Thursday, May 21, 2026

పంచమ గుచ్ఛము 229 నుండి 260

 పంచమ గుచ్ఛము 229  నుండి 


229

పద్యము: క. ఉచ్ఛిష్టముఁ దిని రక్కసి ఉచ్ఛైర్విమానము వహింప నా దంపతులన్ ప్రోచ్చితుఁ డై వీడ్కొని చనె విచ్ఛిత్తి యెసంగ దివ్యవీథిం బ్రీతిన్. (౨౨౯)

ప్రతిపదార్థం: ఉచ్ఛిష్టమున్ = మిగిలిన అన్నమును, తిని = భుజించి, రక్కసి = ఆ రాక్షసుడు, ఉచ్ఛైః + విమానము = ఉన్నతమైన విమానమును, వహింపన్ = వహించగా (ఎక్కించుకోగా), ఆ దంపతులన్ = ఆ విష్ణుదత్తుడు మరియు సుమతి అను దంపతులను, ప్రోచ్చితుడు + ఐ = మిక్కిలి ప్రసన్నుడై (సంతోషించినవాడై), వీడ్కొని = సెలవు తీసుకొని, విచ్ఛిత్తి = కాంతి, ఎసంగన్ = అతిశయించగా, దివ్యవీథిన్ = ఆకాశ మార్గమున, ప్రీతిన్ = సంతోషముతో, చనెన్ = వెళ్ళెను.

తాత్పర్యం: ఆ రాక్షసుడు శ్రాద్ధ శేషమైన ఉచ్ఛిష్టాన్నమును భుజించి, పవిత్రుడై, దివ్య విమానమును అధిరోహించి, ఆ పుణ్య దంపతులైన విష్ణుదత్తులను మిక్కిలి సంతోషముతో వీడ్కోలు పలికి, గొప్ప కాంతితో ఆకాశ మార్గమున ఆనందముగా వెళ్ళిపోయాడు.

విశేషాలు: దత్తాత్రేయ స్వామి అనుగ్రహము వలన లభించిన శ్రాద్ధ భోజన మహిమ చేత రాక్షసునికి శాపవిమోచనము కలిగి, ఉత్తమ గతులు ప్రాప్తించాయని ఈ పద్యం ద్వారా వ్యక్తమవుతోంది.

230

పద్యము: మ. అని వర్ణించు గురూత్తముం గొలిచి దత్తాత్రేయరూపంబు పెం పున వర్తించు నలోకలోకవిభు సంపూజ్యప్రభావంబు ము న్నును వింటిన్ బహువిశ్రుతంబు విన నెంతు న్నిపుణదత్తుండు సి ద్ధి నటె ట్లొంది యెటు లర్చించె? నని యర్థిం గోరు సుత్రామునిన్.

ప్రతిపదార్థం: అని = ఇట్లు, వర్ణించు = వివరించుచున్న, గురు + ఉత్తమున్ = గురుశ్రేష్ఠుడైన బృహస్పతిని, కొలిచి = సేవించి, దత్తాత్రేయ + రూపంబు = దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క స్వరూపము యొక్క, పెంపునన్ = అతిశయముతో, వర్తించు = ప్రవర్తించునట్టి, అలోక + లోక + విభు = సాటిలేని లోకనాథుని యొక్క, సంపూజ్య + ప్రభావంబు = మిక్కిలి పూజింపదగిన మహిమను, మున్నును = ఇంతకుముందు కూడా, వింటిన్ = విన్నాను, బహు = మిక్కిలి, విశ్రుతంబు = ప్రసిద్ధమైనట్టి, వినన్ = వినుటకు, నెంతున్ = కోరుచున్నాను, నిపుణదత్తుండు = సమర్థుడైన ఆ విష్ణుదత్తుడు, సిద్ధిన్ = యోగసిద్ధిని, అటెట్లు = ఆ విధముగా, ఒంది = పొంది, ఎటులు = ఏ ప్రకారముగా, అర్చించెన్ = పూజించెను?, అని = అంటూ, అర్థిన్ = కోరికతో, కోరు = అడుగుచున్న, సుత్రామునిన్ = ఇంద్రుని చూసి.

తాత్పర్యం: ఈ విధముగా దత్తాత్రేయ స్వామి లీలలను వర్ణించిన దేవగురువైన బృహస్పతిని ఇంద్రుడు భక్తితో సేవించి, "స్వామీ! లోకాతీతుడైన ఆ దత్తస్వామి పూజ్యమైన ప్రభావమును గురించి మునుపు కూడా నేను ఎంతో విన్నాను. అయితే, ఆ విష్ణుదత్తుడు అంతటి సిద్ధిని ఎలా పొందాడు? స్వామిని ఏ విధంగా అర్చించాడు? ఆ వృత్తాంతాన్ని మరింతగా వినాలని కుతూహలపడుతున్నాను" అని ఆసక్తితో అడిగిన ఇంద్రునితో (బృహస్పతి ఇట్లు పలికెను).

విశేషాలు: ఇంద్రునికి, బృహస్పతికి మధ్య జరిగిన సంవాద రూపంలో దత్తాత్రేయ స్వామి కథా విశేషాలు ఇక్కడ కొనసాగుతున్నాయి.

సందర్భ శీర్షిక: విష్ణుదత్తుఁ డొక సాధ్వీపతి నరోగుఁ జేయుట

231

పద్యము: చ. కనుఁగొని జీవుఁ డిట్లనె నఖండవరమ్ముల నట్లు చెంది స త్వనిధి దయాపరుండు కవి దాంతుఁడు శాంతుఁడు శీలవృత్తియుం డనుపమశీలుఁ డై యొకఖలుండును ద్రోహపు బుద్ధి లేక మై త్రి నేనసి గర్వ ముద్ధతి వివృత్తి ప్రమాదము మాని వర్తిలెక్. (౨౩౧)

ప్రతిపదార్థం: కనుగొని = ఆ వృత్తాంతమును చూసి, జీవుడు = బృహస్పతి, ఇట్లు + అనెన్ = ఈ విధముగా పలికెను, అఖండ + వరమ్ములన్ = గొప్పవైన వరములను, అట్లు = ఆ విధముగా, చెంది = పొంది, సత్వ + నిధి = సత్త్వగుణమునకు నిధి వంటివాడును, దయాపరుండు = దయా హృదయుడును, కవి = క్రాంతదర్శి (జ్ఞాని), దాంతుడు = ఇంద్రియ నిగ్రహము కలవాడును, శాంతుడు = ప్రశాంత చిత్తుడును, శీల + వృత్తియున్ = సదాచార ప్రవర్తన కలవాడును, అనుపమ + శీలుడు + ఐ = సాటిలేని ఉత్తమ స్వభావము కలవాడై, ఒక + ఖలుండును = ఏ ఒక్క దుష్టుని యెడల కూడా, ద్రోహపు + బుద్ధి = కీడు చేయాలనే తలంపు, లేక = లేకుండా, మైత్రిన్ = స్నేహమును, ఐనసి = పొంది, గర్వము = అహంకారమును, ఉద్ధతి = పొగరును, వివృత్తి = మనోవికారములను, ప్రమాదము = పొరపాట్లను, మాని = వదలిపెట్టి, వర్తిలెక్ = ప్రవర్తించెను.

తాత్పర్యం: ఇంద్రుని ప్రశ్నను ఆలకించి బృహస్పతి ఇట్లు పలికెను: ఆ విష్ణుదత్తుడు దత్తస్వామి అనుగ్రహం చేత అఖండమైన వరములను పొంది, సత్త్వగుణ నిధియై, దయామయుడై, ఇంద్రియ నిగ్రహము, శాంతము, ఉత్తమ శీలము కలవాడై జీవించాడు. అతడు శత్రువుల యెడల గాని, దుష్టుల యెడల గాని ఎన్నడూ ద్రోహ బుద్ధిని చూపక, అందరితో మైత్రితో మెలిగాడు. అహంకారమును, గర్వమును, అజాగ్రత్తను పూర్తిగా వీడి ధర్మమార్గంలో వర్తించాడు.

విశేషాలు: భగవదనుగ్రహం పొందిన ఉత్తమ భక్తుని యొక్క లక్షణాలు, ప్రవర్తనా నియమాలు ఈ పద్యంలో అద్భుతంగా వర్ణించబడ్డాయి.


232

పద్యము: గీ. నాతిహృష్టుం డుదుఃఖియై యాత్మగతము సుప్రభావమ్ముఁ బ్రకటించు చూపు లేక యా సదాచారుఁ డెప్పటియట్ల యుండె గాని దాచిన దాగునే భావశక్తి? (౨౩౨)

ప్రతిపదార్థం: నాతి + హృష్టుడు = మిక్కిలి సంతోషించినవాడు కాక, ఉదుఃఖి + ఐ = దుఃఖము లేనివాడై (సుఖదుఃఖములకు లొంగనివాడై), ఆత్మగతము = తనలో ఉన్నట్టి, సుప్రభావమ్మున్ = గొప్ప మహిమను, ప్రకటించు = బయటపెట్టే, చూపు = ఉద్దేశము, లేక = లేకుండా, ఆ + సదాచారుడు = సత్ప్రవర్తన గల ఆ విష్ణుదత్తుడు, ఎప్పటి + అట్ల = ఎప్పటిలాగే, ఉండెన్ = జీవించెను, కాని = అయితే, దాచినన్ = దాచాలని చూసినా, భావశక్తి = భగవద్భావము యొక్క లేదా ఆత్మనిష్ఠ యొక్క శక్తి, దాగునే = దాగి ఉంటుందా? (ఉండదు).

తాత్పర్యం: అఖండమైన వరములు లభించినప్పటికీ ఆ సదాచార సంపన్నుడైన విష్ణుదత్తుడు మిక్కిలి పొంగిపోలేదు, అలాగని కృంగిపోనూ లేదు. తనలో ఉన్న దైవీ శక్తులను, మహిమలను ఎవరికీ ప్రదర్శించాలనే తాపత్రయం లేకుండా ఎప్పటిలాగే సాదాసీదాగా జీవించాడు. కానీ, ఎంత దాచాలని ప్రయత్నించినా మహాత్ముల అంతర్గత దైవశక్తి, ప్రభావం దాచితే దాగుతుందా? తప్పక బయటపడుతుంది.

విశేషాలు: జ్ఞానులు, నిజమైన భక్తులు తమకు లభించిన సిద్ధులను చూసి అహంకరించరని, వారి ప్రశాంతత ఎప్పటికీ చెదరదని ఈ పద్యం ద్వారా స్పష్టమవుతోంది.

