ఈ దత్త భాగవతం శ్రీమద్భాగవతాన్ని పూర్తిగా పోలి ఉంది. భగవద్భాగవతం మాదిరిగానే ఇది కూడా ఐహిక సుఖాలను, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఈ కారణాల వల్ల, శ్రీ శాస్త్రి గారు ఈ గ్రంథాన్ని 'దత్త భాగవతము' గా అనువదించారు. మొత్తం 2,784 పద్యాలు, 12 గుచ్ఛాలు (అధ్యాయాలు) తో రెండు భాగాలుగా దీనిని రచించారు. ఈ రచన ద్వారా ఆయన తెలుగు కవులకు, తెలుగు భాషా సేవకులకు మార్గదర్శకులైన గొప్ప వ్యక్తి అయ్యారు.
పద్యం 1
మ. వినుతింతు మదిలోఁ బురాణపురుషున్ విఖ్యాతు యోగీశ్వరున్
గొనియాడం గలవాఁడ నాదికవి వాగ్యోషామనోవల్లభున్
జనతాసంస్తుత భావభవ్య కృతిభాస్వన్మూర్తి నా కాళిదా
సుని దాసుండ నటంచు నెంచెదను మత్సూక్తులసక్తిం గనన్. 1
ప్రతిపదార్థం:
మదిలోన్ = మనస్సులో, పురాణపురుషున్ =
పురాణపురుషుని, విఖ్యాతున్ = ప్రసిద్ధి చెందినవానిని,
యోగీశ్వరున్ = యోగీశ్వరుని, వినుతింతున్ =
స్తుతిస్తాను, కొనియాడన్ = పొగడడానికి, కలవాఁడన్ = సమర్థుడను, ఆదికవి = ఆదికవిని,( వాల్మీకిని)
వాన్+యోషా+మనోవల్లభున్ = సరస్వతీదేవి మనసును గెలుచుకున్నవానిని,
జనతా+సంస్తుత+భావ+భవ్య+కృతి+భాస్వత్+మూర్తిన్ = ప్రజలచే పొగడబడిన
భావములు గల గొప్ప కావ్యాలతో ప్రకాశించే స్వరూపము గలవానిని, ఆ
కాళిదాసుని = ఆ కాళిదాసుని , దాసుండను+అటంచున్ = దాసుడనని,
మత్+సూక్తులు+అసక్తిన్+కనన్ = నా మంచి మాటలను ఆసక్తితో చూచునట్లు,
ఎంచెదను = స్తుతిస్తాను.
తాత్పర్యం:
నేను నా మనస్సులో పురాణపురుషుడైన, ప్రసిద్ధి చెందిన యోగీశ్వరుని స్తుతిస్తాను. ఆదికవి వాల్మీకిని, సరస్వతీదేవి మనస్సును గెలుచుకున్న, ప్రజలచే పొగడబడిన
భావములు గల గొప్ప కావ్యాలతో ప్రకాశించే స్వరూపము గల కాళిదాసుని నేను నా మంచి
మాటలను ఆసక్తితో చూడటానికి దాసుడనై స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తన ఇష్టదైవాన్ని, ఆదికవి వాల్మీకిని
ఆపై తన కావ్య రచనకు ప్రేరణ అయిన కవిశ్రేష్ఠుడైన కాళిదాసుని
స్తుతిస్తున్నారు. పురాణపురుషుడు అంటే విష్ణువు, నారాయణుడు
అని అర్థం. ఇక్కడ కవి తాను కాళిదాసుని స్థాయికి తక్కువ కాదని, ఆయన శిష్యుడనని పరోక్షంగా తన ప్రతిభను చాటుకుంటున్నారు. వాగ్యోషా
మనోవల్లభుడు అంటే సరస్వతీదేవికి ప్రియుడు అని, కవిత్వంలో
అత్యంత నిపుణుడని అర్థం.
పద్యం 2
ఉ. వాగను శాసనుండు జనవంద్యుఁడు దిక్కన మాకుఁ బూని స
ర్వాగమసారముం బ్రకృతమౌ సరణి న్విరచించి పెట్టె భా
షాగురుభావ మొప్ప వికసత్ప్రతిభుం డయిశంబుదాసభా
షా గణితాత్మవై భవత నద్దిర భారత మిచ్చ మెచ్చఁగన్.2
ప్రతిపదార్థం:
అద్దిర = అద్భుతముగా,
వాన్+అనుశాసనుండు = భాషకు శాసనకర్త నన్నయ్య, జనవంద్యుఁడు = ప్రజలచే పూజింపదగినవాడు అయిన, తిక్కన
= తిక్కన, వికసత్+ప్రతిభుండు+అయి = వికసించిన ప్రతిభ గలవాడై,
శంబుదాస = శంభుదాసుడయిన ఎర్రన , భాషా+గణిత+ఆత్మ+వైభవతన్ =
భాషకు సమానమైన ఆత్మ వైభవముతో, మాకున్ = మా కొరకు, పూని = పూనుకొని, సర్వ+ఆగమ+సారమున్ = సమస్త వేదముల
సారమును, భాషా+గురు+భావము+ఒప్ప = భాషా ప్రావీణ్యము
ఒప్పునట్లు , భారతమున్ = మహాభారతమును, ఇ
చ్చన్ = ఇష్టముతో, మెచ్చగన్ = మెచ్చుకొనే విధంగా. ప్రకృతము+అవు+సరణిన్
= ప్రస్తుత పద్ధతిలో, విరచించిపెట్టె =
రచించి అందించారు.
తాత్పర్యం:
భాషకు శాసనకర్త
నన్నయ , ప్రజలచే పూజింపదగిన తిక్కన, వికసించిన
ప్రతిభ గలవాడై, శంభుదాసుడు ( ఎర్రన) భాషా
ప్రావీణ్యము ఒప్పునట్లు, అద్భుతముగా ఆత్మ వైభవముతో మా కొరకు
సమస్త వేదముల సారమయిన మహాభారతమును రచించి అందరూ మెచ్చుకునేలా రచించారు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తిక్కన మహాకవిని కీర్తిస్తున్నారు. వాగనుశాసనుడు
అనేది నన్నయకు గల బిరుదు. ఆయన భాషపై ఉన్న పట్టును, దానిని శాసించగల సామర్థ్యాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. సర్వాగమసారమున్ భారతము అనడం
ద్వారా భారతంలో ఉన్న వేదాల సారాన్ని, దాని లోతైన జ్ఞానాన్ని
కవి గుర్తించారు.
పద్యం 3
ఉ. మాధవుఁ డాదిశంకరుఁడు మాఘుఁడు భారవి సీత దండి శ్రీ
నాథుఁడు సోమనాథుఁ డధినాథుఁడు పోతన రామకృష్ణుఁడున్
సాధుతరాంధ్రసంస్కృత లస త్కృతిమార్గవిహార ధోరణు
ల్బోధఘను ల్కవు ల్విబుధులుం దగ మాకుఁబ్రసన్ను లయ్యెడున్.3
ప్రతిపదార్థం:
మాధవుఁడు = మాధవుడు (విద్యారణ్యుడు), ఆదిశంకరుఁడు = ఆదిశంకరుడు, మాఘుఁడు = మాఘుడు,
భారవి = భారవి, సీత = సీత (ప్రత్యేక కవి),
దండి = దండి, శ్రీనాథుడు = శ్రీనాథుడు,
సోమనాథుఁడు = పాల్కురికి సోమనాథుడు, అధినాథుఁడు
= అధినాథుడు , పోతన = పోతన, రామకృష్ణుఁడున్
= తెనాలి రామకృష్ణుడు, సాధుతర+ఆంధ్ర+సంస్కృత+లసత్+కృతి+మార్గ+విహార+ధోరణుల్
= మిక్కిలి మంచిదైన ఆంధ్ర, సంస్కృత భాషలలో ప్రకాశించు కావ్య
మార్గములలో విహరించు రీతులు గలవారు, బోధఘనులు = జ్ఞాన
సంపన్నులు, కవుల్ = కవులు, విబుధులున్
= పండితులు, తగన్ = తగినట్లుగా, మాకున్
= మాకు, ప్రసన్నులు+అయ్యెడున్ = ప్రసన్నులగుదురు గాక.
తాత్పర్యం:
మాధవుడు, ఆదిశంకరుడు, మాఘుడు, భారవి, సీత, దండి, శ్రీనాథుడు, సోమనాథుడు,
అధినాథుడు, పోతన, మరియు
రామకృష్ణుడు - వీరందరూ మిక్కిలి మంచివైన ఆంధ్ర, సంస్కృత
భాషలలో ప్రకాశించు కావ్య మార్గములలో విహరించు రీతులు గలవారు, జ్ఞాన సంపన్నులు, కవులు, పండితులు
- వీరందరూ మాకు తగినట్లుగా ప్రసన్నులగుదురు గాక.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి పలువురు ప్రసిద్ధ కవులను, పండితులను స్మరించి వారి ఆశీస్సులు కోరుతున్నారు. వీరిలో సంస్కృత కవులు
(మాధవుడు, ఆదిశంకరుడు, మాఘుడు, భారవి, దండి) మరియు తెలుగు కవులు (శ్రీనాథుడు,
పాల్కురికి సోమనాథుడు, పోతన, తెనాలి రామకృష్ణుడు) కలరు. సాధుతరాంధ్రసంస్కృత లసత్కృతిమార్గ విహార
ధోరణులు అనే విశేషణం ఈ కవుల భాషా ప్రావీణ్యాన్ని, వారు
రచించిన కావ్యాల గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తుంది. కవి వీరిని స్మరించడం ద్వారా తన
రచనకు వారి అండదండలు ఉండాలని కోరుకుంటున్నారు.
