్ముఁ డెప్పుడుఁ

దా వెదకును శిష్యుదోషతతి దైన్యముతోఁ

దే వెస నని యడుగడుగున

నావేదన దోఁప నడుగు నదనీయములన్. 208

ప్రతిపదార్థం:

ఆ వేదధర్ముఁడు = ఆ వేదధర్ముడు, ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ, తాన్ = తాను, శిష్యు+దోషతతి = శిష్యుని తప్పుల సమూహాన్ని, దైన్యముతోన్ = దీనత్వంతో, తే వెసన్ అని = త్వరగా తీసుకురావాలని అనుకుంటూ, అడుగు అడుగున = అడుగడుగునా, ఆవేదన దోఁప = బాధ కనిపించేలా, అదనీయములన్ = అడగకూడని వాటిని, అడుగున్ = అడుగుతాడు.

తాత్పర్యం:

ఆ వేదధర్ముడు ఎప్పుడూ తన శిష్యుడిలో తప్పులను వెతకడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. ఆయన అడుగడుగునా తనలో ఉన్న బాధను బయటపెడుతూ, అడగకూడని విషయాలను కూడా అడుగుతూ ఉంటాడు.

విశేషాలు:

●     ఈ పద్యం గురువు మానసిక అస్థిరతను, శిష్యుని పట్ల ఆయన ప్రవర్తనలో వచ్చిన మార్పును వివరిస్తుంది.

●     'అదనీయములన్' అనే పదం గురువు అసంబద్ధంగా, అపసవ్యంగా ప్రవర్తిస్తున్నాడని తెలియజేస్తుంది.

●     ఈ ప్రవర్తన ఆయనలో పేరుకుపోయిన అంతర్గత వేదనకు అద్దం పడుతోంది.

---

పద్యం 209

గీ. సర్వము సహించి ఛాత్రుండు శ్రద్ధ మివుల

గురు మహేశ్వరుఁ గా నెంచి కొల్చుచుండెఁ

దనమదికి దుఃఖకరముగాఁ దార్పఁడాయె

నొజ్జలొసరించు నేరము లోర్పు దేర్ప. 209

ప్రతిపదార్థం:

సర్వము సహించి = అన్నీ ఓర్చుకొని, ఛాత్రుండు = శిష్యుడు, శ్రద్ధ మివుల = ఎంతో శ్రద్ధతో, గురున్ = గురువును, మహేశ్వరుఁ గా నెంచి = పరమశివుడిగా భావించి, కొల్చుచుండెన్ = సేవించుకుంటున్నాడు, తనమదికి దుఃఖకరముగాన్ = తన మనసుకు బాధ కలిగేలా, తార్పఁడు+ఆయెన్ = నిందగా తలచలేదు, ఒజ్జలు+ఒసరించు = గురువు చేసిన, నేరములు = తప్పులను, ఓర్పు దేర్ప = ఓర్పును పెంచడానికి.

తాత్పర్యం:

శిష్యుడు తన గురువు చేసిన తప్పులను, పలికిన కటువు మాటలను అన్నీ ఓర్చుకున్నాడు. అటువంటి తప్పులను కూడా తన మనసుకు బాధ కలిగించేవిగా భావించకుండా, వాటిని తన ఓర్పును పెంచేవిగా తలచుకున్నాడు. గురువును పరమశివుడిగా భావించి ఎంతో శ్రద్ధతో సేవించుకుంటున్నాడు.

విశేషాలు:

●     ఈ పద్యం శిష్యుని అసాధారణమైన గురుభక్తిని, సహనశీలాన్ని వివరిస్తుంది.

●     'గురు మహేశ్వరుఁ గా నెంచి' అనే పదం గురు-శిష్య సంబంధంలో గురువుకు ఉన్న ఉన్నత స్థానాన్ని, శిష్యుని అచంచలమైన విశ్వాసాన్ని తెలియజేస్తుంది.

●     'ఓర్పు దేర్ప' అనే మాట శిష్యుడు గురువు ప్రవర్తనను ఒక శిక్షణగా భావించాడని సూచిస్తుంది.

---

పద్యం 210

ఆ. ఎట్టు లెట్టు లిచ్చ యిష్ట మిష్టాన్నంబు

లందుఁ దవులుచుండు నయ్యవారి

కాక్షణంబె యనుగు భిక్షించి భిక్షించి

తెచ్చి పెట్టుచుండుఁ దియ్య మలర. 210

ప్రతిపదార్థం:

ఎట్టు లెట్టు లిచ్చ = ఎప్పుడు, ఏ విధంగా ఇష్టం, ఇష్ట+అన్నంబులందున్ = ఇష్టమైన ఆహార పదార్థాలపై, అయ్యవారికి = ఆ గురువుకు,  ఇష్టంబు= ఇష్టము   తవులుచుండున్ = ఆసక్తి కలుగుతుందో, ఆక్షణంబె = ఆ క్షణమే, అనుగు = శిష్యుడు, భిక్షించి భిక్షించి = భిక్షాటన చేసి, తెచ్చి = తీసుకొచ్చి, తియ్య మలర = తీయని మనసుతో, పెట్టుచుండున్ = సమర్పిస్తూ ఉంటాడు.

తాత్పర్యం:

గురువుకు ఏ ఆహారంపై కోరిక కలుగుతుందో, ఏ పదార్థం ఇష్టమో, వెంటనే శిష్యుడు భిక్షాటన చేసి ఆ పదార్థాన్ని తీసుకొచ్చి ఎంతో ప్రేమగా గురువుకు సమర్పిస్తాడు.

విశేషాలు:

●     ఈ పద్యం గురుసేవలో శిష్యుని దీక్ష, త్యాగం కనిపిస్తాయి.

●     'ఎట్టు లెట్టు లిచ్చ' అనే మాట శిష్యుడు గురువు కోరికలను ఎంత త్వరగా, ఎంత శ్రద్ధగా తీరుస్తాడో తెలియజేస్తుంది.

●     'తియ్య మలర' అనే పదం కేవలం కర్తవ్యంలా కాకుండా, ఆనందంగా, ప్రేమతో ఈ సేవను చేస్తున్నాడని వివరిస్తుంది.

---

పద్యం 211

ఆ. చీ కశక్తుఁ డతని శ్రీనాయకుని సర్వ

గతుని సర్వవంద్యుఁ గాఁగ జూచు

స్మృతిపథంబు మీఱు శివుని సాక్షాత్పార్వ

తీశుఁ గాఁ దలంచు నా శుభుండు. 211

ప్రతిపదార్థం:

ఆ శుభుండు = ఆ శుభమైన మనసు గలవాడు, చీ కశక్తుడు+అతనిన్ = నిస్సహాయుడైన ఆ గురువును, శ్రీనాయకునిన్ = శ్రీహరిని, సర్వగతునిన్ = అంతటా ఉండేవాడిగా, సర్వవంద్యున్ = అందరికీ పూజనీయుడిగా, చూచున్ = చూస్తాడు, స్మృతిపథంబు మీఱు = స్మృతి మార్గాన్ని దాటిన, శివునిన్ = శివుడిని, సాక్షాత్+పార్వతీశున్ = సాక్షాత్తు పార్వతీశుడిని, కాఁగ తలంచున్ = అని భావిస్తాడు.

తాత్పర్యం:

ఆ శుభమైన మనసు గల శిష్యుడు, కుష్ఠు వ్యాధి కారణంగా బలహీనుడైన తన గురువును శ్రీహరి రూపంగా, అంతటా వ్యాపించి అందరిచే పూజించబడే పరమాత్మగా భావిస్తాడు. అంతేకాక, స్మృతి మార్గాన్ని దాటిన శివుడిగా, సాక్షాత్తు పార్వతీశుడిగా భావించి సేవించుకుంటాడు.

విశేషాలు:

●     ఈ పద్యం శిష్యునిలోని లోతైన ఆధ్యాత్మిక భావనను, అపారమైన గురుభక్తిని తెలియజేస్తుంది.

●     'శ్రీనాయకుని, సర్వగతుని, సర్వవంద్యున్, సాక్షాత్పార్వతీశున్' వంటి విశేషణాలు గురువును దైవ సమానుడిగా భావించడాన్ని సూచిస్తున్నాయి.

●     గురువు నిస్సహాయ స్థితిలో ఉన్నా, శిష్యుడు ఆయనలో భగవంతుని చూస్తున్నాడని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

●     స్మృతిపథంబు మీఱు శివుని: ఈ పదబంధానికి రెండు రకాలుగా అర్థం చెప్పుకోవచ్చు స్మృతి అంటే వేదాంగాలలో ఒకటైన స్మృతి శాస్త్రం (ధర్మశాస్త్రం). సాధారణంగా ధర్మశాస్త్రాలు గురువును ఆరాధించడం గురించి చెబుతాయి. కానీ, శిష్యుడు దీపకుడు తన గురువును పూజించిన విధానం, ధర్మశాస్త్రాలు (స్మృతులు) నిర్దేశించిన మార్గాన్ని మించిపోయింది. దీపకుని గురుభక్తి ఎంత గొప్పదంటే, అది సాధారణ ధర్మనియమాలకు అతీతంగా ఉంది. అందుకే, ఆయన సేవ "స్మృతిపథంబు మీఱు శివుని" వలె ఉంది. ఇక్కడ శివుడు కేవలం దైవం మాత్రమే కాదు, ధర్మశాస్త్రాల కతీతుడు. శిష్యుడు గురువులో ఆ ఉన్నతమైన శివుడిని చూశాడు.

●     స్మృతిపథంబు మీఱు శివుని: స్మృతిపథము అంటే 'జ్ఞాపకం', 'మనసులో ఉండే ఆలోచనలు' అని కూడా అర్థం. శివుడు తనను స్మరించేవారికి (తలచుకునేవారికి) మాత్రమే కాకుండా, స్మరణకు అతీతమైనవాడు. అంటే, కేవలం జ్ఞానంతో, ఆలోచనలతో అందుకోలేనివాడు. శిష్యుడు దీపకుడు తన గురువులో అటువంటి 'జ్ఞాపకాలకు, ఆలోచనలకు అందని' పరమాత్మ స్వరూపమైన శివుడిని చూశాడు. గురువుకు వ్యాధి ఉన్నా, ఆయన ప్రవర్తనలో లోపాలు ఉన్నా, వాటిని పట్టించుకోకుండా, సాధారణ మానవ సంబంధాలకు అతీతంగా గురువులో దైవాన్ని దర్శించాడు.

ఈ విధంగా, ఈ పదబంధం శిష్యుని అచంచలమైన గురుభక్తిని, అది సాధారణ ధర్మాలను, ఆలోచనలను మించిపోయిన స్థితిని వివరిస్తుంది. గురువులో ఆయన శివ స్వరూపాన్ని, భౌతిక లోపాలకు అతీతమైన పరమాత్మ తత్వాన్ని దర్శించాడు.

●      

---

పద్యం 212

ఉ. ఆత్రముతో దివానిశము నన్యము వీడి గురు న్హ రాదిమూ

ర్తిత్రయము న్వలెం గొలుచు దీపకునెమ్మది దివ్యదేవతా

యాత్రయుఁ దీర్ఘయాత్రయు నిజాంగికయాత్రయు లోకయాత్రయుం

బాత్రతఁ గాంచ వన్న వెలిఁబాలివకావె సమస్తభోగముల్? 212

ప్రతిపదార్థం:

ఆత్రముతో = అత్యుత్సాహంతో, దివానిశము = రాత్రింబవళ్ళు, అన్యము వీడి = ఇతర విషయాలను వదిలి, గురున్ = గురువును, హర+ఆది+మూర్తిత్రయమున్ = హరుడు (శివుడు) మొదలైన త్రిమూర్తులను, వలెన్ = వలె, కొలుచు = సేవించే, దీపకుని+నెమ్మది = దీపకుని మనసు, దివ్యదేవతా యాత్రయున్ = దివ్య దేవతా యాత్రలు, తీర్ఘయాత్రయున్ = తీర్థయాత్రలు, నిజ+అంగిక+యాత్రయున్ = తన శరీరానికి సంబంధించిన యాత్రలు, లోకయాత్రయున్ = లౌకిక యాత్రలు, పాత్రతన్ కాంచవు = అర్హతను పొందలేవు, అన్న = అలా చెప్పినప్పుడు, సమస్తభోగముల్ = సమస్త భోగాలు వెలిన్+పాలివకావె = బయటి వాటికి సమానం కావా?

తాత్పర్యం:

ఆతృతతో రాత్రింబవళ్ళు ఇతర విషయాలన్నీ విడిచిపెట్టి, గురువును హరుడు మొదలైన త్రిమూర్తుల వలె భావించి సేవించే దీపకుని మనసుకు, దివ్య దేవతా యాత్రలు, తీర్థయాత్రలు, శరీరానికి సంబంధించిన లౌకిక యాత్రలు కూడా అర్హతను పొందలేవు. అలా చూస్తే, బయటి లోకంలోని సమస్త భోగాలన్నీ ఆయనకు సమానం కావా? అంటే కావు అని అర్థం.

విశేషాలు:

●     ఈ పద్యం శిష్యుని గురుభక్తికి ఉన్న గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తుంది.

●     'హరాదిమూర్తిత్రయమున్ వలెన్' అనే మాట గురువును సాక్షాత్తు త్రిమూర్తులుగా భావించడాన్ని సూచిస్తుంది.

●     'వెలిఁబాలివకావె సమస్తభోగముల్?' అనే ప్రశ్న ద్వారా, శిష్యుని గురుసేవకు మించిన గొప్ప త్యాగం, భోగం లేదని కవి వివరిస్తున్నాడు.

---

పద్యం 213

గీ. విసువ కింటింటఁ దెచ్చిన భిక్షమెల్ల

నయ్యలకు నాదృతిం గడుపారఁ బెట్టు

నున్నఁ దినుఁ దాను లేకున్న నుపవసించు

నిదురవో డెప్పు డవహితహృదయయుక్తి. 213

ప్రతిపదార్థం:

విసువక = విసుగు చెందకుండా, ఇంటింటన్ = ఇంటింట, తెచ్చిన భిక్షము+ఎల్ల = తీసుకొచ్చిన భిక్షం అంతా, అయ్యలకున్ = గురువుకు, ఆదృతిన్ = ఆదరంతో, కడుపారన్ = కడుపునిండా, పెట్టున్ = పెడతాడు, ఉన్నన్ = భిక్షం మిగిలి ఉంటే, తాను తినున్ = తాను తింటాడు, లేకున్నన్ = లేకపోతే, ఉపవసించున్ = ఉపవాసం చేస్తాడు, ఎప్పుడు = ఎల్లప్పుడూ, అవహిత+హృదయ+యుక్తి = నిమగ్నమైన మనసుతో, నిదురవోడు = నిద్రపోడు.

తాత్పర్యం:

ఆ శిష్యుడు విసుగు చెందకుండా ఇంటింటికీ తిరిగి భిక్షాటన చేసి తెచ్చినదంతా గురువుకు ఆదరంతో కడుపునిండా పెడతాడు. గురువు తిన్న తర్వాత మిగిలితే తాను తింటాడు, లేకపోతే ఉపవాసం ఉంటాడు. ఎప్పుడూ నిమగ్నమైన మనసుతో గురువు సేవలో ఉంటాడు తప్ప నిద్రపోడు.

విశేషాలు:

●     ఈ పద్యం శిష్యుని త్యాగశీలతను, నిస్వార్థ గురుసేవను తెలియజేస్తుంది.

●     'ఉన్నఁ దినుఁ దాను లేకున్న నుపవసించు' అనే వాక్యం శిష్యుని ఆకలిని సైతం త్యాగం చేసే గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది.

●     'నిదురవో డెప్పుడు' అనే మాట ఆయన నిరంతర జాగరూకతను, గురు సేవలో ఎంత నిమగ్నమై ఉన్నాడో తెలియజేస్తుంది.

పద్యం 214

గీ. అడుగఁ దగినది తగనిది యనక యొజ్జ

లడిగినవి యెల్లఁ దాఁ దెచ్చి యప్పగించుఁ

దల్లి తండ్రియు నిసువున కుల్ల మలర

నెల్లవియుఁ బరమాదృతి నిచ్చినట్లు.

ప్రతిపదార్థం:

అడుగఁ తగినది = అడగడానికి తగినది, తగనిది = తగనిది, అనక = అనకుండా, ఒజ్జలు = గురువు, అడిగినవి = అడిగినవన్నీ, ఎల్లన్ = అన్నిటినీ, తాన్ = తాను, తెచ్చి = తీసుకొచ్చి, అప్పగించున్ = అప్పగిస్తాడు, తల్లి, తండ్రియున్ = తల్లిదండ్రులు కూడా, ఇసువునకు = తమ బిడ్డకు, ఉల్లము + అలరన్ = మనసు సంతోషించేలా, ఎల్లవియున్ = సమస్తమును, పరమ + ఆదృతిన్ = అత్యంత ఆదరంతో, ఇచ్చినట్లు = ఇచ్చిన విధంగా.

తాత్పర్యం:

దీపకుడనే శిష్యుడు తన గురువు వేదధర్ముడు అడిగినవి, అడగడానికి తగినవైనా, తగనివైనా సరే, వాటిని గురించి ఆలోచించకుండా, తల్లిదండ్రులు తమ బిడ్డకు మనసారా, అత్యంత ఆదరంతో సమస్తమును ఇచ్చినట్లుగా, గురువు కోరినవన్నీ తెచ్చి ఇస్తాడు.

విశేషాలు:

గురుశుశ్రూషలో శిష్యుడు ఎలాంటి భేదభావం చూపకుండా, గురువు అడిగిన ప్రతి పనినీ అంకితభావంతో నెరవేరుస్తాడని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. తల్లిదండ్రుల ప్రేమతో శిష్యుని భక్తిని పోల్చడం ఇక్కడ విశేషం.

---

పద్యం 215

చ. సొగియఁడు మాఱువల్కఁడు నసూయకుఁగాఁడు దయ న్విడండు వ్రే

గగు ననఁ డార్తిఁ జెందఁడు నయం బెడఁజేయఁ డెడ న్విరాగముం

దెగులు సొరంగనీఁడు వెలితిం బడఁ డెందును గందు గుందు నం.

దు గతికిఁ బోవఁడు న్విసువుఁ దోఁకొనఁబోఁడు పరాకు సెందఁడున్.

ప్రతిపదార్థం:

సొగియడు = కృంగిపోడు, మాఱు+వల్కఁడు = ఎదురు సమాధానం చెప్పడు, అసూయకున్ + కాఁడు = అసూయపడడు, దయన్ = దయను, విడండు = వదలడు, వ్రేగు + అగున్ + అనఁడు = భారంగా ఉంది అని చెప్పడు, ఆర్తిన్ = దుఃఖాన్ని, చెందఁడు = పొందడు, నయంబున్ = నీతిని, ఎడన్+చేయఁడు = వదిలిపెట్టడు, ఎడన్ = మధ్యలో, విరాగమున్ = విసుగును, తెగులున్ = తొట్రుపాటును, చొరంగన్+ఈఁడు = పొందనీయడు, వెలితిన్ = లోపాన్ని, పడఁడు = పొందడు, ఎందును = ఎక్కడైనా, కందు = వాడిపోడు, కుందున్+అందున్ = కుమిలిపోడు, గతికిన్ = ఇతర గతికి, పోవఁడున్ = వెళ్ళడు, విసువున్ = విసుగును, తోఁకొనన్+పోఁడు = పొందడు, పరాకు = అశ్రద్ధను, చెందఁడున్ = పొందడు.

తాత్పర్యం:

ఆ శిష్యుడు కృంగిపోడు, గురువుతో ఎదురు మాట్లాడడు, అసూయ పడడు, దయను వదలడు, గురుసేవ భారమని అనడు, దుఃఖపడడు, నీతిని వీడడు, మనసులో విసుగు గానీ, తొట్రుపాటు గానీ రానివ్వడు. ఎక్కడా లోపాలు చేయడు, వాడిపోడు, కుమిలిపోడు, ఇతర మార్గాలను వెతకడు, విసుగుచెందడు, అశ్రద్ధ వహించడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం ఒక ఆదర్శ గురుశిష్యునికి ఉండాల్సిన లక్షణాలను వివరిస్తుంది. అపారమైన సహనం, అచంచలమైన భక్తి, నిరంతర శ్రద్ధ, మరియు నిష్కపటమైన సేవ అతని గుణాలని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. ఈ లక్షణాలన్నీ కూడా గురుసేవకు అత్యంత అవశ్యకమని చెప్పబడింది.

---

పద్యం 216

మ. శుచిశీలుం డయి యిమ్మెయిం గురుని దాసుండట్లు సేవించుచున్

శుచిఁ బోలం జరియించు వానిచరిత ల్శు శ్రూషులౌ వారి పా

పచయమ్ము న్భసితమ్ముఁ జేయునె కదా స్వాంతమ్ము నాశ్చర్యసం

ప్రచితమ్ముం బొనరించు నింక నొకఁ డే వాక్రుచ్చెదన్ దృష్టమున్.

ప్రతిపదార్థం:

శుచి + శీలుండు + అయి = పవిత్రమైన స్వభావం కలవాడై, ఇమ్మెయిన్ = ఈ విధంగా, గురుని = గురువును, దాసుండు + అట్లు = దాసుని వలె, సేవించుచున్ = సేవించుతూ, శుచిన్ = అగ్నిని, పోలన్ = పోలినట్లుగా, చరియించున్ = నడుచుకునే, వాని = అతని, చరితల్ = చరిత్రలు, శుశ్రూషులు + ఔ = సేవ చేయాలని కోరుకునే, వారి = వారి, పాప + చయమ్మున్ = పాపాల సమూహాన్ని, భసితమ్మున్ + చేయున్ + ఎ + కదా = భస్మం చేయదా?, స్వాంతమ్మున్ = మనసును, ఆశ్చర్య + సంప్రచితమ్మున్ = ఆశ్చర్యంతో నిండిన దానిగా, పొనరించున్ = చేస్తుంది, ఇంకన్ = ఇంకా, ఒకఁడు + ఏ = ఒకరు ఏమి, వాక్రుచ్చెదన్ = వర్ణిస్తారు, దృష్టమున్ = నేను చూసిన దానిని.

తాత్పర్యం:

పవిత్రమైన స్వభావం గలవాడై, దాసుని వలె గురువును సేవించుతూ, అగ్నిలా తేజస్సుతో ప్రకాశించే ఆ శిష్యుని చరిత్రలు, గురుసేవ చేయాలని కోరుకునే వారి పాపాలను భస్మం చేయవా? అతని కథలు మనసును ఆశ్చర్యంతో నింపుతాయి. నేను చూసిన దాని గురించి ఇంకెంత వర్ణించగలను?

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దీపకుడి భక్తిని అగ్నితో పోల్చడం, ఆ భక్తికి ఉన్న శక్తిని తెలియజేస్తుంది. ఈ సేవ కేవలం గురువుకు మాత్రమే కాకుండా, ఈ కథను వినేవారి పాపాలను కూడా తొలగిస్తుందని చెప్పడం ద్వారా, గురుభక్తి యొక్క గొప్పతనం, దాని ప్రభావం ఎంత విస్తృతమైనవో బ్రహ్మ కలిపురుషునకు చెబుతున్నారు.