233

పద్యము: శా. భస్మచ్ఛన్నమణిప్రకారుఁ డవు నా భవ్యాత్మ దివ్యప్రభా వన్యేరప్రచితప్రకాశయశముల్ బ్రహ్మాండభాండంబునం దాస్మాకీనసమజ్ఞల న్నిగిలి దైత్యద్వేషి కీర్త్యుల్లస త్సుస్మూర్త్యావహము ల్ఫలప్రదము లై శోభిల్లు నిండారగన్. (౨౩౩)

ప్రతిపదార్థం: భస్మ + ఛన్న + మణి + ప్రకారుడు = బూడిదతో కప్పబడిన రత్నము వంటివాడు, అవు = అయినట్టి, ఆ + భవ్య + ఆత్మ = ఆ పవిత్రాత్ముడైన విష్ణుదత్తుని యొక్క, దివ్య + ప్రభావ = దివ్యమైన మహిమల యొక్కయు, అన్యేర + ప్రచిత = ఇతరులచే విస్తరింపబడిన, ప్రకాశ + యశముల్ = ప్రకాశవంతమైన కీర్తులు, బ్రహ్మాండభాండంబునన్ = విశ్వమంతటా, ఆస్మాకీన = మా యొక్క, సమజ్ఞలన్ = సభలలో (దేవసభలలో), నిగిలి = వ్యాపించి, దైత్య + ద్వేషి = రాక్షస సంహారకుడైన విష్ణుమూర్తి (లేదా దత్తస్వామి) యొక్క, కీర్తి + ఉల్లసత్ = కీర్తిచే ప్రకాశించుచున్న, సుస్మూర్తి + ఆవహముల్ = సుందర రూపాన్ని కలిగించునవియు, ఫలప్రదములు + ఐ = కోరిన ఫలములను ఇచ్చునవియై, నిండారగన్ = సంపూర్ణముగా, శోభిల్లున్ = ప్రకాశించును.

తాత్పర్యం: బూడిదతో కప్పబడిన రత్నంలా తన మహిమలను దాచుకున్న ఆ పుణ్యాత్ముడైన విష్ణుదత్తుని యొక్క దివ్య ప్రభావము, కీర్తి ప్రతిష్ఠలు లోకమంతటా విస్తరించాయి. మా దేవసభలలో కూడా అతని గుణగణాల గురించి చెప్పుకుంటున్నారు. దత్తాత్రేయ స్వామి అనుగ్రహం పొందిన అతని కీర్తి సర్వ శుభాలను, ఫలాలను ఇస్తూ బ్రహ్మాండమంతటా నిండి శోభిల్లుతోంది.

విశేషాలు: "భస్మచ్ఛన్నమణి" అనే ఉపమానం ద్వారా లోకకల్యాణం కోసం అణకువతో ఉండే యోగుల స్థితిని కవి చక్కగా వర్ణించారు.

234

పద్యము: గీ. ఎందులకు వాని మహిమంబు నింతగా వ రింప బూనితినో? యట్టి చెలువు వింటె ఉండె గోదావరీతీర మొంది తీర మది కుశావర్త మను పేర నతివిదితము. (౨౩౪)

ప్రతిపదార్థం: ఎందులకు = ఏ కారణము చేత, వాని = ఆ విష్ణుదత్తుని యొక్క, మహిమంబున్ = గొప్పతనమును, ఇంతగా = ఈ విధముగా, వరింపన్ = వర్ణించుటకు, బూనితినో = పూనుకున్నానో, అట్టి = అటువంటి, చెలువు = అందమైన వృత్తాంతమును, వింటె = విన్నావా, గోదావరీ + తీరము = గోదావరి నది యొక్క ఒడ్డును, ఒంది = ఆశ్రయించి, ఉండెన్ = ఒక ప్రదేశము కలదు, తీరము + అది = ఆ నదీ తీర ప్రాంతము, కుశావర్తము + అను + పేరన్ = 'కుశావర్తము' అనే పేరుతో, అతివిదితము = మిక్కిలి ప్రసిద్ధి చెందినది.

తాత్పర్యం: (బృహస్పతి ఇంద్రునితో ఇలా అంటున్నాడు) "నేను ఆ విష్ణుదత్తుని మహిమలను ఇంతగా ఎందుకు వర్ణిస్తున్నానో తెలుసా? ఆ అందమైన కథను చెబుతాను విను. గోదావరీ నదీ తీరాన 'కుశావర్తము' అనే అత్యంత ప్రసిద్ధమైన, పవిత్రమైన క్షేత్రం ఒకటి ఉంది.

విశేషాలు: కథ తదుపరి ఘట్టమైన కుశావర్త క్షేత్ర వర్ణనలోకి, అక్కడ జరిగిన విష్ణుదత్తుని లీలలోకి ప్రవేశిస్తోంది.

235

పద్యము: గీ. వేదశాస్త్రార్థపారగు ల్విప్రు లొంద తొందతో యుందు రందు నమందబుద్ధి లొక్క విప్రకుమారుఁ డౌ నూరనెలఁ కలఁ డఖిలరోగకృతాతిపీడాతురుండు. (౨౩౫)

ప్రతిపదార్థం: వేద + శాస్త్ర + అర్థ + పారగుల్ = వేదములు, శాస్త్రముల యొక్క అర్థములను క్షుణ్ణంగా తెలిసిన, విప్రులు = బ్రాహ్మణులు, అందతో = గుంపులు గుంపులుగా, అందున్ = ఆ క్షేత్రములో, ఉందురు = నివసిస్తూ ఉంటారు, అమందబుద్ధి = మిక్కిలి తీక్షణమైన బుద్ధి గల, ఒక్క = ఒకానొక, విప్రకుమారుడు = బ్రాహ్మణ యువకుడు, ఆ + ఊరన్ = ఆ గ్రామములో, నెలకలడు = నివసించుచున్నాడు, అఖిల = సమస్తమైన, రోగ = వ్యాధుల చేత, కృత = చేయబడిన, అతి + పీడా = మిక్కిలి బాధ చేత, ఆతురుడు = వికలమైన మనస్సు కలవాడు (పీడితుడు).

తాత్పర్యం: ఆ కుశావర్త క్షేత్రంలో వేద వేదాంగాలను, శాస్త్రాలను అభ్యసించిన పండితులైన బ్రాహ్మణులు ఎందరో నివసిస్తున్నారు. వారిలో నిశితమైన బుద్ధి కలిగిన ఒక బ్రాహ్మణ యువకుడు కూడా ఉన్నాడు. కానీ, అతడు సమస్త వ్యాధుల బారిన పడి తీవ్రమైన బాధలను అనుభవిస్తున్నాడు.

విశేషాలు: క్షేత్రంలోని పండితుల వైభవాన్ని చెబుతూనే, రోగగ్రస్తుడైన ఒక యువకుని వృత్తాంతాన్ని ఇక్కడ ప్రస్తావించారు.

236

పద్యము: సీ. ఉండే నెన్నిదియొండ్లనుండియు క్షయరోగ మొక్క యోటినుండి జలోదరమ్ము జీర్ణజ్వరవిశేషచీరము లివి యెల్ల వాతగుల్మము స్వభావజము గలదు పాణ్మాసిక మృతిసారమ్ము నాలుగు నెలలు భగంధర మ్ములముకొనియు సన్నిపాతించె దోషత్రయం బిప్పుడు మరణోన్ముఖుం డయ్యె మందు లేక ఇరువదేండ్లబాటబాటి యాడువాఁడు వాని భార్య పదాఱేండ్ల వయసులోని దన వినన్ రాద దానిదుఃఖాతురత్వ మధికదీన తత్వైవాపరాయణ యది. (౨౩౬)

ప్రతిపదార్థం: ఎన్నిదియొండ్లు + నుండియు = ఎన్నో సంవత్సరాల నుండి, క్షయరోగం = క్షయ వ్యాధి, ఉండెన్ = ఉన్నది, ఒక్క యోటినుండి = కొంతకాలము నుండి, జలోదరమ్ము = జలోదర వ్యాధి (పొట్టలో నీరు చేరడం), జీర్ణజ్వర = దీర్ఘకాలిక జ్వరము, విశేష = మిక్కిలి, చీరములు = పాతవైన రోగములు, ఇవి + ఎల్ల = ఇవన్నీయు, వాతగుల్మము = వాత సంబంధమైన కడుపునొప్పి వ్యాధి, స్వభావజము = పుట్టుకతోనే లేదా సహజముగానే, కలదు = ఉన్నది. పాణ్మాసిక = ఆరు నెలలుగా ఉన్న, మృతిసారమ్ము (అతిసారమ్ము) = విరేచనముల వ్యాధి, నాలుగు నెలలు = నాలుగు మాసములుగా, భగంధరము = భగంధర వ్యాధి (ఫిస్టులా), ఉలముకొనియు = పెచ్చురిల్లి, ఇప్పుడు = ప్రస్తుతము, దోషత్రయంబు = వాత, పిత్త, కఫములనే మూడు దోషములు, సన్నిపాతించెన్ = ఒక్కసారిగా ముదిరినవి, మందు = ఔషధము, లేక = దొరకక, మరణ + ఉన్ముఖుడు = మరణానికి సిద్ధమైనవాడు, అయ్యెన్ = అయ్యాడు. ఇరువది + ఏండ్ల = ఇరవై సంవత్సరముల, బాటబాటి = ప్రాయము కలిగిన, ఆడువాడు (ఈడువాడు) = ఆ యువకుడు, వాని = అతని యొక్క, భార్య = పత్ని, పదాఱేండ్ల = పదహారు సంవత్సరముల, వయసులోనిదన్ = వయస్సులో ఉన్నది, దాని = ఆమె యొక్క, దుఃఖ + ఆతురత్వము = దుఃఖముతో కూడిన ఆవేదనను, వినన్ + రాద = వినడానికి కూడా సాధ్యం కానంతగా ఉన్నది, అది = ఆమె, అధిక = మిక్కిలి, దీన = దీనురాలై, తత్ + సేవా + పరాయణ = భర్త సేవలోనే నిమగ్నమై ఉన్నది.

తాత్పర్యం: ఆ బ్రాహ్మణ యువకునికి ఎన్నో ఏళ్ళ నుండి క్షయవ్యాధి ఉంది. దానికి తోడు జలోదర వ్యాధి, పాతదైన దీర్ఘకాలిక జ్వరము, వాతగుల్మము అనే కడుపునొప్పి వ్యాధులు ఉన్నాయి. గత ఆరు నెలలుగా అతిసార వ్యాధి, నాలుగు నెలలుగా భగంధర వ్యాధి అతడిని పీడిస్తున్నాయి. ఇప్పుడు వాత, పిత్త, కఫాలనే మూడు దోషాలు ముదిరి సన్నిపాతంలా మారి, సరైన మందు లేక అతడు మరణशय్యపై ఉన్నాడు. ఆ రోగి వయసు కేవలం ఇరవై ఏళ్ళే. అతని భార్య పదహారేళ్ళ సుకుమారి. ఆమె దుఃఖం వర్ణనాతీతం. ఎంతో దీనంగా భర్త చావుబతుకుల మధ్య కొట్టుమిట్టాడుతుంటే, ఆమె కన్నీరుమున్నీరవుతూ అతని సేవలోనే గడుపుతోంది.