పద్యం 4
క. మేధాబోధక లాదుల
వేధం బురుడించువారి విశ్రుతకవితా
శీధురసా వేశవశుల
నాధునికులఁ దలఁతు నే సమాధానమునన్ 4
ప్రతిపదార్థం:
మేధా+బోధక+లాదులన్ = మేధస్సును, బోధను, కళలను ప్రసాదించువారిని, వేధన్ = బ్రహ్మను, పురుడించువారిన్ = పోలినవారిని,
విశ్రుత+కవితా+శీధు+రస+ఆవేశ+వశులన్ = ప్రసిద్ధి చెందిన కవిత్వమనే
మధురస ఆవేశానికి లోబడినవారిని, ఆధునికులన్ =ఆధునిక కవులను
, సమాధానమునన్ = సమాధానముతో (లేదా ప్రశాంత చిత్తముతో), నే = నేను, తలతున్ = స్మరిస్తాను.
తాత్పర్యం:
మేధస్సును, జ్ఞానాన్ని, కళలను ప్రసాదించే బ్రహ్మను పోలిన వారిని, ప్రసిద్ధి
చెందిన కవిత్వమనే మధురస ఆవేశానికి లోబడిన ఆధునిక కవులను నేను
ప్రశాంత చిత్తముతో స్మరిస్తాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి కవులను బ్రహ్మతో పోలుస్తూ, వారి సృజనాత్మక శక్తిని కీర్తిస్తున్నారు. వేధం పురుడించువారు అంటే
బ్రహ్మతో సమానమైన సృష్టి సామర్థ్యం గలవారని అర్థం. కవిత్వాన్ని శీధురసం (మధురసం) అని వర్ణించడం ద్వారా కవిత్వంలో ఉన్న మాధుర్యాన్ని, దాని ఆకర్షణ శక్తిని తెలియజేస్తుంది. ఆవేశవశులు అంటే కవిత్వంపై అంకితభావం
కలిగిన వారని అర్థం. కవి ఇక్కడ ఆధునికులలో గొప్ప కవులను తన మనసులో
నిలుపుకుంటానని చెబుతున్నారు.
పద్యం 5
క. ఇప్పటికాలపు విబుధుల
గొప్పరమన్ మిగిలి యుంటఁ గొలిచెదఁ గృతులం
దెప్పుడు మదిు తిరుపతి వెం
కప్పను దప్పు లెడలించి కనుకునిన్ కనగన్ 5
ప్రతిపదార్థం:
ఇప్పటి+కాలపు+విబుధులన్ = ఈ కాలపు పండితుల యొక్క, గొప్పరమున్ = గొప్పదనాన్ని, మిగిలి+ఉంటన్ = మించి
ఉన్నందున, ఎప్పుడు = ఎల్లప్పుడు, మదిన్
= మనస్సులో, తిరుపతి+వెంకప్పను = తిరుపతి వెంకటకవులను,
తప్పులు+ఎడలించి = తప్పులు లేకుండ చేసి, కనుకునిన్+కనగన్
= అందరూ కనులారా చూడటానికి, కృతులందు =నా కావ్యములలో, కొలిచెదన్ = సేవిస్తాను.
తాత్పర్యం:
ఈ కాలపు పండితుల గొప్పదనాన్ని మించిన పాండిత్యాన్ని
కలిగి ఉన్నందున, నేను ఎల్లప్పుడూ నా మనస్సులో
తిరుపతి వెంకటకవులను సేవించుకుంటాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తిరుపతి వెంకటకవులను ప్రస్తావించారు. కవి ఈ కాలపు పండితుల కంటే తిరుపతి వెంకటకవులు గొప్పవారని భావిస్తున్నారు. తప్పులెడలించి కనుకుని
కనగన్ అనే ప్రయోగం కవికి ఆయన పట్ల ఉన్న గౌరవాన్ని, ఆయన
రచనల్లో ఏవైనా లోపాలు ఉంటే వాటిని సవరించాలనే కోరికను, లేదా
ఆయనను స్వయంగా దర్శించాలనే తపనను సూచిస్తుంది.
పద్యం 6
ఉ. భావము పాకమున్ ధ్వనితవైభవ మెన్నఁ డెఱుంగనట్టి నీ
చావలిలో జనిం గని ద్విజాతిమహత్త్వము వాయఁబెట్టివి
ద్యావరు లారచించిన మహాకృతిఁ చాటునఁ బ్రౌఢబంధమం
చేవపడంగ నే మగు నిసీ మతిమాలిన కృష్ణకీర్తికిన్ 6
ప్రతిపదార్థం:
భావము = భావమును, పాకమున్ = పాకమును
(రచనా శైలి పరిపక్వతను), ధ్వనిత+వైభవమున్ = ధ్వని వైభవమును
(కావ్యంలోని అంతరార్థ సౌందర్యాన్ని), ఎన్నడున్+ఎఱుంగనట్టి =
ఎన్నడూ తెలుసుకోలేని, నీచావలిలో = నీచుల సమూహములో, జనిన్+కని = పుట్టుకను పొంది, ద్విజాతి+మహత్త్వమున్
= ద్విజాతి (బ్రాహ్మణుల) గొప్పదనాన్ని, వాయన్+పెట్టి =
వదిలిపెట్టి, విద్యావరులు = విద్యాధికులు, ఆరచించిన = రచించిన, మహా+కృతిన్ = గొప్ప కావ్యాన్ని,
చాటునన్ = రహస్యముగా, ప్రౌఢ+బంధమున్+అంచున్ =
ప్రౌఢమైన బంధమని, ఏవపడంగన్ = అసహ్యించుకొంటే , మతిమాలిన = బుద్ధి లేని, కృష్ణకీర్తికిన్ = కృష్ణకీర్తికి,
ఏమి+అగు = ఏమి జరుగుతుంది? (అంటే ఏమీ జరగదు).
తాత్పర్యం:
భావము, పాకము, ధ్వని
వైభవములను ఎన్నడూ తెలుసుకోలేని నీచుల సమూహములో పుట్టి, ద్విజాతి
గొప్పదనాన్ని వదిలిపెట్టి, విద్యాధికులు రచించిన గొప్ప
కావ్యాన్ని రహస్యముగా బుద్ధి లేని "ప్రౌఢబంధము" అని అసహ్యించుకుంటే మతిమాలిన =
బుద్ధి లేని, కృష్ణకీర్తికి
( బహుశా కృష్ణ నామము పేరులో కలిగిన కవులు కావచ్చు? ) ఏమి జరుగుతుంది?
(అంటే ఏమీ జరగదు).
విశేషాలు:
ఈ పద్యం ద్వారా కవి విమర్శకులకు, కవిత్వ సారము తెలియని వారికి ఒక హెచ్చరిక చేస్తున్నారు.
శా. లంకం బుట్టినవారు రక్కసుల యేలా వారితో వాద మా
చింకం దూర మొఱంగు
చిట్టికొలముం జీకొట్టిన న్మానునే?
శంకాతంకములం దొలంచి మహితైశ్వర్యంబు
సంధిల్ల నా
వంకం గన్గొను సద్గురూత్తముల
నిర్వర్ణింతు స్నిగ్ధాళితో. 7
ప్రతిపదార్థం:
లంకన్ = లంకలో, పుట్టినవారు =
పుట్టినవారు, రక్కసుల = రాక్షసులు, ఏలా
= ఎందుకు?, వారితో = వారితో, వాదమా =
వాదమా?, ఆ+చింకన్ = ఆ జింకను, దూరమొఱంగు = దూరంగా ఉన్నది, చిట్టికొలమున్
= చిన్నకర్రతో, చీకొట్టినన్ = కొట్టినా, మానునే = ఆగుతుందా?, శంకా+అతకములం = సందేహాలు,
భయాలను, తొలంచి = తొలగించి, మహిత+ఐశ్వర్యంబు = గొప్ప ఐశ్వర్యము, సంధిల్లన్ =
కలిగేలా, నా = నా, వంకన్ = వైపు,
కన్గొను = చూచునట్టి, సద్గురు+ఉత్తములన్ =
ఉత్తమ సద్గురువులను, స్నిగ్ధ+ఆళితో = ప్రేమపూర్వక సమూహముతో,
నిర్వర్ణింతున్ = వర్ణిస్తాను.
తాత్పర్యం:
లంకలో పుట్టినవారు రాక్షసులు కాదా? వారితో వాదమెందుకు? చిన్న కర్రతో కొట్టినా జింక దూరంగా పోవడం మానుతుందా? (అంటే జింకను కొడితే అది ఇంకా బెదిరి దూరంగా పారిపోతుంది కానీ, లొంగదు).
అటువంటి వ్యర్థమైన వారితో వాదము అనవసరం అని భావించి, నా
సందేహాలు, భయాలను తొలగించి, నాకు గొప్ప
ఐశ్వర్యము (జ్ఞాన సంపద) కలిగేలా నా వైపు చూచునట్టి ఉత్తమ సద్గురువులను నేను
ప్రేమపూర్వక మాటలతో వర్ణిస్తాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తనను విమర్శించే వారిని 'లంకలో పుట్టిన రక్కసుల'తో పోల్చుతున్నాడు. వారితో
వాదించడం వ్యర్థమని, అది చిన్న కర్రతో జింకను కొట్టినట్లుగా వారికి మరింత కోపాన్ని మాత్రమే తెస్తుందని
ధ్వనిస్తున్నాడు. అటువంటి వ్యర్థమైన వాదాలను విడిచిపెట్టి, తనను
ఆశీర్వదించి, జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే సద్గురూత్తములను కీర్తించడానికే
తన శక్తిని ఉపయోగిస్తానని చెబుతున్నాడు. ఇది కవి తన రచనకు అడ్డుతగిలే విమర్శకులను
పట్టించుకోకుండా, తనకు మార్గనిర్దేశం చేసే గురువులపై తన
విశ్వాసాన్ని చాటుకోవడాన్ని సూచిస్తుంది.