---

పద్యం 217

శా. చేతన్ సీవిరిఁ దాల్చి శ్రీగురు నుపాసింపంగ నై యున్న యా

చాతుర్యైకనిధానముం దరిసి యాస్థం దర్శనం బిచ్చి వి

శ్వాతీతుండు కృతార్థుఁ డైతి విటు వత్సా! సద్గురూపజ్ఞ! యీ

నేతు న్మెచ్చితిఁ గోరు మెద్ది యయినన్ నీ కంచు వాకొంటయున్

ప్రతిపదార్థం:

చేతన్ = చేతిలో, సీవిరిన్ = చీపురును, తాల్చి = ధరించి, శ్రీగురున్ = శ్రీగురువును, ఉపాసింపంగన్ = సేవించుటకు, ఐ = ఉండి, ఉన్న = ఉన్న, ఆ = ఆ, చాతుర్య + ఏక + నిధానమున్ = నేర్పుకు ప్రధాన నిధి అయిన వాడిని, తరిసి = సమీపించి, ఆస్థన్ = ఆసక్తితో, దర్శనంబున్ + ఇచ్చి = దర్శనమిచ్చి, విశ్వ + అతీతుండు = విశ్వానికి అతీతుడైన శివుడు, కృతార్థుఁడు + ఐతివి = కృతార్థుడవు అయ్యావు, ఇటు = ఈ విధంగా, వత్సా! = నాయనా!, సద్గురు + ఉపజ్ఞా! = సద్గురువుచే తెలుసుకున్నవాడా!, ఈ = ఈ, నేతున్ = నీ నీతిని, మెచ్చితిన్ = మెచ్చుకున్నాను, ఎద్ది + అయినన్ = ఏదైనా, నీకున్ = నీకోసం, కోరుము + అంచున్ = కోరుకో అని, వాకొంటయున్ = పలుకగా.

తాత్పర్యం:

చేతిలో చీపురు పట్టుకుని, గురువును సేవించడంలో నిమగ్నమై ఉన్న ఆ దీపకుడిని, అంటే సకల నేర్పులకు నిధి అయిన ఆ శిష్యుడిని సమీపించి, విశ్వానికి అతీతుడైన శివుడు, "నాయనా, సద్గురువు ద్వారా జ్ఞానాన్ని పొందిన ఓ వత్సా! నీవు కృతార్థుడవు అయ్యావు. నీ ఈ గురుభక్తిని నేను మెచ్చుకున్నాను. నీకు ఏదైనా కావాలంటే కోరుకో" అని అన్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం గురుభక్తి ఎంత గొప్పదో, దానివల్ల సాక్షాత్తు పరమశివుడే ప్రత్యక్షమై వరమివ్వడానికి వచ్చాడని చెప్పడం ద్వారా, గురువు సేవ పరమేశ్వర సేవతో సమానమని నిరూపిస్తుంది. చీపురుతో సేవ చేయడం ఇక్కడ అతిశయమైన భక్తికి చిహ్నం.

---

పద్యం 218

గీ. ఓమహాదేవ! యభవ! మృత్యుంజయుండ!

దయకు లో నయి కాదె యీదారిఁ దోఁచి

పసదనం బిచ్చెద నటంటి భావజహర!

యేమి కావలె? నా కెద కెఱుఁగరాద.

ప్రతిపదార్థం:

ఓ = ఓ, మహాదేవ! = మహాదేవా!, అభవ! = పుట్టుక లేనివాడా!, మృత్యుంజయుం డ! = మృత్యువును జయించినవాడా!, దయకున్ = దయకు, లోన్ + అయి = లోబడి, కాదె = కాదా?, ఈ + దారిన్ = ఈ మార్గంలో, తోఁచి = కనబడి, పసదనంబున్ = బహుమతిని, ఇచ్చెదన్ + అటంటి = ఇస్తానన్నావు, భావజ + హర! = మన్మథుని సంహరించినవాడా!, ఏమి = ఏమిటి, కావలెన్ = కావాలి?, నా కు +ఎ దకున్ = నా హృదయానికి, ఎఱుఁగరాదు + అ = తెలియదు కదా.

తాత్పర్యం:

ఓ మహాదేవా! ఓ పుట్టుకలేనివాడా! మృత్యుంజయా! మన్మథుడిని సంహరించినవాడా! నీ దయ వల్లనే కదా ఈ మార్గంలో నాకు కనబడి ఏదో బహుమతి ఇస్తానని అన్నావు? నాకు ఏమి కావాలో నా మనసుకే తెలియదు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దీపకుడి వైరాగ్యం, నిస్వార్థ గురుభక్తి వ్యక్తమవుతాయి. తనకు ఏమి కావాలో కూడా తెలియదని చెప్పడం ద్వారా, కేవలం గురువు సేవలోనే ఆనందాన్ని పొందే నిష్కామ కర్మయోగి అని తెలుస్తుంది. శివునిపై భక్తితో కూడిన సంబోధనలు అతని జ్ఞానాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి.

---

పద్యం 219

క. అయినను శ్రీగురు నడిగెద

నయమహితా! క్షణము సైపు మని చని యనియెన్

దయితాచార్యుం డఁతఁ డీ

నయమున నతి సేసి నిజవినయ మెసలారన్

ప్రతిపదార్థం:

అయినను = అయినప్పటికీ, శ్రీగురున్ = నా గురువును, అడిగెదన్ = అడుగుతాను, నయ + మహితా! = నీతిచే పూజింపబడేవాడా!, క్షణము = ఒక్క క్షణం, సైపుము + అని = ఓపిక పట్టు అని, చని = వెళ్ళి, అనియెన్ = అన్నాడు, దయిత + ఆచార్యుండు = ప్రియమైన గురువు, అతఁడు = ఆ శిష్యుడు, ఈ = ఈ, నయమున = నీతితో, నతి + సేసి = నమస్కరించి, నిజ + వినయము = తన వినయం, ఎసలారన్ = అతిశయించేలా.

తాత్పర్యం:

"అయినప్పటికీ, ఓ నీతిచే పూజింపబడే శివా! ఒక్క క్షణం ఓపిక పట్టు. నేను నా గురువును అడిగి వస్తాను" అని చెప్పి దీపకుడు తన ప్రియమైన గురువు వద్దకు వెళ్ళి, తన వినయం అతిశయించేలా ఆయనకు నమస్కరించి, ఈ విషయం గురించి విన్నవించాడు.

విశేషాలు:

గురువును అడిగితే కానీ వరం స్వీకరించనని చెప్పడం ద్వారా దీపకుడు గురుభక్తి యొక్క పరాకాష్టను ప్రదర్శించాడు. ఈ పద్యం గురువు అనుజ్ఞ లేకుండా ఏ పని చేయకూడదని, గురువు ఆజ్ఞను మించినది ఏదీ లేదని చెప్పకనే చెబుతుంది. ఇది ఒక ఉత్తమ శిష్యుని లక్షణం.

 

సువిముక్తసర్వస్వ! యవిము క్తనాథుండు

 వర మొసంగెద నని వచ్చినాఁడు.

 ఏది కోరఁగ నౌనొ? యెది వరింపఁగరాదొ?

నా కేమి తెలియు మనఃప్రియుండ!

యర్థింతునా? తమయాన నేతద్రోగ

హానంబు భవదర్థ మర్థవిదుఁడ!

నేను శుశ్రూపింపనేరక కా దిది

ముమ్మాటికి నెద నమ్ముము మదీశ

దివ్యచిత్తమ్మునఁ దలంచి దేవతుల్య!

యస్వతంత్రుఁడ నైన నా కాన తిమ్ము

ఊర్జితుఁడ! భగవంతుఁడా! కర్జ మనిన

కలతల ఛాత్రుతో వేదధర్ముఁ డీ చాయ ననియె.220

ప్రతి పదార్థం: సువిముక్తసర్వస్వ = సకలబంధముల నుండి విముక్తుడైనవాడా!, అ విముక్తనాథుండు = కాశీనాయకుడైన శివుడు, వరము = వరమును, ఒసంగెదనని = ఇస్తానని, వచ్చినాఁడు = వచ్చాడు, ఏది = ఏ వరాన్ని, కోరఁగ నౌనొ = కోరవచ్చునో, ఏది = ఏది, వరింపఁగ రాదొ = కోరకూడదో, నాకు = నాకు, ఏమి = ఏమి, తెలియు = తెలియును, మనఃప్రియుండ = మనసుకు ప్రియమైనవాడా!, అర్థింతునా = కోరుకొననా?, తమ = మీ యొక్క, ఆన = ఆజ్ఞ ప్రకారము, ఈ రోగ = ఈ వ్యాధి, హానంబు = తొలగిపోవుటను, భవదర్థం = మీ కొరకు, అర్థవిదుఁడ = ప్రయోజనం తెలిసినవాడా!, నేను = నేను, శుశ్రూషింపనేరక = సేవ చేయలేక, కాదు = కాదు, ఇది = ఇది, ముమ్మాటికి = మూడుసార్లు, ఎదన్ = నా హృదయంలో, నమ్ముము = నమ్ము, మదీశ = నా స్వామీ!, దివ్యచిత్తమ్మునన్ = దివ్యమైన మనస్సుతో, తలంచి = ఆలోచించి, దేవతుల్య = దేవతతో సమానుడా!, అస్వతంత్రుఁడన్ = స్వతంత్రుడు కానివాడిని, ఐన = అయిన, నాకు = నాకు, ఆనతిమ్ము = ఆజ్ఞనివ్వు, ఊర్జితుఁడ = గొప్పవాడా!, భగవంతుఁడా = భగవంతుడా!, కర్జము = కార్యం, అనిన = అని అడుగుతున్న, కలతల = కంగారు పడుతున్న, ఛాత్రుతో = శిష్యునితో, వేదధర్ముఁడు = వేదధర్ముడు, ఈ చాయననియె = ఈ విధంగా అన్నాడు.

తాత్పర్యం: ఓ నా గురుదేవా! సకలబంధముల నుండి విముక్తుడైనవాడా!. ఇప్పుడు నా వద్దకు  కాశీ పతి యైన శివుడు వచ్చి నీకు ఏదైనా వరం ఇస్తానని అంటున్నాడు. ఏది అడగాలో, ఏది అడగకూడదో నాకు తెలియడం లేదు. మీకు నచ్చిన పని ఏదైనా ఉంటే నాకు చెప్పండి. మీ వ్యాథి పోగొట్టమని అడగమంటారా!  నేను మిమ్మల్ని సేవించడం ఇష్టం లేక అడగడం లేదు. ఇది నమ్మండి. గురుదేవా! మీరు నాకు దైవంతో సమానం. నా అంతట నేను ఏ నిర్ణయమూ తీసుకోలేను కాబట్టి ఏమి చేయమంటారో నాకు ఆజ్ఞాపించండి. అని దీపకుడు అడగగా కలత చెందిన ఆ శిష్యునితో వేదధర్ముడు ఈ విధంగా అన్నాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో దీపకుడిలోని గురుభక్తి స్పష్టమవుతోంది. కైలాసనాథుడు స్వయంగా వరం ఇవ్వడానికి వచ్చినా, శిష్యుడైన దీపకుడు గురువు అనుమతి లేకుండా ఏదీ అడగడానికి సాహసించలేదు. శివుడి కంటే గురువుకే అధిక ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం ఇక్కడ విశేషం. అంతేకాకుండా, శిష్యుడు గురువు ఆనతి లేనిదే ఏదీ చేయలేనని చెప్పడం ద్వారా తన అస్వతంత్రతను, గురువుపై తనకున్న అపారమైన నమ్మకాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు.

 

చ. అనఘుఁడ! దేవ దేవుఁడు స్వయంప్రభుఁ డిమ్మెయి కర్ధనీయుఁడా?

చను మది కాదు తీఱదే? యసత్కృత మీ యనుభూతిఁ బాపమా

 ఱిన మఱి రోగ మున్న దె? యెఱింగి యెఱింగి భవామయమ్ము వా

 పు నిగదుఁ జిత్తశోధను శివున్ వెడకోర్కికి నాశ్రయింతునే 221

ప్రతి పదార్థం: అనఘుఁడ = పాపరహితుడా, దేవ దేవుఁడు = దేవతలకు దేవుడైనవాడు, స్వయంప్రభుఁడు = స్వతంత్రుడైనవాడు, ఈ మెయి = ఈ విధంగా, కర్థనీయుఁడా = అల్పమైన కోరికల కోసంఅడుగదగినవాడా?, చనుమది = ఇది తగునా?, కాదు = కాదు, తీఱదే = ఇది తొలగదా?, అసత్కృతము = అనాదరింపబడినది, ఈ = ఈ, అనుభూతిన్ = అనుభూతితో, పాపము = పాపము, ఆఱిన = తొలగిపోయిన, మఱి = ఇంక, రోగము = రోగము, ఉన్నదె = ఉన్నదా?, ఎఱింగి = తెలిసి, ఎఱింగి = తెలిసి, భవామయమ్ము = సంసారమనే రోగాన్ని, వాపు = తొలగించు, నిగదుఁడు = నిర్మలమైనవాడు, చిత్తశోధను = చిత్తాన్ని శుద్ధి చేయువాడు, శివున్ = శివుని, వెడకోర్కికి = అల్పమైన కోరిక కోసం, ఆశ్రయింతునే = ఆశ్రయిస్తానా?.

తాత్పర్యం: ఓ పాపరహితుడా! దేవతలకు దేవుడూ, సర్వస్వతంత్రుడూ అయిన శివుడు అల్పమైన కోరికల కోసం అడుగదగినవాడా? అది తగిన పనేనా? ఇది ఆయనను అనాదరించడమే కదా? ఈ అనుభూతితో పాపం తొలగిపోతే మళ్లీ భవ  రోగం ఉంటుందా?( జన్మ వస్తుంది కదా !) మనకు అన్నీ తెలిసినా, సంసార రోగాన్ని, మనసులోని మాలిన్యాన్ని తొలగించే నిర్మలుడైన శివుడిని అల్పమైన కోరికల కోసం ( కుష్ఠువ్యాధిని తొలగించటం కోసం)   ఆశ్రయిస్తానా?( ఆశ్రయించనని భావం)

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో గురువు, శిష్యుడైన దీపకుడికి అద్భుతమైన జ్ఞానాన్ని బోధిస్తున్నాడు. శివుడు కేవలం భౌతిక రోగాలను నయం చేసేవాడు కాదని, ఆయన భవ రోగాన్ని, అంటే సంసార చక్రం నుండి విముక్తిని కలిగించేవాడని గురువు వివరిస్తున్నాడు. అల్పమైన భౌతిక రోగాల కోసం శివుడిని ఆశ్రయించడం సరికాదని, అది ఆయన తత్వాన్ని తక్కువగా అంచనా వేయడమే అవుతుందని బోధించడం ఈ పద్యంలోని ప్రధాన విశేషం. పాపం తొలగిపోతే రోగం ఉండదనే ఆత్మజ్ఞానాన్ని గురువు ఇక్కడ బోధిస్తున్నాడు.

పా పములు పోగొట్టువాడగుట వలన  దత్తదేవుడు అనఘుడనియూ చెప్పబడు చున్నాడు.   అతని ఒడిలోని లక్ష్మియే అనఘాదేవి. ఈ అనఘ పదాన్ని ఇక్కడ వాడటం గమనార్హం.  

 

గీ. ఆత్మరోగము ల్వాపెడు నభవునిదయ

 గేహ దేహాదులకు వెచ్పగించి పిదప

నేది సేయంగ నగువాఁడొ యాదరిద్రుఁ

 డంత కింత పడఁగనేల? యరయుమయ్య!222

ప్రతి పదార్థం: ఆత్మరోగముల్ = ఆత్మయొక్క రోగాలను, వాపెడు = తొలగించే, అభవుని = పుట్టుకలేని శివుని యొక్క, దయ = దయను, గేహదేహాదులకున్ = ఇల్లు, శరీరం మొదలైన వాటికి, వెచ్చగించి = ఖర్చు చేసి, పిదప = ఆ తర్వాత, ఏది = ఏమి, సేయంగ నగువాఁడొ = చేయగలవాడో, ఆ = ఆ, దరిద్రుఁడు = దరిద్రుడు, అంతకు   = ఆ విధంగా ఉన్నదానికి, ఇంత =ఇంతగా పడఁగనేల = అనుభవించవాల్సిన  అవసరం ఏమిటి?, అరయుమయ్య = ఆలోచించు.

తాత్పర్యం: ఆత్మకు కలిగే రోగాలను సైతం తొలగించగల ఆ పరమేశ్వరుడి దయను ఇల్లు, శరీరం వంటి భౌతిక వస్తువుల కోసం ఖర్చు పెట్టి, ఆ తర్వాత దరిద్రుడిగా మిగిలిపోయేవాడు దాని వల్ల ఏం సాధిస్తాడు? ఈ విషయం గురించి ఆలోచించు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో వేదధర్ముడు ఆత్మజ్ఞానం గురించి వివరిస్తున్నాడు. భగవంతుని దయ, శక్తి అనేవి అత్యంత అమూల్యమైనవని, వాటిని భౌతికమైన, అశాశ్వతమైన విషయాల కోసం వినియోగించడం దరిద్రం అని గురువు స్పష్టం చేస్తున్నాడు. తాత్కాలిక లాభాల కోసం శాశ్వతమైన ఆత్మజ్ఞానాన్ని కోల్పోవడం ఎంతటి అజ్ఞానమో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

 

చ. అను గురువర్యు మాటఁ గొని యాతఁడు దేవునియొద్ద కేగి మ్రొ

 క్కి నిగమవంద్య! యేవరము కేవలుఁ గోరెద నిన్నుఁ బొ మ్మట

న్న నుతుఁడు మాటిమాటికి నన న్గొ న కా తఁడు వల్దు వ ల్టనన్

 జనియె గణంబులుం బెరయ శంకరుఁ డాత్మవిహార వాటికిన్ 223.

ప్రతి పదార్థం: అను = అని, గురువర్యు = గురుశ్రేష్ఠుని యొక్క, మాటఁగొని = మాట విని, ఆతఁడు = ఆ దీపకుడు, దేవునియొద్ద కేగి = శివుని వద్దకు వెళ్లి, మ్రొక్కి = నమస్కరించి, నిగమవంద్య = వేదాలచే పూజింపబడేవాడా!, ఏవరము = ఏ వరాన్ని, కేవలున్ = కేవలుడయిన నిన్ను , కోరెదన్ = కోరుకోవాలి?, నిన్నున్ = నిన్ను, పొమ్మటన్ = పొమ్మని అనగా,  నుతుఁడు =  నుతింపబడే  శివుడు  మాటిమాటికిన్ = మాటిమాటికి, అనన్ = అనగా, గొనక +అతఁడు = ఆ శివుడు  అంగీకరించలేదు. , వల్దు వల్ద నన్ = వద్దు వద్దు అని అనగా, చ నియె = వెళ్లిపోయాడు, గణంబులున్ = గణాలతో, పెరయ = అధికంగా, శంకరుఁడు = శివుడు, ఆత్మవిహారవాటికిన్ = తన విహార వనానికి.

తాత్పర్యం: గురువర్యుడైన వేదధర్ముడి మాటను విని, దీపకుడు శివుడి వద్దకు వెళ్లి నమస్కరించి, 'ఓ వేదాలచే పూజింపబడేవాడా! అజ్ఞానినైన నేను ఏ వరాన్ని కోరుకోవాలో తెలియడం లేదు, మీరు వెళ్లండి  ' అన్నాడు..శివుడు 'వరాన్ని గ్రహించమని  ఎంతగా చెప్పినా, దీపకుడు మాటిమాటికీ   వద్దువద్దు అని  చెప్పాడు , చివరికి శివుడు గణాలతో సహా తన విహార వనానికి వెళ్లిపోయాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యంలో దీపకుడిలోని నిగ్రహశక్తి, గురువు పట్ల అతనికున్న అపారమైన విధేయత మనకు కనిపిస్తుంది. శివుడు వరమిస్తానంటే లోకులు తండోపతండాలుగా వస్తారు. కానీ దీపకుడు మాత్రం గురువు ఆజ్ఞను తలదాల్చి, వరమేమీ కోరుకోకుండా శివుడిని వెళ్ళిపొమ్మని అడగడం ఈ పద్యంలోని ప్రధాన విశేషం.

ఆ. ముక్తిమంటపమున మునులతో సురలతోఁ

గొలువు దీర్చి దేవి కూర్మిఁ గొసర

నై మహేశ్వరుండు శ్రీమంతుతో ననె

వినెడువార లెల్ల విస్మితులుగ.224

ప్రతి పదార్థం: ముక్తిమంటపమున = ముక్తిమంటపంలో, మునులతోన్ = మునులతో, సురలతోన్ = దేవతలతో, కొలువు దీర్చి = సభ ఏర్పాటు చేసి, దేవి = పార్వతీదేవి, కూర్మిఁ = ప్రేమతో, కొసరనై = అడుగుతుండగా, వినెడువారలెల్లన్ = వింటున్నవారందరూ, విస్మితులుగ = ఆశ్చర్యపడే విధంగా.శ్రీమంతుతోన్ = శ్రీమంతుడనే పేరు గల విష్ణువుతో, అనె = అన్నాడు,

తాత్పర్యం: ఆ తర్వాత శివుడు కాశీలోని ముక్తిమంటపంలో మునులతో, దేవతలతో కొలువు తీర్చాడు. పార్వతీదేవి ఆ పక్కనే ప్రేమతో అడుగుతుండగా, విష్ణుమూర్తితో అందరూ ఆశ్చర్యపోయే విధంగా ఈ విధంగా అన్నాడు.

విశేషాలు: ఈ పద్యం తదుపరి సన్నివేశానికి నాంది. శివుడు తన గణాలతో వెళ్లిపోయి, ముక్తిమంటపంలో సభ తీర్చడం, అందులో పార్వతి, దేవతలు, మునులు ఉండడం ఇవన్నీ కథలోని ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని పెంచుతున్నాయి. 'శ్రీమంతు' అంటే లక్ష్మీదేవికి పతి అయిన విష్ణుమూర్తి అని అర్థం. శివుడు శ్రీమంతుడితో ఏమి చెప్పబోతున్నాడో అనే ఉత్సుకతను ఈ పద్యం పెంచుతుంది.

కాశీలోని ముక్తిమంటపం విశేషాలు

కాశీ (వారణాసి) నగరంలోని ప్రసిద్ధ క్షేత్రాలలో ముక్తిమంటపం ఒకటి. దీనిని గంగాతీరంలో ఉన్న దశహశ్వమేధ ఘాట్‌కు సమీపంలో కనుగొనవచ్చు. దీనికి ఉన్న కొన్ని విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

చారిత్రక ప్రాధాన్యత: ముక్తిమంటపాన్ని దాదాపు 1850వ సంవత్సరంలో నిర్మించినట్లు చెబుతారు. ఇది కాశీలో ఉన్న అతి పురాతనమైన నిర్మాణాలలో ఒకటి. ఈ ప్రదేశం హిందూ ధర్మంలో ముక్తి లేదా మోక్షాన్ని పొందే గొప్ప శక్తిని కలిగి ఉన్నదని భక్తులు విశ్వసిస్తారు.

నిర్మాణ శైలి: ఈ మంటపం ఉత్తర భారత నిర్మాణ శైలిలో నిర్మించబడింది. సాధారణంగా మంటపాలు చతురస్రాకారపు కట్టడాలై ఉండి, నాలుగు వైపులా ప్రవేశ ద్వారాలను కలిగి ఉంటాయి.

ధార్మిక విశ్వాసాలు:

●     మోక్షం: ముక్తిమంటపంలో ప్రవేశించి పూజలు చేస్తే ముక్తి లభిస్తుందని భక్తుల ప్రగాఢ విశ్వాసం. కాశీని మోక్షపురి అని పిలవడానికి ఇదే ప్రధాన కారణం.