విశేషాలు: ఆ యువకుడు అనుభవిస్తున్న అష్టకష్టాలను, రోగాల తీవ్రతను మరియు అతని బాల్య భార్య యొక్క దైన్యాన్ని కవి అత్యంత కరుణారసాత్మకంగా ఈ పద్యంలో చిత్రించారు. భర్త ప్రాణాలను రక్షించుకోవడానికి ఆ సాధ్వి పడుతున్న ఆరాటం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది

237

పద్యము: మ. బహుయత్నంబు లొనర్చె భర్త బ్రదుకం బత్నీవతంసంబు స స్పృహ ధర్మంబులు సేసె బెల్కులు ధనం బెల్ల న్వ్యయం బొందె న స్వహముం బుట్టుకు నెట్టి చెట్టునకునే నార్తిం బ్రణామంబుఁ గూ ర్చు హరీ! వైద్యము దాని మానినది యేరుం జెప్ప లే రెయ్యెడన్.

ప్రతిపదార్థం: పత్నీ + వతంసంబు = పతివ్రతలలో శ్రేష్ఠురాలైన ఆ భార్య, భర్త = తన ప్రాణనాథుడు, బ్రదుకన్ = బ్రతుకునట్లుగా, బహు = అనేకములైన, యత్నంబులు = ప్రయత్నములను, ఒనర్చెన్ = చేసెను, సస్పృహ = కోరికతో కూడిన (భర్త క్షేమము కోరి), ధర్మంబులు = దానధర్మములను, చేసెన్ = చేసెను, బెల్కులు = మిక్కిలిగా ఉన్న, ధనంబు + ఎల్లన్ = సంపద అంతయు, వ్యయంబు + ఒందెన్ = ఖర్చైపోయెను, అస్వహమున్ = ప్రతిదినము, పుట్టుకున్ = పుట్టుకతోనే లేదా స్వభావముగా ఉన్న, ఎట్టి = ఎలాంటి, చెట్టునకున్ + ఏన్ = వృక్షమునకునైనా (ఔషధ వృక్షములకు), ఆర్తిన్ = విచారముతో, ప్రణామంబున్ = నమస్కారమును, కూర్చున్ = చేయును, హరీ = అయ్యో!, వైద్యము = చికిత్సను, దానిన్ = ఆ వ్యాధిని, మానినది = నయము చేయునట్టి ఉపాయమును, ఎయ్యెడన్ = ఎక్కడను, ఏరున్ = ఎవ్వరును, చెప్పన్ + లేరు = చెప్పలేకపోతున్నారు.

తాత్పర్యం: ఆ ఉత్తమ పతివ్రత తన భర్త ప్రాణాలను దక్కించుకోవడానికి ఎన్నో రకాల ప్రయత్నాలు చేసింది. భర్త ఆయుష్షు కోరి ఎన్నో దానధర్మాలు, వ్రతాలు చేసింది. ఆ ప్రకారంగా వారి వద్ద ఉన్న ధనమంతా ఖర్చైపోయింది. ఆమె ప్రతిరోజూ వేదనతో, రోగ నివారణకు ఉపయోగపడే ఏ చిన్న మొక్క కనిపించినా దానికి దీనంగా నమస్కరించేది. అయ్యో! ఎంత వైద్యం చేయించినా, ఆ రోగాన్ని తగ్గించే మార్గాన్ని గాని, మందును గాని ఎవరూ ఎక్కడా చెప్పలేకపోయారు.

విశేషాలు: భర్త ప్రాణాల కోసం సర్వస్వాన్ని త్యాగం చేసి, ప్రకృతిని కూడా దైవంగా భావించి ప్రార్థించే ఒక భారతీయ సాధ్వి ఆవేదన ఇక్కడ కరుణా రసభరితంగా వ్యక్తమైంది.

238

పద్యము: గీ. ఇంతలో నెవ్వరో? తెల్ప నింతిమిన్న విష్ణుదత్తు మహత్త్వంబువిధ మెఱింగి తండ్రితోడుగ నచటికిఁ దరలిపోయి వాని పదముల సాష్టాంగపడె హరముగ. (౨౩౮)

ప్రతిపదార్థం: ఇంతలోన్ = ఈ లోపుగా, ఎవ్వరో = ఎవరో పుణ్యాత్ములు, తెల్పన్ = చెప్పగా, ఇంతి + మిన్న = స్త్రీలలో శ్రేష్ఠురాలైన ఆ పతివ్రత, విష్ణుదత్తు = విష్ణుదత్తుని యొక్క, మహత్త్వంబు + విధము = మహిమ యొక్క ప్రకారమును, ఎఱింగి = తెలుసుకొని, తండ్రి + తోడుగ = తన తండ్రి సహాయముతో, అచటికిన్ = ఆ విష్ణుదత్తుడు ఉన్న చోటునకు, తరలిపోయి = ప్రయాణమై వెళ్ళి, వాని = అతని యొక్క, పదములన్ = పాదములపై, హరముగ (ఆదరముగ) = భక్తిశ్రద్ధలతో, సాష్టాంగపడెన్ = సాష్టాంగ నమస్కారము చేసెను.

తాత్పర్యం: పరిస్థితి ఇలా ఉండగా, ఎవరో పుణ్యాత్ములు ఆ సాధ్వికి విష్ణుదత్తుని యొక్క అపారమైన మహిమలను గురించి చెప్పారు. అది విన్న వెంటనే ఆమె ఆశతో, తన తండ్రిని తోడు తీసుకుని విష్ణుదత్తుడు ఉన్న చోటుకు వెళ్ళింది. భక్తితో అతని పాదాలపై సాష్టాంగ ప్రణామం చేసింది.

విశేషాలు: ఆపదలో ఉన్నవారికి మహాత్ముల దర్శన భాగ్యం కలుగడం భగవత్సంకల్పమే అని ఈ పద్యం సూచిస్తోంది.

239

పద్యము: గీ. ఆదరమ్మున నల్ల దయాపరుండు బుజ్జవముతోడ నడుగంగఁ బూవుఁబోఁడి భర్తృదేహజదుఃఖసర్వస్వ మనియెఁ దా నొనర్చినకృతులు వితా యగుటయు. (౨౩౯)

ప్రతిపదార్థం: అల్ల = ఆ, దయాపరుండు = దయామయుడైన విష్ణుదత్తుడు, ఆదరమ్మునన్ = ఆదరణతో, బుజ్జవముతోడన్ (ప్రశ్రయముతోడన్) = వినయముతో కూడిన ప్రేమతో, అడుగంగన్ = ఏమిటమ్మా అని ప్రశ్నించగా, పూవుబోడి = పువ్వు వంటి శరీరము గల ఆ చిన్నది, భర్తృ = తన భర్త యొక్క, దేహజ = శరీరమునకు కలిగిన, దుఃఖ = వ్యాధి బాధల యొక్క, సర్వస్వము = సమస్త వృత్తాంతమును, తాను = తను, ఒనర్చిన = చేసిన, కృతులు = ప్రయత్నములన్నియు, వితా + అగుటయు = వ్యర్థములై పోవుటను, అనియెన్ = చెప్పెను.

తాత్పర్యం: వచ్చి పాదాలపై పడిన ఆ స్త్రీని చూసి, దయామయుడైన విష్ణుదత్తుడు ఎంతో ఆదరంగా, ప్రేమతో అనునయిస్తూ విషయమేమిటని అడిగాడు. అప్పుడు ఆ సుకుమారి తన భర్త అనుభవిస్తున్న భయంకరమైన రోగ బాధలను, అతని ప్రాణాలను రక్షించుకోవడానికి తాను చేసిన ప్రయత్నాలన్నీ ఎలా నిష్ఫలమైపోయాయో ఏడుస్తూ వివరించింది.

విశేషాలు: మహాత్ముల వద్దకు వెళ్ళినప్పుడు కపటం లేకుండా తమ కష్టాలను నివేదించుకోవాలనే సత్యాన్ని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది.

240

పద్యము: మ. అపుడే శిష్యున కాజ్ఞ యిచ్చె సదనంబుం దత్త్వశుశ్రూషకున్ గృప నచ్చోటికిఁ బాదచారి యయి పోయెన్ జూచె రోగార్తు నె య్యపుర జుట్టాల ద్విజావతంసముల నాహ్వానించి యవ్వారితో నిపుణుం డై వినయంబు దోప ననియెన్ నీతిం దదర్థంబుగన్. (౨౪౦)

ప్రతిపదార్థం: అపుడే = ఆ క్షణములోనే, శిష్యునకు = తన శిష్యునికి, సదనంబున్ = గృహమును, తత్త్వ + శుశ్రూషకున్ = దేవతార్చన లేదా నిత్యకృత్యముల పర్యవేక్షణ కొరకు, ఆజ్ఞ + ఇచ్చెన్ = ఆదేశమిచ్చెను, కృపన్ = దయతో, అచ్చోటికిన్ = ఆ రోగి ఉన్న స్థలమునకు, పాదచారి + అయి = నడచి వెళ్ళినవాడై, పోయెన్ = వెళ్ళెను, రోగార్తున్ = రోగముతో బాధపడుతున్న వానిని, చూచెన్ = దర్శించెను, నెయ్యపున్ = స్నేహము గల లేదా ఆప్తులైన, జుట్టాలన్ = బంధువులను, ద్విజ + అవతంసములన్ = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులను, ఆహ్వానించి = పిలిపించి, అవ్వారితో = వారందరితో, నిపుణుడు + ఐ = సమర్థుడైన విష్ణుదత్తుడు, వినయంబు = అణకువ, తోపన్ = కనబడునట్లుగా, తత్ + అర్థంబుగన్ = ఆ విషయమునకు తగినట్లుగా, నీతిన్ = ధర్మబద్ధముగా, అనియెన్ = ఇట్లు పలికెను.

తాత్పర్యం: ఆమె బాధను విన్న వెంటనే విష్ణుదత్తుడు దయార్ద్ర హృదయుడై, తన ఇంటిని, నిత్య పూజా కార్యక్రమాలను చూసుకోమని శిష్యునికి పురమాయించాడు. కాలినడకన వెంటనే ఆ రోగి ఉన్న ఇంటికి వెళ్ళాడు. మంచానపడి ఉన్న ఆ యువకుడిని చూశాడు. ఆ రోగి యొక్క బంధువులను, అక్కడ ఉన్న పెద్దలైన బ్రాహ్మణులను పిలిపించి, ఎంతో వినయపూర్వకంగా, కార్యసాధకమైన నీతితో వారితో ఇట్లు మాట్లాడాడు.

విశేషాలు: ఆర్తుల బాధను చూసి క్షణం కూడా ఆలస్యం చేయకుండా సహాయం చేయడానికి కదిలే ఉత్తమ పురుషుని లక్షణం విష్ణుదత్తునిలో కనిపిస్తుంది.