సీ. ఓనమా ల్సెప్పిన
యొజ్జల మాచిరా
జచ్చయ దండయ సాంబయలను
తాడికొండాన్వ యోదథి సుధానిధి మంత్ర
గురునిఁ
గేదారలింగుని శివపరుఁ
మహతియౌ విద్య సమ్మతి నిచ్చి పుచ్చిన
పొదిలె సీతారామ బుధవ రేణ్యుఁ
ముదిగొండవంశ జన్ముని నాగలింగాఖ్యు
మధురావిజయకృతి
మానితాత్ముఁ
దలఁచి వాక్రుచ్చి మ్రొక్కి సంస్తవ మొనర్చి
భయము భక్తియు నెమ్మదిఁ బాదుకొనఁగఁ
బరిచరించెద
మత్ప్రతిభాలతికకొ
కొక్క యల్లు నొసంగిన యూర్జితులను.8
ప్రతిపదార్థం:
ఓనమాలు+చెప్పిన = ఓనమాలు నేర్పిన, ఒజ్జలన్ = ఉపాధ్యాయులైన, మాచిరాజు+అచ్చయ = మాచిరాజు
అచ్చయను, దండయ = దండయను, సాంబయలను =
సాంబయలను, తాడికొండ+అన్వయ+ఉదథి+సుధానిధి = తాడికొండ వంశమనే
సముద్రానికి అమృతనిధి వంటివాడు, మంత్రగురునిన్ =
మంత్రగురువును, కేదారలింగుని = కేదారలింగుడిని, శివపరున్ = శివభక్తుని, మహతి+అవు = గొప్పదైన,
విద్యన్ = విద్యను, సమ్మతిన్+ఇచ్చి = సమ్మతితో
ఇచ్చి, పుచ్చిన = పంపిన, పొదిలె+సీతారామ+బుధవర+ఏణ్యున్
= పొదిలె సీతారామ బుధవరేణ్యుని (పండితులలో శ్రేష్ఠుడిని), ముదిగొండ+వంశ+జన్ముని
= ముదిగొండ వంశంలో పుట్టినవాడు, నాగలింగ+ఆఖ్యున్ = నాగలింగ
అనే పేరు గలవానిని, మధురావిజయ+కృతి+మానిత+ఆత్మున్ =
మధురావిజయమనే కావ్యంచే గౌరవించబడిన ఆత్మ గలవానిని, తలచి =
స్మరించి, వాక్రుచ్చి = పలుకుచు, మ్రొక్కి
= నమస్కరించి, సంస్తవము+ఒనర్చి = చక్కగా స్తుతించి, భయము = భయము, భక్తియున్ = భక్తియు, నెమ్మదిన్ = మనస్సులో, పాదుకొనగన్ = నిలిచి
ఉండునట్లుగా, మత్+ప్రతిభా+లతికకు = నా ప్రతిభ అనే తీగకు,
ఒక్క+అల్లును+ఒసంగిన = కొమ్మను ఇచ్చిన, ఊర్జితులను
= బలవంతులను (గురువులను), పరిచరించెద = సేవిస్తాను.
తాత్పర్యం:
ఓనమాలు నేర్పిన మాచిరాజు అచ్చయ, దండయ, సాంబయలను; తాడికొండ
వంశమనే సముద్రానికి అమృతనిధి వంటి, మంత్రగురువైన, శివభక్తుడైన కేదారలింగుడిని; గొప్ప విద్యను సమ్మతితో
నాకు నేర్పిన పొదిలె సీతారామ బుధవరేణ్యుడిని; ముదిగొండ
వంశంలో పుట్టి, నాగలింగము అనే పేరు గల,
మధురావిజయం అనే కావ్యం ద్వారా గౌరవించబడిన ఆత్మ గలవానిని నేను
స్మరించి, పలికి, నమస్కరించి, చక్కగా స్తుతించి, భయము, భక్తియు
మనస్సులో నిలుచునట్లుగా, నా ప్రతిభ అనే తీగకు ఒక కొమ్మను
(ఆధారాన్ని) అందించిన ఆ గొప్ప గురువులందరినీ సేవిస్తాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తన గురువులను, తన
విద్యాభ్యాసానికి కారణమైన వ్యక్తులను కృతజ్ఞతాపూర్వకంగా స్మరిస్తున్నాడు. తన
ప్రాథమిక విద్యా గురువుల నుండి మంత్రగురువు, విద్యాగురువుల
వరకు అందరినీ పేర్కొన్నాడు. "మత్ప్రతిభాలతికకొ కొక్క
యల్లు నొసంగిన ఊర్జితులను" అనే ప్రయోగం తన ప్రతిభా వికాసానికి వీరంతా ఎంతగా
తోడ్పడ్డారో తెలియజేస్తుంది. ఇది కవి యొక్క వినయాన్ని, గురుభక్తిని
ప్రస్ఫుటం చేస్తుంది. ముదిగొండ నాగలింగాఖ్యుని మధురావిజయకృతి మానితాత్మునిగా
పేర్కొనడం ద్వారా, ఆ గురువు యొక్క సాహిత్య ప్రతిభను కూడా
గుర్తించారు
సీ.
అత్రిమహాముని యావాప మొనరింప
ననసూయ పేరి
క్షేత్రాంచలమున
నంకురించిన యన్వయలతిక యాత్రేయుఁ
డార్చనానసుఁడు శ్యావాశ్వుఁ డనఁగ
మువ్వురు మానులు మూలభూతులు గాఁగ
నల్లి తాడేపల్లి యనుపదమునఁ
బ్రబలి సుబ్రహ్యణ్య పల్లవితం బయి
బుచ్చీశకోరక పూరిత
మయి
హనుమదవధానిపుష్పిత మగుచుఁ గాంచె
సరసరామకథా౽మృతాస్వాద మొసఁగు
వేంకటకవీంద్రఫలము తద్బీజభవక
రీర మని నన్నుఁ
జెప్పు మత్కృతిరసంబె. 9
ప్రతిపదార్థం:
అత్రిమహాముని = అత్రి మహాముని, ఆవాపము+ఒనరింప = నాటగా (విత్తనాన్ని చల్లగా), అనసూయ+పేరి+క్షేత్ర+అంచలమున
= అనసూయ అను పేరు గల క్షేత్రము యొక్క అంచున (భూమిలో), అంకురించిన
= మొలకెత్తిన, అన్వయలతిక = వంశమనే తీగ, ఆత్రేయుడు = ఆత్రేయుడు, ఆర్చనానసుడు = ఆర్చనానసుడు,
శ్యావాశ్వుడు = శ్యావాశ్వుడు, అనగ =
అనునట్లుగా, మువ్వురు+మానులు = ముగ్గురు మునులు, మూలభూతులు+కాగన్ = మూలపురుషులు కాగా, అల్లి =
వ్యాపించి, తాడేపల్లి+అనుపదమునన్ = తాడేపల్లి అనే పేరుతో,
ప్రబలి = ప్రసిద్ధి చెంది, సుబ్రహ్మణ్య+పల్లవితంబు+అయి
= సుబ్రహ్మణ్యుడిచే చిగురించినదై, బుచ్చీశ+కోరక+పూరితము+అయి
= బుచ్చీశుని చేత మొగ్గలతో నిండినదై, హనుమత్+అవధాని+పుష్పితము+అగుచున్
= హనుమదవధానిచే పుష్పించి, సరస+రామకథా+అమృత+ఆస్వాదము+ఒసగు =
రసవంతమైన రామకథామృతాన్ని అందించే, వేంకటకవి+ఇంద్ర+ఫలము =
వేంకటకవి అనే ఇంద్రుని వంటి కవి అనే ఫలాన్ని, కాంచె =
పొందింది, తత్+బీజ+భవకరీరము+అని = ఆ బీజము నుండి పుట్టిన
చిగురును అని, నన్నున్ = నన్ను, మత్+కృతి+రసంబె
= నా కావ్య రసమే, చెప్పు = చెబుతుంది.
తాత్పర్యం:
అత్రిమహాముని బీజావాపం చేయగా, అనసూయ అనే
క్షేత్రంలో అంకురించిన వంశమనే తీగ, ఆత్రేయుడు, ఆర్చనానసుడు, శ్యావాశ్వుడు అనే ముగ్గురు మునులు
మూలపురుషులుగా ఉండి వ్యాపించి, తాడేపల్లి అనే పేరుతో
ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ వంశం సుబ్రహ్మణ్యుడిచే చిగురించి, బుచ్చీశుని
చేత మొగ్గలతో నిండి, హనుమదవధానిచే పుష్పించి, రసవంతమైన రామకథామృతాన్ని అందించే వేంకటప్పయ్య అనే గొప్ప కవి
ఫలాన్ని పొందింది. ఆ బీజము నుండి పుట్టిన చిగురును నేనే అని, నా కావ్య రసమే చెబుతుంది.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తన వంశ వృక్షాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు, తాడేపల్లి వంశం యొక్క మూలాన్ని అత్రిమహాముని మరియు అనసూయల నుండి
ఆవిష్కరించాడు. ఆ తర్వాత వంశంలో ప్రముఖులైన ఆత్రేయుడు, ఆర్చనానసుడు,
శ్యావాశ్వుడు అనే ముగ్గురు మునులను పేర్కొన్నాడు. ఆపై సుబ్రహ్మణ్యుడు,
బుచ్చీశుడు, హనుమదవధాని వంటి పూర్వీకులను
ప్రస్తావిస్తూ, వారి ద్వారా తన వంశం ఎలా వృద్ధి చెందిందో
చెప్పాడు. చివరికి, వేంకటప్పయ్యశాస్త్రి అనే ఫలాన్ని అందించిన వంశంలోని
చిగురు (తాను) అని, తన మత్కృతిరసంబే (తన కావ్య రసమే) తన వంశ
పరంపరను, గొప్పదనాన్ని చాటుతుందని ముగించాడు. ఈ పద్యం కవి
యొక్క వంశ గౌరవాన్ని, ఆయన సాహిత్య వారసత్వాన్ని
తెలియజేస్తుంది.
తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారు తన వంశాన్ని
అత్రిమహాముని నుండి వచ్చినట్లుగా చెబుతూ, ఆత్రేయుడు, ఆర్చనానసుడు, శ్యావాశ్వుడు అనే ముగ్గురు మునులను తమ
వంశానికి మూలపురుషులుగా పేర్కొన్నారు. వీరి గురించి సంక్షిప్తంగా కింద
వివరించబడింది:
ఆత్రేయుడు
ఆత్రేయుడు అంటే అత్రి మహర్షి కుమారుడు అని అర్థం. అత్రి
మహర్షి సప్తమహర్షులలో ఒకరు, అనసూయ దేవి భర్త. వీరికి దత్తాత్రేయుడు,
దుర్వాసుడు, చంద్రుడు అనే ముగ్గురు కుమారులు
జన్మించారు. వీరు త్రిమూర్తులైన బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుల అంశలుగా భావిస్తారు. సాధారణంగా, ఆత్రేయ
గోత్రంలో పుట్టినవారందరూ అత్రి మహర్షిని తమ మూలపురుషునిగా భావిస్తారు. ఆత్రేయుడు
జ్ఞానానికి, తపస్సుకు ప్రతీక.
ఆర్చనానసుడు
ఆర్చనానసుడు అత్రి మహర్షి పుత్రుడని కొన్ని పురాణాల్లో
ప్రస్తావించబడింది. ఈయన కూడా గొప్ప తపశ్శక్తి సంపన్నుడు. ముఖ్యంగా, సామవేదానికి సంబంధించిన మంత్రాలను దర్శించిన ఋషిగా ఈయన ప్రసిద్ధి చెందాడు.
తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం వారి ఈబుక్స్ లోని ఒక వ్యాసం ప్రకారం, అర్చనానసుని ఆశ్రమం గంగా-సింధు మైదాన ప్రాంతంలో (ఆర్యావర్తం) ఉన్నట్లు
తెలుస్తుంది. ఈయన ఆత్రేయ వంశానికి చెందిన ప్రముఖ ఋషి.
శ్యావాశ్వుడు
శ్యావాశ్వుడు ఆర్చనానసుని కుమారుడు, అంటే అత్రి మహర్షి మనమడు. ఈయన కూడా ఒక గొప్ప మంత్రద్రష్ట. "పంచవింశ
బ్రాహ్మణం"లో శ్యావాశ్వుడు సామ మంత్రద్రష్టగా పేర్కొనబడ్డాడు. తన తండ్రి
ఆర్చనానసుని ఆశ్రమానికి సమీపంలోనే శ్యావాశ్వుని పర్ణశాల ఉండేదని కూడా కొన్ని
గ్రంథాలు సూచిస్తున్నాయి. ఈయన అత్రి వంశంలో కవిత్వ, వేద
జ్ఞాన పరంపరను కొనసాగించిన వారిలో ఒకరు.
ఈ ముగ్గురు ఋషులు అత్రి మహర్షి వంశానికి చెందినవారు మరియు
వేద కాలంలో గొప్ప జ్ఞానవంతులుగా, మంత్రద్రష్టలుగా పేరు పొందారు.
తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారు తన వంశం వీరి ద్వారానే అభివృద్ధి చెందిందని,
వారే తన వంశానికి మూలపురుషులని పద్యంలో పేర్కొన్నారు.
పద్యం 10
గీ. సూరివరులైన రామభట్టారకుండు
సింగభ ట్టాదిగా గల స్వీయగోత్ర
మహితులం బూజ్యపాదుఁ డస్మజ్జనకుఁడ
నఘుఁడు పేర్కొనె రామకథామృతమున. 10
ప్రతిపదార్థం:
సూరివరులు+ఐన = పండితులలో శ్రేష్ఠులైన, రామభట్టారకుండు = రామభట్టారకుడు, సింగభట్టు+ఆదిగా+కల
= సింగభట్టు మొదలుగా గల, స్వీయ+గోత్ర+మహితులన్ = తన
గోత్రములోని గొప్పవారిని, అస్మత్+జనకుఁడు = నా తండ్రి,
పూజ్యపాదుఁడు = పూజింపదగిన పాదములు గలవాడు, అనఘుఁడు
= పాపరహితుడు అయిన, రామకథామృతమునన్ = రామకథామృతము అను
కావ్యమునందు, పేర్కొనె = పేర్కొనెను.
తాత్పర్యం:
పండితులలో శ్రేష్ఠులైన రామభట్టారకుడు, సింగభట్టు మొదలైన తన గోత్రములోని గొప్పవారిని, నా
పూజ్యులైన, పాపరహితులైన తండ్రి రామకథామృతము అనే కావ్యంలో
పేర్కొన్నారు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తన తండ్రి గురించి, ఆయన రచన రామకథామృతము గురించి ప్రస్తావిస్తున్నారు.
తన తండ్రి తన గోత్రానికి చెందిన గొప్ప పండితులైన రామభట్టారకుడు, సింగభట్టు వంటి వారిని తన కావ్యంలో స్మరించారని చెబుతున్నారు. ఇది కవి తన వంశ పరంపరను, సాహిత్య వారసత్వాన్ని తెలియజేయడమే
కాకుండా, తన తండ్రి పట్ల ఉన్న గౌరవాన్ని చాటుతోంది. పూజ్యపాదుడు,
అనఘుడు వంటి విశేషణాలు తండ్రి యొక్క గొప్ప గుణాలను సూచిస్తున్నాయి.
పద్యం 11
ఆ. నడిపెఁ పాఠశాల
నలువదేనేండ్లు వి
ద్యార్థినిచయమునకునన్న మింట
బెట్టి యెందుఁ గన్న విద్వాంసులును దన
ననుచు శిష్యు లనఁగ నాజనకుఁడు.11
ప్రతిపదార్థం:
నా+జనకుఁడు = నా తండ్రి, నలువది+ఐదు+ఏండ్లు
= నలభై ఐదు సంవత్సరాలు, పాఠశాలన్ = పాఠశాలను, నడిపెన్ = నడిపాడు, విద్యార్థి+నిచయమునకున్+అన్నము+ఇంటన్+పెట్టి
= విద్యార్థుల సమూహానికి అన్నము ఇంటి వద్ద పెట్టి (అంటే భోజనం పెట్టి), ఎందున్ = ఎక్కడ, కన్న = చూసినా, విద్వాంసులును = విద్వాంసులు కూడా, తన = తనను,
ననుచు = అని పలుకుతూ, శిష్యులు+అనగన్ =
శిష్యులు అని చెప్పుకొనే విధంగా.
తాత్పర్యం:
నా తండ్రి నలభై ఐదు సంవత్సరాలు పాఠశాలను నడిపాడు. ఆ
పాఠశాలలో విద్యార్థులందరికీ ఇంటి వద్దే భోజనం పెట్టి పోషించాడు. ఎక్కడ చూసినా
విద్వాంసులు కూడా "నేను ఆయన శిష్యుడిని" అని చెప్పుకునే విధంగా ఆయన
విద్యార్థులను తీర్చిదిద్దాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం కవి తండ్రి యొక్క గొప్పతనాన్ని, ఆయన విద్యా బోధన పట్ల ఉన్న అంకితభావాన్ని తెలియజేస్తుంది. నలభై ఐదు
సంవత్సరాలు పాఠశాలను నడపడం, విద్యార్థులకు అన్నం పెట్టి
పోషించడం ద్వారా ఆయన యొక్క ఔదార్యం మరియు విద్య పట్ల గల నిస్వార్థ సేవ వ్యక్తమవుతుంది.
ఆయన వద్ద విద్యాభ్యాసం చేసిన శిష్యులు ఆయనను గురువుగా చెప్పుకోవడానికి
గర్వపడ్డారంటే, ఆయన ఎంత గొప్ప విద్వాంసుడు మరియు గురువు
అనేది స్పష్టమవుతుంది.
పద్యం 12
కం ఏతాదృశాభిజాత్య
స్ఫీతున్ మత్తాతపాదు విద్యాగురు వి
ఖ్యాతున్ వేంకట కవివరు
ధ్యాతార్చితజపితసంస్తుతాభవుఁ గొలుతున్ 12
ప్రతిపదార్థం:
ఏతాదృశ+అభిజాత్య+స్ఫీతున్ = ఇటువంటి గొప్ప వంశముతో
వికసించినవానిని, మత్+తాత+పాదున్ = నా నాన్న గారిని, విద్యాగురు+విఖ్యాతున్ = విద్యాగురువుగా
ప్రసిద్ధి చెందినవానిని, ధ్యాత+అర్చిత+జపిత+సంస్తుత+అభవున్ =
ధ్యాత+అర్చిత+జపిత+సంస్తుత+అభవున్ = పుట్టుక లేనివాడయిన పరమశివుని ధ్యానించిన వాడు,
పూజించిన వాడు, జపించి నవాడు, స్తుతించినవాడు అయిన , వేంకట+కవివరున్ = వేంకట
కవిశ్రేష్ఠుని, కొలుతున్
= సేవిస్తాను.