●     ఆధ్యాత్మిక వేదిక: ముక్తిమంటపం కేవలం ఒక కట్టడం మాత్రమే కాదు, అది ఆధ్యాత్మికతకు, జ్ఞానానికి ప్రతీక. వేదాలు, పురాణాలు, ఉపనిషత్తులు, శాస్త్రాలను ఇక్కడ పఠించేవారు.

●     కథల ప్రకారం: పూర్వం శ్రీ దత్తాత్రేయ స్వామి తన గురువులతో కలిసి ఈ మంటపంలో ఆత్మజ్ఞానం, బ్రహ్మజ్ఞానం గురించి చర్చలు జరిపేవారని దత్తభాగవతంలో చెప్పబడింది. ఇది మోక్షానికి ప్రధాన మార్గంగా ఈ గ్రంథంలో పేర్కొనబడింది.

ప్రస్తుత పరిస్థితి: ప్రస్తుతం ముక్తిమంటపాన్ని పవిత్రమైన పుణ్యక్షేత్రంగా భావించి సందర్శిస్తారు. ఇక్కడ పవిత్రమైన శివలింగాన్ని ప్రతిష్టించారు, దీనిని భక్తులు పూజిస్తారు.

ఈ విధంగా, ముక్తిమంటపం కేవలం ఒక సాధారణ ప్రదేశం కాదు, అది ఆధ్యాత్మిక, చారిత్రక, సాంస్కృతిక ప్రాధాన్యత కలిగినది. ఇక్కడ ప్రవేశించిన వారికి శాంతి, జ్ఞానం లభిస్తుందని నమ్ముతారు.

శివుడు కాశీలోని ముక్తిమంటపంలో విష్ణుమూర్తితో ఈ విధంగా అన్నాడు.

క. నారాయణ! మధుసూదన! వారిజదలనయన! వింటివా? యొక చిత్రం

బారంజించెను నామన మారం గురుగౌరవము మదానందకరా! 225

●      

○     ప్రతిపదార్థము: నారాయణ = నారాయణా!;మదానందకరా = నాకు ఆనందాన్ని కలిగించేవాడా !  మధుసూదన = మధుసూదనా!; వారిజదలనయన = పద్మదళాల వంటి కన్నులు గలవాడా!; వింటివా = విన్నావా?; ఒక = ఒక; చిత్రంబు = విచిత్రమైన విషయం; నామనము = నా మనస్సును; ఆరన్ = పూర్తిగా; గురుగౌరవము = గురువు పట్ల ఉన్న గొప్ప గౌరవం; ఆరంజించెను = రంజింపజేసింది;

○     తాత్పర్యము: ఓ నారాయణా! మధుసూదనా! పద్మదళాల వంటి కన్నులు గలవాడా! ఒక విచిత్రమైన సంఘటన నా మనస్సును పూర్తిగా రంజింపజేసింది. ఒక శిష్యుడి గురుభక్తి నాకు అమితానందాన్ని కలిగించింది, ఆ విషయం విన్నావా?

○     విశేషములు: ఇది మకుటపద్యం కానప్పటికీ, శ్రీ మహావిష్ణువును "నారాయణ", "మధుసూదన", "వారిజదలనయన" వంటి సంబోధనలతో సంబోధించడం శివుని ఆత్మీయతను సూచిస్తుంది. ఈ పద్యం శివుడు చెప్పబోయే కథకు ఒక ప్రస్తావన.

---

క. గురుఁ డెవ్వఁడు శిష్యుం డెవఁ డరయంబడి రెచట? నెట్టిఁ డల భక్తివిధం?

బరు దేని న్వినవలతుం బరిణతవృషభాంక! యనెడు పక్షిధ్వజుతోన్. 226

○     ప్రతిపదార్థము: గురుడు = గురువు; ఎవ్వడు = ఎవరు?; శిష్యుడు = శిష్యుడు; ఎవ్వడు = ఎవరు?; అరయంబడిరి = వారు కనిపించారు; ఎచటన్ = ఎక్కడ?; ఎట్టిడు = ఎలాంటిది?; అల = ఆ; భక్తివిధంబు = భక్తి యొక్క పద్ధతి?; అరుదు = అరుదైన; దానిని = దానిని; వినవలతున్ = వినాలనుకుంటున్నాను; పరిణతవృషభాంక = పరిణతి చెందిన వృషభం (ఎద్దు) చిహ్నంగా గలవాడా (శివుడా)!; అనెడు = అని చెప్పు; పక్షిధ్వజుతోన్ = గరుడ పతాకం గల విష్ణుమూర్తితో.

○     తాత్పర్యము: ఆ విచిత్రమైన సంఘటన విన్న విష్ణుమూర్తి శివుడితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ వృషభధ్వజా (శివుడా)! ఆ గురువు ఎవరు? ఆ శిష్యుడు ఎవరు? వారు ఎక్కడ కనిపించారు? ఆ అద్భుతమైన గురుభక్తి ఎలా ఉంది? ఆ అరుదైన విషయాన్ని నేను వినాలనుకుంటున్నాను."

○     విశేషములు: ఈ పద్యం కథా గమనాన్ని ముందుకు నడిపిస్తుంది. శివుడు చెప్పిన విచిత్రం ఏమిటో వినడానికి విష్ణుమూర్తి చూపిన ఉత్సుకతను ఇది తెలియజేస్తుంది. "పక్షిధ్వజుడు" అనే పదం గరుడ వాహనుడైన విష్ణుమూర్తిని సూచిస్తుంది.

---

ఆ. అనియె విశ్వనాథుఁ డై కాగ్ర్యమున విను మచ్చెరు వగు నిది జనార్ధనుండ!

బాలుఁ డొక్కరుండు భావ ముద్దీపింపఁ జేసె స్వగురుభక్తి చేతఁ దనకు. 227

●      

○     ప్రతిపదార్థము: అనియె = అని చెప్పాడు; విశ్వనాథుడు = విశ్వానికి అధిపతి అయిన శివుడు; ఐకాగ్ర్యమున = ఏకాగ్రతతో; వినుము = వినుము; అచ్చెరువు = ఆశ్చర్యకరమైనది; అగు = అయిన; ఇది = ఇది; జనార్ధనుండ = జనార్ధనా!; బాలుడు = బాలుడు; ఒక్కరుండు = ఒకడు; భావము = భావాన్ని; ఉద్దీపింపన్ = ప్రకాశింపజేయగా; స్వగురుభక్తి = తన గురువు పట్ల భక్తి; చేతన్ = చేత; తనకున్ = తనకు.చేసె = చేసాడు;

○     తాత్పర్యము: అప్పుడు విశ్వనాథుడైన శివుడు విష్ణుమూర్తితో, "ఓ జనార్ధనా! ఏకాగ్రతతో విను. ఇది చాలా ఆశ్చర్యకరమైన విషయం. ఒక బాలుడు తన గురువు పట్ల ఉన్న గొప్ప భక్తితో తన భావాన్ని ప్రకాశింపజేసుకున్నాడు." అని చెప్పడం ప్రారంభించాడు.

○     విశేషములు: ఈ పద్యంలో కథానాయకుడు ఒక బాలుడు అని శివుడు స్పష్టంగా తెలియజేస్తున్నాడు. "విశ్వనాథుడు", "జనార్ధనుడు" అనే పదాలు శివ-విష్ణువుల పేర్లను సూచిస్తూ వారి సంభాషణను ధృవీకరిస్తున్నాయి.

---

గీ. దీపకాఖ్యుం డతఁడు వంశదీపకుండు దీపకుఁడె కాదు ధర్మసందీపకుండు

తనదు నాచార్యవరు వేదధర్ముఁ డనెడు వాని సేవింప నై చొచ్చె వారణాసి. 228

○     ప్రతిపదార్థము: దీపక = దీపకుడు అనే; ఆఖ్యుడు = పేరు గలవాడు; అతడు = అతడు; వంశదీపకుండు = తన వంశాన్ని ప్రకాశింపజేసేవాడు; దీపకుడె = దీపకుడె; కాదు = కాదు; ధర్మసందీపకుండు = ధర్మాన్ని కూడా ప్రకాశింపజేసేవాడు; తనదు = తన యొక్క; ఆచార్యవరున్ = ఉత్తముడైన గురువును; వేదధర్ముడు = వేదధర్ముడు; అనెడు = అనే పేరు గల; వానిన్ = అతనిని; సేవింపన్ +ఐ = సేవించడానికి,; వారణాసి = వారణాసిలో, చొచ్చెన్ = ప్రవేశించాడు;

○     తాత్పర్యము: అతని పేరు దీపకుడు. అతడు తన వంశానికి దీపం వంటివాడు, కేవలం తన వంశానికే కాకుండా ధర్మానికి కూడా వెలుగునిచ్చినవాడు. అలాంటి దీపకుడు వేదధర్ముడు అనే తన గురువును సేవించడానికి వారణాసికి వచ్చాడు.

○     విశేషములు: ఇక్కడ శిష్యుడి పేరు 'దీపకుడు' అని, గురువు పేరు 'వేదధర్ముడు' అని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. "వంశదీపకుడు", "ధర్మసందీపకుడు" అనే విశేషణాల ద్వారా శిష్యుని గొప్పతనం, గుణగణాలు వర్ణించబడ్డాయి.

---

ఉ. ఆవిదితాఖిలాధ్వుఁడు మహాతపుఁ డొల్లమి యెందుఁ జెల్లఁ గా

శీవిభవం బెఱింగి మును చేసిన దుష్కృత మిందుఁ జెంద గో

దావరితీరవాసి వెసఁ దా నిట వచ్చి యనూనరోగపూ

గావిలుఁ డయ్యె శాసితనిజాత్ముఁడు శిష్యుఁడు భక్తి సేసెడున్. 229

○     ప్రతిపదార్థము  ఆవిదిత = తెలుసుకొన్న; అఖిల = సమస్త; అధ్వుడు = మార్గాలు గలవాడు (గురువు); మహా = గొప్ప; తపుడు = తపస్సు గలవాడు; ఒల్లమి = ఇష్టపడకపోవటం; ఎందున్ = ఎక్కడైనా; చెల్లన్ = చెల్లుబాటు కాగా; కాశీ = కాశీ యొక్క; విభవంబు = వైభవం; ఎఱింగి = తెలుసుకొని; మును = ఇంతకుముందు; చేసిన = చేసినటువంటి; దుష్కృతము = చెడ్డపని; ఇందున్ = ఈ ప్రదేశంలో; చెందన్ = పొందడానికి; గోదావరి = గోదావరి; తీరవాసి = తీరంలో నివసించేవాడు; వెసన్ = వేగంగా; తాను = తాను; ఇటన్ = ఇక్కడ; వచ్చి = వచ్చి; అనూన = అధికమైన; రోగ = రోగాల; పూగ = సమూహం; ఆవిలుడు = బాధపడినవాడు; అయ్యె = అయ్యాడు; శాసిత = నియంత్రించబడిన; నిజ = తన; ఆత్ముడు = ఆత్మ గల; శిష్యుడు = శిష్యుడు; భక్తి = భక్తి; సేసెడున్ = చేస్తూ ఉన్నాడు.

○     తాత్పర్యము: ఆ గురువు (వేదధర్ముడు) అన్ని మార్గాలను తెలిసిన గొప్ప తపస్వి. కాశీ వైభవం గురించి తెలుసుకుని, పూర్వం తాను చేసిన దుష్కృతం (చెడ్డపని) కారణంగా ఈ ప్రదేశంలో (కాశీలో) కష్టాలు అనుభవించడానికి, గోదావరి తీరం నుండి వేగంగా ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఆ విధంగా వచ్చి అధికమైన రోగాల సమూహంతో బాధపడ్డాడు. అయినప్పటికీ, తన ఆత్మను నియంత్రించుకున్న శిష్యుడు దీపకుడు భక్తితో గురువుకు సేవలు చేస్తూ ఉన్నాడు.

○     విశేషములు: ఈ పద్యం గురువు (వేదధర్ముడు) కాశీకి రావడానికి గల కారణాన్ని వివరిస్తుంది. పూర్వజన్మలో చేసిన పాపాలకు ఫలితం అనుభవించడానికి వచ్చాడని తెలుస్తోంది. శిష్యుడైన దీపకుడి భక్తి ఎంత గొప్పదంటే, గురువు ఎన్ని రోగాలతో బాధపడుతున్నప్పటికీ, ఆత్మనిగ్రహంతో భక్తిపూర్వకంగా సేవలు చేస్తున్నాడని స్పష్టమవుతుంది.

---

గీ. అఖిలవిదుఁడ సర్వద్రష్ట నైన నేమి? యిట్టి గురుభక్తి కని విని యెన్నఁ డెఱుఁగ

దాప నేల? వరం బీయఁ దలఁచి నేను పలుకరించితిఁ జని గురుపరుఁడు గొనఁడ. 230

○     ప్రతిపదార్థము: అఖిలవిదుడ = సర్వం తెలిసినవాడను; సర్వద్రష్ట = అన్నీ చూసేవాడను; ఐనన్ = అయినప్పటికీ; ఏమి = ఏమి ప్రయోజనం?; ఇట్టి = ఈ విధమైన; గురుభక్తిన్ = గురువు పట్ల భక్తిని; కని = చూచి; విని = విని; ఎన్నడున్ = ఎప్పుడూ; ఎఱుగ = ఎరుగను; దాపన్ = దాచడం; ఏల = ఎందుకు?; వరము = వరాన్ని; ఈయన్ = ఇవ్వడానికి; తలచి = తలపెట్టి; నేను = నేను; చని = వెళ్లి; పలుకరించితిన్ = పలకరించాను; గురుపరుడు = ఆ గొప్ప గురువు; గొనడు = స్వీకరించలేదు.

○     తాత్పర్యము: శివుడు విష్ణుమూర్తితో ఇలా అన్నాడు: "నేను అన్నీ తెలిసినవాడిని, అన్నీ చూసేవాడిని. అయినప్పటికీ, ఇంత గొప్ప గురుభక్తిని నేను ఇంతకుముందు ఎప్పుడూ చూడలేదు, వినలేదు. ఈ విషయాన్ని నీకు దాచాల్సిన అవసరం లేదు. అతడికి వరం ఇవ్వాలని నేను స్వయంగా వెళ్లి పలకరించాను, కానీ ఆ గొప్ప గురువు దానిని స్వీకరించలేదు."

○     విశేషములు: శివుడు స్వయంగా ఒక వరం ఇవ్వడానికి వెళ్ళినా, ఆ గురువు దానిని స్వీకరించడానికి నిరాకరించాడని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. గురువు యొక్క వైరాగ్యం, ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతి ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. సర్వజ్ఞుడైన శివుడికే ఆశ్చర్యం కలిగించేంత గొప్ప గురుభక్తి అది అని ఇక్కడ పద్యకర్త వర్ణిస్తున్నాడు.

---

గీ. చెవుల కురు పురుషార్థము ల్చెప్పి చూపి చవులు మివులంగ నా పల్కుచాయ కెలయఁ

డాస్తికుం డయ్యె నిశ్చయగ్రస్తహృదయుఁ డగ్గురుం గాక కానఁ డ న్యంబు నెదియు. 231

 

○     ప్రతిపదార్థము: చెవులకు+ఉరు = చెవులకు విందుగా; పురుషార్థములు = పురుషార్థాలను (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలు); చెప్పి = చెప్పి; చూపి = చూపి; చవులు = రుచులు; మివులంగన్ = మిక్కిలి; నా = నా యొక్క; పల్కు = మాటల; చాయ = ధ్వనికి; ఎ లయడు = చేరలేదు; ఆస్తికుడు = ఆస్తిక భావన గలవాడు; అయ్యె = అయ్యాడు; నిశ్చయ = నిశ్చయమైన; గ్రస్త = పట్టుకోబడిన; హృదయుడు = హృదయం గలవాడు; ఆ = ఆ; గురున్ = గురువును; కాక = కాకుండా; అ న్యంబు = వేరొకటి; ఎదియున్ = ఏది కూడా, కానడు = చూడలేకపోయాడు;

○     తాత్పర్యము: శివుడు ఇంకా ఇలా అన్నాడు: "నేను మోక్షం వంటి పురుషార్థాల గొప్పతనాన్ని చెవులకు విందుగా వివరించి చెప్పినా, ఆ శిష్యుడు నా మాటల వైపు ఏమాత్రం ఆసక్తి చూపలేదు. అతడి హృదయం పూర్తిగా గురుభక్తితో నిండి ఉంది. ఆ గురువు తప్ప వేరే దేన్నీ అతడు చూడలేకపోయాడు."

○     విశేషములు: ఈ పద్యం గురుభక్తి యొక్క పరాకాష్టను వివరిస్తుంది. శిష్యుడైన దీపకుడికి మోక్షం కంటే గురువు సేవ, గురువు దర్శనమే ముఖ్యం అని శివుడు వివరిస్తున్నాడు. "నిశ్చయగ్రస్తహృదయుడు" అనే పదం శిష్యుడి యొక్క ఏకైక నిష్ఠను, ఏకాగ్రతను తెలియజేస్తుంది.

పద్యం 232

గీ. కాయ మర్పించె గురుని కైంకర్యమునకు

దేవపితృ దేవమహి దేవతీర్థధర్మ

ముఖ్యముల నిన్ను నన్ను నమ్మూర్తియందె

యరసి భావించుచున్నవాఁ డ ర్భకుండె? 232

ప్రతిపదార్థం:

కాయము = శరీరాన్ని, గురుని = గురువు యొక్క, కైంకర్యమునకు = సేవకు, అర్పించె = అంకితం చేశాడు, దేవ = దేవతలకు సంబంధించిన, పితృ = పితృదేవతలకు సంబంధించిన, దేవ = దేవతలకు సంబంధించిన, మహిదేవ = భూసురులకు (బ్రాహ్మణులకు) సంబంధించిన, తీర్థ = పుణ్యతీర్థాలకు సంబంధించిన, ధర్మ = ధర్మాలకు సంబంధించిన, ముఖ్యములన్ = ముఖ్యమైన వాటిని, నిన్నున్ = నిన్ను (విష్ణువును), నన్నున్ = నన్ను (శివుడిని), ఆ+మూర్తియందే = ఆ గురువులోనే, అరసి = చూచి, భావించుచున్నవాఁడు = భావిస్తున్నాడు, అర్భకుండె? = అతడు బాలుడా? ( కాడని భావం)

తాత్పర్యం:

ఆ బాలుడు (దీపకుడు) తన శరీరాన్ని గురువు సేవకు అంకితం చేసాడు. దేవ, పితృ, దేవమహిదేవ (బ్రాహ్మణ), తీర్థము, ధర్మము మొదలైన ముఖ్యమైన వాటిని, నిన్ను (విష్ణువును), నన్ను (శివుడిని) కూడా ఆ గురువులోనే చూస్తూ భావిస్తున్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో పరమశివుడు దీపకుడి గురుభక్తిని విష్ణువుకు వివరిస్తున్నాడు. దీపకుడు గురువును కేవలం ఒక వ్యక్తిగా కాకుండా, సమస్త దేవతా స్వరూపంగా, ధర్మ స్వరూపంగా, చివరికి శివ-కేశవుల స్వరూపంగానూ భావించడం ఇక్కడ విశేషం. గురువు పట్ల అచంచలమైన విశ్వాసం, అంకితభావం ఈ పద్యంలో ప్రస్ఫుటమవుతున్నాయి.

పద్యం 233

క. పలుపలుకుల పని యేలా?

కలుషాపహ! పోయి చూడు ఘను దీపకు స

త్కులదీపకు భవసంతమ

సలయనదీపకు నిశాంతసందీపకునిన్ 233

ప్రతిపదార్థం:

కలుష+అపహ = పాపాలను పోగొట్టేవాడా, పలుపలుకుల = అనేక మాటల, పని = అవసరం, ఏలా? = ఎందుకు?, సత్కులదీపకున్ = మంచి వంశానికి దీపం వంటివాడూ, భవ = సంసారమనే, సంతమస = చీకటిని, లయన = నశింపజేయడంలో, దీపకున్ = దీపం వంటివాడూ, నిశాంత = రాత్రుల చివరి భాగం (బ్రాహ్మీ ముహూర్తం)లో, సందీపకునిన్ = చక్కగా ప్రకాశించేవాడూ అయిన, ఘనున్ = గొప్పవాడైన, దీపకున్ = దీపకుడిని, పోయి = వెళ్ళి, చూడు = చూడు.

తాత్పర్యం:

పాపాలను పోగొట్టేవాడా (విష్ణువా)! ఇక ఎక్కువ మాటలు ఎందుకు? మంచి వంశానికి వెలుగునిచ్చేవాడూ, సంసారమనే చీకటిని తొలగించే దీపం వంటివాడూ, బ్రాహ్మీ ముహూర్తంలో కూడా ప్రకాశించేవాడూ అయిన ఆ గొప్పవాడైన దీపకుడిని నువ్వే వెళ్లి చూడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో శివుడు దీపకుడి గొప్పతనాన్ని మరింత నొక్కి చెబుతున్నాడు. "కలుషాపహ" అని విష్ణువును సంబోధిస్తూ, అతని శక్తిని దీపకుడి భక్తితో పోల్చి చూస్తున్నాడు. దీపకుడిలోని ఆధ్యాత్మిక తేజస్సును "నిశాంతసందీపకున్" అనే పదంతో సూచించడం గమనార్హం. ఇది అతని నిరంతర సాధనను, జ్ఞానజ్యోతిని తెలియజేస్తుంది.

పద్యం 234

గీ. సద్గురునివల్ల చదివిన శాస్త్రధర్మ.

రాశి భావించియే తదాచరణమునందు

బద్ధకంకణుఁడై నాఁడు వసుధ దుర్ల

భుండు సు మ్మట్టివాఁడు పో భోగిశయన! 234

ప్రతిపదార్థం:

భోగిశయన! = సర్పశయనం కలవాడా (విష్ణువా)!, సద్గురునివల్ల = మంచి గురువు వలన, చదివిన = నేర్చుకున్న, శాస్త్రధర్మరాశిన్ = శాస్త్రధర్మాల సమూహాన్ని, భావించియే = మనసులో నిలిపి, తద్+ఆచరణమునందు = వాటిని ఆచరించడంలో, బద్ధకంకణుఁడై నాఁడు = దృఢ సంకల్పం కలవాడయ్యాడు, అట్టివాఁడు = అటువంటివాడు, వసుధన్ = భూమిపై, దుర్లభుండు = దొరకడం కష్టం, సుమ్ము = సుమా!

తాత్పర్యం:

ఓ విష్ణువా! ఆ బాలుడు మంచి గురువు నుండి నేర్చుకున్న శాస్త్రధర్మాలను మనసులో నిలుపుకొని, వాటిని ఆచరించడంలో దృఢ సంకల్పం కలవాడయ్యాడు. అలాంటివాడు ఈ భూమిపై దొరకడం చాలా కష్టం సుమా!

విశేషాలు:

జ్ఞానాన్ని పొందడం కంటే దాన్ని ఆచరించడం ఎంత ముఖ్యమో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. దీపకుడు కేవలం శాస్త్రాలు చదవడమే కాకుండా, వాటిని తన జీవితంలో ఆచరిస్తున్నాడు. ఇది అతని జ్ఞానానికి ఆచరణ తోడైందని, అది అతనిని మరింత ఉన్నతమైన వ్యక్తిగా చేసిందని శివుడు చెబుతున్నాడు. "బద్ధకంకణుఁడు" అనే పదం దీపకుడి దీక్షను సూచిస్తుంది.