241

పద్యము: గీ. గ్రస్తుఁడై నాఁ డనేకరోగములచేతఁ జావఁ బోవుచు నున్నాఁడు సత్వరంబు కర్తృ మాలోచిత మొనర్చి కావుఁ డితని నాకు నిడఁ దగు నాస నింతకు నొసంగి. (౨౪౧)

ప్రతిపదార్థం: అనేక = ఎన్నో, రోగముల చేతన్ = వ్యాధుల వలన, గ్రస్తుడు + ఐనాడు = పీడితుడైనాడు, సత్వరంబు = శీఘ్రముగా, చావన్ + పోవుచున్ + ఉన్నాడు = మరణించు స్థితికి చేరుకున్నాడు, ఆలోచితము = ఆలోచన, ఒనర్చే = చేసి, కర్తృ (కర్తవ్యము) = చేయవలసిన పనిని, మా = మాకు (లేదా మీరందరూ కూడి), ఇతనిన్ = ఈ యువకుని, కావుడు = రక్షించండి, ఇంతకున్ = ఇంతవరకు, నాకున్ = నాకు, నిడన్ + తగు = ఇవ్వదగిన, ఆసన్ = ఆశను, ఒసంగి = కల్పించి (అనగా మీ వంతు ప్రయత్నం చేసి నాకు అప్పగించండి).

తాత్పర్యం: "ఈ యువకుడు అనేక భయంకరమైన వ్యాధులతో పీడించబడుతూ, మరణానికి అత్యంత సమీపంలో ఉన్నాడు. మీరందరూ త్వరగా ఆలోచించి, ఇతడిని రక్షించడానికి తగిన కర్తవ్యాన్ని చేపట్టండి. ఇతడు బ్రతుకుతాడనే ఆశను నాకు కలిగిస్తే, నేను నా వంతు సహాయం అందిస్తాను" అని విష్ణుదత్తుడు పలికాడు.

విశేషాలు: రోగి స్థితి ఎంత విషమంగా ఉందో చెబుతూనే, సమాజం లేదా బంధువులు కూడా బాధ్యత వహించాలని విష్ణుదత్తుడు ఇక్కడ ప్రబోధిస్తున్నాడు.

242

పద్యము: గీ. అనిన వార ని రెల్లకార్యములు మేము చేసిచేసి విసివి యా చేతులెల్లఁ గడుగుకొన్నా ర మీ వేది కార్య మనెదొ? చేత నయినంత సేతుము చింత దొఱఁగి. (౨౪౨)

ప్రతిపదార్థం: అనినన్ = అని విష్ణుదత్తుడు అనగా, వారు = అక్కడ ఉన్న బంధువులు, బ్రాహ్మణులు, అనిరి = ఇట్లు పలికిరి, ఎల్ల = సమస్తమైన, కార్మములు (కార్యములు) = ఉపాయములను, వైద్యములను, మేము = మేము, చేసి + చేసి = అనేకమార్లు చేసి, విసివి = విరక్తి చెంది, ఆ చేతులు + ఎల్లన్ = మా చేతులన్నింటిని, కడుగుకొన్నారు (కడుగుకొంటిమి) = వదిలివేసితిమి (ఆశలు వదులుకున్నాము), మీవు = నీవు, ఏది = ఏ పనిని, కార్యము = చేయవలసినదిగా, అనెదొ = చెప్తావో, చింత = విచారమును, దొఱగి = విడిచిపెట్టి, చేతన్ + అయినంత = మా శక్తానుసారము, సేతుము = చేస్తాము.

తాత్పర్యం: విష్ణుదత్తుని మాటలు విని వారు ఇలా అన్నారు: "మహాత్మా! మేము చేయవలసిన వైద్యాలు, జపాలు, ప్రయత్నాలన్నీ చేసి చేసి విసిగిపోయాము. ఇక ఇతడు బ్రతకడనే నిర్ణయానికి వచ్చి చేతులు కడిగేసుకున్నాము (ఆశలు వదిలేశాము). కానీ ఇప్పుడు మీరు వచ్చారు కాబట్టి, మమ్మల్ని ఏం చేయమంటే అది చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాము. ఇక ఏ చింతా లేకుండా మీ ఆజ్ఞను పాటిస్తాము."

విశేషాలు: లౌకిక ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమైనప్పుడు దైవాంశ సంభూతులైన మహాత్ముల పట్ల ప్రజలకు కలిగే పరమ విశ్వాసం ఈ పద్యంలో వ్యక్తమైంది.


243

పద్యము: చ. అనుడు, దదుక్తుల న్విని మహాత్ముఁడు నెమ్మది నెంచె నిట్లు ద త్తనియమి సత్కృపాగరిమఁ దంత్రపుశక్తి నరోగముఁ జేయవ చ్చు నితని నప్రయత్నమునఁ జూడ నపక్రమకార్య మొప్పునా? పనివడి లోకతుల్యపరిపాటి సమస్త మొనర్చు నం చొగిన్. (౨౪౩)

ప్రతిపదార్థం: అనుడున్ = వారు అట్లు పలుకగా, తద్ + ఉక్తులన్ = వారి యొక్క మాటలను, విని = ఆలకించి, మహాత్ముడు = పుణ్యాత్ముడైన ఆ విష్ణుదత్తుడు, నెమ్మదిన్ = తన ప్రశాంతమైన మనస్సులో, ఇట్లు = ఈ విధముగా, ఎంచెన్ = ఆలోచించెను, దత్త = దత్తాత్రేయ స్వామిని, నియమి = నిష్ఠతో కొలిచే నా యొక్క, సత్ + కృపా + గరిమన్ = శ్రేష్ఠమైన దయాతిశయము చేతను, తంత్రపు + శక్తిన్ = మంత్ర తంత్రముల ప్రభావము చేతను, నిపుణతతో, ఇతనిన్ = ఈ రోగిని, అరోగమున్ = రోగము లేనివానిగా, చేయవచ్చున్ = మార్చవచ్చును, అప్రయత్నమునన్ = లోకసహజమైన కర్మ ప్రయత్నము లేకుండా, చూడన్ = కేవలం నా సంకల్పముతోనే రోగము పోవునట్లు చేస్తే, అపక్రమ + కార్యము = సృష్టి క్రమమును ఉల్లంఘించినట్లు లేదా అక్రమమైన పద్ధతి, ఒప్పునా = తగునా? (తగదు), ఒగిన్ = క్రమముగా, పనివడి = పూనుకొని, లోక + తుల్య + పరిపాటి = లోక రీతికి సమానమైన పద్ధతిలోనే, సమస్తము = సమస్త కార్యములను, ఒనర్చున్ = చేయవలెను, అంచున్ = అని తలచుచు.

తాత్పర్యం: అక్కడి వారు పలికిన నిరాశాపూరిత మాటలను విని మహాత్ముడైన విష్ణుదత్తుడు తన మనస్సులో ఇట్లు ఆలోచించాడు: "నేను నిత్యం దత్తస్వామిని ఆరాధించేవాడిని. నా తపశ్శక్తితో, మంత్ర ప్రభావంతో, దత్తాత్రేయుని కృపతో ఇతని వ్యాధిని ఇప్పుడే క్షణంలో నయం చేయగలను. కానీ లోక సహజమైన చికిత్సా మార్గాన్ని విడిచిపెట్టి, కేవలం మహిమతో రోగాన్ని పోగొడితే అది సృష్టి విరుద్ధమైన అక్రమ కార్యం అవుతుంది. కాబట్టి లోక పద్ధతికి అనుగుణంగానే కర్మ విపాక ప్రక్రియ ద్వారా దీనిని నివారించాలి."

విశేషాలు: మహాత్ములు శక్తులు ఉన్నప్పటికీ ప్రకృతి నియమాలను, లోక మర్యాదలను గౌరవిస్తారని, తమ మహిమలను అనవసరంగా ప్రదర్శించరని ఈ పద్యం ద్వారా స్పష్టమవుతోంది.

244

పద్యము: ఉ. ఆదట వారితో ననియె నక్కట కర్మముచేత వచ్చు రో గాదులు శాస్త్రము ల్తెలుపవా? మును దాని నిరూపణంబుతోఁ గాదె పొసంగు వైద్యకృతి కాన ద్విజోత్తము లీ రెఱుంగరే? కా దనకుండఁ జేయఁ డిపుడ కర్మవిపాకము గాంచుఁ దా దృఢిన్. (౨౪౪)

ప్రతిపదార్థం: ఆదటన్ = ఆదరముతో, వారితోన్ = అక్కడ ఉన్నవారితో, అనియెన్ = ఇట్లు పలికెను, అక్కట = అయ్యో!, కర్మము చేతన్ = పూర్వజన్మ కర్మల ఫలము వల్లనే, రోగ + ఆదులు = వ్యాధులు మొదలైనవి, వచ్చున్ = సంభవించును అని, శాస్త్రముల్ = శాస్త్రములు, తెలుపవా = బోధించుట లేదా? (తెలుపుతున్నాయి), మును = ముందుగా, దాని = ఆ కర్మ యొక్క, నిరూపణంబుతో + కాదె = పాప నిర్ధారణ చేసి కదా, వైద్య + కృతి = చికిత్సా విధానము, పొసంగున్ = కుదురును, కానన్ = కాబట్టి, ద్విజ + ఉత్తములు = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులైన, ఈరు = మీరు, ఎఱుంగరే = ఈ విషయమును ఎరుగరా?, కాదు = వీలుకాదు, అనకుండన్ = అనకుండా, చేయుడు = నేను చెప్పినట్లు చేయండి, ఇపుడు + అ = ఇప్పుడే, తాన్ = అతడు, దృఢిన్ = స్థిరమైన నమ్మకముతో, కర్మవిపాకము = పాప పరిహార క్రియను, కాంచున్ = పొందును.

తాత్పర్యం: అప్పుడు విష్ణుదత్తుడు వారితో ఆదరంగా ఇలా అన్నాడు: "అయ్యో పెద్దలారా! పూర్వజన్మలో చేసిన పాపకర్మల వల్లనే మనుషులకు రోగాలు వస్తాయని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి కదా! ఏ కర్మ వల్ల ఏ రోగం వచ్చిందో ముందుగా తెలుసుకొని ప్రాయశ్చిత్తం చేస్తేనే వైద్యం కూడా పనిచేస్తుంది. పండితులైన మీకు ఈ విషయం తెలియనిదా? కాబట్టి నా మాటను కాదనకుండా నేను చెప్పే కర్మ విపాక ప్రాయశ్చిత్త విధానాన్ని ఇప్పుడే ప్రారంభించండి. దీనివల్ల అతడు ఖచ్చితంగా కోలుకుంటాడు."

విశేషాలు: "శిరోరోగః కర్మవిపాకజః" అన్నట్లు హిందూ ధర్మంలో వ్యాధులకు, పూర్వజన్మ కర్మలకు గల సంబంధాన్ని, శాస్త్రీయమైన ప్రాయశ్చిత్త ప్రాధాన్యతను విష్ణుదత్తుడు ఇక్కడ వివరించాడు.