తాత్పర్యం:
ఇటువంటి గొప్ప వంశముతో వికసించినవాడు, నా తండ్రిగారు, విద్యాగురువుగా
ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, పుట్టుక లేనివాడయిన పరమశివుని
ధ్యానించిన వాడు, పూజించి న వాడు, జపించి
నవాడు, స్తుతించినవాడు అయిన ఆ మహనీయుడిని ,( వేంకటప్పయ్యశాస్త్రిని) నేను సేవిస్తాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తన తండ్రిగారిని
స్మరిస్తూ, ఆయన గొప్పతనాన్ని అనేక విశేషణాలతో
వర్ణిస్తున్నాడు. ఏతాదృశాభిజాత్య స్ఫీతుడు అనడం ద్వారా తన తాతగారు గొప్ప వంశ
గౌరవంతో వికసించారని తెలుస్తుంది. విద్యాగురు విఖ్యాతుడు అనగా విద్యను బోధించడంలో
ప్రసిద్ధి చెందినవారు. వేంకట కవివరుడు అనేది ఆయన పేరు మరియు కవిత్వ ప్రతిభను
సూచిస్తుంది..
పద్యం 13
గీ. ఇంచుతమ్ముఁడు బాలకోటీశ శాస్త్రి
వానియర్ధాంగి పర్వతవర్ధనమ్మ
శ్రోత్రియులు గుణవంతులు బుత్రవంతు
లైన వారల కగుత శుభాతిశయము. 13
ప్రతిపదార్థం:
ఇంచు+తమ్ముఁడు = చిన్న తమ్ముడు, బాలకోటీశ శాస్త్రి = బాలకోటీశ శాస్త్రి, వాని+అర్ధాంగి
= అతని భార్య, పర్వతవర్ధనమ్మ = పర్వతవర్ధనమ్మ, శ్రోత్రియులు = వేదాలను అభ్యసించినవారు, గుణవంతులు =
మంచి గుణములు కలవారు, పుత్రవంతులు+ఐన = పుత్రులు కలవారైన,
వారలకున్ = వారికి, శుభ+అతిశయము = మిక్కిలి
శుభము, అగుత = కలుగుగాక.
తాత్పర్యం:
నా చిన్న తమ్ముడు బాలకోటీశ శాస్త్రి, అతని భార్య పర్వతవర్ధనమ్మ. వేదాలను అభ్యసించినవారు, మంచి
గుణములు కలవారు, పుత్రులు కలవారైన వారికి మిక్కిలి శుభము
కలుగుగాక.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తన తమ్ముడిని, మరదలిని
ప్రస్తావిస్తూ వారిని ఆశీర్వదిస్తున్నాడు. శ్రోత్రియులు, గుణవంతులు,
పుత్రవంతులు అనే విశేషణాలు వారి యొక్క మంచి గుణాలను, వేద జ్ఞానాన్ని, మరియు కుటుంబ సౌభాగ్యాన్ని
తెలియజేస్తున్నాయి. శుభాతిశయము కలుగుత అని కోరడం ద్వారా కవి తన కుటుంబ సభ్యుల పట్ల
ఉన్న ప్రేమను, వారికి మంచి జరగాలని కోరుకునే మనస్తత్వాన్ని
చూపుతున్నాడు.
పద్యం 14
గీ. భక్తి నెంతు నన్నంభట్ల వంశ్యు సుబ్బ
మాంబపతి వేంకటప్పయ నమ్మయయ్య
నమలగుణ శాలి మంగమాంబాధినాథు
శ్వశురుఁ దలఁచెదఁ పాపయశాస్త్రివర్యు.14
ప్రతిపదార్థం:
భక్తిన్ = భక్తితో, అన్నంభట్ల+వంశ్యున్
= అన్నంభట్ల వంశంలో పుట్టినవాడిని, సుబ్బమాంబ+పతి =
సుబ్బమాంబకు భర్త అయిన , వేంకటప్పయ = వేంకటప్పయ్య శాస్త్రిని,
అమ్మ +అయ్యన్ = అమ్మను
అయ్యను, అమల+గుణ+శాలిన్ = నిర్మలమైన గుణములు కలవానిని,
మంగమాంబ+అధినాథున్ = మంగమాంబకు ప్రభువును (భర్తను), శ్వశురున్ = మామగారిని, పాపయశాస్త్రి+వర్యున్ =
పాపయశాస్త్రి శ్రేష్ఠుని, తలఁచెదన్ = స్మరిస్తాను.
తాత్పర్యం:
నేను భక్తితో అన్నంభట్ల వంశంలో పుట్టిన, సుబ్బమాంబకు భర్త అయిన వేంకటప్పయ్య శాస్త్రిని, అమ్మను, అయ్యను, నిర్మలమైన గుణములు కల, మంగమాంబకు భర్త అయిన, మామగారైన పాపయశాస్త్రి అను శ్రేష్ఠుడిని
స్మరిస్తాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తన తల్లిదండ్రులను
, తన మామగారైన పాపయశాస్త్రిని స్మరిస్తున్నారు.
వారి వంశాన్ని, వారి భార్యల పేర్లను కూడా ప్రస్తావించడం
ద్వారా కవికి వారి పట్ల ఉన్న వ్యక్తిగత అనుబంధం, గౌరవం
వ్యక్తమవుతుంది. అమలగుణశాలి అనే విశేషణం వారి నిర్మలమైన స్వభావాన్ని
తెలియజేస్తుంది. ఈ పద్యం కవి యొక్క కుటుంబ బంధాలకు, వారి
పట్ల ఉన్న కృతజ్ఞతకు నిదర్శనం.
పద్యం 15
గీ. అల్ల పినపాటి వీరభద్రాహ్వయుఁ డురు
చిత్తుఁ డేలేశ్వరపుఁ పురుషోత్తముం డ
నూనసఖ్యులు నేత్రావధానమందు
సహచరులు శైశవమునాఁటి సభల నెందు.15
ప్రతిపదార్థం:
అల్ల = ఆ, పినపాటి+వీరభద్ర+ఆహ్వయుఁడు =
పినపాటి వీరభద్రుడు అనే పేరు గలవాడు, ఉరుచిత్తుఁడు = గొప్ప
మనస్సు కలవాడు, ఏలేశ్వరపు+పురుషోత్తముండు = ఏలేశ్వరమునకు
చెందిన పురుషోత్తముడు, అనూన+సఖ్యులు = గొప్ప స్నేహితులు,
శైశవమునాటి = బాల్యమునాటి, సభలన్ = సభలలో,
ఎందున్ = ఎల్లప్పుడు. నేత్ర+అవధానమందు = నేత్రావధానములో, సహచరులు = సహచరులు,
తాత్పర్యం:
ఆ పినపాటి వీరభద్రుడు అనే పేరు గల గొప్ప మనస్సు కలవాడు, మరియు ఏలేశ్వరపు పురుషోత్తముడు - వీరు నాకు గొప్ప స్నేహితులు. బాల్యమునాటి
సభలలో, ముఖ్యంగా నేత్రావధానంలో, వారు
నాకు ఎల్లప్పుడూ సహచరులు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తన చిన్ననాటి స్నేహితులను, ముఖ్యంగా పినపాటి వీరభద్రుడు మరియు ఏలేశ్వరపు పురుషోత్తముడులను
స్మరిస్తున్నాడు. వీరు కవికి అనూనసఖ్యులు (గొప్ప స్నేహితులు) అని చెప్పడం ద్వారా
వారి మధ్య ఉన్న గాఢమైన స్నేహబంధం తెలుస్తుందిబాల్యమునాటి సభలలో వారి సహచర్యం కవి
జీవితంలో వారి ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.
నేత్రావధానం అనేది అవధాన ప్రక్రియలో ఒక ప్రత్యేకమైన, అరుదైన మరియు విభిన్నమైన అంశం. ఇది సాధారణ సాహిత్య అవధానాలైన అష్టావధానం,
శతావధానం వంటి వాటి కంటే కొంత భిన్నంగా ఉంటుంది. నేత్రావధానం
ముఖ్యంగా అవధాని యొక్క సూక్ష్మ పరిశీలన శక్తి, గుర్తుంచుకునే
సామర్థ్యం (ధారణ), మరియు సంకేతాలను అర్థం చేసుకునే
నైపుణ్యాన్ని పరీక్షిస్తుంది.
నేత్రావధానం ఎలా చేస్తారు?
సాధారణంగా నేత్రావధానంలో ఇద్దరు అవధానులు పాల్గొంటారు.
వీరిద్దరూ ఎదురెదురుగా కూర్చుంటారు. పృచ్ఛకుడు (ప్రశ్న అడిగే వ్యక్తి) మొదటి
అవధానికి ఒక పదం, ఒక వాక్యం లేదా ఒక పద్యపాదాన్ని ఒక
కాగితంపై రాసి ఇస్తాడు. మొదటి అవధాని ఆ వ్రాసిన దానిని చదివి, దానిని నేరుగా నోటితో పలకకుండా, తన కనుసైగల ద్వారా
(కనురెప్పల కదలికలు, కనుబొమ్మల కదలికలు, చూపుల మార్పులు వంటి సంకేతాల ద్వారా) రెండవ అవధానికి తెలియజేయాలి. రెండవ
అవధాని మొదటి అవధాని యొక్క కనుసైగలను అర్థం చేసుకుని, ఆ పదం
లేదా వాక్యాన్ని బయటకు స్పష్టంగా చదవాలి.