పద్యం 235

చ. అని శివునోట వెల్వడు మహార్థము మాధవుఁ డాదరంబునన్

విని సకలార్థధర్మకృతివిశ్రుతుఁ డప్పుడ యొప్పు వేషముం

గొని చనె భక్తవత్సలుఁడు గుర్వనుగుల్కలనేలకోలి చూ

చెను గురుభక్తు శంకరుఁడు చెప్పిన వాక్కును మించు లెక్కకున్. 235

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఇలా, శివుని+నోటన్ = శివుడి నోటి నుండి, వెల్వడు = వెలువడిన, మహా+అర్థము = గొప్ప విషయాన్ని, మాధవుఁడు = విష్ణువు, ఆదరంబునన్ = ఆసక్తితో, విని = విని, సకల+అర్థ = అన్ని రకాల ప్రయోజనాలు, ధర్మ = ధర్మాలు, కృతి = పనులు, విశ్రుతుఁడు = వాటిలో ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, భక్తవత్సలుఁడు = భక్తుల పట్ల ప్రేమగలవాడు అయిన విష్ణువు, అప్పుడ = అప్పుడే, ఒప్పు = తగిన, వేషమున్ = వేషాన్ని, కొని = ధరించి, చనె = వెళ్ళాడు, గుర్వనుగుల్కలు = గురువునకు అనుకూలమైన వస్తువులు (లేదా) గురు కార్యానికి ఉపయోగపడే వస్తువులు.అనేల = అనేకం.కోలి = కొలిచి లేదా కొలిచి అనగా మోసి, తీసుకొని  వెళుతున్న ,శంకరుఁడు = శివుడు, చెప్పిన = చెప్పిన, వాక్కును = మాటను, మించు = మించిపోయే, లెక్కకున్ = గొప్పతనంతో ఉన్న ,  గురుభక్తున్ = గురువు పట్ల భక్తి కలవాడిని (దీపకుడిని), ,చూచెను = చూశాడు,

తాత్పర్యం:

శివుడి నోటి నుండి వెలువడిన ఆ గొప్ప మాటలను మాధవుడు (విష్ణువు) ఆసక్తితో విన్నాడు. అన్ని అర్థాలు, ధర్మాలు, పనులలో ప్రసిద్ధి చెందినవాడూ, భక్తుల పట్ల ప్రేమగలవాడూ అయిన ఆ విష్ణువు, వెంటనే తగిన వేషం ధరించి వెళ్ళాడు. గురువునకు ఉపయోగపడే అనేక వస్తువులను మోసుకొని వెళ్తున్న గురుభక్తుడైన దీపకుడిని, శివుడు చెప్పిన మాటల కంటే గొప్పగా కనిపించే రీతిలో చూశాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో విష్ణువు దీపకుడిని చూడటానికి వెళ్ళిన సందర్భం వర్ణించబడింది. విష్ణువు వెంటనే వేషం మార్చుకుని వెళ్ళడం అతని భక్త వాత్సల్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. దీపకుడు మోసుకువెళ్తున్న వస్తువులు సాధారణమైనవైనా, వాటి వెనుక ఉన్న గురుభక్తిని విష్ణువు చూసి ఆనందించాడు. శివుడు చెప్పిన దానికంటే గొప్ప గురుభక్తి దీపకుడిలో కనిపించిందని ఇక్కడ ప్రస్తావించడం అతని అద్భుతమైన గుణాన్ని చాటి చెబుతుంది.

పద్యం 236

ఆ. మాన్యుఁ గాంచి మఱచె మాటపొందె ట్టిదో?

మరల ననియె నొక్కమార్గ మెనసి

యోరి బిడ్డ! యనఘ! యుత్సుకుఁడై నాఁడ

వరము గొనఁగఁ దగినవాఁడ వనుచు. 236

ప్రతిపదార్థం:

మాన్యున్ = పూజ్యుడైన వాడిని (దీపకుడిని), కాంచి = చూసి, మాటపొందె = పలికే పద్ధతి, ఎట్టిదో? = ఎలాగో, మఱచె = మర్చిపోయాడు, మరల = తిరిగి, ఒక్క = ఒక, మార్గము+ఎనసి = పద్ధతిని అనుసరించి, ఓరి బిడ్డ! = ఓ బిడ్డా!, అనఘ! = పాపరహితుడా!, వరము = వరాన్ని, కొనఁగఁ = పొందడానికి, తగినవాడవు = అర్హుడివి, అనుచున్ = అని, అనియె = పలికాడు.

తాత్పర్యం:

పూజ్యుడైన ఆ దీపకుడిని చూసిన విష్ణువు, ఏ విధంగా మాట్లాడాలో మర్చిపోయాడు. ఆ తర్వాత ఒక పద్ధతిని అనుసరించి "ఓరి బిడ్డా! పాపం లేనివాడా! నీవు వరాన్ని పొందడానికి అర్హుడివి" అని పలికాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దీపకుడి గొప్పతనం విష్ణువు మాటల్లో తెలుస్తోంది. దీపకుడి తేజస్సు, గుణగణాలు విష్ణువును ఎంతగా ఆకట్టుకున్నాయంటే, ఆయనే ఎలా మాట్లాడాలో కాసేపు మర్చిపోయాడు. "ఓరి బిడ్డ! అనఘ!" అని సంబోధించడం అతని పట్ల విష్ణువుకు ఉన్న ప్రేమను, ఆప్యాయతను తెలియజేస్తుంది. ఇది విష్ణువు దీపకుడి పట్ల చూపిన వాత్సల్యాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది.

పద్యం 237

చ. అను నమృతాయమాన మవు నానుడి శ్రోత్రక మందియీయఁ ద

న్మన మది గొంచు నేత్రముల మార్గమునం జని రూప మెంచి యో

మని మునిమాననీయ మవు నచ్యుతు వ్యక్తిగ నిశ్చయించు ల

క్షణములఁ గొంచు వ్యగ్రతకుఁ గాక నతుం డయి దీపకుం డనున్. 237

ప్రతిపదార్థం:

అను = అని, అమృత+ఆయమానము+అవు = అమృతం వంటిదైన, ఆ+నుడి = ఆ మాట, శ్రోత్రకము  = చెవి, అంది+ఈయన్ = అందివ్వగా, తన్+మనము = ఆ మనసు, అది = ఆ మాటను, కొంచు = తీసుకుని, నేత్రముల = కళ్ళ యొక్క, మార్గమునన్ = దారిలో, చని = వెళ్ళి, రూపము = రూపాన్ని, ఎంచి = పరిశీలించి, ఓ మని = ఓ మనుష్యా!, ముని = మునులచేత, మాననీయము+అవు = పూజించదగినవాడైన, అచ్యుతున్ = విష్ణువును, వ్యక్తిగ = ప్రత్యక్షంగా, నిశ్చయించు = నిర్ధారించే, లక్షణములన్ = లక్షణాలను, కొంచు = పొంది, వ్యగ్రతకు = తొందరపాటుకు, కాక = లోనుకాకుండా, నతుండు+అయి = నమస్కరించి, దీపకుండు = దీపకుడు, అనున్ = అన్నాడు.

తాత్పర్యం:

విష్ణువు పలికిన అమృతం వంటి ఆ మాటలు చెవుల గుండా మనసులోకి వెళ్లాయి. ఆ మనసు కళ్ళ ద్వారా ఆ రూపాన్ని చూసి, మునులచే పూజింపబడే విష్ణువును ప్రత్యక్షంగా గుర్తించే లక్షణాలను పొందింది. తొందరపడకుండా, దీపకుడు నమస్కరించి (ఆయనే విష్ణువు అని నిశ్చయించుకుని) ఇలా అన్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దీపకుడి నిగ్రహం, జ్ఞానం స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. విష్ణువును గుర్తించగానే తొందరపడకుండా, ఆ రూపాన్ని, మాటలను ధ్యానంతో పరిశీలించి, అది అచ్యుతుడి స్వరూపమేనని నిర్ధారించుకున్నాడు. "వ్యగ్రతకు కాక నతుండు" అనే పదం దీపకుడిలోని ఆధ్యాత్మిక పరిణతిని, వినయాన్ని, పరిజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది. గురుబోధనల ద్వారా వచ్చిన వివేకం అతడిని తొందరపాటు లేకుండా చేసింది.

దీపకుడు నమస్కరించి   విష్ణువుతో  ఇలా అన్నాడు.

 

చ. పిలువను లేదు నేను నిను పీతలసద్వసనా! యెడందలోఁ

దలఁపను లేదు సంతతము ద న్నొగి సాధనకోటికోటులం

 గొలిచెడువారి కన్నుల కగోచర మాత్మ కెఱుంగ రాదు నీ

విలసితరూప మేవిధికి వీనిఁ బ్రసన్నత నాదరించితో? 238

---

పద్యం: 238

---

ప్రతిపదార్థం:

పీతలసత్+వసనా! = పీతవస్త్రములను ధరించినవాడా!, నేను = నేను, నిను = నిన్ను, పిలువను లేదు = పిలవనూ లేదు, ఎడందలోన్ = హృదయములో, తలఁపను లేదు = తలవనూ లేదు, సంతతము = నిరంతరము, తన్ను+ఒగి = తనను చక్కగా, సాధనకోటికోటులన్ = కోట్లాది సాధనల ద్వారా, కొలిచెడువారి = సేవించేవారి, కన్నులకి+అగోచరము = కన్నులకు కనిపించనిది, ఆత్మకు+ఎఱుంగరాదు = ఆత్మకు కూడా తెలియరానిది, నీ = నీ యొక్క, విలసితరూపము = ప్రకాశవంతమైన రూపము, ఏ విధికిన్ = ఏ కారణం చేత, వీనిన్ = ఈ నన్ను, ప్రసన్నతన్ = దయతో, ఆదరించితో? = ఆదరించావు?

---

తాత్పర్యం:

పసుపు రంగు వస్త్రాలను ధరించిన ఓ దత్తప్రభూ! నేను నిన్ను ఎప్పుడూ పిలవలేదు, మనసులో నిన్ను తలవనూ లేదు. కోటానుకోట్ల సాధనలు చేసి నిరంతరం నిన్ను పూజించే భక్తులకు కూడా నీ దివ్యరూపం కనపడదు. కనీసం ఆత్మకు కూడా నీవు ఎవరు, నీ రూపం ఏమిటో తెలియదు. అటువంటి నీవు, ఏ కారణం చేత నన్ను ఇంత దయతో ఆదరించావు?

---

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క అపారమైన దయను, భక్తులపై ఆయనకున్న విశేష కరుణను తెలియజేస్తుంది. సాధారణంగా దైవాన్ని చేరుకోవాలంటే సాధన, భక్తి, తపస్సు వంటివి అవసరమని భావిస్తారు. కానీ ఇక్కడ కవి, తాను అటువంటి సాధనలేవీ చేయకపోయినా, స్వామి తనకు దర్శనమిచ్చారని, తనను ఆదరించారని ఆశ్చర్యపడుతూ ప్రశ్నిస్తున్నారు. ఇది స్వామి నిష్కారణ కరుణకు, అంటే ఎటువంటి కారణం లేకుండానే అనుగ్రహించే స్వభావానికి ఉదాహరణ. ఈ భావం ద్వారా, భగవంతుని అనుగ్రహం కేవలం కఠోర సాధనలకే పరిమితం కాదని, అది ఆయన సంకల్పం మీద ఆధారపడి ఉంటుందని కవి తెలియజేస్తున్నారు.

ఉ. పుట్టిననాఁటగోలె నొకపూటయు మిమ్ము స్మరింపలేని యీ

 వట్టి యదిక్కు బాలకు విభావు భవుండపు డిప్పు డీవుఁ జూ

పట్టి వరంబు లిచ్చెదము పట్టి! యటంచును పట్టు పట్టి యి

 ట్లుట్టిపడంగ నై న స్వరసోదయము న్వెలయించు టబ్రమా.239

ప్రతిపదార్థం:

పుట్టిననాఁటగోలెన్ = పుట్టినప్పటినుంచి, ఒకపూటయున్ = ఒక్కపూట కూడా, మిమ్మున్ = మిమ్మల్ని, స్మరింపలేని = తలచుకోలేని, ఈ వట్టి = ఈ పనికిమాలిన, అదిక్కు = దిక్కులేని, బాలకున్ = బాలుడిని, విభావు  భవుండు +అపుడు  = శివుడు అపుడు , ఇప్పుడు = ఇప్పుడు, ఈవున్ = నీవు, చూపట్టి = ప్రత్యక్షమై, పట్టి = నాయనా, వరంబులున్ = వరాలను, ఇచ్చెదము = ఇస్తాము, అటంచున్ = అని, పట్టుపట్టి = పట్టుబట్టి, ఇట్లు = ఇలా, ఉట్టిపడంగనైనన్ = ఉట్టిపడే విధంగానైనా, స్వరసోదయమున్ =  ఆనందాన్ని, వెలయించుట = వ్యక్తపరుచుకోవడం, అబ్రమా = ఆశ్చర్యమేనా?

తాత్పర్యం:

ఓ పరమాత్మా! పుట్టినప్పటి నుంచి ఒక్కరోజు కూడా నిన్ను తలచుకోని దిక్కులేని బాలుడినైన నా దగ్గరికి నువ్వు, ఈశ్వరుడు (శివుడు) ఇద్దరూ వచ్చి, "నాయనా! నీకు వరాలను ఇస్తాము" అని పట్టుబట్టి, నీ ఆనందాన్ని వ్యక్తపరుచుకోవడం నాకు చాలా ఆశ్చర్యంగా ఉంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దీపకుడు ఆశ్చర్యంతో, విష్ణువును ఈ విధంగా ప్రశ్నిస్తున్నాడు. ఇంత దిక్కులేని, ఏ మాత్రం భక్తి లేని తనలాంటివాడికి దేవుడు స్వయంగా వచ్చి వరం ఇవ్వడం ఎందుకో దీపకుడికి అర్థం కావడం లేదు. ఇక్కడ విష్ణువు, శివుడు ఇద్దరూ ఒకేసారి రావడం విశేషం.

 

క. అనుమానము కల దది వో

ననుమా నముచిరిపువందితాంఘ్రి సరోజా!

యనుమానముదితసత్తా!

యను మానమువాని కనియె ననుమార్చితుఁడున్.240

ప్రతిపదార్థం:

నముచిరిపువందితాంఘ్రి సరోజా = నముచి శత్రువైన ఇంద్రుడిచే పూజింపబడిన కమలాల వంటి పాదాలు కలవాడా, అనుమాన ముదితసత్తా = తర్కశాస్త్రంలోని   అనుమాన  ప్రమాణంతో  సంతోషించు   ఉనికి  కలవాడా , అనుమానము = సందేహం, కలదు = ఉంది, అది = ఆ సందేహం, పోన్  =  పోయేటట్లుగా ,అనుమా = అనండి. ( పలకండి)   నివృత్తి చేయండి ,, అను = అని, మానము వానికిన్ = ఆత్మాభిమానము కలిగిన దీపకునికి ,అనుమార్చితుఁడున్ =  మార్చేవాడు అయిన విష్ణువు , అనియెన్ = అన్నాడు,.

తాత్పర్యం:

తాత్పర్యం

ఓ నముచి అనే రాక్షసుడి శత్రువైన ఇంద్రుడి చేత పూజింపబడిన కమలం వంటి పాదాలు కలవాడా! తర్కశాస్త్రంలోని 'అనుమాన' ప్రమాణం ద్వారా సంతోషించే ఉనికి నీది. నాకు ఒక పెద్ద సందేహం ఉంది, దయచేసి దానిని నివృత్తి చేయండి. ఈ విధంగా అడిగే దీపకుడితో, అతని జీవితాన్ని మార్చడానికి వచ్చిన విష్ణువు ఇలా అన్నాడు.

---

విశేషాలు

 

●     నముచిరిపువందితాంఘ్రి సరోజా: ఈ సంబోధన విష్ణువు యొక్క గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది. నముచి అనే రాక్షసుడి శత్రువైన ఇంద్రుడు కూడా విష్ణువు పాదాలకు నమస్కరిస్తాడంటే, విష్ణువు ఎంతటి గొప్ప దేవుడో చెప్పనక్కర్లేదు.

●     అనుమార్చితుఁడున్: "మార్చేవాడు" అనే ఈ పదం దీపకుడి భవిష్యత్తును సూచిస్తోంది. సాధారణ బాలుడైన దీపకుడిని, భగవంతుని అనుగ్రహం ద్వారా, గొప్ప జ్ఞానిగా మార్చేవాడు విష్ణువు అని దీని అర్థం. ఇది దీపకుడి జీవితంలో రాబోయే గొప్ప మార్పుకు సంకేతం.

●     అనుమాన ముదితసత్తా: ఈ పదం ఈ పద్యంలో చాలా ముఖ్యమైనది. లోకంలోని విషయాలను నేరుగా కాకుండా, తార్కికమైన 'అనుమాన' ప్రమాణం ద్వారా కూడా గుర్తించవచ్చని, ఆ విధంగానే విష్ణువు ఉనికిని కూడా తెలుసుకోవచ్చని దీని అర్థం. అంటే, పొగను చూసి నిప్పును ఊహించినట్లుగా, ఈ ప్రపంచంలోని సంఘటనలు, వాటి వెనుక ఉన్న కచ్చితమైన కారణాలను బట్టి, దైవం ఉనికిని అనుమానం ద్వారా తెలుసుకోవచ్చని కవి చెబుతున్నారు. ఇది ఆధ్యాత్మిక భావనలకు తార్కిక దృక్పథాన్ని జోడించినట్టుగా ఉంది.

ఇక్కడ ప్రయోగించిన అనుమాన పదము తర్క శాస్త్రానికి సంబంధించినది.

 తర్కంలో   అనుమాన ప్రమాణం ఇలా ఉంటుంది.

---

1. ప్రతిజ్ఞ (Thesis)

ప్రతిజ్ఞ అంటే మనం నిరూపించాలనుకుంటున్న విషయం. ఇది అనుమానానికి మొదటి వాక్యం. ఇందులో పక్షం (సందేహం ఉన్న వస్తువు) మరియు సాధ్యం (నిరూపించాల్సిన విషయం) ఉంటాయి. ఉదాహరణకు: "పర్వతంపై నిప్పు ఉంది." ఇక్కడ పర్వతం పక్షం (నిప్పు ఉందా లేదా అని అనుమానం ఉన్న వస్తువు), నిప్పు సాధ్యం (నిరూపించాల్సిన లక్షణం).

---

2. హేతువు (Reason)

హేతువు అంటే మనం ప్రతిజ్ఞను నిరూపించడానికి ఉపయోగించే కారణం. ఇది సాధ్యంతో కలిపి ఉంటుంది. పర్వతంపై నిప్పు ఎందుకు ఉంది అనే ప్రశ్నకు "ఎందుకంటే అక్కడ పొగ ఉంది" అని చెప్పడమే హేతువు. పొగ అనేది నిప్పు ఉనికికి కారణం.

---

3. దృష్టాంతం (Example)

దృష్టాంతం అంటే హేతువు (పొగ) మరియు సాధ్యం (నిప్పు) మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని నిరూపించే ఉదాహరణ. ఇది రెండు రకాలుగా ఉంటుంది:

●     అన్వయ దృష్టాంతం: నిప్పు, పొగ రెండూ ఒకేచోట ఉన్న ఉదాహరణ. "పొగ ఉన్న చోట నిప్పు ఉంటుంది, వంటింట్లో లాగా."

●     వ్యతిరేక దృష్టాంతం: పొగ, నిప్పు రెండూ లేని ఉదాహరణ. "ఎక్కడైతే నిప్పు ఉండదో అక్కడ పొగ కూడా ఉండదు, చెరువులో లాగా."

---

4. ఉపనయం (Application)

ఉపనయం అంటే దృష్టాంతంలో చెప్పిన హేతువును (పొగ) తిరిగి పక్షానికి (పర్వతానికి) అన్వయించడం. "పర్వతం మీద కూడా అలాంటి పొగనే ఉంది." అని చెప్పడం.

---

5. నిగమనం (Conclusion)

నిగమనం అంటే మొత్తం వాక్యాల ఆధారంగా నిర్ధారించబడిన చివరి వాక్యం. ఇది ప్రతిజ్ఞను తిరిగి ధృవీకరిస్తుంది. "కాబట్టి, పర్వతంపై నిప్పు ఉంది." అని ముగించడం.

ఈ ఐదు వాక్యాలూ ఒకదాని తర్వాత ఒకటి క్రమపద్ధతిలో వాడడం ద్వారా ఒక విషయంపై అనుమానాన్ని తొలగించి, దానిని తార్కికంగా నిరూపించవచ్చు.

 

 

 

శా. శ్రద్ధాభక్తులతోడ నీవు గురుని న్సం తర్పితుం జేయవా;

తద్ధర్మంబున కేను మెచ్చితిని వత్సా! త్వాదృశుల్ నాకు నె

ప్డిద్ధాత్రిం బరిపాలనీయు లను లక్ష్మీశాను నీక్షించి యు

ద్బుద్ధుం డిట్లనె దీపకుం డవు నవున్ దోఁచె న్స్వ పుణ్యం బిటుల్.241

ప్రతిపదార్థం:

శ్రద్ధాభక్తులతోడన్ = శ్రద్ధ మరియు భక్తితో, నీవు = నీవు, గురునిన్ = గురువుని, సంతర్పితుం జే యవా = సంతోషపెట్టలేదా, తద్ధర్మంబునన్ = ఆ ధర్మంతో, ఏను = నేను, మెచ్చితిని = సంతోషించాను, వత్సా = నాయనా, త్వాదృశుల్ = నీవంటివారు, నాకున్ = నాకు, ఎప్పుడు = ఎల్లప్పుడూ, ఈ+ధాత్రిన్ = ఈ భూమిపైన, పరిపాలనీయులు = రక్షించదగినవారు, అను = అని, లక్ష్మీశాను = లక్ష్మీపతిని (విష్ణువుని), ఈక్షించి = చూసి, ఉద్బుద్ధుండు = ఆశ్చర్యపోయినవాడైన, దీపకుండు = దీపకుడు, ఇట్లు + అనె = ఇలా అన్నాడు, అవును అవును = అవునవును, తోఁచెన్ = తెలిసింది, స్వపుణ్యంబు = నా పుణ్యం, ఇటుల్ = ఇలా ఉంది.

తాత్పర్యం:

"నీవు గురువును శ్రద్ధా భక్తులతో పూజించి సంతోషపెట్టావు కదా, ఆ ధర్మం నాకు నచ్చింది. నాయనా, నీలాంటి వారిని నేను ఈ భూమిపై ఎప్పుడూ రక్షిస్తాను" అని లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు చెప్పిన మాటలు విని ఆశ్చర్యంతో మేల్కొన్న దీపకుడు "అవును, అవును, నా పుణ్యం ఇలా ఉండటం వల్లనే ఇదంతా సాధ్యమైంది" అని అన్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో విష్ణువు దీపకుడికి దర్శనం ఇవ్వడానికి గల అసలైన కారణం తెలుస్తుంది. గురువును పూజించడం అనేది సాక్షాత్తు దైవపూజతో సమానమని విష్ణువు ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నారు. ఇది గురుభక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని, ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతోంది.

 

క. వేదము వేదాంగము తర్కాదికముం జదివి చదివి యాలోచనతో

నేది నెఱనమ్మితినొఁ దామోదరుఁ డద్దాని సాక్ష్యము వచించె బలే.242

ప్రతిపదార్థం:

వేదము = వేదాలు, వేదాంగము = వేదాంగాలు, తర్కాదికమున్ = తర్కం మొదలైనవి, చదివి చదివి = చదివి చదివి, ఆలోచనతోన్ = ఆలోచనతో, ఏదిన్ = ఏది, నెఱనమ్మితినో = నమ్మితే, దామోదరుఁడు = కడుపున దారం ఉన్న విష్ణువు, ఆ+దాని = దాన్ని, సాక్ష్యము = సాక్ష్యంగా, వచించె = చెప్పాడు, బలే = భలే!