245

పద్యము: చ. అని కని రోగమూలము నహో క్షయ మున్నది బ్రహ్మహత్య సం జనిత మవున్ దదర్థముగ జేయఁ బొనర్పవలె న్వ్రతంబు హా యనములు మూడు నాలుగులు తదర్థము చాలును దీవ్రయుక్తిఁ జే సిన నని దీక్షయిచ్చి విశేషవిధి నృతి కప్పు డండెలున్. (౨౪౫)

ప్రతిపదార్థం: అని = ఆ విధంగా పలికి, రోగ + మూలమున్ = ఆ వ్యాధి యొక్క అసలు కారణాన్ని, కని = తన దివ్యదృష్టితో చూసి, అహో = ఆశ్చర్యము!, బ్రహ్మహత్య = బ్రాహ్మణుని చంపడం వల్ల, సంజనితము = పుట్టినది, అవున్ = అయినట్టి, క్షయము = క్షయరోగము, ఉన్నది = ఇతనికి సంక్రమించినది, తద్ + అర్థముగన్ = ఆ పాప పరిహారార్థమై, వ్రతంబు = ఒక ప్రాయశ్చిత్త వ్రతమును, చేయన్ = ఆచరించునట్లు, పొనర్పవలెన్ = ఏర్పాటు చేయవలెను, తీవ్ర + యుక్తిన్ = తీవ్రమైన నిష్ఠతో, చేసినన్ = ఆచరించినట్లయితే, తద్ + అర్థము = ఆ పాప విముక్తి కొరకు, హాయనములు = సంవత్సరములు, మూడు నాలుగులు = మూడు లేదా నాలుగు ఏళ్ళు, చాలును = సరిపోవును, అని = ఈ విధంగా చెప్పి, అప్పుడు = ఆ సమయమున, విశేష + విధిన్ = ప్రత్యేకమైన శాస్త్ర విధి ప్రకారం, నృతికిన్ (నృపతికిన్/రోగికిన్) = ఆ యువకునికి, అండెలున్ = రక్షా బంధనములు లేదా దీక్షా నియమములను, దీక్ష + ఇచ్చి = దీక్షను అనుగ్రహించెను.

తాత్పర్యం: ఆ రోగి వృత్తాంతాన్ని తన దివ్యజ్ఞానంతో పరిశీలించిన విష్ణుదత్తుడు ఇలా అన్నాడు: "ఆశ్చర్యం! పూర్వజన్మలో చేసిన బ్రహ్మహత్యా పాతకం వల్లే ఇతనికి ఈ భయంకరమైన క్షయరోగం సంభవించింది. ఈ పాపం తొలగిపోవాలంటే ఒక ప్రాయశ్చిత్త వ్రతాన్ని ఆచరించాలి. మిక్కిలి కఠినమైన నిష్ఠతో పాటిస్తే, మూడు లేదా నాలుగు సంవత్సరాలలో ఈ పాపం నశిస్తుంది." అని చెప్పి, ఆ యువకునికి ప్రత్యేకమైన శాస్త్ర విధి ప్రకారం ప్రాయశ్చిత్త దీక్షను ఇచ్చి, రక్షాబంధనాన్ని కట్టాడు.

విశేషాలు: యోగీశ్వరుడైన విష్ణుదత్తుడు కేవలం భౌతిక చికిత్సకే పరిమితం కాకుండా, వ్యాధికి కారణమైన ఆధ్యాత్మిక దోషాన్ని (బ్రహ్మహత్యా పాపాన్ని) కనుగొని దానికి తగిన పరిష్కారాన్ని సూచించాడు.

246

పద్యము: ఆ. వ్రతము మొదలువెట్ట వడి తగ్గి సగమయ్యె క్షయము పాదమయ్యె సగముపడఁగ నదియుఁ బూర్తి యగుడు వ్యాధి నిర్మూల మై పోయె నెల్లవారు బున్నె మెన్న. (౨౪౬)

ప్రతిపదార్థం: వ్రతము = ఆ ప్రాయశ్చిత్త వ్రతమును, మొదలువెట్టన్ = ప్రారంభించగానే, వడి = రోగము యొక్క తీవ్రత, తగ్గి = తగ్గిపోయి, సగము + అయ్యెన్ = సగభాగము ఆయెను, సగము = ఆ మిగిలిన సగము కూడా, పడగన్ = తగ్గిపోగా, క్షయము = ఆ క్షయవ్యాధి, పాదము + అయ్యెన్ = నాల్గవ వంతు మిగిలెను, అదియున్ = ఆ మిగిలిన భాగము కూడా, పూర్తి + అగుడున్ = వ్రతము సమాప్తమవగానే, వ్యాధి = ఆ భయంకర రోగము, నిర్మూలము + ఐ = వేళ్లతో సహా నశించినదై, పోయెన్ = తొలగిపోయెను, ఎల్లవారున్ = చూసినవారందరూ, పున్నెము = ఆ విష్ణుదత్తుని పుణ్యప్రభావాన్ని, ఎన్నన్ = కీర్తించుచుండగా.

తాత్పర్యం: విష్ణుదత్తుడు చెప్పినట్లు ఆ యువకుడు వ్రతాన్ని ప్రారంభించగానే, వ్యాధి తీవ్రత వెంటనే తగ్గి సగమైంది. వ్రతం సగానికి వచ్చేసరికి రోగం నాలుగో వంతుకు పడిపోయింది. వ్రతం పూర్తిగా ముగిసేసరికి అతని శరీరం నుండి ఆ మహమ్మారి వ్యాధి పూర్తిగా నిర్మూలమైపోయింది. ఈ అద్భుతాన్ని చూసిన ప్రజలందరూ విష్ణుదత్తుని యొక్క పుణ్యమహిమను, దత్తకృపను వేనోళ్ల కొనియాడారు.

విశేషాలు: శాస్త్రోక్తమైన ప్రాయశ్చిత్తమునకు భగవదనుగ్రహము తోడైతే అసాధ్యమైన రోగాలు కూడా ఎలా నయమవుతాయో ఈ పద్యం నిరూపిస్తోంది.

247

పద్యము: మ. హరివిద్రోహముచేత వచ్చినది పొ మ్మంచు న్వ్యచించె జలో దరము స్తోత్ర వ్రతమ్ముఁ బూన్చై విహితాబ్దంబు ల్తదారూఢిఁ ద ద్విరతిం గూర్చి వాతగుల్మమునకు న్వ్యూహ్యుక్తిఁ గీలించి సం జ్వరముఖ్యంబుల మూలపాతకము లార్పం జేసె దత్తత్కృతిన్. (౨౪౭)

ప్రతిపదార్థం: హరి = విష్ణుమూర్తికి (లేదా గురువునకు), విద్రోహము చేతన్ = చేసిన ద్రోహము వలన, వచ్చినది = సంభవించినట్టి, జలోదరము = జలోదర వ్యాధి, పొమ్ము + అంచున్ = తొలగిపోవుగాక అంటూ, వ్యచించెన్ = దానికి తగిన పరిహారమును చేసెను, స్తోత్ర = దైవ స్తోత్రములను, వ్రతమ్మున్ = వ్రతములను, పూన్చై = ఆచరింపజేసి, విహిత + అబ్దంబుల్ = శాస్త్రవిహితమైన సంవత్సరములు, తద్ + ఆరూఢిన్ = ఆ నిష్ఠతో, తద్ + విరతిన్ = ఆ వ్యాధి యొక్క నివారణను, గూర్చి = కలిగించి, వాతగుల్మమునకున్ = వాతగుల్మ వ్యాధి కొరకు, వ్యూహ + యుక్తిన్ = ప్రత్యేకమైన యోగ్యమైన ఉపాయమును, కీలించి = ప్రయోగించి, సంజ్వర = జ్వరము, ముఖ్యంబుల = మొదలైన ఇతర రోగములకు కారణమైన, మూల = మూల కారణాలైన, పాతకములు = పాపములను, తద్ + తద్ + కృతిన్ = ఆయా శాస్త్రోక్త కర్మల ద్వారా, ఆర్రన్ + జేసెన్ (లార్పం జేసె) = నశింపజేసెను, దత్తత్కృతిన్ = దత్తాత్రేయుని స్వరూపమైన విష్ణుదత్తుడు.

తాత్పర్యం: ఆ యువకునికి ఉన్న మిగిలిన రోగాలలో 'జలోదర వ్యాధి' పూర్వజన్మలో చేసిన హరిద్రోహం (భగవదపరాధం) వల్ల వచ్చినదని గ్రహించి, దానికి తగిన స్తోత్రాలను, వ్రతాలను నిర్ణీత సంవత్సరాల పాటు ఆచరింపజేసి దానిని పోగొట్టాడు. అలాగే వాతగుల్మ వ్యాధికి, జ్వరము మొదలైన ఇతర రోగాలకు కారణమైన పూర్వపాపాలన్నింటినీ ఆయా శాస్త్రోక్త కర్మల ద్వారా, దత్తానుగ్రహం చేత సమూలంగా నశింపజేశాడు.

విశేషాలు: ఏ ఏ పాప కర్మల వల్ల ఏ ఏ రోగాలు వస్తాయో విష్ణుదత్తుడు స్పష్టంగా వివరించి, వాటికి క్రమబద్ధమైన ఆధ్యాత్మిక చికిత్సను అందించిన వృత్తాంతం ఇక్కడ విశదపరచబడింది.

248

పద్యము: గీ. అంత నవ్వాని హృదయంబు నంటి విష్ణు దత్తుఁడు జపించె దత్తపదత్తమంత్ర తంత్ర మాతతశివము నెదం దలంచి శీల మెసఁగంగ నప్పు డాశీర్వదించె. (౨౪౮)

ప్రతిపదార్థం: అంతన్ = అటు పిమ్మట, విష్ణుదత్తుడు = ఆ పుణ్యాత్ముడు, అవ్వాని = ఆ బ్రాహ్మణ యువకుని యొక్క, హృదయంబున్ = గుండెను, అంటి = స్పృశించి, ఆతత = విస్తారమైన, శివమున్ = మంగళమును, ఎదన్ = తన మనస్సులో, తలంచి = కోరుకుంటూ, దత్త = దత్తాత్రేయ స్వామిచే, పదత్త (ప్రదత్త) = అనుగ్రహించబడిన, మంత్ర = మంత్రమును, తంత్ర = విధానమును, జపించెన్ = జపము చేసెను, శీలము = సద్గుణము, ఎసగంగన్ = ప్రకాశింపగా, అప్పుడు = ఆ సమయమున, ఆశీర్వదించెన్ = దీవించెను.

తాత్పర్యం: రోగాలన్నీ తొలగిపోయిన తర్వాత, విష్ణుదత్తుడు ఆ యువకునికి పరమ మంగళం కలగాలని మనస్ఫూర్తిగా కోరుకుంటూ, అతని హృదయాన్ని తన హస్తంతో స్పృశించి, దత్తాత్రేయ స్వామి స్వయంగా తనకు ప్రసాదించిన పరమ పవిత్రమైన మంత్రాన్ని జపించాడు. అనంతరం ఎంతో వాత్సల్యంతో ఆ దంపతులను ఆశీర్వదించాడు.

విశేషాలు: మహాత్ముల హస్తస్పర్శ మరియు మంత్రజపం వల్ల రోగికి శారీరక ఆరోగ్యమే కాకుండా అంతఃశుద్ధి, ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతి కూడా లభించాయని ఈ పద్యం సూచిస్తోంది.