ఈ ప్రక్రియ విజయవంతం కావడానికి, ఆ ఇద్దరు అవధానులు ముందుగానే తెలుగులోని ప్రతి అక్షరానికి ఒక్కో గుర్తును
(సంకేతాన్ని) కనుసైగల ద్వారా ఏర్పరచుకొని ఉండాలి. అంటే, ఒక
ప్రత్యేకమైన కనురెప్పల కదలిక 'అ' అక్షరాన్ని
సూచిస్తే, మరో రకమైన కదలిక 'ఆ' అక్షరాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ విధంగా అక్షరాలన్నింటికీ, గుణింతాలకూ, ప్రత్యేక సంకేతాలు ఉంటాయి.
పద్యం 16
గీ. నాసహాధీతు లుభయభాషాసమర్థు
లాప్తు లా ముల్గు వీరభద్రయ్య శాస్త్రి
యల్ల మల్లమపల్లి నామాభిజాత
వర్ధనుండు జ్వాలావీరభద్రశాస్త్రి.16
ప్రతిపదార్థం:
నా+సహ+అధీతులు = నా సహపాఠులు, ఉభయ+భాషా+సమర్థులు
= రెండు భాషలలో (సంస్కృతం, తెలుగు) సమర్థులు, ఆప్తులు = ఆత్మీయులు అయిన, ఆ
ముల్గు+వీరభద్రయ్య+శాస్త్రి = ఆ ముల్గు వీరభద్రయ్య శాస్త్రి, అల్ల = ఆ, మల్లమపల్లి+నామ+అభిజాత+వర్ధనుండు =
మల్లమపల్లి అనే పేరుతో వృద్ధి చెందినవాడు, జ్వాలావీరభద్రశాస్త్రి
= జ్వాలావీరభద్రశాస్త్రి.
తాత్పర్యం:
నా సహపాఠులు, సంస్కృతం, తెలుగు రెండు భాషలలోనూ సమర్థులు, ఆత్మీయులు అయినవారు
ముల్గు వీరభద్రయ్య శాస్త్రి మరియు మల్లమపల్లి వంశానికి చెందిన
జ్వాలావీరభద్రశాస్త్రి.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కవి తన సహపాఠులు గురించి ప్రస్తావిస్తున్నారు. ఉభయభాషాసమర్థులు అనడం ద్వారా వారు సంస్కృతం మరియు తెలుగు భాషలలో గొప్ప
ప్రావీణ్యం కలవారని తెలుస్తుంది. ఆప్తులు అని చెప్పడం వారి మధ్య ఉన్న సన్నిహిత
సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. ముల్గు వీరభద్రయ్య శాస్త్రి మరియు జ్వాలావీరభద్రశాస్త్రి
వంటి వారి పేర్లను పేర్కొనడం ద్వారా, కవి తన జీవితంలో వివిధ
దశలలో తోడ్పడిన వ్యక్తులను స్మరిస్తూ తన కృతజ్ఞతా భావాన్ని తెలియజేస్తున్నారు.
పద్యం 17
గీ. అందె వేసెను బ్రావీణ్యమందు నెందు
నంది వేసెను విద్యాలతాంతములను
జయము నొందెడు మత్పితృచ్ఛాత్రగణము
దానిఁ దలఁచెద నియ్యది తఱి యటంచు.17
ప్రతిపదార్థము:
ఎందున్ = ఎక్కడ, ప్రావీణ్యము +
అందున్ = నైపుణ్యమునందు, అందె వేసెను = నేర్పరి అయ్యారో,
విద్యాలతాంతములను = విద్యా రూపమైన తీగల చివరలను, అంది వేసెను = చక్కగా పట్టుకున్నదో, జయము + ఒందెడు =
విజయము పొందుచున్న, మత్పితృచ్ఛాత్రగణము
= నా తల్లిదండ్రుల శిష్యుల సమూహము, దానిన్ = ఆ శిష్యగణమును,
ఇయ్యది = ఇది, తఱి + అటంచున్ = తగిన సమయమని,
తలఁచెదన్ = తలచుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఏ విషయములోనైనా నైపుణ్యాన్ని ఎవరు చక్కగా సాధించారో, విద్యా రూపమైన తీగల చివరలను
గట్టిగా పట్టుకుని ఎవరు విజయము సాధిస్తున్నారో, అట్టి
నా తండ్రి గారి శిష్యగణమును ఇప్పుడు స్మరించుట తగిన సమయమని
తలచుచున్నాను.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో కవి తన తండ్రిగారి శిష్యులను
స్మరిస్తున్నారు. వారి నైపుణ్యాన్ని, విద్యాభివృద్ధిని
కీర్తిస్తూ, వారి స్మరణతో తన గ్రంథ రచనకు శుభారంభం
చేస్తున్నట్లు సూచిస్తున్నాడు. "విద్యాలతాంతములు" అనే పదబంధం విద్యను
తీగతో పోల్చి, దాని చివరలను పట్టుకోవడం అంటే జ్ఞాన
సముపార్జనలో అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకోవడం అని అర్థం.
పద్యం 18
సీ. తైర్థికు లౌ మము దంపతులం బిల్చి
యింటికిఁ గొని చనె నేద్విజవరుఁ
డవ్వానియిల్లాలు నతిథిపూజ లొనర్చి
తొట్టెలో పట్టిఁ జేతులకు నొసఁగ
నేను గై కొన నవ్వు నిసువుఁ జూపెట్టి యి
ట్లేల ననుం గని యితడు నవ్వె
ననుచు నే నడిగిన నల్లెదఁ బద్దె మం
చది నీవు మానితి వతఁడు నగియె
నని తదంబ వచింపఁ బ్రఖ్యాతమూర్తి
మూడు మోములతోఁ దన మురువు సూపి
గ్రంథకరణంబునకును బ్రేరణము మొదల `
స్వప్నమం దొనరించిన స్వామిఁ దెలఁతు.18
ప్రతిపదార్థము:
తైర్థికులు + ఔ = యాత్రికులైన, మమున్ = మమ్ములను, దంపతులన్
= దంపతులను, పిలిచి = పిలిచి, ఏ + ద్విజవరుఁడు = ఏ బ్రాహ్మణుడు, ఇంటికిన్ = తన ఇంటికి, కొని చనెన్ = తీసుకొని వెళ్ళెనో, అవ్వాని + ఇల్లాలు = అతని భార్య, అతిథిపూజలు + ఒనర్చి = అతిథి మర్యాదలు చేసి, తొట్టెలోన్ = ఉయ్యాలలో ఉన్న, పట్టిన్ = బిడ్డను, చేతులకున్ = చేతులకు,
ఒసగ = ఇవ్వగా, నేను = నేను, కైకొనన్ = స్వీకరించగా, నవ్వు = నవ్వుతున్న,
నిసువున్ = బిడ్డను, చూపెట్టి = చూపి, ఇట్లు
+ ఏల = ఇలా ఎందుకు, ననున్ = నన్ను, కని = చూసి,
ఇతడు = ఈ బిడ్డ, నవ్వెన్ = నవ్వెను, అనుచున్
= అనుచు, నేను = నేను, అడిగినన్ = అడుగగా,
"అల్లెదన్ = అల్లుతాను, పద్దెమున్ = పద్యమును, అంచున్
= అనుచు,* అది =* ఆ పద్యమును,
నీవు = నీవు, మానితివి
= మానుకుంటివి, అతడు = ఆ బిడ్డ, నగియెన్ = నవ్వెను,*
అని =* అని, తద్ + అంబ = ఆ బిడ్డ తల్లి, వచింపన్ = చెప్పగా, ప్రఖ్యాతమూర్తి = ప్రసిద్ధి చెందిన రూపము గలవాడు (దత్తాత్రేయుడు), మూడు మోములతోన్ = మూడు ముఖములతో, తన మురువు = తన అందమును, చూపి = చూపి, గ్రంథకరణంబునకును
= గ్రంథ రచనకు, ప్రేరణము = ప్రేరణను, మొదల = ప్రారంభంలో,
స్వప్నము + అందున్ = కలలో, ఒనరించిన = చేసిన, స్వామిన్
= స్వామిని, తలఁతున్ = తలచుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
యాత్రికులైన మమ్మల్ని
(శాస్త్రి గారిని, ఆయన భార్యను), ఒక
బ్రాహ్మణుడు తన ఇంటికి తీసుకొని వెళ్ళాడు. అతని భార్య అతిథి మర్యాదలు చేసి,
ఉయ్యాలలో ఉన్న బిడ్డను నా చేతులకు ఇవ్వగా, నేను
ఆ బిడ్డను స్వీకరించాను. ఆ బిడ్డ నవ్వుతుండగా, "నన్ను
చూసి ఈ బిడ్డ ఎందుకు నవ్వాడు?" అని నేను అడిగాను.
అప్పుడు ఆ బిడ్డ తల్లి, "పద్యం రాస్తానని చెప్పి,
ఆ పద్యం నువ్వు మానుకున్నావు. అందుకే ఆ బిడ్డ నవ్వాడు" అని
చెప్పింది. అప్పుడు ఆ బిడ్డ మూడు ముఖాలతో, ప్రసిద్ధి చెందిన
దత్తాత్రేయుని రూపంలో కనిపించి, ఈ గ్రంథ రచనకు కలలో ప్రేరణ
కలిగించిన ఆ స్వామిని నేను స్మరించుకుంటున్నాను.