తాత్పర్యం:

వేదాలు, వేదాంగాలు, తర్కం మొదలైనవి ఎన్నో చదివి, చివరకు ఏది నిజమని నమ్మానో, సాక్షాత్తు ఆ శ్రీమన్నారాయణుడే వచ్చి దానికి సాక్ష్యం చెప్పాడు. భలే!

విశేషాలు:

ఎన్నో శాస్త్రాలు చదివిన దీపకుడికి, గురుసేవ యొక్క ప్రాముఖ్యతపై ఉన్న నమ్మకాన్ని విష్ణువు స్వయంగా వచ్చి బలపరిచాడు. ఈ పద్యం విష్ణువు యొక్క మాటలు దీపకుడి జ్ఞానాన్ని ధ్రు వీకరించిన విషయాన్ని వెల్లడిస్తుంది.

 

మ. పరమార్థంబు పరంబు తీర్థము వరప్రారంభ మట్లే పరా

 త్పర మౌ మేలి తపంబు సద్గురుఁడె నా తాత్పర్యమే కాక వే

దరహస్యం బిది కానిచో కలదే? శుద్ధం బిద్ధమున్ బుద్ధముం

 బరమానందద మైన తేజ మిటు మత్ప్రత్యక్షముం జేయఁగన్. 243

ప్రతిపదార్థం:

పరమార్థంబు = పరమార్థం, పరంబు = పరం, తీర్థము = తీర్థం, వర+ఆరంభము = గొప్ప ప్రారంభం, అట్లే = అలాగే, పరాత్పరము + ఔ = పరాత్పరం అయిన, మేలి = గొప్ప, తపంబు = తపస్సు, సద్గురుఁడె = సద్గురువే, నా తాత్పర్యమే = నా తాత్పర్యం, కానిచో = కాకపోతే, వేద+రహస్యంబు = వేద రహస్యం, ఇది = ఇది, కలదే = ఉందా, శుద్ధంబు = శుద్ధమైన, ఇద్ధంబున్ = ప్రకాశించే, బుద్ధంబున్ = జ్ఞానమైన, పరమ+ఆనందదంబు = పరమానందాన్ని ఇచ్చే, ఐన = అయిన, తేజము = తేజస్సు, ఇటు = ఇలా, మత్+ప్రత్యక్షమున్ = నా ప్రత్యక్షం, చేయగన్ = చేయడానికి.

తాత్పర్యం:

పరమార్థం, పరం, తీర్థం, గొప్ప ప్రారంభం, పరాత్పరం అయిన తపస్సు - ఇవన్నీ సద్గురువే అని నేను నమ్ముతాను. నా ఈ నమ్మకమే వేద రహస్యం. లేకపోతే ఈ శుద్ధమైన, ప్రకాశించే, జ్ఞానమైన, పరమానందాన్ని ఇచ్చే తేజస్సు నాకు ఎలా ప్రత్యక్షమవుతుంది?

విశేషాలు:

గురువుని దైవంతో సమానంగా చూడడం, గురుసేవ వల్లనే మోక్షం లభిస్తుందనే సత్యాన్ని దీపకుడు ఈ పద్యంలో విష్ణువు మాటల ద్వారా తెలుసుకున్నాడు. గురువు యొక్క గొప్పతనం వేద రహస్యమని ఆయన ఇక్కడ వివరిస్తున్నాడు.

 

క. కాన గురు వీడి యన్నెము

నే నే మని కోరువాఁడ ని మ్మిదె మఱియున్

 మానాథ! దయకుఁ బాత్రమ

 నే నుపదేశింపుము గురుహృదయ మ్మనినన్.244

 

ప్రతిపదార్థం:

కాన = కాబట్టి, గురున్ = గురువుని, వీడి = విడిచిపెట్టి, అన్నెము = అన్యమైనది, నేన్ = నేను, ఏ మని = ఏమని, కోరువాఁడన్ = కోరుకోగలను, ఇమ్మిదె = ఇదిగో, మఱియున్ = ఇంకా, మానాథ = లక్ష్మికి అధిపతి అయినవాడా, దయకున్ = దయకు, పాత్రము = పాత్రుడను, నేను = నేను, ఉపదేశింపుము = ఉపదేశించండి, గురుహృదయము = గురువు యొక్క హృదయం, అనినన్ = అని అడగగా.

తాత్పర్యం:

"కాబట్టి, నేను గురువును విడిచిపెట్టి వేరే ఏ వరాన్ని కోరుకోను. నా పట్ల దయ చూపండి, నా గురువు యొక్క హృదయాన్ని తెలుసుకునే ఉపదేశాన్ని నాకు ఇవ్వండి" అని దీపకుడు విష్ణువుతో అన్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దీపకుడి గురుభక్తి మరింత స్పష్టమవుతుంది. సాక్షాత్తు విష్ణువు దర్శనం ఇచ్చినా, ఆయన నుంచి ఏ వరాన్నీ కోరుకోకుండా, కేవలం గురువు గురించి తెలుసుకోవాలని కోరుకున్నాడు. గురుభక్తి యొక్క పరాకాష్ట ఈ పద్యంలో కనిపిస్తుంది.

పద్యం 245

గీ. తెలిసికొంటివి మునుమున్న తీర్థమహిమ

బ్రహ్మపదదం బటంచు నబ్రముగఁ దాత!

యైన వాత్సల్యమున నీకు ననెద వినుము

గురుహృదయ మడిగితి కాన గుణనిధాన!

ప్రతిపదార్థం:

గుణనిధాన = సద్గుణములకు నిలయమైనవాడా!, తాత = నాయనా (దీపకా)!, తీర్థ + మహిమ = ఈ కాశీ క్షేత్ర ప్రభావము, బ్రహ్మపదదము + అటంచున్ = బ్రహ్మపదమును (మోక్షమును) ఇచ్చునదని, మునుమున్న = ముందే, అబ్రముగన్ = ఆశ్చర్యముగా, తెలిసికొంటివి = గ్రహించావు, ఐనన్ = అయినప్పటికినీ, వాత్సల్యమునన్ = నీపై గల ప్రేమతో, గురు + హృదయము = గురువు యొక్క అంతరంగమును గూర్చి, అడిగితివి = అడిగావు, కాన = కావున, నీకున్ = నీకు, అనెదన్ = చెప్పెదను, వినుము = ఆలకించుము.

తాత్పర్యం:

సద్గుణశీలుడవైన ఓ దీపకా! కాశీ క్షేత్ర మహిమ మోక్షప్రదాయకమని నీవు ముందే గ్రహించావు. అయినప్పటికీ, నీ మీద ఉన్న వాత్సల్యంతో నీవు కోరిన గురు హృదయం గురించి వివరిస్తాను, వినుము.

విశేషాలు:

భగవంతుడు భక్తుని వినయానికి, గురుభక్తికి మెచ్చి, తాను చెప్పదలచుకున్న రహస్యాన్ని వాత్సల్యంతో ఉపదేశించుట ఇక్కడ విశేషం.

---

పద్యం 246

ఉ. లౌకిక బుద్ధి నిచ్చు నొక లాగు హితుండె గురుండు ధర్మ క

ర్మాకృతి వ్యాకరించునతఁ డంతకు మిక్కిలి సాంగ వేదవి

ద్యాక్రమపాఠకుం డతనికన్న దదర్థనిరూపకుండు త

చ్ఛ్రీ కరు మించు నందఱ విశిష్టుఁడు నా స్థితిఁ దెల్పువాఁ డనా!

ప్రతిపదార్థం:

అనా = ఓ పాపరహితుడా!, లౌకిక + బుద్ధిన్ = లోక వ్యవహార జ్ఞానమును, ఇచ్చు + ఒక + లాగు = కలిగించే ఒకానొక విధమైన, హితుండె = హితము కోరేవాడే, గురుండు = గురువు, ధర్మ + కర్మ + ఆకృతి = ధర్మబద్ధమైన కర్మల స్వరూపమును, వ్యాకరించునతడు = వివరించువాడు, అంతకు + మిక్కిలి = వానికంటే అధికుడు, సాంగ + వేద + విద్యా + క్రమ + పాఠకుండు = అంగములతో కూడిన వేదవిద్యను క్రమపద్ధతిలో బోధించేవాడు, అతనికన్న = వానికంటే, తత్ + అర్థ + నిరూపకుండు = ఆ వేదముల అర్థమును నిరూపించేవాడు (శ్రేష్ఠుడు), తత్ + శ్రీకరున్ = ఆ సంపదను ఇచ్చేవాడిని, మించున్ = మించిపోవును, అందఱన్ = అందరిలోనూ, విశిష్టుడు = గొప్పవాడు, నా + స్థితిన్ = నా స్వరూప స్థితిని (పరమాత్మ తత్త్వమును), తెల్పువాడు = తెలియజేసేవాడు.

తాత్పర్యం:

లోక జ్ఞానాన్ని ఇచ్చే హితైషి ఒక రకమైన గురువు. అంతకంటే ధర్మకర్మలను వివరించేవాడు, వారికంటే వేదాంగములను బోధించేవాడు, వారికందరికంటే వేదార్థమును నిరూపించేవాడు అధికులు. అయితే, వీరందరిలోకి అత్యంత విశిష్టుడు ఎవరంటే, నా (పరమాత్మ) యథార్థ స్థితిని బోధించేవాడు.

విశేషాలు:

గురువులలో రకాలను తెలుపుతూ, ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే సద్గురువే సర్వోత్తముడని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యం 247

గీ. శుద్ధ మవు నా స్వరూపంబు బుద్ధి నెఱిఁగి

శ్రవణముఖముల బోధించు నవహితుఁ డన

నేన సుధఁ జిందు నెవని గీర్నిఘ్న మగుచు

ననఘులమనమ్ము ననుఁ బాయ దతఁడు నేన.

ప్రతిపదార్థం:

శుద్ధము + అవు = నిర్మలమైన, నా + స్వరూపంబున్ = నా తత్త్వమును, బుద్ధిన్ = తన బుద్ధిలో, నెఱిగి = గ్రహించి, శ్రవణ + ముఖములన్ = శ్రవణాది సాధనముల ద్వారా, బోధించు = ఉపదేశించు, అవహితుడు = ఏకాగ్రత గలవాడు, అనన్ = అనగా, నేన = నేనే (పరమాత్మయే), సుధన్ = అమృతమును, చిందు = కురిపించు, ఎవని + గీర్ + నిఘ్నము + అగుచున్ = ఎవరి వాక్కునకు లోబడి, అనఘుల + మనమ్ము = పుణ్యాత్ముల మనస్సు, ననున్ = నన్ను, పాయదు = విడిచిపెట్టదో, అతడు = ఆ గురువు, నేన = నేనే.

తాత్పర్యం:

నా శుద్ధ స్వరూపాన్ని తెలిసికొని, శ్రవణాదుల ద్వారా ఇతరులకు బోధించే గురువు సాక్షాత్తు నేనే. ఎవరి వాక్కు అమృతం వలె ఉండి పుణ్యాత్ముల మనస్సులను నా వైపు తిప్పుతుందో, ఆ గురువుకు నాకు భేదం లేదు.

విశేషాలు:

"గురు సాక్షాత్ పరబ్రహ్మ" అనే సూక్తికి ఈ పద్యం అద్దం పడుతోంది. గురువు, దేవుడు ఒక్కటే అని భావం.

---

పద్యం 248

ఉ. పాముల మించుఁ గౌర్యమున బొములఁ బెట్టును జెట్ట వీడఁబో

దేమెయి నై న దుర్గతి నయించును గామరుపొదిదోషముల్

వేమఱుఁ బుట్టు పుట్ట మది విశ్రుతశాస్త్రపురాణగాథలం

దోమి మలంబుఁ గాల్చి దయతో వెలయించుగురుండె వేల్పనన్

ప్రతిపదార్థం:

క్రౌర్యమునన్ = క్రూరత్వంలో, పాములన్ = సర్పములను, మించున్ = మించిపోవును, బొములన్ + పెట్టును = ఇబ్బందుల పాలు చేయును, చెట్ట = కీడు, ఏమెయినైనన్ = ఏ విధముగానైనా, వీడబోదు = విడిచిపోదు, దుర్గతిన్ = చెడు గతిని, నయించును = పొందించును, కామ + రుక్ + పొది + దోషముల్ = కోరికలు, వ్యాధులు మొదలైన దోషములు, వేమఱున్ = మాటిమాటికి, పుట్టు = పుట్టేటటువంటి, పుట్ట = పుట్ట వంటిది, మది = మనస్సు, విశ్రుత + శాస్త్ర + పురాణ + గాథలందు = ప్రసిద్ధమైన శాస్త్ర పురాణ కథల ద్వారా, ఓమి = రక్షించి, మలంబున్ = అజ్ఞానమనే మురికిని, కాల్చి = దహించి, దయతోన్ = కరుణతో, వెలయించు = ప్రకాశింపజేసే, గురుండె = గురువే, వేల్పు + అనన్ = దైవము.

తాత్పర్యం:

మనస్సు అనేది క్రూరత్వంలో పాములను మించినది, ఎన్నో దోషాలకు పుట్ట వంటిది. అటువంటి మనస్సులోని అజ్ఞానాన్ని శాస్త్ర పురాణ ప్రవచనాల ద్వారా తొలగించి, దయతో జ్ఞానాన్ని ప్రకాశింపజేసే గురువే నిజమైన దైవం.

విశేషాలు:

మనస్సులోని వికారాలను తొలగించగలిగే శక్తి ఒక్క సద్గురువుకే ఉంటుందని వర్ణించబడింది.

---

పద్యం 249

గీ. మంచి చెడుగులఁ జూపి నేమించి కృత్య

మిది యకృత్యం బటంచు దారి దరిఁ జేర్చు

భవ్యు నెప్పుడుఁ గొల్చుటే పరము వర మ ద గ

నుగ్రహము పర మదె స్వార్థ మగ్రగణ్య!

ప్రతిపదార్థం:

అగ్రగణ్య = శ్రేష్ఠుడవైన దీపకా!, మంచి + చెడుగులన్ = హితవును అహితవును, చూపి = తెలియజేసి, నేమించి = నియమించి, ఇది = ఇది, కృత్యము = చేయదగినది, అకృత్యంబు + అటంచున్ = ఇది చేయకూడనిదని, దారి + దరిన్ + చేర్చు = సరియైన మార్గమున చేర్చు, భవ్యున్ = మంగళప్రదుడైన గురువును, ఎప్పుడున్ = సర్వదా, కొల్చుటే = సేవించుటయే, పరము = గొప్పదైన, వరము = వరము, అది + అగన్ = దానిని పొందుటయే, అనుగ్రహము = భగవదనుగ్రహము, అది + ఎ = అదియే, పరము = శ్రేష్ఠమైన, స్వార్థము = తన ప్రయోజనము.

తాత్పర్యం:

మంచి చెడులను వివరించి, చేయవలసిన పనులను నియమించి, మనల్ని సరైన మార్గంలో పెట్టే గురువును సేవించడమే గొప్ప వరం. ఆ గురువు అనుగ్రహం పొందడమే నిజమైన పరమార్థం.

విశేషాలు:

గురు సేవయే అత్యున్నతమైన పురుషార్థమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.

---

పద్యం 250

చ. పరముఁడ! యెప్పుడే శివుఁడు బ్రహ్మయు బ్రహ్మ మనుగ్రహింప నౌ

తరమున కెక్కునో నరుఁడు తత్సమయమ్మున సద్గురుం డిలన్

దొరకును దత్ప్రస క్తితరితోఁ తఱితోడఁ దరించువాఁ డిదే

గురుహృదయం బెఱుంగుదువు కుఱ్ఱ! వరింపుము ప్రస్తుతం బనన్

ప్రతిపదార్థం:

పరముడ = శ్రేష్ఠుడవైనవాడా!, ఎప్పుడే = ఏ కాలమందైతే, శివుడు = ఈశ్వరుడు, బ్రహ్మయు = విధాత, బ్రహ్మము = పరబ్రహ్మము, అనుగ్రహింపన్ = కరుణించగా, నరుడు = మనిషి, తరణమునకున్ + ఎక్కునో = సంసారమును తరించుటకు సిద్ధపడునో, తత్ + సమయమునన్ = ఆ సమయమునందే, ఇలన్ = ఈ భూమిపై, సద్గురుండు = మంచి గురువు, దొరకును = లభించును, తత్ + ప్రసక్తి + తరితోన్ = ఆ గురువు యొక్క సంబంధమనే నావతో, తఱితోడన్ = వేగముగా/సమయముతో, తరించువాడు = సంసారమును దాటును, కుఱ్ఱ = నాయనా!, ఇదే = ఇదే, గురు + హృదయంబు = గురు హృదయము, ఎఱుంగుదువు = గ్రహించావు, ప్రస్తుతంబు = ఇప్పుడు, వరింపుము = (నీకు కావలసినది) కోరుకో, అనన్ = అని పలుకగా.

తాత్పర్యం:

నరుడిపై దైవ అనుగ్రహం కలిగినప్పుడే అతనికి సద్గురువు లభిస్తాడు. ఆ గురువు ఆశ్రయంతోనే మనిషి సంసారాన్ని తరిస్తాడు. ఇదే గురు హృదయ మర్మం. దీనిని గ్రహించావు కదా, ఇక నీకు కావలసిన వరాన్ని కోరుకో అని విష్ణువు అన్నాడు.

విశేషాలు:

గురువు లభించడం అనేది దైవకృప మీద ఆధారపడి ఉంటుందని, మోక్షానికి గురువు దొరకడమే మొదటి మెట్టు అని భావం.

---

పద్యం 251

గీ. ననుచు నీప్రసాదమున జనార్దనుండ!

యెఱిఁగితి నెఱుంగఁ దగినది ఇచ్చితి వర

మరుగుము యథాసుఖ మ్మింతకన్న నాకు

నర్థ్యమును లేదు లేదు చేయమ్ము నీకు.

ప్రతిపదార్థం:

అనుచున్ = అని పలుకుతూ (దీపకుడు), జనార్దనుండ = ఓ విష్ణుమూర్తీ!, నీ + ప్రసాదమునన్ = నీ అనుగ్రహము వల్ల, ఎఱుంగన్ + తగినది = తెలుసుకోవలసిన దానిని, ఎఱిగితిన్ = తెలుసుకున్నాను, వరము + ఇచ్చితి = నాకు కావలసిన వరమును ఇచ్చావు, యథా + సుఖము = సుఖముగా, అరుగుము = వెళ్ళుము, ఇంతకన్నన్ = దీనికంటే, నాకున్ = నాకు, అర్థ్యమును = కోరదగినది, లేదు + లేదు = ఏమీ లేదు, నీకున్ = నీకు, చేయమ్ము = నమస్కారము.

తాత్పర్యం:

"ఓ జనార్దనా! నీ దయ వల్ల తెలుసుకోవలసిన పరమ రహస్యాన్ని తెలుసుకున్నాను. నాకు కావలసిన వరాన్ని ప్రసాదించావు. ఇక నీవు సుఖంగా వెళ్ళవచ్చు. నాకు ఇంతకంటే కోరదగినది ఏదీ లేదు. నీకు నమస్కారము" అని దీపకుడు పలికాడు.

విశేషాలు:

గురు తత్త్వాన్ని తెలుసుకున్న తర్వాత ఇక ఏ ఇతర లౌకిక వరాలూ అవసరం లేదని దీపకుని నిశ్చల భక్తి ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

?

పద్యం 252

గీ. అనుడు నబ్రము గదుర నై యరిగెను హరి

యంతలోఁ బిల్చె గురుఁడు నయ్యంక సదుని

వాఁడుఁ దొల్లింటికంటె నవ్వారి గాఁగఁ

గొలుచుచుండంగ నిట్లనెఁ కోవిదుండు.

ప్రతిపదార్థం:

అనుడున్ = అని దీపకుడు పలుకగా, హరి = విష్ణుమూర్తి, అబ్రము = ఆశ్చర్యము, కదురన్ + ఐ = అతిశయించగా, అరిగెన్ = వెడలిపోయెను, అంతలోన్ = ఆ సమయముననే, గురుడు = గురువు (వేదధర్ముడు), ఆ + అంకసదుని = తన దగ్గర ఉన్నవాడిని (దీపకుని), పిల్చెన్ = పిలిచెను, వాడున్ = ఆ దీపకుడును, తొల్లింటికంటెన్ = పూర్వము కన్నా, అవ్వారిగాగన్ = అమితముగా, కొలుచుచుండంగన్ = సేవించుచుండగా, కోవిదుండు = విద్వాంసుడైన ఆ గురువు, ఇట్లు + అనెన్ = ఈ విధముగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

దీపకుని నిశ్చలమైన గురుభక్తికి విష్ణుమూర్తి ఆశ్చర్యపడి అక్కడి నుండి వెడలిపోయాడు. అప్పుడు గురువైన వేదధర్ముడు దీపకుని పిలిచాడు. దీపకుడు మునుపటి కంటే మిన్నగా గురువును సేవిస్తుండగా, జ్ఞానియైన ఆ గురువు ఇట్లా అన్నాడు.

విశేషాలు:

భగవంతుడే ఆశ్చర్యపోయేలా దీపకుని భక్తి ఉన్నదని, గురువు పట్ల అతని గౌరవం దైవదర్శనం తర్వాత ఇంకా పెరిగిందని ఇక్కడ గమనించవచ్చు.

---

పద్యం 253

గీ. వత్స! దీపక! యెవనితో వాద మింత

సేపు సేసితి వేమి? వాసిఁ గన నైన

సుఫల మీవు ప్రాపించితి శుభము నాకుఁ

జెప్పు మన దోయి లొగ్గి యా శిష్యుడనియె.

ప్రతిపదార్థం:

వత్స = నాయనా!, దీపక = ఓ దీపకా!, ఇంతసేపు = ఇంతకాలముగా, ఎవనితో = ఎవరితో, వాదము = మాటల సంభాషణ, చేసితివి = చేశావు?, ఏమి = ఏమిటది?, వాసిన్ + కనన్ + ఐన = గొప్పదనమును పొందేటటువంటి, సుఫలము = మంచి ఫలితమును, ఈవు = నీవు, ప్రాపించితి = పొందావు, నాకున్ = నాకు, శుభము = ఆ శుభవార్తను, చెప్పుము = తెలియజేయి, అనన్ = అని గురువు అడుగగా, దోయి + లొగ్గి = రెండు చేతులు జోడించి, ఆ + శిష్యుడు = ఆ శిష్యుడైన దీపకుడు, అనియెన్ = ఇట్లు పలికెను.

తాత్పర్యం:

"నాయనా దీపకా! ఇంతసేపు ఎవరితో మాట్లాడుతున్నావు? నీవు ఏదో గొప్ప శుభ ఫలితాన్ని పొందినట్లు కనిపిస్తోంది. ఆ విశేషమేమిటో నాకు చెప్పు" అని గురువు అడుగగా, దీపకుడు వినయంగా చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు.

విశేషాలు:

గురువుకు తెలియనిది ఏమీ ఉండదు, కానీ శిష్యుని నోటి ద్వారా ఆ విశేషాలను వినాలని ఆయన అడుగుతున్నారు.