249

పద్యము: క. ఆయువు పూర్ణం బైశ్వ ర్యాయతి సంతానలబ్ధి యశము సిరి ధనం బాయత ధాన్యము ధర్మ ప్రాయము హరిభక్తి స్వర్భువనగతియు నుదిన్. (౨౪౯)

ప్రతిపదార్థం: ఆయువు = ఆయుర్దాయము, పూర్ణము + ఐ = సంపూర్ణమై, ఐశ్వర్య + ఆయతి = ఐశ్వర్యము యొక్క విస్తృతి, సంతాన = మంచి సంతానము యొక్క, లబ్ధి = ప్రాప్తి, యశము = కీర్తి, సిరి = సంపద, ధనంబు = ధనము, ఆయత = విస్తారమైన, ధాన్యము = ధాన్య సమృద్ధి, ధర్మ + ప్రాయము = ధర్మబద్ధమైన జీవితము, హరి = శ్రీహరి (లేదా దత్తస్వామి) యెడల, భక్తి = భక్తిభావము, ఉదిన్ (ముదిన్) = వృద్ధాప్యమున, స్వర్ + భువన = స్వర్గలోకమునకు లేదా ఉత్తమ లోకములకు, గతియున్ = సద్గతియు (కలుగుగాక అని ఆశీర్వదించెను).

తాత్పర్యం: విష్ణుదత్తుడు ఆ యువకుడిని దీవిస్తూ: "నీకు సంపూర్ణ ఆయుష్షు, అపారమైన ఐశ్వర్యం, ఉత్తమ సంతానం, కీర్తి ప్రతిష్ఠలు, ధనధాన్య సమృద్ధి కలుగుగాక! నీ జీవితం ధర్మమార్గంలో సాగుతూ, దైవభక్తితో విలసిల్లి, చివరకు వృద్ధాప్యంలో ఉత్తమ గతులు ప్రాప్తించుగాక!" అని మనసారా ఆశీర్వదించాడు.

విశేషాలు: ఈ ఆశీర్వచనంతో ఆ యువకుని జీవితంలోని కష్టాలన్నీ తొలిగిపోయి, సర్వ శుభాలు చేకూరాయని కవి ఈ కథా ఘట్టాన్ని మంగళకరంగా ముగించారు.

250

పద్యము: క. దంపతుల కొనెగి వారల సంపత్తికిఁ బొంగి తండ్రిఛాయ సువాస స్సంపన్నా లంకృతు లిడి పెం పలరఁ దదిష్టము నెర వేర్చి పయనమై. (౨౫౦)

ప్రతిపదార్థం: దంపతులన్ = ఆ భార్యాభర్తలను, ఒనెగి (అనుగ్రహించి) = ఆదరించి, వారల = వారి యొక్క, సంపత్తికిన్ (సద్భక్తికిన్) = నిశ్చలమైన భక్తిసంపదకు, పొంగి = మిక్కిలి సంతోషించి, తండ్రిఛాయన్ = ఆ పిల్లవాని తండ్రి వలె (లేదా దత్తస్వామి నీడలో), సువాసస్ = శ్రేష్ఠమైన వస్త్రములను, సంపన్న = సమృద్ధియైన, అలంకృతులు = ఆభరణములను, ఇడి = ప్రసాదించి, పెంపు = అతిశయము, అలరన్ = ప్రకాశింపగా, తద్ + ఇష్టము = వారి కోరికను, నెరవేర్చి = సంపూర్ణము చేసి, పయనమై = వెళ్ళుటకు సిద్ధపడెను.

తాత్పర్యం: ఆ విప్ర దంపతులను అనుగ్రహించి, వారి సద్భక్తికి ఎంతో సంతోషించిన విష్ణుదత్తుడు, ఒక తండ్రి వలె వారికి ఉత్తమమైన వస్త్రాలను, అమూల్యమైన అలంకారాలను బహూకరించాడు. ఈ విధంగా వారి మనోరథాన్ని పూర్తిగా నెరవేర్చి, అక్కడి నుండి బయలుదేరడానికి నిశ్చయించుకున్నాడు.

విశేషాలు: మహాత్ములు కేవలం కష్టాలను తొలగించడమే కాక, ఆర్తుల జీవితాలలో లౌకిక, ఆధ్యాత్మిక సంపదలను కూడా నింపుతారని ఈ పద్యం ద్వారా వ్యక్తమవుతోంది.

251

పద్యము: ఉ. చచ్చెడువాని నాదయితు సత్తమ! మిత్తిమొగమ్మునుండి యి ట్లెచ్చి తివే? వెలార్చి నిను నెమ్మనమారఁ గొలల్తు? ఋణంబు దీర్తు నే? ట్లెచ్చెరు వైన నీకృతికి నాజని దాసిని గాదె కా దనం బిచ్చిన బిడ్డ న స్మఱుకు మొప్పెటి కంచు సుమేధ మ్రొక్కినన్. (౨౫౧)

ప్రతిపదార్థం: సత్తమ = ఓ ఉత్తమ పురుషుడా!, చచ్చెడువానిన్ = మరణశయ్యపై ఉన్నవానిని, నా = నా యొక్క, దయితున్ = ప్రాణనాథుని, మిత్తి = మృత్యువు యొక్క, మొగమ్ము నుండి = నోటి నుండి, ఇట్లు = ఈ విధముగా, ఎచ్చితివే (రక్షించితివే) = బ్రతికించితివా!, వెలార్చి = బయటకు తెచ్చి, నినున్ = నిన్ను, నెమ్మనము + ఆరన్ = నా నిండు మనస్సుతో, కొలల్తున్ = ఏ విధంగా సేవించగలను?, ఋణంబు = నీ ఉపకార ఋణమును, దీర్తున్ + ఏ = ఏ రీతిగా తీర్చుకోగలను?, ఎచ్చెరువు + ఐన = ఆశ్చర్యకరమైన, నీ = నీ యొక్క, కృతికిన్ = ఈ మహోపకారమునకు, నా = నా యొక్క, జని = జన్మమంతటా, దాసిని = సేవకురాలిని, కాదె = అవుతాను కదా!, కాదు = కాదు, అనన్ = అనకుండా, పిచ్చిన (ఇచ్చిన) = నీవు ప్రసాదించిన, బిడ్డన్ = ఈ నా భర్తను (లేదా బిడ్డ వంటి భర్తను), నన్ = నన్ను, మఱుకుము = నీ శరణు జొచ్చినవారిగా, ఒప్పెటికంచు (ఒప్పుకొనుము అంచు) = భావించుమంటూ, సుమేధ = శ్రేష్ఠమైన బుద్ధి గల ఆ సాధ్వి, మ్రొక్కినన్ = నమస్కరించగా.

తాత్పర్యం: అప్పుడు ఉత్తమ బుద్ధి గల ఆ పతివ్రత విష్ణుదత్తుని పాదాలపై పడి ఏడుస్తూ ఇలా పలికింది: "మహాత్మా! మరణానికి సిద్ధమై, మృత్యు ముఖంలో ఉన్న నా భర్తను నీ కరుణతో తిరిగి బ్రతికించావు. నా నిండు మనస్సుతో నిన్ను ఏ విధంగా సేవించాలి? నీవు చేసిన ఈ అద్భుతమైన ఉపకారానికి నా జన్మంతా నీకు దాసిగా ఉంటాను. నీవు ప్రాణభిక్ష పెట్టిన ఈ భర్తను, నన్ను నీ ఆశ్రితులుగా స్వీకరించు."

విశేషాలు: భర్త ప్రాణాలను రక్షించిన గురువు పట్ల ఆ సాధ్వికి కలిగిన పరమ కృతజ్ఞతా భావం, అనన్య శరణాగతి ఈ పద్యంలో ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.

252

పద్యము: గీ. దాని దీవించి మించు సంతసముతోడ దంపతులు తల్లిదండ్రులు లుత్తములు ద్విజులు పౌరు లన్యులు సంప నప్పరమయోగి యింటి కేగి యథాపూర్వ మెలమి నుండె. (౨౫౨)

ప్రతిపదార్థం: దానిన్ = ఆ సాధ్విని, దీవించి = ఆశీర్వదించి, మించు = అతిశయించిన, సంతసముతోడన్ = సంతోషముతో, దంపతులు = ఆ యవన దంపతులు, తల్లిదండ్రులు = ఆమె తల్లిదండ్రులు, ఉత్తములు = శ్రేష్ఠులైన, ద్విజులు = బ్రాహ్మణులు, పౌరులు = నగర ప్రజలు, అన్యులు = తక్కినవారు, సంపన్ (పంపన్) = వీడ్కోలు పలుకగా, ఆ = ఆ, పరమయోగి = యోగీశ్వరుడైన విష్ణుదత్తుడు, ఇంటికిన్ = తన నివాసమునకు, ఏగి = వెళ్ళి, యథాపూర్వము = మునుపటి వలె, ఎలమిన్ = ఆనందముతో, ఉండెన్ = జీవించెను.

తాత్పర్యం: ఆ సాధ్విని, ఆమె భర్తను విష్ణుదత్తుడు దీవించాడు. అక్కడి దంపతులు, వారి తల్లిదండ్రులు, పుర ప్రజలు, బ్రాహ్మణులు ఎంతో సంతోషంతో ఆ పరమయోగికి సాదరంగా వీడ్కోలు పలికారు. అనంతరం విష్ణుదత్తుడు తన స్వగృహమునకు చేరుకుని, ఎప్పటిలాగే ప్రశాంతంగా, ఆనందంగా దత్తధ్యానంలో మునిగిపోయాడు.

విశేషాలు: సత్కర్మను ఆచరించి, లోకులను ఆనందింపజేసినా కూడా మహాత్ములు ఆ కీర్తిప్రతిష్ఠలకు లోనవకుండా తిరిగి తమ సహజ ఆత్మనిష్ఠ లోకి వెళ్ళిపోతారని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

253

పద్యము: ఉ. అట్టివ చేసె జాలకృతి లాతని కం దభిమానదంభము ల్పుట్టవు దత్త దేవకృపఁ బుణ్యుఁడ! రోగవినాశనంబు చూ పట్టె యథోక్తమంత్రనయపద్ధతి నిట్టులె శాస్త్రజాతముల్ పట్టిన యీ యవిద్యఁ బెడఁబాప జమీ కడుఁ బెట్టువచ్చెడున్. (౨౫౩)

ప్రతిపదార్థం: పుణ్యుడ = ఓ పుణ్యాత్ముడవైన ఇంద్రుడా!, అతనికిన్ = ఆ విష్ణుదత్తునికి, అట్టివ = అటువంటి, జాలకృతిలు (చాల కృతులు) = అనేకమైన మహిమలు, చేసెన్ = చేసినప్పటికీ, దత్తదేవ + కృపన్ = దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క అనుగ్రహం వలన, అభిమాన = అహంకారము, దంభముల్ = కపట ముసుగులు, పుట్టవు = కలగలేదు, యథోక్త = శాస్త్రములో చెప్పబడినట్లు, మంత్ర = మంత్రము యొక్క, నయ = న్యాయబద్ధమైన, పద్ధతిన్ = విధానము చేత, రోగ = వ్యాధుల యొక్క, వినాశనంబు = నాశనము, చూపెట్టెన్ = చూపించబడినది, ఇట్టులె = ఈ విధముగానే, శాస్త్రజాతముల్ = సమస్త శాస్త్ర సమూహములు, పట్టిన = ఆశ్రయించిన, ఈ = ఈ, అవిద్యన్ = అజ్ఞానమును, పెడబాపన్ = తొలగించుటకు, జమీ (జగతిన్) = ఈ లోకంలో, కడున్ = మిక్కిలి, పెట్టువచ్చెడున్ (తోడ్పడెడున్) = సహాయపడును.