విశేషములు:
ఈ పద్యం మొదటి స్వప్నాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ కలలోనే
శాస్త్రిగారికి దత్తాత్రేయుడు మూడు ముఖాలతో కనిపించి, ఆయనను గ్రంథ రచనకు ప్రేరేపించాడు. ఈ సంఘటన దత్తాత్రేయ స్వామి తన భక్తుడిపై
ఉన్న వాత్సల్యాన్ని, గ్రంథ రచన యొక్క ప్రాముఖ్యతను
తెలియజేస్తుంది. ఈ పద్యం, కవికి దైవిక ప్రేరణ ఎలా లభించిందో
స్పష్టం చేస్తుంది.
పద్యం 19
క . కృతి కొంతకొంత సాగఁగ
నతిలోకుఁడలోకవిభవ మాలోకసృతిన్
మతికిఁ గల నందఁ జేసిన
యిత మే మని పలుకువాఁడ నెట్టు లుడుగుదున్? 19
సరిచేసిన ప్రతిపదార్థము: కృతి = గ్రంథము, కొంతకొంత = కొద్దికొద్దిగా, సాగఁగన్ = కొనసాగగా, అతిలోకుఁడు
= సామాన్యులకు అతీతుడైనవాడు (దత్తాత్రేయుడు), ఆలోకసృతిన్ = అద్భుతమైన మార్గమున, అలోకవిభవము = అసాధారణమైన సంపదను (జ్ఞాన సంపద),
మతికిన్ = బుద్ధికి, కలన్ = కలలో, అందఁ
జేసిన = కలిగించిన, ఇతము = మేలు/హితమును, ఏమని = ఏమని,
పలుకువాడన్ = చెప్పగలను, ఎట్లు = ఎలా, ఉడుగుదున్
= మానివేయుదును?
తాత్పర్యము: గ్రంథ రచన కొంతకొంత కొనసాగుతుండగా, సామాన్యులకు అందని దత్తాత్రేయుడు, అద్భుతమైన
మార్గంలో అసాధారణమైన జ్ఞాన సంపదను నా బుద్ధికి కలలో కలిగించిన ఈ మేలును నేను ఏమని
చెప్పగలను? అటువంటి గొప్ప ప్రేరణను నేను ఎలా వదిలివేయగలను?
విశేషములు: ఈ పద్యం రెండో స్వప్నం రాకకు ముందు కవి
మనోభావాలను తెలుపుతుంది. దత్తాత్రేయుని ప్రేరణ ఎంత గొప్పదో, అది జ్ఞాన సంపదతో సమానమని కవి భావిస్తున్నారు. ఈ దైవ ప్రేరణను పొందిన
తర్వాత గ్రంథ రచనను కొనసాగించకుండా ఉండటం అసాధ్యమని కవి అంటున్నారు.
పద్యం 20
క ల మా ట
శా. పాదంబొత్తెద నాథ! తెండిటు లెదో!భావించుచున్నార లే
మే దైవప్రతిపత్తి నుంటిరొకొ? నామేఁ
గావుగావిఘ్నముల్?
శ్రీదేవీ! కలఁ గంటిఁ బూరుషవరు న్సిద్ధార్థు నవ్వానిసం
వాదం బెంచి తలంచుచుంటి, నది గోప్యంబా?వినం దెల్పెదన్ 20
సరిచేసిన ప్రతిపదార్థము: (ఇది శ్రీ
శాస్త్రి గారి భార్య శ్రీదేవి, మరియు శాస్త్రి గారి మధ్య
సంభాషణ) నాథ! = నా యజమానుడా! (భర్తను
ఉద్దేశించి), పాదము + ఒత్తెద = పాదములను నొక్కుతాను, ఇటులు + ఏదో! = ఇలా ఎందుకో!, భావించుచున్నారలు = ఆలోచిస్తున్నారు, ఏమే = ఏమిటి, దైవప్రతిపత్తిన్ = దైవ భక్తిలో, ఉంటిరి + ఒకొ? = ఉన్నారేమో?, శ్రీదేవీ! = ఓ శ్రీదేవి!, నామేన్ =
నా శరీరము మీద, విఘ్నముల్ = ఆటంకములు,
కావుగా = కలగకుండా (కలగనివ్వకండి),
కలన్ = కలలో, పూరుషవరున్
= పురుషులలో శ్రేష్ఠుడైన, సిద్ధార్థున్
= సిద్ధార్థుని (ప్రయోజనం సిద్ధించిన వానిని), కంటిన్ = చూసాను, అవ్వాని
+ సంవాదమున్ = అతని సంభాషణను, ఎంచి
= లెక్కించి/గుర్తు తెచ్చుకొని, తలంచుచుంటిన్ = తలచుచున్నాను, అది = అది, గోప్యంబా?
= రహస్యమా?, వినన్ = వినుటకు, తెల్పెదన్ = చెప్పెదను.
తాత్పర్యము: (శ్రీదేవి):
"నాథా! మీ పాదాలు ఒత్తుతాను. ఏమైంది? మీరు ఏదో తీవ్రంగా
ఆలోచిస్తున్నారు? దైవభక్తిలో మునిగిపోయారా? మీ ధ్యానానికి విఘ్నాలు కలగకుండా చూసుకోండి." (శాస్త్రి
గారు): "ఓ శ్రీదేవీ! నాకు ఒక కల వచ్చింది. ఆ కలలో పురుషోత్తముడైన
సిద్ధార్థుడిని (దత్తాత్రేయుడిని) చూశాను. అతనితో జరిగిన సంభాషణను గుర్తు
చేసుకుంటున్నాను. అది రహస్యం కాదు, వింటావా! నీకు
చెబుతాను."
విశేషములు: ఈ పద్యం రెండవ స్వప్నం యొక్క వృత్తాంతాన్ని
మొదలుపెడుతుంది. శాస్త్రి గారు కలలో ఒక సిద్ధ పురుషుడిని చూశానని, అతనితో జరిగిన సంభాషణ గురించి ఆలోచిస్తున్నానని భార్యతో చెబుతున్నారు.
"సిద్ధార్థుడు" అనే పదాన్ని ఇక్కడ 'ప్రయోజనం
సిద్ధించినవాడు' అనే అర్థంలో దత్తాత్రేయునికి వాడారు.
పద్యం 21
ఉ. బంగరువంటియొంటి చెలువంబు రహించు దిగంబరుం డొకం
డంగన! పొత్త మొండు గొని యన్యుఁడు వెంబడి రాఁగ వచ్చి నా
చెంగటఁ గూరుచుండెను వచింపఁ దొడంగెను దంతధావనం
బుం గొఱఁదీర్చి నేను మొగముం దనవైపునఁ ద్రిప్పి చూడఁగన్.
ప్రతిపదార్థము: అంగన! = ఓ శ్రీదేవి!, బంగరువంటి + యొంటి చెలువంబు రహించు = బంగారు
వంటి శరీర కాంతితో వెలయుచున్న, దిగంబరుండు + ఒకండు = ఒక దిగంబరుడు (వస్త్రములు లేనివాడు), పొత్తము +
ఒండు కొని = ఒక పుస్తకమును పట్టుకొని, అన్యుఁడు వెంబడి రాఁగ = మరొకడు వెంట రాగా,
వచ్చి నా చెంగటఁ గూరుచుండెను = వచ్చి
నా ప్రక్కన కూర్చున్నాడు; నేను దంతధావనంబున్ కొఱఁదీర్చి = నేను పండ్లు తోముకొనుట పూర్తిచేసి, మొగమున్
తనవైపునఁ త్రిప్పి చూడఁగన్ = ముఖాన్ని అతని వైపునకు
త్రిప్పి చూడగా, వచింపఁ దొడంగెను = చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
తాత్పర్యము: ఓ శ్రీదేవి! బంగారు రంగు వంటి శరీర కాంతితో
ప్రకాశిస్తున్న ఒక దిగంబరుడు (దత్తాత్రేయుడు), ఒక పుస్తకాన్ని
పట్టుకుని మరొక వ్యక్తి వెంట రాగా, నా ప్రక్కన వచ్చి
కూర్చున్నాడు. నేను పళ్ళు తోముకోవడం పూర్తి చేసి, అతని వైపు
తిరిగి చూడగానే, అతను ఏదో చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు.
విశేషములు: ఈ పద్యం రెండో స్వప్నంలో దత్తాత్రేయుని
దర్శనాన్ని వివరిస్తుంది. దిగంబరుడిగా, బంగారు కాంతితో
కనిపించడం దత్తాత్రేయుని రూపాన్ని సూచిస్తుంది. పుస్తకం ధరించిన మరొక వ్యక్తి కూడా
వెంట ఉండడం, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం సిద్ధ పురుషులతో ఉంటుందని
సూచిస్తుంది.
పద్యం 22
శా. వైరస్యంబునఁ బండితుండ! యెదియే భావించుచున్నాఁడ వి
ట్లే రాఁ బల్క వదేమి? యేమనెద స్వామీ!
స్వోపసర్గంబులన్
ధీరత్వం బుడివోవ సంసృతిఝరిన్ దేల న్మునుంగంగ నై
సారస్యం బెటు లందువాడ నపహాస్యంబు ల్మదాచారముల్.
ప్రతిపదార్థము: (దత్తాత్రేయుడు
శాస్త్రి గారితో): పండితుండ! = ఓ పండితుడా!, వైరస్యంబునన్ = విరసముగా (నిరాసక్తతతో), ఎదియే భావించుచున్నాఁడవు = ఏదో ఆలోచిస్తున్నావు,
ఇట్లే రాఁ పల్కవు + అదేమి? = ఇలాగే
ఉండి ఏమీ పలకవేమి?, (శాస్త్రి గారు): స్వామీ! = ఓ స్వామీ!, ఏమనెద? = ఏమి చెప్పమంటావు?, స్వ + ఉపసర్గంబులన్ = తన కష్టములతో, ధీరత్వంబు + ఉడివోవ = ధైర్యము నశించిపోగా, సంసృతిఝరిన్ = సంసార ప్రవాహంలో, తేలన్ మునుంగంగన్ + ఐ = తేలుతూ, మునిగిపోతూ ఉన్న నేను, సారస్యంబు ఎటులన్ అందువాడ? = సారమును
(ప్రశాంతతను/ఆనందాన్ని) ఎలా పొందగలను?, మత్ + ఆచారముల్ = నా ఆచారములన్నీ, అపహాస్యంబుల్ = అపహాస్యంగా ఉన్నాయి.