---

పద్యం 254

క. ఇందాక శివుఁడు వచ్చిన

చంద మెఱుంగుదుర కాదె? సరసిజనయనుం

డిం దిప్పుడు విజయముసే

సెం దమ దయ కైన వీనిఁ జేరి వర మిడన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఇందాక = కొంచెం సేపటి క్రితం, శివుడు = పరమశివుడు, వచ్చిన = విచ్చేసిన, చందము = విధము, ఎఱుంగుదురు + అ + కాదె = మీకు తెలిసినదే కదా!, ఇందు + ఇప్పుడు = ఇక్కడకు ఇప్పుడు, సరసిజనయనుండు = పద్మముల వంటి కన్నులు గల విష్ణుమూర్తి, తమ + దయకు + ఐన = మీ కృపకు పాత్రుడైన, వీనిన్ = ఈ దాసుని (నన్ను), చేరి = సమీపించి, వరము + ఇడన్ = వరము నిచ్చుటకై, విజయము + చేసెన్ = విచ్చేశాడు.

తాత్పర్యం:

"స్వామీ! ఇంతకుముందు శివుడు వచ్చిన విషయం మీకు తెలిసిందే కదా! ఇప్పుడు సాక్షాత్తు ఆ విష్ణుమూర్తి కూడా మీ దయకు పాత్రుడైన నా దగ్గరకు వచ్చి, వరం కోరుకోమని కోరారు."

విశేషాలు:

దీపకుడు తనకు లభించిన దైవ దర్శన గౌరవాన్ని తన గురువు యొక్క దయగా భావించడం అతని గొప్ప సంస్కారానికి నిదర్శనం.

---

పద్యం 255

ఉ. ఏమి వరంబు కోరవలె నెవ్వరి వేఱ వరమ్ము లున్న వే?

యోమహనీయ! నాకు భవదుజ్జ్వల భవ్యపదాంబుజద్వయం

బాముకొనంగ నై న నయనాంజనపర్వము నిర్వహింపఁగా

నేమము మీఱ నింక నిదె నీదయ నెప్పుడు సిద్ధ మయ్యెడున్.

ప్రతిపదార్థం:

మహనీయ = ఓ గొప్పవాడా (గురుదేవా)!, ఏమి + వరంబు = ఏమని వరం, కోరవలెన్ = కోరుకోవాలి?, ఎవ్వరి = ఎవరి దగ్గర, వేఱ = వేరే, వరమ్ములు = వరాలు, ఉన్నవే = ఉంటాయా?, భవత్ + ఉజ్జ్వల + భవ్య + పద + అంబుజ + ద్వయంబు = ప్రకాశవంతమైన, మంగళకరమైన మీ పాదపద్మముల జంట, ఆముకొనంగన్ + ఐన = ధ్యానించుట వలన కలిగే, నయన + అంజన + పర్వము = కళ్లకు కాటుక పెట్టినట్లుగా జ్ఞానదృష్టిని కలిగించే ఉత్సవము, నిర్వహింపగా = సాగుతుండగా, నేమము + మీఱన్ = నియమము తప్పకుండా, ఇంకన్ = ఇక, ఇదె = ఇదిగో, నీ + దయ = నీ కరుణ వల్ల, ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ, సిద్ధము + అయ్యెడున్ = లభిస్తూనే ఉంటుంది.

తాత్పర్యం:

"మహానుభావా! మీ పాద పద్మాలను సేవించే భాగ్యం నాకు ఉండగా, నేను వేరే ఎవరిని ఏ వరాలు కోరుకోవాలి? మీ పాద సేవ వల్ల కలిగే జ్ఞాననేత్రం నాకు ఉండగా, మీ దయ వల్ల నాకు అన్నీ సిద్ధించినట్లే."

విశేషాలు:

గురు పాద సేవయే సర్వ శ్రేష్ఠమని, అంతకు మించిన వరం లేదని దీపకుడు స్పష్టం చేస్తున్నాడు.

---

పద్యం 256

క. అన ననుగుం గొని మురిసెన్

ఘనుఁ డాతం డంతలోన కడచిననె నొకం

డును నిర్వదియును నబ్దము

లనూనదుఃఖదము లనుభవాంతరితము లై.

ప్రతిపదార్థం:

అనన్ = అని దీపకుడు పలుకగా, ఘనుడు = గొప్పవాడైన, ఆతండు = ఆ గురువు, అనుగుం గొని = ఆదరముతో, మురిసెన్ = సంతోషించెను, అంతలోనన్ = ఆ లోపల, ఒకండును + నిర్వదియును = ఇరవై ఒకటి, అబ్దములు = సంవత్సరములు, అనూన + దుఃఖదములు = తక్కువ కాని (అమితమైన) దుఃఖాన్ని ఇచ్చేవి, అనుభవ + అంతరితములు + ఐ = అనుభవము చేత తొలగిపోయినవై, కడచినన్ + ఏ = గడిచిపోయాయి.

తాత్పర్యం:

శిష్యుని మాటలకు ఆ గురువు ఎంతో మురిసిపోయాడు. అలా కాలం గడుస్తుండగా, భయంకరమైన వ్యాధి బాధలతో కూడిన ఆ ఇరవై ఒక్క సంవత్సరాల ప్రారబ్ధ కాలం అనుభవంతో గడిచిపోయింది.

విశేషాలు:

శిష్యుని సేవ వల్ల గురువు యొక్క కర్మ ఫలం అనుభవంతో క్షీణించిందని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

---

పద్యం 257

శా. ప్రారబ్ధక్షయ మాట భోగసమయం బై పోవ నమ్మౌ వి

స్ఫారాగ్ని ప్రతిమప్రకాశుఁ డయి నిస్సంతాపుఁ డై శాంతుఁ డై

రుం డై స్మరకాంతవిగ్రహుఁడు నై దీపించి యద్దీపకున్

స్వారంభప్రియకారిఁ జీరి యనియెన్ వ్యాన ద్ధ సం మోదుఁ డై.

ప్రతిపదార్థం:

ప్రారబ్ధ + క్షయము + ఆట = ప్రారబ్ధ కర్మ నశించడం చేత, భోగ + సమయంబు = (దుఃఖ) అనుభవ కాలం, అయిపోవనన్ = ముగిసిపోగా, ఆ + మౌని = ఆ ముని (వేదధర్ముడు), విస్ఫార + అగ్ని + ప్రతిమ + ప్రకాశుడు + అయి = ప్రజ్వరిల్లే అగ్ని వంటి కాంతి గలవాడై, నిస్సంతాపుడు + ఐ = తాపము లేనివాడై, శాంతుడు + ఐ = ప్రశాంతమైనవాడై, రుం డై = ప్రకాశించుచున్నవాడై (సుందరుడై), స్మర + కాంత + విగ్రహుడు + ఐ = మన్మథుని వంటి అందమైన శరీరము గలవాడై, దీపించి = ప్రకాశించి, స్వ + ఆరంభ + ప్రియకారిన్ = తన పనులందు ఇష్టముగా సేవ చేసే, ఆ + దీపకున్ = ఆ దీపకుడిని, చీరి = పిలిచి, వ్యానద్ధ + సమ్మోదుడు + ఐ = నిండిన సంతోషము గలవాడై, అనియెన్ = ఇట్లు పలికెను.

తాత్పర్యం:

ప్రారబ్ధ కర్మ తీరిపోవడంతో ఆ గురువు వ్యాధి విముక్తుడై, అగ్ని హోత్రుని వలె వెలిగిపోతూ, మన్మథుని వంటి శరీర కాంతితో, ప్రశాంత చిత్తుడై కనిపించాడు. అప్పుడు తనకు సేవలు చేసిన శిష్యుడైన దీపకుని పిలిచి ఎంతో సంతోషంతో ఇలా అన్నాడు.

విశేషాలు:

కర్మ పరిపక్వం చెందిన తర్వాత మనిషికి సహజమైన తేజస్సు, శాంతి లభిస్తాయని ఈ పద్యం వర్ణిస్తోంది.

---

పద్యం 258

శా. ప్రారబ్ధం బను కర్మపాశక సముద్రం బేల? సంసారమే

తీరం బందఁగ నైన దింక నను బంధింపగఁ దాఁ జాల దో

ధీరాత్ముండ! సుశిష్య! తో డయితీ వుత్తీర్ణుండఁ గాఁ గాశికే

శారూఢప్రియ తాసమాశ్రయణపద్యం బద్య మై చెల్లఁగాన్.

ప్రతిపదార్థం:

ధీరాత్ముండ = ధైర్యము గల ఆత్మ గలవాడా!, సుశిష్య = మంచి శిష్యుడా!, ప్రారబ్ధంబు + అను = ప్రారబ్ధమనే, కర్మ + పాశక + సముద్రంబు = కర్మలనే పాశములతో కూడిన సముద్రము, ఏల = ఇంకెందుకు?, సంసారమే = ఈ సంసారమే, తీరంబు + అందగన్ + ఐనది = గట్టుకు చేరినది, ఇంకన్ = ఇక మీదట, ననున్ = నన్ను, బంధింపగన్ = బంధించడానికి, తాన్ = అది (కర్మ), చాలదు = సమర్థము కాదు, కాశికా + ఈశ + ఆరూఢ + ప్రియతా + సమాశ్రయణ + పద్యంబు = కాశీ విశ్వేశ్వరునిపై పెంచుకున్న ప్రేమతో కూడిన ఆశ్రయము, అద్యము + ఐ = నేటితో, చెల్లగాన్ = నెరవేరగా, ఉత్తీర్ణుండన్ + కాన్ = నేను దాటడానికి, ఈవు = నీవు, తోడు + అయితివి = సహాయపడ్డావు.

తాత్పర్యం:

"ఓ ధీరగుణశోభితుడవైన సుశిష్యుడా! ప్రారబ్ధమనే కర్మ సముద్రాన్ని నేను దాటేశాను. ఈ సంసార బంధాలు ఇక నన్ను బంధించలేవు. కాశీ విశ్వేశ్వరునిపై భక్తితో నేను చేసిన ఈ ప్రయత్నంలో నీవు నాకు తోడుగా నిలిచి, నన్ను ఈ ఒడ్డుకు చేర్చావు."

విశేషాలు:

గురువు తన మోక్ష మార్గంలో శిష్యుని పాత్రను కొనియాడటం ఇక్కడ విశేషం. శిష్యుని సేవ గురువుకు కర్మ విముక్తిని కలిగించింది.

పద్యం 259

క. ఈకాశికఁ బడు జంతువు

లా కష్టము లెనయ వింక నని నిత్యము సు

శ్లోకుఁడు మహానుభావుఁడు

చేకొని ప్రోవంగ శివుఁడు సేసెం బాసన్

ప్రతిపదార్థం:

ఈ + కాశికన్ = ఈ కాశీ పట్టణములో, పడు = ప్రాణములు విడిచే, జంతువులు = ప్రాణులు, ఆ + కష్టములు = ఆ (యమయాతనలు మొదలైన) కష్టాలను, ఇంకన్ = ఇక మీదట, ఎనయవు = పొందవు, అని = అని, నిత్యము = ఎల్లప్పుడూ, సుశ్లోకుఁడు = మంచి కీర్తి గలవాడు, మహానుభావుఁడు = గొప్ప ప్రభావము కలవాడు అయిన, శివుఁడు = పరమశివుడు, చేకొని = పూనుకొని, ప్రోవంగన్ = రక్షించుటకై, బాసన్ = ప్రతిజ్ఞ, చేసెన్ = చేసెను.

తాత్పర్యం:

ఈ కాశీ క్షేత్రంలో ప్రాణాలు విడిచే ఏ ప్రాణి అయినా సరే, ఇక మీదట సంసార కష్టాలను గానీ, యమయాతనలను గానీ పొందదు. గొప్ప కీర్తిమంతుడు, మహానుభావుడైన శివుడు ఆ ప్రాణులను రక్షించడానికి స్వయంగా ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.

విశేషాలు:

కాశీ క్షేత్రంలో మరణించిన వారికి శివుడు తారక మంత్రాన్ని ఉపదేశించి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాడనే పురాణ విశేషం ఇక్కడ స్మరించబడింది.

---

పద్యం 260

క. 'కాశీప్రదీపకాంతికి

నాశ మెనయు నగణితవృజనతమోఘట వి

శ్వేశు నలికాక్షవహ్నిశి

ఖాశిత మగు జగముభంగి నపరూపం బై

ప్రతిపదార్థం:

అగణిత + వృజన + తమోఘట = లెక్కలేనన్ని పాపము లనే చీకటి సమూహములు, కాశీ + ప్రదీప + కాంతికి = కాశీ అనే వెలుగుతున్న దీపపు కాంతికి, విశ్వ + ఈశు = విశ్వేశ్వరుని యొక్క, నలికాక్ష + వహ్ని + శిఖా + ఆశితము + అగు = ఫాలనేత్రమందలి అగ్నిజ్వాలలచే భక్షింపబడిన (దహింపబడిన), జగము + భంగిన్ = లోకము వలె, అపరూపము + ఐ = నామరూపాలు లేనిదై, నాశము + ఎనయున్ = నశించిపోవును.

తాత్పర్యం:

ప్రళయకాలంలో శివుని మూడవ కన్ను నుండి వచ్చిన అగ్నిజ్వాలలు లోకాన్ని ఎలా దహిస్తాయో, అలాగే కాశీ క్షేత్రం అనే దీపపు కాంతిలో మనిషి యొక్క అపరిమితమైన పాపారణ్యాలు అన్నీ నామరూపాలు లేకుండా నశించిపోతాయి.

విశేషాలు:

కాశీ క్షేత్రాన్ని ఒక మహా దీపంగా, పాపాలను చీకటిగా వర్ణించడం ఇక్కడ అలంకారికంగా చాలా బాగుంది.

---

పద్యం 261

గీ. ఏగతిని బాపములు వెను లాగుచున్న

నుండవలెఁ గాశిలో సాహసోజ్జ్వ్వలుఁ డయి

మోక్ష కాంక్షి సంసిద్ధిని బొందఁగలఁడు

నియతమానసుఁ డై యొక నిముస మున్న.

ప్రతిపదార్థం:

పాపములు = చేసిన పాపకార్యములు, ఏ + గతిని = ఏ విధముగా, వెనులాగుచున్నన్ = వెనక్కి లాగుతున్నప్పటికీ, మోక్ష + కాంక్షి = మోక్షమును కోరేవాడు, సాహస + ఉజ్జ్వలుఁడు + అయి = సాహసముతో ప్రకాశించేవాడై, కాశిలో = కాశీ క్షేత్రమందు, ఉండవలెన్ = నివసించాలి, నియత + మానసుఁడు + ఐ = నిగ్రహించబడిన మనస్సు గలవాడై, ఒక్క + నిముసము + ఉన్నన్ = ఒక్క నిమిష కాలము ఉన్నా కూడా, సంసిద్ధిని = మోక్ష సిద్ధిని, పొందఁగలఁడు = పొందగలడు.

తాత్పర్యం:

ఎన్ని పాపాలు అడ్డుపడుతున్నా సరే, పట్టుదలతో కాశీ క్షేత్రంలో నివసించాలి. మనస్సును నిగ్రహించుకుని అక్కడ ఒక్క నిమిషం పాటు ఉన్నా కూడా మోక్షాన్ని పొందవచ్చు.

విశేషాలు:

కాశీ నివాసం అన్ని పాపాలను హరిస్తుందని, అక్కడ గడిపే కొద్ది సమయం కూడా జన్మను తరింపజేస్తుందని భావం.

---

పద్యం 262

గీ. లౌకికము లఘపుణ్యము ల్సాహసైక

సాధ్యములు గల విందు విశాలములుగ

నయినఁ పోఅవ యవి షడింద్రియజయంబు

నట్టు లుండ్రు జీవన్ముక్తు లౌప రు లిట.

ప్రతిపదార్థం:

ఇందు = ఈ కాశీలో, లౌకికములు = లోక సంబంధమైనవి, అఘ + పుణ్యములు = పాపపుణ్యములు, సాహస + ఏక + సాధ్యములు = సాహసముతో కూడిన పనుల ద్వారా సాధ్యమయ్యేవి, విశాలములుగన్ = విస్తారముగా, కలవు = ఉన్నాయి, అయినన్ = అయినప్పటికీ, అవి = ఆ పాపపుణ్యములు, పోవు = (జ్ఞానులను) అంటవు, ఇట = ఇక్కడ, పరులు = గొప్పవారు, షట్ + ఇంద్రియ + జయంబునట్టు = ఆరు ఇంద్రియాలను జయించిన వారి వలె, జీవన్ముక్తులు + అవు = జీవన్ముక్తులై, ఉండ్రు = ఉంటారు.

తాత్పర్యం:

కాశీలో లౌకికమైన పాపపుణ్యాలు అనేకం ఉన్నప్పటికీ, అక్కడ నివసించే జ్ఞానులను అవి అంటవు. వారు ఇంద్రియాలను జయించి, బ్రతికి ఉండగానే ముక్తులైన జీవన్ముక్తుల వలె ప్రకాశిస్తారు.

విశేషాలు:

క్షేత్ర మహిమ వల్ల అక్కడి వారు ప్రాకృత ద్వంద్వాలకు అతీతులుగా ఉంటారని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

పద్యం 263

గీ. ఇందు విను వత్స! విశ్వ విశ్వేశ్వరుండు

గంగ భైరవుఁడును డుంఠి గణపతియును

దండపాణియు నారంగఁ తర్తుకాము

లకు షడంగయోగం బిది సుకర మగును.

ప్రతిపదార్థం:

వత్స = నాయనా!, విను = ఆలకించుము, ఇందు = ఈ కాశీలో, విశ్వ + విశ్వేశ్వరుండు = లోకనాథుడైన విశ్వేశ్వరుడు, గంగ = గంగానది, భైరవుఁడును = కాలభైరవుడు, డుంఠి + గణపతియును = డుంఠి వినాయకుడు, దండపాణియున్ = దండపాణి (క్షేత్రపాలకుడు), ఆరంగన్ = పరిపూర్ణముగా, తర్తుకాములకు = (సంసారమును) దాటగోరే వారికి, ఇది = ఈ ఆరుగురు (కాశీ, గంగ, విశ్వేశ్వరుడు, భైరవుడు, గణపతి, దండపాణి), షడ్ + అంగ + యోగంబు = ఆరు అంగములతో కూడిన యోగము వలె, సుకరము + అగును = సులభము అవుతుంది.

తాత్పర్యం:

నాయనా! కాశీ, గంగ, విశ్వేశ్వరుడు, కాలభైరవుడు, డుంఠి గణపతి, దండపాణి - ఈ ఆరు శక్తుల తోడ్పాటు సంసారాన్ని దాటాలనుకునే వారికి షడంగ యోగం వలె మోక్షాన్ని సులభతరం చేస్తాయి.

విశేషాలు:

యోగ శాస్త్రంలోని ఆరు అంగాలకు, కాశీలోని ఈ ఆరు దివ్య శక్తులకు సామ్యం చెప్పబడింది.

---

పద్యం 264

సీ. జై గి షవ్యాదులు జాబాలిముఖసిద్ధు

ఆ దధీచ్యాదిదీ క్షాం చితులును

నారంగముల యోగమార్జిం చువార ల

ట్లష్టాంగముల యోగ మమరువారు

శంక రార్పితమానససరోభవులును నా

రాయణాధీనచిత్తాంబుజులును

సాటెలిద్దరినిఁగ దత్తాత్రేయు ధ్యానించు

తత్పరాయణు లవు తాపసులును

జ్ఞానవిజ్ఞానసంపన్ను లై నిరతము

సచ్చిదానందఘన మవు స్వస్వరూప

మారఁ గనుచుందు రిం దెందఱో? రసమున

స్థాణువన్ని శ్చ లాత్ము లై ధన్య! కంటె?

ప్రతిపదార్థం:

ధన్య = ధన్యుడవైన దీపకా!, జైగిషవ్య + ఆదులు = జైగిషవ్యుడు మొదలైనవారు, జాబాలి + ముఖ + సిద్ధులు = జాబాలి మొదలగు సిద్ధులు, దధీచి + ఆది + దీక్షా + అంచితలును = దధీచి మొదలైన దీక్షా పరులు, యోగము + ఆర్జించువారలు = యోగసిద్ధిని పొందినవారు, అష్ట + అంగముల + యోగము = అష్టాంగ యోగము, అమరువారు = సిద్ధించినవారు, శంకర + అర్పిత + మానస + సరోభవులును = శివునికి మనస్సును అర్పించినవారు, నారాయణ + ఆధీన + చిత్త + అంబుజులును = విష్ణువునకు చిత్తాన్ని సమర్పించినవారు, సాటి + ఇద్దరినిన్ + కన్ = ఆ ఇద్దరినీ (శివకేశవులను) సమానముగా చూస్తూ, దత్తాత్రేయున్ = దత్తాత్రేయ స్వామిని, ధ్యానించు = ధ్యానము చేసే, తత్పరాయణులు + అవు = నిష్ఠ గలవారైన, తాపసులును = మునులును, జ్ఞాన + విజ్ఞాన + సంపన్నులు + ఐ = జ్ఞానముతోనూ, అనుభవ జ్ఞానముతోనూ కూడినవారై, నిరతము = ఎల్లప్పుడూ, సత్ + చిత్ + ఆనంద + ఘనము + అవు = సచ్చిదానంద స్వరూపమైన, స్వ + స్వరూపము = తమ ఆత్మ స్వరూపమును, ఆరంగన్ = నిండుగా, కనుచుందురు = దర్శిస్తూ ఉంటారు, ఇందు = ఇక్కడ (కాశీలో), ఎందఱో = ఎంతోమంది, రసమునన్ = ఆనందముతో, స్థాణువు + అన్ = చెట్టు మొద్దు వలె (కదలకుండా), నిశ్చల + ఆత్ములు + ఐ = చలనము లేని మనస్సు గలవారై (ఉన్నారు), కంటె = చూశావా?

తాత్పర్యం:

ధన్యుడవైన ఓ దీపకా! ఈ కాశీలో జైగిషవ్యుడు, జాబాలి, దధీచి వంటి గొప్ప సిద్ధులు ఎందరో ఉన్నారు. శివకేశవులను ఒకే రూపంగా భావిస్తూ దత్తాత్రేయుని ధ్యానించే మునులు, అష్టాంగ యోగ నిష్ఠాగరిష్టులు ఇక్కడ సచ్చిదానంద స్వరూపాన్ని దర్శిస్తూ నిశ్చలంగా తపస్సు చేస్తున్నారు. ఇక్కడ ఎంతోమంది జ్ఞానులు ఉండటం చూశావా?

విశేషాలు:

కాశీ క్షేత్రం సర్వ మతాల, సర్వ యోగ మార్గాల సంగమ స్థానమని, ముఖ్యంగా దత్త తత్త్వంలోని అద్వైత భావన ఇక్కడ కనిపిస్తుందని భావం.

---

పద్యం 265

క. ఓ చిన్ని వాడ! సుమతీ!

యీ చర్మాంబరుని వీటనే నిలు నాతో

నీచేసినశుశ్రూషకు

నాచేతము మెచ్చెరా ఋణం బెటు తీర్తున్ ?

ప్రతిపదార్థం:

ఓ + చిన్నివాడ = ఓ చిన్నవాడా!, సుమతీ = మంచి బుద్ధి గలవాడా!, ఈ + చర్మ + అంబరుని = ఈ చర్మమును వస్త్రముగా ధరించిన శివుని యొక్క, వీటనే = పట్టణములోనే (కాశీలోనే), నాతో = నాతో పాటు, నిలు = ఉండుము, నీ + చేసిన + శుశ్రూషకు = నీవు చేసిన సేవకు, నా + చేతము = నా మనస్సు, మెచ్చెరా = ఎంతో సంతోషించినదిరా, ఋణంబు + ఎటు + తీర్తున్ = నీ ఋణాన్ని నేను ఎలా తీర్చుకోగలను?

తాత్పర్యం:

"ఓ మంచి బుద్ధి గల చిన్నవాడా! నీవు చేసిన సేవలకు నా మనస్సు ఎంతో సంతృప్తి చెందింది. నీ ఋణాన్ని నేను తీర్చుకోలేను. మనమిద్దరం ఈ కాశీ క్షేత్రంలోనే ఉండిపోదాం."