తాత్పర్యం: (బృహస్పతి ఇంద్రునితో ఇలా అంటున్నాడు) "ఓ పుణ్యాత్ముడా! విష్ణుదత్తుడు అటువంటి లీలావిశేషాలెన్నో చేసినప్పటికీ, దత్తస్వామి కృప వల్ల అతనిలో అహంకారం కానీ, గర్వం కానీ ఎన్నడూ ప్రవేశించలేదు. శాస్త్రోక్తమైన మంత్ర విధానాల ద్వారానే అతను రోగనివారణ చేశాడు. ఇదే విధంగా, సచ్ఛాస్త్రాల అధ్యయనం వల్ల మానవుడిని ఆవహించిన అజ్ఞానమనే సంసార రోగం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది."

విశేషాలు: లౌకిక రోగాలను తగ్గించే వైద్యం లాగే, భవరోగాలను (అజ్ఞానాన్ని) పోగొట్టడానికి శాస్త్రములు, మంత్రములు ఎలా ఉపకరిస్తాయో దేవగురువు ఇక్కడ వివరించాడు.

254

పద్యము: ఉ. ఆగమజాతి భోగపర మంచు విమోహకరం బటంచు న రాగమ హేతు వంచును శ్రమమంచుఁ దలంపరాదు త ద్భాగము ధర్మకామవితతిం బ్రజ నైహికమందు స్వర్గతిం ద్యోగమునందు సాంఖ్యమున నూనదు నిష్ఠ నొకించు కేనియున్. (౨౫౪)

ప్రతిపదార్థం: ఆగమజాతి = వేద శాస్త్రముల సమూహము, భోగపరము = కేవలం లౌకిక సుఖాల కొరకే, అంచున్ = అని గాని, విమోహకరము = మోహమును కలిగించునది, అటంచున్ = అని గాని, నరాగమ = మానవులలో రాగద్వేషములకు, హేతువు = కారణము, అంచును = అని గాని, శ్రమাবহము = కేవల శ్రమను కలిగించునది, అంచున్ = అని గాని, తలంపరాదు = భావించకూడదు, తద్ + భాగము = ఆ శాస్త్రముల యొక్క విభాగము, ప్రజన్ = మానవులను, ఐహికమందు = ఈ లోకమునందు, ధర్మ = ధర్మమును, కామ = కోరికలను, వితతిన్ = విస్తరింపజేసి, స్వర్గతిన్ = పరలోక సుఖములను, ద్యోగమునందు (యోగమునందు) = యోగమార్గమునందు, సాంఖ్యమునన్ = జ్ఞానమార్గమునందు, ఒకించుకేనియున్ = ఈషదైనను, నిష్ఠన్ = ధర్మనిష్ఠను, ఊనదు = తప్పింపదు.

తాత్పర్యం: "వేదశాస్త్రాలు కేవలం భోగాలను కోరేవారి కోసమని, అవి భ్రమలను కల్పిస్తాయని, లేదా కేవలం శ్రమతో కూడుకున్నవని ఎన్నడూ తలచకూడదు. శాస్త్ర కర్మలు మనుషులకు ఈ లోకంలో ధర్మార్థ కామాలను ప్రసాదిస్తూనే, అంతఃకరణ శుద్ధిని కలిగించి యోగ, సాంఖ్య (జ్ఞాన) మార్గాల ద్వారా మోక్ష నిష్ఠకు చేర్చుతాయి."

విశేషాలు: వేదోక్త కర్మల యొక్క అంతిమ ప్రయోజనం కేవలం స్వర్గాది భోగాలు కాదని, చిత్తశుద్ధి ద్వారా మోక్షం పొందడమేనని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.

255

పద్యము: గీ. శత్రుమరణవశత్వాభిచారకృతులు శాస్త్రధోరణి యెప్పుడు విశ్రాంతి నెనయ దఖిలజీవుల విషయాభిముఖుల మేలి మాటల మరల్చి మోక్షకాము విడఁ గాని. (౨౫౫)

ప్రతిపదార్థం: శత్రు = విరోధుల యొక్క, మరణ = నాశనమును, వశత్వ = వశీకరణమును కోరే, అభిచార = అభిచార (మార్group లేదా క్షుద్ర) కృతులు = ప్రయోగములు, శాస్త్ర = సచ్ఛాస్త్రముల యొక్క, ధోరణి = పద్ధతి, ఎప్పుడున్ = ఏనాడూ, కావు, విశ్రాంతిన్ = పరమ శాంతిని, నెనయదు = ప్రసాదించవు, అఖిల = సమస్తమైన, జీవుల = ప్రాణుల యొక్క, విషయ + అభిముఖుల = లౌకిక భోగాల వైపు మొగ్గుచూపే మనస్సులను, మేలి = మంచిదైన, మాటలన్ = హితబోధలతో, మరల్చి = మళ్ళించి, మోక్షకామున్ = మోక్షేచ్ఛ వైపు, విడన్ + కాని = నడిపించుటకే శాస్త్రములు ఉద్దేశించబడినవి.

తాత్పర్యం: "శత్రువులను నాశనం చేయడం, వశీకరించుకోవడం వంటి క్షుద్ర లేదా అభిచార కర్మలు శాస్త్రాల యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం కావు. అటువంటి కర్మలు మనస్సుకు శాంతిని ఇవ్వవు. ప్రాణుల మనస్సులను లౌకిక విషయ భోగాల నుండి మళ్ళించి, సన్మార్గంలో ప్రవేశపెట్టి, వారిని మోక్షగాములుగా చేయడమే సచ్ఛాస్త్రాల యొక్క పరమావధి."

విశేషాలు: శాస్త్రాల దుర్వినియోగాన్ని ఖండిస్తూ, మానవ కల్యాణానికి మరియు ముక్తికి శాస్త్రాలు ఎలా దిక్సూచిగా నిలుస్తాయో దేవగురువు ఇంద్రునికి ఉపదేశించిన పరమ సత్యం ఈ పద్యంలో నిక్షిప్తమై ఉంది.

256

ఉ. ప్రాతినగ నీతిబాధల భరింపడువానికిఁ దత్త్వ ముంటునే? యేతతి దీని నెమ్మది యి నయింపఁగ నాఁ గ్రమ యుక్తి నన్మయీన్ పాతకము ల్డల్చి తమఁ బాయనివారికి నాగమావళుల్ చేతముశుద్ధిఁ గూర్చి ప్రతిషేధ మెడంపడఁ జెప్పుఁ దత్త్వమున్. (౨౫౬)

ప్రతిపదార్థం: ప్రాతిగన్ = స్థిరముగా, ఈతిబాధలు = కర్మజన్యమైన లేదా ప్రకృతి సిద్ధమైన కష్టాలను, భరింపడువానికిన్ = ఓర్చుకొనని వానికి, తత్త్వము = పరమార్థ జ్ఞానము, అంటునే = లభించునా? (లభించదు), ఏతతిన్ = ఏ విధముగానైనా, దీనిన్ = ఈ మనస్సును, నెమ్మదిన్ = ప్రశాంతతతో, నయింపగన్ = చక్కదిద్దుకొనగా, ఆ క్రమ యుక్తిన్ = ఆయా శాస్త్రోక్త పద్ధతుల ద్వారా, నన్మయీన్ (త్వన్మయీన్) = అజ్ఞాన జనితమైన, పాతకముల్ = పాపములను, పడల్చి = తొలగించి, తమన్ = తమను, పాయనివారికిన్ = ఆశ్రయించి వదలని వారికి, ఆగమావళుల్ = వేద శాస్త్ర సమూహములు, చేతము = అంతఃకరణమునకు, శుద్ధిన్ = పవిత్రతను, కూర్చి = కలిగించి, ప్రతిషేధము = అడ్డుపడే పాపములను, ఎడంపడన్ = తొలగిపోవునట్లు, తత్త్వమున్ = పరమ సత్యమును, చెప్పున్ = బోధించును.

తాత్పర్యం: జీవితంలో లేదా శాస్త్రోక్త కర్మలను ఆచరించేటప్పుడు ఎదురయ్యే ఈతిబాధలను (కష్టాలను) స్థిరమైన చిత్తంతో ఓర్చుకోలేని వానికి పరమాత్మ తత్త్వజ్ఞానం సిద్ధించదు. మనస్సును ప్రశాంతంగా ఉంచుకుని, శాస్త్ర పద్ధతులను అనుసరిస్తే పూర్వపాపాలు నశిస్తాయి. శాస్త్రాలను నిష్ఠతో ఆశ్రయించేవారికి ఆ వేద సమూహాలు అంతఃకరణ శుద్ధిని కలిగించి, జ్ఞానోదయానికి అడ్డుపడే దోషాలను తొలగించి పరమ తత్త్వాన్ని ఉపదేశిస్తాయి.

విశేషాలు: జ్ఞాన సిద్ధికి చిత్తశుద్ధి మరియు ఈతిబాధలను తట్టుకునే తితిక్ష (ఓర్పు) అత్యంత ఆవశ్యకమని ఈ పద్యం ద్వారా దేవగురువు స్పష్టం చేశారు.

257

పద్యము: గీ. తత్త్వమస్యాదివాక్యబోధప్రదీప భానమున కర మై న శుభ్రత వహింప హృదయమును జేయవలె నన్న నెవరితరము గురుల తరము శాస్త్రమ్ముల తరము గాక. (౨౫౭)

ప్రతిపదార్థం: తత్త్వమసి + ఆది = 'తత్త్వమసి' మొదలైన, వాక్య = మహావాక్యముల యొక్క, బోధ = జ్ఞానమనే, ప్రదీప = ప్రకాశవంతమైన దీపము యొక్క, భానమునకున్ = వెలుగునకు, అర్హము + ఐన = తగినదైన, శుభ్రత = నిర్మలత్వమును, వహింపన్ = పొందునట్లు, హృదయమును = అంతఃకరణమును, చేయవలెన్ + అన్నన్ = తీర్చిదిద్దవలెనంటే, ఎవరి తరము = సామాన్యులలో ఎవరికి సాధ్యమగును?, గురుల తరము = సమర్థులైన సద్గురువులకు, శాస్త్రమ్ముల తరము = వేద శాస్త్రములకు, కాక = తప్ప (ఇతరులకు సాధ్యము కాదు).