విశేషాలు:

గురువు తన శిష్యుని సేవకు ముగ్ధుడై, తన ఋణాన్ని తీర్చుకోలేనని అనడం శిష్యుని గొప్పతనాన్ని, గురువు యొక్క వినయాన్ని చాటుతోంది.

---

పద్యం 266

ఆ. నిన్నుఁ బట్టి కాదె? నేఁ బట్టి! దర్శింప

నైతి వరదు లగుచు నాగతులుగ

విష్ణు లక్ష్మితోడ విశ్వేశు విశ్వతోఁ

గూడ దేవవరులఁ 'గోవిదుండ!

ప్రతిపదార్థం:

గోవిదుండ = జ్ఞానివైన ఓ దీపకా!, పట్టి = నాయనా!, నిన్నున్ + పట్టి + కాదె = నీ వల్లనే కదా!, వరదులు + అగుచున్ = వరాలను ఇచ్చేవారై, నా + గతులు + కన్ = నాకు దిక్కులైనటువంటి, లక్ష్మితోడ + విష్ణున్ = లక్ష్మీసమేతుడైన విష్ణుమూర్తిని, విశ్వతోన్ + కూడ = పార్వతీదేవితో కూడిన, విశ్వేశున్ = విశ్వేశ్వరుని, దేవ + వరులన్ = దేవతా శ్రేష్ఠులను, దర్శింపన్ + ఐతి = దర్శించగలిగాను.

తాత్పర్యం:

"ఓ జ్ఞానివైన దీపకా! నీవు చేసిన నిష్కామ సేవ వల్లనే కదా, లక్ష్మీనారాయణులను, పార్వతీ పరమేశ్వరులను నేను దర్శించుకోగలిగాను!"

విశేషాలు:

గురువు తన దైవ దర్శన భాగ్యాన్ని కూడా శిష్యుని సేవకే అంకితం ఇవ్వడం ఇక్కడ విశేషం.

---

పద్యం 267

ఉ. ఏ మని మెచ్చువాఁడ' భవదీడ్య చరిత్రము మత్పరుండ వై

యమహనీయమూర్తుల నయారె వరింపవ బ్రహ్మభూయమో

భూమి సుఖంబొ స్వర్గమున భోగమొ? బిడ్డఁడ! యంతకన్న నన్

భూమునిఁ గాఁ గడించితివి పో యెదొ కోరు మదేయ మున్న దే?

ప్రతిపదార్థం:

బిడ్డడ = నా బిడ్డడా!, భవత్ + ఈడ్య + చరిత్రము = పొగడదగిన నీ చరిత్రను, ఏమని = ఏ విధంగా, మెచ్చువాడన్ = శ్లాఘించగలను?, మత్ + పరుండవు + ఐ = నాయందే నిష్ఠ గలవాడవై, ఆ + మహనీయ + మూర్తులన్ = ఆ గొప్ప దేవతా మూర్తులను (శివ విష్ణువులను), వరింపవ = కోరుకోలేదా?, బ్రహ్మ + భూయము + ఓ = బ్రహ్మత్వమా (మోక్షమా)?, భూమి + సుఖంబు + ఓ = లోక సుఖాలా?, స్వర్గమున + భోగము + ఓ = స్వర్గ భోగాలా?, అంతకన్నన్ = వాటన్నిటికంటే ఎక్కువగా, నన్ = నన్ను, భూమునిన్ + కాన్ = గొప్పవానినిగా, కడించితివి + పో = చేసావు కదా!, ఏదో + కోరుము = నీకేమి కావాలో కోరుకో, అదేయము = ఇవ్వలేనిది, ఉన్నదే = ఏమున్నది?

తాత్పర్యం:

"నాయనా! నీ భక్తిని ఏమని మెచ్చుకోను? సాక్షాత్తు హరిహరులు వచ్చి వరం కోరుకోమంటే, మోక్షాన్ని గానీ, స్వర్గ సుఖాలను గానీ కోరక నన్నే గొప్పగా భావించావు. నీకు ఇవ్వలేనిది నా దగ్గర ఏదీ లేదు, ఏదైనా వరం కోరుకో."

విశేషాలు:

శిష్యుని గురుభక్తి భగవంతుని కంటే గురువే మిన్న అని నిరూపించినందుకు గురువు పరమానంద భరితుడై వరం ఇస్తానంటున్నాడు.

---

పద్యం 268

క. అను గురు నడుగులఁ గొలుచుచు

ననుఁ గనియెఁ తపస్వి ! నీదయాదర మహిమన్ *

గనరాని సిద్ధు లున్న వె?

మనుభువనములందు వచ్చె మా కవి యెల్లన్

ప్రతిపదార్థం:

అను = అని పలికిన, గురున్ + అడుగులన్ = గురువు గారి పాదములను, కొలుచుచున్ = సేవించుచు, తపస్వి = ఓ తపస్వీ!, ననున్ = నన్ను, కనియెన్ = చూడుము, నీ + దయా + ఆదర + మహిమన్ = నీ యొక్క దయ, ఆదరము వల్ల, మను + భవనములందున్ = మనుష్య లోకములో, కనరాని = చూడలేనట్టి, సిద్ధులు = సిద్ధులు, ఉన్నవే = ఏమైనా ఉన్నాయా?, మాకున్ = మాకు, అవి + ఎల్లన్ = అవన్నీ, వచ్చెన్ = లభించాయి.

తాత్పర్యం:

అని పలికిన గురువు పాదాలపై పడి దీపకుడు ఇలా అన్నాడు: "ఓ తపస్వీ! మీ దయా మహిమ వల్ల ఈ లోకంలో లభించని సిద్ధులు ఏవైనా ఉంటాయా? మీ దయ ఉంటే నాకు సమస్తమూ లభించినట్లే."

విశేషాలు:

గురు కృప ఉంటే అసాధ్యమైనది ఏదీ లేదని దీపకుడు పునరుద్ఘాటిస్తున్నాడు.

---

పద్యం 269

మ. పురుషార్థంబులు నాల్గు నాల్గుల ద్వయంబు న్సిద్దు లేవేళ దే

వర సేవాదర వృత్తి వోవు నను సంపన్నాంగయోగంబుతో

నరుదార న్వెను వెంట వంటి కన నౌ నాన్యాన పేక్షుస్థితిన్

గురుపాదాబ్జనివేశితాశయత నాకుం జూడ రాకుండిన న్

ప్రతిపదార్థం:

దేవర = స్వామీ (గురుదేవా)!, సేవా + ఆదర + వృత్తిన్ = మీ సేవ యందలి ఆసక్తితో, పోవు = కాలము గడిపే, ననున్ = నన్ను, నాల్గు + పురుషార్థంబులు = ధర్మ అర్థ కామ మోక్షములనే నాలుగు పురుషార్థములు, నాల్గుల + ద్వయంబున్ = ఎనిమిది (అష్ట) సిద్ధులు, ఏ + వేళన్ = ఎల్లప్పుడు, సంపన్న + అంగ + యోగంబుతోన్ = పరిపూర్ణమైన యోగ సిద్ధి వలె, అరుదారన్ = ఆశ్చర్యముగా, వెనువెంటన్ + అంటి = నా వెంటే ఉండి, కనన్ + అవున్ = కనిపిస్తాయి, అన్య + అనపేక్ష + స్థితిన్ = వేరే దేనినీ కోరని స్థితిలో, గురు + పాద + అబ్జ + నివేశిత + ఆశయత = గురువు గారి పాద పద్మములందు నిలిపిన బుద్ధి, నాకున్ = నాకు, చూడన్ + రాకుండినన్ = కలగకపోయినట్లయితే (ఇవన్నీ వ్యర్థమే).

తాత్పర్యం:

"స్వామీ! మీ సేవలో ఉన్న నాకు నాలుగు పురుషార్థాలు, అష్ట సిద్ధులు ఎప్పుడూ నా వెంటే ఉంటాయి. కానీ మీ పాద పద్మాల మీద భక్తి లేకపోతే, అవేవీ నాకు వద్దు. నా మనస్సు ఎప్పుడూ మీ పాదాల మీదే ఉండాలి."

విశేషాలు:

ముక్తి కంటే, సిద్ధుల కంటే గురు పాద సేవయే శ్రేష్ఠమని శిష్యుని నిశ్చితాభిప్రాయం.

---

పద్యం 270

సీ. నినుఁ గాక యన్యు వర్ణింపఁ పూనదు వాక్కు

ఘ్రాణంబు గంధంబు రసము రసన

గోరవ కన్ను గ న్గోఁబోదు వినఁబోదు

చెవి స్పర్శనమ్ము స్పృశింపఁ తలఁప

దంష్ట్రులు వోవు సేయవు చేతు లిన్ని మా

టలఁ పని యేమి? యెడంద దేవ!

యిందు నందును నంతో యింతో చింతింపఁబో

దేపరా ర్థ ము నేని నిక్కలిమికి

నేఁ గృతార్థుఁడ నై తి సందియము లేదు

సాంఖ్య యోగాధ్వములబడి జాలిపడుచు

నీద నక్కఱ లేదు ఇంద్రి యేరితాబ్ధి

దీనఁ తోఁచెను గురుపూర్ణధీసమాధి.

ప్రతిపదార్థం:

దేవ = స్వామీ!, వాక్కు = నా మాట, నినున్ + కాక = నిన్ను తప్ప, అన్యున్ = వేరొకరిని, వర్ణింపన్ + పూనదు = స్తుతించదు, ఘ్రాణంబు = ముక్కు, గంధంబున్ = వాసనను, రసన = నాలుక, రసమున్ = రుచిని, కోరవు = ఆశించవు, కన్ను = కన్ను, కన్గోన్ + పోదు = చూడదు, చెవి = చెవి, వినన్ + పోదు = వినదు, స్పర్శనమ్ము = చర్మము, స్పృశింపన్ + తలపదు = తాకాలని కోరదు, దంష్ట్రులు = కాళ్ళు (నడవవు), చేతులు = చేతులు, పని + చేయవు = ఇతర పనులు చేయవు, ఇన్ని + మాటలన్ + పని + ఏమి = ఇన్ని మాటలు ఎందుకు?, ఎడంద = నా హృదయము, ఇందున్ + అందును = ఇక్కడ అక్కడ అని కాకుండా, ఏ + పర + అర్థమున్ + ఏని = ఏ ఇతర ప్రయోజనాన్ని అయినా, అంతో + ఇంతో = కొంచెమైనా, చింతింపన్ + పోదు = ఆలోచించదు, ఈ + కలిమికి = ఈ సంపద వల్ల, నేన్ = నేను, కృతార్థుఁడన్ + అయితిని = ధన్యుడనయ్యాను, సందియము + లేదు = సందేహము లేదు, సాంఖ్య + యోగ + అధ్వముల + పడి = సాంఖ్య యోగ మార్గాలలో పడి, జాలిపడుచున్ = కష్టపడుతూ, ఈదన్ + అక్కఱ + లేదు = సంసారాన్ని ఈదవలసిన అవసరం లేదు, ఇంద్రియ + ఈరిత + అబ్ధిన్ = ఇంద్రియాల వల్ల కలిగే సంసార సముద్రము, దీనిన్ = దీని వల్ల (గురు సేవ వల్ల), గురు + పూర్ణ + ధీ + సమాధి = గురువుపై ఉన్న పరిపూర్ణ బుద్ధి అనే సమాధి స్థితి, తోచెను = కలిగింది.

తాత్పర్యం:

"స్వామీ! నా ఇంద్రియాలన్నీ మీ సేవకే అంకితమయ్యాయి. నా వాక్కు మిమ్మల్నే స్తుతిస్తుంది, నా కళ్ళు మిమ్మల్నే చూస్తాయి. ఏ ఇతర ప్రాపంచిక సుఖాల మీద నాకు ఆశ లేదు. సాంఖ్య యోగ మార్గాల్లో శ్రమించకుండానే, మీ మీద ఉన్న భక్తి వల్ల నాకు పరిపూర్ణ సమాధి స్థితి కలిగింది."

విశేషాలు:

సమస్త ఇంద్రియాలను గురు సేవలో నియుక్తం చేయడమే అసలైన యోగమని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

పద్యం 271

ఉ. బాలకుఁ డైన నాకు మునివల్లభ! యట్టి ప్రసత్తి గల్గినన్

మేలి వరంబు లీఁ తలఁపు మేకొనెనేని శుభం బతర్క్య మా

క్షాలిత పాపపంకము వచశ్చయము, న్భ వదీయము న్వినన్

శీలము కద్దు శ్రావ్య మెదొ? చెప్పెద మీరు లనుజ్ఞ యిచ్చినన్

ప్రతిపదార్థం:

మునివల్లభ = ముని శ్రేష్ఠుడా!, బాలకుఁడు + ఐన + నాకు = చిన్నవాడనైన నాకు, అట్టి + ప్రసత్తి = అటువంటి అనుగ్రహము, కల్గినన్ = కలిగితే, మేలి + వరంబులు = గొప్ప వరాలు, ఈన్ = ఇవ్వాలనే, తలపు = ఆలోచన, మేకొనెన్ + ఏని = కలిగినట్లయితే, అతర్క్యము = ఊహించలేనట్టి, క్షాలిత + పాప + పంకము = పాపమనే బురదను కడిగివేసేటటువంటి, భవదీయము = మీ యొక్క, వచస్ + చయమున్ = మాటల సమూహాన్ని, వినన్ = వినడానికి, శుభము = మంగళము, కద్దు = కలుగుతుంది, శ్రావ్యము = వినదగినది, ఏదొ = ఏది ఉందో, మీరు = మీరు, అనుజ్ఞ + ఇచ్చినన్ = ఆజ్ఞాపిస్తే, చెప్పెదన్ = చెబుతాను.

తాత్పర్యం:

"మునిశ్రేష్ఠా! మీరు నాకు ఏదైనా వరం ఇవ్వాలనుకుంటే, నా పాపాలను కడిగివేసే మీ అమృత వాక్కులను వినే భాగ్యాన్ని ప్రసాదించండి. మీరు అనుమతిస్తే నా మనసులో ఉన్న ఒక విషయాన్ని విన్నవిస్తాను."

విశేషాలు:

గురువు నుండి జ్ఞానోపదేశాన్ని మించిన వరం లేదని శిష్యుడు కోరుకుంటున్నాడు.

---

పద్యం 272

క. అని పలికి వివక్షి తము

న్వినిపింపుము నీకు దాతునే? యెదియేనిన్

ఘనమతి! సువ్రత! వత్సా!

యను గురునకు ననియె మరల నల శిష్యుండున్

ప్రతిపదార్థం:

అని + పలికి = అని చెప్పి, ఘనమతి = గొప్ప బుద్ధి గలవాడా!, సువ్రత = మంచి వ్రతము కలవాడా!, వత్సా = నాయనా!, వివక్షితమున్ = నీవు చెప్పదలచుకున్న దానిని, వినిపింపుము = చెప్పుము, నీకున్ = నీకు, ఏది + ఏనిన్ = ఏదైనా సరే, దాతునే = ఇస్తాను (కాదనను), అను = అని పలికిన, గురునకున్ = గురువు గారితో, అల + శిష్యుండున్ = ఆ శిష్యుడు (దీపకుడు), మరలన్ = మళ్ళీ, అనియెన్ = ఇట్లు పలికెను.

తాత్పర్యం:

"నాయనా! నీవు చెప్పదలచుకున్నది ఏదో చెప్పు, నీకు ఏది కావాలన్నా నేను ఇస్తాను" అని గురువు అనగా, దీపకుడు మళ్ళీ ఇలా విన్నవించుకున్నాడు.

విశేషాలు:

గురుశిష్యుల మధ్య ఉన్న గాఢమైన అనురాగం, నమ్మకం ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.

---

పద్యం 273

క. వారాణసిమహిమం బది

మీ రానతి యీయ వింటి మివుల నెనయఁగాఁ

గోరెద యుష్మ చ్ఛ్రీ ముఖ

సార సపీయూష గంధసార మిఁ కొంటన్

ప్రతిపదార్థం:

మీరు = తమరు, ఆనతి + ఈయన్ = సెలవివ్వగా, వారాణసి + మహిమంబు + అది = ఆ కాశీ క్షేత్ర ప్రభావమును, వింటిన్ = ఆలకించాను, మివులన్ = మిక్కిలిగా, ఎనయగాన్ = పొందునట్లుగా, యుష్మత్ + శ్రీ + ముఖ + సారస + పీయూష = మీ శ్రేష్ఠమైన ముఖపద్మము నుండి వెలువడే అమృతము వంటి, గంధసారము = పరిమళము గల సారమును (జ్ఞానమును), ఇంకొక + అంతన్ = మరికొంత, కోరెదన్ = కోరుచున్నాను.

తాత్పర్యం:

"గురుదేవా! తమరు అనుగ్రహించి చెప్పగా కాశీ మహిమను విన్నాను. ఇప్పుడు మీ ముఖపద్మము నుండి వెలువడే అమృతధార వంటి మరియొక విశేష జ్ఞానాన్ని వినాలని కోరుకుంటున్నాను."

విశేషాలు:

శిష్యుడికి జ్ఞానతృష్ణ పెరిగిన కొద్దీ గురువు నుండి మరిన్ని రహస్యాలను వినాలనుకోవడం సహజం.

---

పద్యం 274

సీ. అనఘ! దత్తాత్రేయుఁ డన నొప్పు సిద్దేశ

వందితుం డీ దేవవరుఁ డెవండో?

యేదేవు నవతార మే ప్రభావము గల

వాఁ డేస్వభావంబువాఁడు వాఁడు

విధి యని కొందఱు విష్ణుఁగా నొకళు లీ

శ్వరు నొరు ల్త్రి తయాత్ముఁ బరు లనెదరు

కానీ సందేహంబు కల దిందు నా ప్రభుం

డత్రికిఁ గొడు కెట్టు లయ్యెనయ్య?

యేమి నోము నోచె నీ మునిసతి యన

సూయ తనదుబొజ్జ నాయతిఁ గొనఁ

ట్లు కొలిచినాగ లీపుణ్య దంపతు?

లీశుఁ డేప్రసత్తి నిచ్చె వరము?

ప్రతిపదార్థం:

అనఘ = పాపరహితుడా!, దత్తాత్రేయుడు + అనన్ + ఒప్పు = దత్తాత్రేయుడను పేరుతో అలరారే, సిద్ధ + ఈశ + వందితుండు = సిద్ధులందరిచే నమస్కరింపబడే, ఈ + దేవ + వరుడు = ఈ దైవశ్రేష్ఠుడు, ఎవండో = ఎవరో?, ఏ + దేవు + అవతారము = ఏ దేవుని యొక్క అవతారమో?, ఏ + ప్రభావము + కలవాడు = ఎటువంటి మహిమ గలవాడో?, వాడడు = ఆయన, ఏ + స్వభావంబువాడు = ఎటువంటి స్వభావము కలవాడో?, కొందఱు = కొంతమంది, విధి + అని = బ్రహ్మ అని, ఒకళులు = కొందరు, విష్ణువు + కాన్ = విష్ణువుగా, ఒరులు = మరికొందరు, ఈశ్వరున్ = శివునిగా, పరులు = ఇతరులు, త్రితయ + ఆత్ముడు = త్రిమూర్తి స్వరూపుడని, అనెదరు = అంటారు, కానీ = అయితే, ఇందున్ = ఈ విషయములో, సందేహంబు = అనుమానము, కలదు = ఉన్నది, ఆ + ప్రభుండు = ఆ స్వామి, అత్రికిన్ = అత్రి మహర్షికి, కొడుకు + ఎట్టులు + అయ్యెన్ = కుమారుడు ఎలా అయ్యాడు?, అయ్యా = తండ్రీ!, ఈ + ముని + సతి = ఆ ముని పత్ని అయిన, అనసూయ = అనసూయా దేవి, తనదు + బొజ్జన్ = తన గర్భమున, ఆ + యతిన్ = ఆ మహా యతిని, కొనన్ = పొందుటకు, ఏమి + నోము + నోచెన్ = ఎటువంటి వ్రతము చేసినది?, ఈ + పుణ్య + దంపతులు = ఈ అత్రి అనసూయలు, ఎట్లు + కొలిచినారు = ఏ విధముగా సేవించారు?, ఈశుడు = పరమాత్మ, ఏ + ప్రసత్తిన్ = ఏ అనుగ్రహముతో, వరము + ఇచ్చెన్ = వరమును అనుగ్రహించాడు?

తాత్పర్యం:

"ఓ గురుదేవా! సిద్ధులందరూ కొలిచే ఆ దత్తాత్రేయ స్వామి ఎవరు? ఆయన ఎవరి అవతారం? ఆయన ప్రభావం, స్వభావం ఎటువంటివి? కొందరు బ్రహ్మ అని, కొందరు విష్ణువని, మరికొందరు శివుడని, ఇంకొందరు త్రిమూర్తి రూపమని అంటారు. ఆయన అత్రి మహర్షికి కుమారుడిగా ఎలా జన్మించాడు? అనసూయా దేవి చేసిన నోములేమిటి? వారు ఎలా ప్రార్థించగా భగవంతుడు వారికి పుత్రుడిగా జన్మించాడు? ఇవన్నీ నాకు వివరించండి."

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయ స్వామి పుట్టుక, మహిమల పట్ల దీపకుడికి కలిగిన జిజ్ఞాస ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

---

పద్యం 275

క. లే దేవర్ణం బాశ్రమ మేదియుఁ గా దండు రెండు తే నీమహితుం

డాదృతులఁ జేయ సిద్ధిశ్రీదయితులు వార లౌట చెవిఁ బడు నెందున్

ప్రతిపదార్థం:

ఈ + మహితుండు = ఈ గొప్పవాడైన దత్తాత్రేయుడు, వర్ణంబు + లేదు = వర్ణ వ్యవస్థలో లేడని, ఏ + ఆశ్రమము + ఏదియున్ + కాదు = ఏ ఆశ్రమ ధర్మానికి చెందడని, అండ్రు = అంటారు, ఉండ్రు = కొందరు ఉంటారు, తేన్ = తెచ్చి (చెప్పగా), ఆది + ఆదృతులన్ + చేయన్ = వాటిని ఆదరిస్తే, వారలు = వారు, సిద్ధి + శ్రీ + దయితులు = సిద్ధి అనే లక్ష్మికి ప్రియులు (సిద్ధులు), ఔట = అవుతారని, ఎందున్ = ఎక్కడైనా, చెవిన్ + పడున్ = వినబడుతుంది.

తాత్పర్యం:

"స్వామి! ఆ దత్తాత్రేయుడు వర్ణాశ్రమ ధర్మాలకు అతీతుడని, ఆయనను ఆశ్రయించిన వారు సర్వ సిద్ధులను పొందుతారని వింటూ ఉంటాను. ఇది నిజమేనా?"

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుడు అవధూత స్వరూపుడు కావున వర్ణాశ్రమాలకు అతీతుడనే విషయాన్ని శిష్యుడు ప్రస్తావించాడు.

---

పద్యం 276

ఉ. ఆ విభు నామరూపములు నావిలచిత్రచరిత్రము ల్విలా

సావహితస్వలీలలు మహాత్మ! కడు వివరింపుమయ్య త

ద్దేవు మహత్త్వయోగము శ్రుతిస్మృతిశాస్త్రపురాణయోగనా

నావిధవిద్యల న్సత మన న్వివఁ గౌతుక మయ్యె నియ్యెడన్

ప్రతిపదార్థం:

మహాత్మ = ఓ మహాత్మా!, ఆ + విభు = ఆ ప్రభువు యొక్క, నామ + రూపములు = పేరును రూపమును, ఆవిల + చిత్ర + చరిత్రముల్ = స్పష్టమైన, ఆశ్చర్యకరమైన గాథలను, విలాస + అవహిత + స్వలీలలు = విలాసముతో కూడిన ఆయన లీలను, తత్ + దేవు = ఆ దేవుని యొక్క, మహత్త్వ + యోగము = మహిమల విశేషమును, శ్రుతి + స్మృతి + శాస్త్ర + పురాణ + యోగ + నానా + విధ + విద్యలన్ = వేదములు, స్మృతులు, పురాణములు మొదలైన శాస్త్రాలలో చెప్పబడినట్లుగా, సతము + అనన్ = ఎల్లప్పుడూ, వినన్ = వినడానికి, ఇయ్యెడన్ = ఈ సమయంలో, గౌతుకము + అయ్యెన్ = కుతూహలము కలిగింది, వివరింపుము + అయ్యా = వివరించండి స్వామీ!

తాత్పర్యం:

"మహాత్మా! ఆ స్వామి నామరూపాలను, చిత్రమైన చరిత్రను, లీలలను, శాస్త్ర పురాణాలు ఆయన గురించి ఏమి చెబుతున్నాయో నాకు వినాలని ఎంతో ఆసక్తిగా ఉంది. దయచేసి వివరించండి."

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయ చరిత్ర సర్వ శాస్త్ర సమ్మతమని ఇక్కడ సూచించబడింది.

---

పద్యం 277

క. స్వామి! ప్రసాదింపుము శ్రో

త్రామృత మిది గ్రోల చిత్త మాసత్తిఁ గొనెన్

నామీఁది వత్సలత్వము

తో మన్నింపుఁ డను శిష్యుతో గురుఁ డనియెన్

ప్రతిపదార్థం:

స్వామి = ఓ నాథా!, ప్రసాదింపుము = అనుగ్రహించుము, శ్రోత్ర + అమృతము = చెవులకు అమృతమైన, ఇది = ఈ కథను, గ్రోలన్ = పానం చేయడానికి, చిత్తము = నా మనస్సు, ఆసత్తిన్ = ఆసక్తిని, కొనెన్ = పొందినది, నా + మీది = నాపై గల, వత్సలత్వముతో = ప్రేమతో, మన్నింపుడు = కరుణించండి, అను = అని ప్రార్థించిన, శిష్యుతోన్ = ఆ శిష్యుడైన దీపకునితో, గురుడు = గురువు (వేదధర్ముడు), అనియెన్ = ఇట్లు పలికెను.

తాత్పర్యం:

"స్వామీ! ఈ కథాకాలాక్షేపం నా చెవులకు అమృతం వంటిది. నా మనస్సు దీని కోసం ఆరాటపడుతోంది. నాపై వాత్సల్యంతో నన్ను మన్నించి ఆ కథను చెప్పండి" అని వేడుకున్న దీపకుడితో గురువు ఇలా అన్నాడు.

విశేషాలు:

శిష్యుడి వినయం, గురువు గారి వాత్సల్యం ఇక్కడ స్పష్టమవుతున్నాయి.

---

పద్యం 278

మ. కృతకృత్యుండవు భాగ్యవంతుఁడవు ధాత్రిగా ఖ్యాతిమంతుండ వా

తతసౌజన్యుఁడ వైతి ధన్యమతి! దత్తస్వామి మాహాత్మ్యవి

స్తృతి సంస్మారిత మయ్యె నా యెడఁదకు న్శ్రీ గాంగ భంగీభవ

త్ప్రతివర్ణంబులు నై పరోపకృతికిం బాల్గొన్న నీ పల్కులన్

ప్రతిపదార్థం:

ధన్యమతి = మేలైన బుద్ధి గలవాడా!, కృతకృత్యుండవు = ధన్యుడవు, భాగ్యవంతుండవు = అదృష్టవంతుడవు, ధాత్రిగా = ఈ భూమిపై, ఖ్యాతిమంతుండవు + ఐతి = కీర్తి గలవాడివయ్యావు, ఆతత + సౌజన్యుడవు = గొప్ప సుగుణము గలవాడవు, పరోపకృతికిన్ = ఇతరుల మేలు కోసం, పాల్గొన్న = పూనుకున్న, నీ + పల్కులన్ = నీ మాటల ద్వారా, శ్రీ + గాంగ + భంగీ + భవత్ + ప్రతి + వర్ణంబులు + ఐ = గంగానది తరంగముల వలె ఉన్న ప్రతి అక్షరము చేత, దత్తస్వామి + మాహాత్మ్య + విస్తృతి = దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క గొప్ప మహిమ, నా + యెడదకున్ = నా మనస్సుకు, సంస్మారితము + అయ్యెన్ = గుర్తుకు వచ్చింది.

తాత్పర్యం:

"ఓ సుబుద్ధివి, భాగ్యవంతుడివైన దీపకా! నీవు లోక కల్యాణం కోసం, పరహితం కోసం అడిగిన ఈ మాటలు గంగా తరంగాల వలె పవిత్రంగా ఉన్నాయి. నీ మాటల వల్ల దత్తాత్రేయ స్వామి మహిమలు నా మనసులో మెదిలాయి."

విశేషాలు:

మంచి ప్రశ్న అడిగిన శిష్యుడిని గురువు అభినందించడం ఇక్కడ గమనించవచ్చు.

---

పద్యం 279

క. నీ మాటల హృషితం బగు

నా మానస మీదుగో తనువున రోమాంచ

శ్రీమహిమఁ తోఁచెఁ గన్గొను

మా మహితుని పాపహరము ననెద మహిమమున్

ప్రతిపదార్థం:

నీ + మాటలన్ = నీవు అడిగిన ప్రశ్నల వల్ల, నా + మానసము = నా మనస్సు, హృషితంబు + అగున్ = మిక్కిలి సంతోషించినది, ఈదుగో = ఇదిగో చూడు, తనువునన్ = నా శరీరముపై, రోమాంచ + శ్రీ + మహిమ = గగుర్పాటు అనే కాంతి, తోచెన్ = కనిపిస్తున్నది, కన్గొనుము = చూడుము, పాప + హరమున్ = పాపాలను హరించేటటువంటి, ఆ + మహితుని = ఆ మహానుభావుని (దత్తాత్రేయుని) యొక్క, మహిమమున్ = ప్రభావమును, అనెదన్ = చెప్పెదను.

తాత్పర్యం:

"నీ మాటలకు నా మనస్సు పులకించిపోయింది. నా ఒళ్లు గగుర్పొడవడం నీవే చూస్తున్నావు కదా! పాపాలను పటాపంచలు చేసే ఆ దత్తాత్రేయ స్వామి మహిమలను ఇప్పుడు వివరిస్తాను, వినుము."

విశేషాలు:

భగవంతుని కథను తలచుకోగానే భక్తుడికి కలిగే అష్ట సాత్విక వికారాలలో ఒకటైన 'రోమాంచము' (గగుర్పాటు) ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

పద్యం 280

శా. ఆ యోగీశ్వరుపాదపద్మముల నిధ్యానించి మ్రొక్కంగ నై

స్ఫాయ తత్పద వైభవంబు ననువొప్పం గా.ర్తవీర్యాదు లే

యే యోగంబులసిద్ధు లైరొ, యనియున్ హేరాళలీలాకృతుల్

నా యీ బుద్ధికిఁ తోఁచినంత వినుతున్ శక్యంబె సర్వం బనన్ ?

ప్రతిపదార్థం:

ఆ + యోగీశ్వర + పాద + పద్మములన్ = ఆ యోగులకు ప్రభువైన దత్తాత్రేయుని పాద పద్మములను, ధ్యానించి = తలచుకొని, మ్రొక్కంగన్ + ఐ = నమస్కరించి, స్ఫాయత్ + తత్ + పద + వైభవంబున్ = విస్తరిస్తున్న ఆ స్వామి పాదముల గొప్పదనమును, అనువు + ఒప్పంగాన్ = తగినట్లుగా, కార్తవీర్య + ఆదులు = కార్తవీర్యార్జునుడు మొదలైనవారు, ఏ + ఏ + యోగంబులన్ = ఏయే యోగ మార్గాల ద్వారా, సిద్ధులు + ఐరో = సిద్ధిని పొందారో, అనియున్ = అనియు, హేరాళ + లీలా + కృతుల్ = గొప్పవైన లీలా విశేషాలను, నా + ఈ + బుద్ధికిన్ = నా యొక్క ఈ బుద్ధికి, తోచినంత = స్ఫురించినంత వరకు, వినుతున్ = స్తోత్రము చేసెదను (చెప్పెదను), సర్వంబు + అనన్ = అంతా చెప్పడం, శక్యంబె = సాధ్యమా?

తాత్పర్యం:

"ఆ యోగీశ్వరుడైన దత్తాత్రేయుని పాదాలకు నమస్కరించి, కార్తవీర్యార్జునుడు వంటి వారు ఆయనను ఎలా సేవించి సిద్ధులయ్యారో, ఆయన లీలలేమిటో నా బుద్ధికి ఎట్టినంత వరకు చెబుతాను. ఆయన మహిమను పూర్తిగా చెప్పడం ఎవరికైనా సాధ్యమా?"

విశేషాలు:

భగవంతుని లీలలు అనంతమని, తన శక్తి కొలది వివరిస్తానని గురువు వినయంగా చెబుతున్నారు.

---

పద్యం 281

ఆ. ప్రాణపదమ నీవు పరమశిష్యుండవు

తెలుపు మంటి దత్త దేవు విభవ

మింతో యంతొ యెఱిఁగి యే నూరకుందునే

యశుభ మెడయు మేలి యాయ మొదవ.

ప్రతిపదార్థం:

నీవు = నీవు, ప్రాణ + పదమ = నా ప్రాణము వంటివాడవు, పరమ + శిష్యుండవు = గొప్ప శిష్యుడవు, దత్త + దేవు + విభవము = దత్తాత్రేయ స్వామి ఐశ్వర్యమును (మహిమను), తెలుపుము + అంటి = చెప్పమన్నావు, అశుభము + ఎడయు = అమంగళము తొలగేటట్లు, మేలి + ఆయము = మంచి లాభము (శ్రేయస్సు), మొదవన్ = కలుగునట్లుగా, ఎఱిగి = తెలిసికొని, ఇంత + అంత + అని = కొంచెముగా చెప్పి, నేన్ = నేను, ఊరకుందునే = మౌనంగా ఉంటానా? (ఉండను, వివరంగా చెబుతాను).

తాత్పర్యం:

"నా ప్రాణ సమానుడవైన ఓ ప్రియ శిష్యుడా! దత్తాత్రేయుని మహిమల గురించి అడిగావు. నీకు శ్రేయస్సు కలిగేలా, ఆ కథలను కేవలం కొద్దిగా చెప్పి నేను ఊరుకోను, సమగ్రంగా వివరిస్తాను."

విశేషాలు:

గురుశిష్యుల మధ్య గల గాఢమైన ఆత్మీయత ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తోంది.

---

పద్యం 282

క. దత్తాత్రేయ! జగద్గురు

సత్తమ! సీతకమలనయన! సంనతిఁ గొనుమా

తత్త త్సిద్దేశ్వరులు న

త్తమ మవు నీప్రసత్తి నొందిరి సిద్ధుల్.

ప్రతిపదార్థం:

దత్తాత్రేయ = ఓ దత్తాత్రేయ స్వామీ!, జగత్ + గురు + సత్తమ = లోకగురువులలో శ్రేష్ఠుడా!, సీత + కమల + నయన = తెల్ల తామరల వంటి కన్నులు గలవాడా!, సంనతిన్ = నమస్కారమును, కొనుమా = స్వీకరించుము, తత్ + తత్ + సిద్ధ + ఈశ్వరులు = ఆయా సిద్ధులకు ప్రభువులైన వారు, ఉత్తమము + అవు = శ్రేష్ఠమైన, నీ + ప్రసత్తిన్ = నీ అనుగ్రహమును, ఒందిరి = పొంది, సిద్ధులు = సిద్ధులయ్యారు.

తాత్పర్యం:

"జగద్గురువైన ఓ దత్తాత్రేయ స్వామీ! నీకు నమస్కారము. సిద్ధులందరూ నీ అనుగ్రహం వల్లనే గొప్పవారయ్యారు."

విశేషాలు:

కథా ప్రారంభంలో ఇష్టదేవతా ప్రార్థన చేయడం సంప్రదాయం.

---

పద్యం 283

క. అని తన్మనుఁ డున్మనిఁ పొం

దిన విధ మావిధి కలికి ననెం జు మ్మని చె

ప్పిన సూతుఁ బొగడి శౌనక

మునిముఖ్యు లనంతర కథ ముట్చట కనన్ .

ప్రతిపదార్థం:

అని = అని పలికి, తన్మనుడు = ఆ దత్తాత్రేయుని యందు మనస్సు లగ్నం చేసినవాడు (వేదధర్ముడు), ఉన్మనిన్ = ఉన్నతమైన స్థితిని (సమాధిని), పొందిన + విధము = పొందిన పద్ధతిని, ఆ + విధి = ఆ విధముగా, కలికిన్ = పార్వతీ దేవికి (లేక ఒక స్త్రీకి/సరస్వతికి), అనెన్ + జుమ్ము = చెప్పాడు కదా, అని = అని, చెప్పిన = వివరించిన, సూతున్ = సూత మహామునిని, పొగడి = ప్రశంసించి, శౌనక + ముని + ముఖ్యులు = శౌనకుడు మొదలైన ముని శ్రేష్ఠులు, అనంతర + కథ = తర్వాతి కథను, ముచ్చట + కనన్ = ఇష్టముగా వినడానికి (సిద్ధపడ్డారు).

తాత్పర్యం:

వేదధర్ముడు దత్తధ్యానంలో మునిగిపోయిన తీరును సూత మహాముని శౌనకాది మునులకు వివరించాడు. ఆ కథను విన్న మునులు సూతుడిని పొగిడి, ఆపై కథను చెప్పవలసిందిగా కోరారు.

విశేషాలు:

పురాణ ప్రవచన పద్ధతిలో ఒక కథలో మరొక కథ (వేదధర్మ-దీపకుల కథ) చెప్పబడింది.

---

పద్యం 284

శా. నిత్యానిత్య వివేక పూర్వక జగన్నీ రాగతావి తసౌ

హిత్యప్రత్యయ! సత్యచిత్సుఖతనూ! హేత్వంతరాభావసాం

తత్యాన్యార్థకృత ప్రయత్న! బహుశాస్త్రప్రక్రమానూది తా

ప్రత్యాఖ్యేయనిజాత్మ తానుభవసంపదమ్య! విశ్వేశ్వరా!

ప్రతిపదార్థం:

విశ్వ + ఈశ్వరా = ఓ విశ్వేశ్వరా!, నిత్య + అనిత్య + వివేక + పూర్వక = శాశ్వతమైనది ఏది, అశాశ్వతమైనది ఏది అనే వివేకముతో కూడిన, జగత్ + నీరాగతా = లోకముపై వైరాగ్యము చేత, విత + సౌహిత్య + ప్రత్యయ = వ్యాపించిన తృప్తిని, నమ్మకాన్ని కలిగించేవాడా!, సత్య + చిత్ + సుఖ + తనూ = సత్యము, జ్ఞానము, ఆనందములే శరీరముగా కలవాడా!, హేతు + అంతర + అభావ = వేరే కారణము లేకుండగనే, సాంతత్య = నిరంతరము, అన్య + అర్థ + కృత + ప్రయత్న = ఇతరుల ప్రయోజనము కోసమే ప్రయత్నము చేసేవాడా!, బహు + శాస్త్ర + ప్రక్రమ + అనూదిత = అనేక శాస్త్ర పద్ధతుల ద్వారా చెప్పబడిన, అప్రత్యాఖ్యేయ = కాదనలేని, నిజ + ఆత్మ + తా + అనుభవ + సంపత్ + రమ్య = తన ఆత్మ అనుభవము అనే సంపద చేత మనోహరమైనవాడా!

తాత్పర్యం:

నిత్యానిత్య వివేకాన్ని, వైరాగ్యాన్ని ప్రసాదించేవాడా! సచ్చిదానంద స్వరూపుడా! నిష్కారణంగా ఇతరులకు మేలు చేసేవాడా! శాస్త్రాలకు అందని ఆత్మానుభవం కలవాడా! ఓ విశ్వేశ్వరా, నీకు నమస్కారము.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం పరమేశ్వరుని తాత్త్విక స్వరూపాన్ని వర్ణించే దివ్యమైన స్తోత్రం.

---

పద్యం 285

క. మునిమానసనిత్యధృతా!

విన తాఖిల్లవిధానవిశ్రుతచరితా!

ఘనపాపనోదనకృతి

ప్రణయభరిత! చందవోలు పౌర జననుతా!

ప్రతిపదార్థం:

ముని + మానస + నిత్య + ధృతా = మునుల మనస్సులలో ఎల్లప్పుడూ నిలిచి ఉండేవాడా!, వినత + అఖిల + విధాన + విశ్రుత + చరితా = వినయంతో కూడిన అన్ని పద్ధతుల ద్వారా కీర్తింపబడే చరిత్ర కలవాడా!, ఘన + పాప + నోదన + కృతి = గొప్ప పాపాలను పోగొట్టే పని యందు, ప్రణయ + భరిత = ఇష్టము కలవాడా!, చందవోలు + పౌర + జన + నుతా = చందవోలు గ్రామ ప్రజలచేత స్తుతింపబడేవాడా!

తాత్పర్యం:

మునుల హృదయాల్లో నివసించేవాడా! పవిత్ర చరిత్ర కలవాడా! భక్తుల పాపాలను హరించడమే వ్రతంగా కలిగినవాడా! చందవోలు పురవాసులచే కొలవబడేవాడా! నీకు నమస్కారము.

విశేషాలు:

కవి తన నివాస స్థలమైన చందవోలులోని దైవాన్ని ఇక్కడ స్మరించారు.

---

పద్యం 286

మా, ప్రణమదమరమౌ ళీ సఙ్మరందప్రసారా

పణితచరణపద్మస్ఫార భృంగాయమాణే

క్షణచయభ జమానాఖండసంపత్ప్రదానా

నణుమహిమవిభాస్వద్యావదాలోకలోకా!

ప్రతిపదార్థం:

ప్రణమత్ + అమర + మౌళీ = నమస్కరించే దేవతల కిరీటములందలి, సక్ + మరంద + ప్రసార = పూదండల తేనె యొక్క వ్యాప్తి చేత, అపణిత = పూజింపబడిన, చరణ + పద్మ = పాదపద్మముల యందు, స్ఫార = విస్తారమైన, భృంగాయమాణ = తుమ్మెద వలె ప్రకాశించే, ఈక్షణ + చయ = చూపుల సమూహము కలవాడా!, భజమాన = సేవించే వారికి, అఖండ + సంపత్ + ప్రదాన = అపారమైన సంపదలను ఇచ్చే, అనణు + మహిమ = గొప్ప మహిమ చేత, విభాస్వత్ = ప్రకాశించే, యావత్ + ఆలోక + లోకా = సమస్త లోకములను చూసేవాడా!

తాత్పర్యం:

దేవతల కిరీటాలలోని పూలతేనె నీ పాదాలను అభిషేకిస్తుండగా, భక్తులను అనుగ్రహించే నీ చూపులు తుమ్మెదల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి. సేవించిన వారికి అఖండ సంపదలను ఇచ్చే గొప్ప మహిమ గల ఓ సర్వలోక రక్షకా!

విశేషాలు:

ఇది సంస్కృత భూయిష్టమైన శైలిలో సాగిన చక్కని దైవ ప్రార్థన.

---

పద్యం 287

సీ. ఆంధ్రేల రామకథామృతమ్మున నింపె

వేంకటప్ప కవి సంవిత్పరుండు

హనుమాంబ పేరి మహాసాధ్వి పత్నిగా

ననుఁ గనె దనయు విత్తనయుఁ జేసె

నాత్రేయగోత్రుండ నాఖ్యం దాడేపల్లి

రాఘవ పూర్వ నారాయణుండ

శ్రీదేవి దయితగా శ్రీవిద్య సేవింతు

బహిరంతర ర్చానుభ వమఖములఁ

ద్వత్ప్రసాదిత వాచా ప్రవాహచితము

దత్త భాగవతాఖ్య పాదపమునందు

నిందుపురనాథ! లింగోద్భవేళ! యిదుగొ

ప్రథమ సుమగుచ్ఛము గ్రహింపు పాణి రాణ.

ప్రతిపదార్థం:

వేంకటప్ప + కవి = వేంకటప్ప కవి, ఆంధ్రేల + రామ + కథా + అమృతమునన్ = తెలుగులో రామాయణ కథా అమృతమును, నింపెన్ = నింపాడు, హనుమాంబ + పేరి = హనుమాంబ అనే పేరు గల, మహా + సాధ్వి = గొప్ప పతివ్రతను, పత్నిగాన్ = భార్యగా కలిగి, ననున్ = నన్ను, తనయున్ = కుమారునిగా, కనెన్ = పొందాడు, విత్తనయున్ + చేసెన్ = నన్ను విద్యావంతునిగా చేశాడు, ఆత్రేయ + గోత్రుండన్ = ఆత్రేయ గోత్రమునకు చెందినవాడను, నాఖ్యన్ = పేరు చేత, తాడేపల్లి + రాఘవ + పూర్వ + నారాయణుండన్ = తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణుడను, శ్రీదేవి = శ్రీదేవి, దయితగాన్ = భార్యగా ఉండగా, శ్రీవిద్యన్ = శ్రీవిద్యను, బహిర్ + అంతర్ + అర్చా + అనుభవ + మఖములన్ = బాహ్య, అంతర పూజల ద్వారా, సేవింతున్ = సేవిస్తాను, త్వత్ + ప్రసాదిత = నీ వల్ల అనుగ్రహింపబడిన, వాచా + ప్రవాహ + చితము = వాక్కుల ప్రవాహముతో కూడిన, దత్త + భాగవత + ఆఖ్య = దత్త భాగవతము అనే పేరు గల, పాదపమునందున్ = వృక్షమునందు, ఇందుపుర + నాథ = చందవోలు పురాధీశా!, లింగ + ఉద్భవ + ఈశ = లింగోద్భవేశ్వరా!, ప్రథమ + సుమ + గుచ్ఛము = మొదటి పూలగుత్తిని (మొదటి అధ్యాయాన్ని), పాణి + రాణన్ = చేతితో అందముగా, గ్రహింపు = స్వీకరించుము.

తాత్పర్యం:

రామాయణాన్ని ఆంధ్రీకరించిన వేంకటప్ప కవికి, హనుమాంబకు కుమారుడిగా జన్మించిన తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణుడను నేను, ఆత్రేయ గోత్రీకుడను. శ్రీవిద్యోపాసకుడను. నీ అనుగ్రహంతో నేను వ్రాసిన ఈ "దత్త భాగవతము" అనే వృక్షం నుండి మొదటి పూలగుత్తి (మొదటి భాగం) వంటి ఈ అధ్యాయాన్ని ఓ లింగోద్భవేశ్వరా! నీకు సమర్పిస్తున్నాను, స్వీకరించుము.

విశేషాలు:

కవి తన వంశ వృక్షాన్ని, తన ఉపాసనా విధిని తెలుపుతూ, ఈ గ్రంథాన్ని దైవార్పితం చేస్తూ మొదటి అధ్యాయాన్ని ముగించారు.

---

శ్రీ దత్త భాగవతములోని మొదటి అధ్యాయం (ప్రథమ సుమగుచ్ఛము) సంపూర్ణమైనది.