తాత్పర్యం: 'తత్త్వమసి' (నీవే ఆ పరమాత్మవు) వంటి ఉపనిషత్ మహావాక్యాల బోధ అనే జ్ఞానదీపం హృదయంలో ప్రకాశించాలంటే అంతఃకరణం పరమ పవిత్రంగా ఉండాలి. మనస్సును అంత నిర్మలంగా మార్చడం కేవలం సద్గురువులకు, సచ్ఛాస్త్రాలకు మాత్రమే సాధ్యం కానీ ఇతరుల వల్ల కాదు.

విశేషాలు: ఆధ్యాత్మిక సాధనలో అంతఃకరణ శుద్ధికి సద్గురువు యొక్క ఆవశ్యకతను, శాస్త్ర ప్రమాణాల ప్రాధాన్యతను కవి ఇక్కడ ఉద్ఘాటించారు.

258

పద్యము: గీ. ఎంతలో నగు సద్గురు నెనసి భక్తిఁ దన్మహోవాక్యబోధసందర్భయుక్తి సాధకుఁడు సహజానందసంపదఁ గృతి? శాస్త్రముల కింతకే పరిశ్రమము గాని. (౨౫౮)

ప్రతిపదార్థం: సద్గురున్ = ఉత్తమ గురువును, ఐనసి (నెనసి) = ఆశ్రయించి, భక్తిన్ = భక్తితో, తద్ = ఆ గురువు ఉపదేశించిన, మహోవాక్య = మహావాక్యముల యొక్క, బోధ = జ్ఞానము యొక్క, సందర్భ = అనుసంధానము యొక్క, యుక్తిన్ = ఉపాయము చేత, సాధకుడు = సాధన చేయువాడు, ఎంతలోన్ = ఎంత శీఘ్రముగా, సహజ + ఆనంద = తన సహజ స్వరూపమైన బ్రహ్మానందమనే, సంపదన్ = ఐశ్వర్యమును, కృతి (పొందును)? = పొందునో కదా!, శాస్త్రముల = సమస్త శాస్త్రముల యొక్క, పరిశ్రమము = శ్రమ అంతయు, ఇంతకే గాని = ఇందుకొరకే కదా.

తాత్పర్యం: సాధకుడు సద్గురువును భక్తితో ఆశ్రయించి, ఆయన ఉపదేశించిన వేదాంత మహావాక్యాలను మననం చేయడం ద్వారా ఎంతో త్వరగా తన సహజ స్వరూపమైన బ్రహ్మానందాన్ని పొందుతాడు. సమస్త శాస్త్రాల యొక్క పరమావధి, శ్రమ అంతా జీవునికి ఆ పరమానంద స్థితిని ప్రసాదించడానికే.

విశేషాలు: శాస్త్ర పఠనము మరియు గురు సేవ అంతిమంగా జీవుడిని ఆత్మ సాక్షాత్కారానికి ఎలా నడిపిస్తాయో ఈ పద్యంలో వివరించబడింది.

259

పద్యము: గీ. ఇప్పుడు నీ కథ వినలేదె? యెల్లరోగ ములు ప్రశాంతము లొనరించి బోధసేసె విష్ణుదత్తుఁడు మను వని విషయవшуన కాగమమ్ములు తత్త్వమ్ము నట్లె చెప్పు. (౨౫౯)

ప్రతిపదార్థం: ఇప్పుడు = ప్రస్తుతము, ఈ = ఈ, కథ = వృత్తాంతమును, వినలేదె = విన్నావు కదా!, విషయవశునకున్ = ఇంద్రియ భోగములకు లోనైనట్టి, మనువు + అని (మనుజునికి) = ఆ మానవునికి (బ్రాహ్మణ యువకునికి), విష్ణుదత్తుడు = విష్ణుదత్తుడు, ఎల్ల = సమస్తమైన, రోగములు = వ్యాధులను, ప్రశాంతములు = నశించినవిగా, ఒనరించి = చేసి, బోధ + చేసెన్ = జ్ఞానోపదేశము చేసెను, అట్లె = అదే విధముగా, ఆగమమ్ములు = వేద శాస్త్రములు, తత్త్వమ్మున్ = పరమాత్మ తత్త్వమును, చెప్పు = బోధించును.

తాత్పర్యం: "ఇంద్రుడా! ఇప్పుడు నువ్వు విన్న వృత్తాంతంలో విష్ణుదత్తుడు ఆ రోగగ్రస్తుడైన యువకుని సమస్త శారీరక వ్యాధులను ముందుగా నివారించి, ఆ తర్వాతే అతనికి తత్త్వబోధ చేశాడు కదా! అదే విధంగా, వేద శాస్త్రాలు కూడా మానవుని మానసిక, శారీరక తాపత్రయాలనే రోగాలను (ఈతిబాధలను) తొలగించి, ఆపై పరమ తత్త్వాన్ని ఉపదేశిస్తాయి."

విశేషాలు: విష్ణుదత్తుని కథను ఉపమానంగా తీసుకుని శాస్త్రాల యొక్క బోధనా పద్ధతిని బృహస్పతి ఇక్కడ సమర్థవంతంగా నిరూపించాడు.

260

పద్యము: సీ. ఉపమ చెప్పెద విను మొక బాపనిల్లాలు జ్వరము వచ్చిన తన శాబకునకుఁ జేదుమందు నొసంగెఁ జేతికిఁ ద్రావు మం చతఁడు మూఁజూడఁ జేయత్నములను లడ్డుక మిచ్చెద బిడ్డ! త్రావుర యని యది చూపి కరమున నట్టె పెట్టె నాషధ మా కుట్టిఁ డాసక్తి మ్రింగుచో భక్ష్య మూడెచ్చె నది యపథ్య శంక లడ్డువంటిది శాస్త్రఫలంబు చువ్వె పరమఫలిత మారోగ్యసంపత్సమంబు జ్వరము సంసారబాధ శాస్త్రతти తల్లి మతి మహోవాక్యమననంబె మందు శక్ర! (౨౬౦)

ప్రతిపదార్థం: శక్ర = ఓ ఇంద్రుడా!, ఒక = ఒకానొక, ఉపమ = ఉపమానమును, చెప్పెదన్ = చెప్పెదను, వినుము = ఆలకించుము, ఒక = ఒక, బాపనిల్లాలు = బ్రాహ్మణ స్త్రీ, జ్వరము = జ్వరము, వచ్చిన = సోకినట్టి, తన = తన యొక్క, శాబకునకున్ = బాలునికి (కుమారునికి), చేదుమందు = చేదైన ఔషధమును, చేతికిన్ = చేతికి ఇచ్చి, త్రావుము + అంచున్ = త్రాగమని చెప్పగా, అతడు = ఆ బాలుడు, మూన్ + చూడన్ = వాసన చూసి ముఖము తిప్పుకుంటూ, చేయత్నములను (చేయక త్రోయగన్) = త్రాగనని నిరాకరించగా. బిడ్డ = ఓ కుమారుడా!, త్రావుర = త్రాగవయ్యా, లడ్డుకము = లడ్డూను, ఇచ్చెదన్ = ఇస్తాను, అని = అంటూ, అది = ఆ లడ్డూను, చూపి = కళ్ళకు కనబడేలా చేసి, కరమునన్ = చేతిలో, అట్టె = ఆ విధముగా, పెట్టెన్ = ఉంచెను, ఆ కుట్టిడు (ఆ కుఱ్ఱఁడు) = ఆ బాలుడు, ఆసక్తిన్ = లడ్డూపై ఆశతో, ఔషధము = ఆ చేదు మందును, మ్రింగుచో = మింగిన వెంటనే, అది = ఆ లడ్డూను, అపథ్య = పత్యమునకు విరుద్ధమనే, శంకన్ = అనుమానముతో, భక్ష్యము = ఆ తినే పదార్థమును, ఊడెచ్చెన్ (ఊడఁబెఱికెన్) = తల్లి వెనక్కి తీసివేసెను. శాస్త్రఫలంబు = శాస్త్రములు చెప్పే స్వర్గాది లౌకిక భోగములు, లడ్డువంటిది + చువ్వె = ఆ లడ్డూ లాంటి ఆశ చూపడమే సుమా!, పరమఫలితము = అంతిమమైన ప్రయోజనము, ఆరోగ్య = శారీరక స్వస్థత అనే, సంపత్ = సంపదతో, సమంబు = సమానమైనది (చిత్తశుద్ధి), జ్వరము = ఆ జ్వరమే, సంసార + బాధ = సంసార చక్రమున కలిగే కష్టములు, శాస్త్రతతి = శాస్త్రముల సమూహమే, తల్లి = ఆ కన్నతల్లి వంటిది, మతి (మహతీ) = గొప్పదైన, మహోవాక్య = వేదాంత మహావాక్యముల యొక్క, మననంబు + ఏ = ధ్యానమే, మందు = నిజమైన ఔషధము.

తాత్పర్యం: "ఓ ఇంద్రుడా! నీకొక చక్కని ఉపమానం చెబుతాను విను. ఒక బ్రాహ్మణ స్త్రీ జ్వరంతో బాధపడుతున్న తన చిన్న కుమారునికి చేదు మందు ఇవ్వబోయింది. ఆ బాలుడు దాని వాసన చూసి త్రాగనని ఏడ్చాడు. అప్పుడు ఆ తల్లి ఉపాయంతో, 'నాయనా! ఈ మందు తాగితే నీకు లడ్డూ ఇస్తాను' అని లడ్డూను చూపించి ఆశ పెట్టింది. ఆ లడ్డూ కోసం బాలుడు మందును మింగేసాడు. మందు గొంతు దిగగానే, జ్వరం ఉన్నప్పుడు లడ్డూ తింటే పత్యానికి విరుద్ధమై రోగం ఎక్కువవుతుందనే భయంతో ఆ తల్లి లడ్డూను దాచేసింది. ఇక్కడ శాస్త్రాలు చూపే స్వర్గాది భోగాలనేవి ఆ లడ్డూ లాంటి ఆశ వంటివే. కానీ శాస్త్రాల అంతిమ లక్ష్యం భోగాలు ఇవ్వడం కాదు, సంసార రోగాన్ని (ఈతిబాధలను) పోగొట్టడమే. ఈ ఉపమానంలో జ్వరమే సంసార బాధ; శాస్త్రాలే తల్లి; వేదాంత మహావాక్యాల మననమే ఆ చేదు మందు."

విశేషాలు: వేదాలలో చెప్పబడిన కామ్యకర్మలు కేవలం లౌకిక సుఖాల వైపు మానవుడిని ఆకర్షించి, క్రమంగా వారిని మోక్షమార్గానికి మళ్లించడానికేనని ఈ అద్భుతమైన లడ్డూ ఉపమానం ద్వారా దేవగురువు బృహస్పతి ఇంద్రునికి బోధించారు.

No comments:

Post a Comment

పంచమ గుచ్ఛము 229 నుండి 260

 పంచమ గుచ్ఛము 229  నుండి  229 పద్యము: క. ఉచ్ఛిష్టముఁ దిని రక్కసి ఉచ్ఛైర్విమానము వహింప నా దంపతులన్ ప్రోచ్చితుఁ డై వీడ్కొని చనె విచ్ఛిత్తి యె...