తాత్పర్యము: (దత్తాత్రేయుడు
శాస్త్రి గారితో): "ఓ పండితుడా! విరసంగా ఏదో ఆలోచిస్తున్నావు. ఇలాగే ఉండి ఏమీ
మాట్లాడవేం?" (శాస్త్రి గారు): "స్వామీ! నా కష్టాల
వల్ల ధైర్యం నశించిపోయింది. సంసార ప్రవాహంలో మునిగి తేలుతున్న నాకు, ప్రశాంతత ఎలా లభిస్తుంది? నా ఆచార వ్యవహారాలన్నీ
నిష్ప్రయోజనంగా, అపహాస్యంగా మారాయి."
విశేషములు: ఈ పద్యంలో శాస్త్రి గారి మనోవేదన వ్యక్తం
అవుతుంది. సంసార జీవితంలో ఎదురయ్యే కష్టాలు, మానసిక కలతలు తన
ధైర్యాన్ని, ప్రశాంతతను ఎలా హరించివేశాయో, తాను అనుసరిస్తున్న ఆచారాలు కూడా నిష్ప్రయోజనంగా మారాయో వివరిస్తున్నారు.
పద్యం 23
శా. సీతారామయ నాఁ పితృవ్యుఁడు సుతుం జేకొంచుఁ దా వచ్చి యి
ప్డే త తన్ని జ గేహసంగతము లేవే నల్లకల్లోలముల్
ప్రీతిం జెప్పెడుభంగి దోఁప నని నిర్వేదించె నద్దాన నా
చేతంబే చెడె రాక మానఁ డెటు లేఁ జెప్ప న్వినం గానఁడున్.
ప్రతిపదార్థము: సీతారామయ నాన్ పితృవ్యుఁడు = సీతారామయ్య
అని పేరుగల నా పినతండ్రి, సుతున్ చేకొంచున్ తాన్ వచ్చి = తన కొడుకును వెంటబెట్టుకొని తాను వచ్చి, ఇప్పుడే
= ఇప్పుడే, తత్+తత్+నిజ+గేహ+సంగతముల్
= తన తన ఇంటికి సంబంధించిన, ఏవేని
అల్లకల్లోలముల్ = ఏవో కొన్ని అల్లకల్లోలములను, ప్రీతిన్ చెప్పెడు+భంగి దోపన్ = ప్రేమతో చెప్పే
విధంగా కనిపించగా, అని నిర్వేదించెన్ = అని నిరుత్సాహపడ్డాడు; అద్దానన్ నా చేతంబే
చెడెన్ = దాని వలన నా మనసే చెడిపోయింది; రాక మానఁడు = అతను రాకుండా ఉండడు, ఎటులన్ ఏన్ చెప్పన్ వినన్ కానఁడున్ = ఎలాగైనా నేను
చెబితే వినడం లేదు.
తాత్పర్యము: "సీతారామయ్య
అనే నా పినతండ్రి తన కొడుకుతో వచ్చి, తన ఇంటికి సంబంధించిన
అల్లకల్లోలాలను ప్రేమగా చెబుతున్నట్లుగా కనిపించాడు." (శాస్త్రి గారు తన
మనోభావాలను వ్యక్తం చేస్తూ): "దానివల్ల నా మనసు చెడిపోయింది. అతను రాకుండా
ఉండడు, కానీ నేను ఎలా చెప్పినా వినడు."
విశేషములు: ఈ పద్యం కవికి కుటుంబ సంబంధాల వల్ల కలిగిన
మానసిక ఒత్తిడిని వివరిస్తుంది. బంధువుల సమస్యలు, నిరంతరం
వారు వచ్చి వాటిని చెప్పడం వల్ల మనస్సు ఎలా చెదిరిపోయిందో తెలియజేస్తుంది. ఈ
సంఘటనల వల్ల కవి నిరుత్సాహపడ్డారు.
పద్యం 24
గీ. తాటియాకుల యీనెల తట్ట లిచ్చి
చిరిగినవి రెండు నొకదాని చీరిక లన
యొకటి గట్టిగ నల్లుమం చొక ముసలిది
కాదు పొమ్మన్న వినక న న్గాసిఁ బెట్టె.
తాటి+ఆకుల ఈనెల తట్టలు ఇచ్చి = తాటి
ఆకులతో ఈనిన (అల్లిన) తట్టలను ఇచ్చి, చిరిగినవి
రెండును = చిరిగినవి రెండూను, ఒకదాని
చీరికలు అన = ఒక దాని చీలికలు అని, ఒకటి గట్టిగ అల్లుము+అంచున్ = ఒకటి గట్టిగా
అల్లుమని, ఒక ముసలిది = ఒక
ముసలమ్మ, కాదు పొమ్ము+అన్న వినక = కాదు పొమ్మని చెప్పినా వినకుండా, నన్ గాసిన్
పెట్టెన్ = నన్ను బాధ పెట్టింది.
తాత్పర్యము: తాటి ఆకులతో అల్లిన తట్టలను ఇచ్చి, ఒక ముసలమ్మ "చిరిగినవి రెండూ ఒక దాని చీలికలు, ఒకటి
గట్టిగా అల్లు" అని నన్ను ఆదేశించింది. "కాదు, వెళ్ళు"
అని నేను చెప్పినా వినకుండా నన్ను బాధ పెట్టింది.
విశేషములు: ఈ పద్యం నిత్య జీవితంలోని చిన్న చిన్న చిరాకులను
వివరిస్తుంది. సాధారణ పనులు, ఇతరుల అనవసర జోక్యం వల్ల కలిగే
మానసిక ఆందోళనను తెలియజేస్తుంది. ఈ ముసలమ్మను ‘ప్రవృత్తి’ (సాంసారిక కార్యకలాపాలు)
గా కవి భావించి ఉండవచ్చు.
పద్యం 25
క. అక్కడికి మొఱికివై పునఁ
జక్కనివై పమరునట్టి జాడ నొకటిలో
నొక్కటి ధట్టించి యిడ
న్ముక్కులు మూతులును విఱిచె ముసలిది యనఘా!
ప్రతిపదార్థము: అనఘా! = ఓ పుణ్యాత్ముడా!, అక్కడికి = అక్కడికి, మొఱికివైపునన్
= మురికి వైపు నుండి, చక్కనివైపు
అమరునట్టి జాడన్ = చక్కని వైపుకు అనుగుణంగా, ఒకటిలో ఒక్కటి ధట్టించి ఇడ = ఒక తట్టలో మరొక
తట్టను గట్టిగా దూర్చి పెట్టగా, ముక్కులు మూతులును విఱిచె
ముసలిది = ఆ ముసలమ్మ నా ముక్కులు, మూతులు
విరిచింది (అంటే నన్ను కోపంతో తిట్టింది/కొట్టింది).
తాత్పర్యము: ఓ పుణ్యాత్ముడా (దత్తాత్రేయా)! ఆ బుట్ట ఉన్న
ప్రదేశానికి మురికిగా ఉన్న వైపునుండి, చక్కని వైపుకు
అనుగుణంగా, ఒక తట్టలో మరొక తట్టను గట్టిగా దూర్చి పెట్టగా,
ఆ ముసలమ్మ నా ముక్కులు, మూతులు విరిచింది.
(అంటే ఆ పనులు చేయించడం వల్ల ఆమె నాపై కోపం చూపింది).
విశేషములు: ఈ పద్యంలో కవి తన నిత్య జీవితంలో ఎదుర్కొన్న ఆందోళన, నిరాశ భావాన్ని కొనసాగిస్తున్నారు. చిన్న పనుల వల్ల కలిగిన ఇబ్బందిని,
ఆ ముసలమ్మ కోపాన్ని వివరిస్తున్నారు. ఈ సంఘటనలు సన్యసించాలనే
ఆలోచనకు దారితీశాయి.
పద్యం 26
క. మాయత్త చాలుఁ జా లిటు
లాయన కివి యీయ వచ్చునా? యని యార్వన్
బాయని రొద నది మరలె ని
సీ యని వెస సన్యసింపఁ జిత్తము వుట్టెన్.
ప్రతిపదార్థము: మాయత్త = మా అత్త, చాలున్ చాలు = చాలు, చాలు,
ఇటులన్ ఆయనకు ఇవి ఈయ వచ్చునా? అని ఆర్వన్ = ఇలా అతనికి (నాకు) ఇవ్వడం తగునా? అని అరువగా,
పాయని రొదన్ = ఆగని శబ్దముతో (వాదనతో),
అది మరలెన్ = అది (ఆ ముసలమ్మ)
వెనుతిరిగింది; ఇసీ! అని = 'ఛీ!'
అనిపించి, వెస సన్యసింపన్ చిత్తము వుట్టెన్
= వెంటనే సన్యసించడానికి మనసు కలిగింది.
తాత్పర్యము:
మా అత్త "చాలు,
చాలు, ఇలా అతనికి ఇవ్వడం తగునా?" అని అరిచింది. ఆ ముసలమ్మ ఆగకుండా వాదిస్తూ వెనుతిరిగింది. ఈ సంఘటన వల్ల 'ఛీ!' అనిపించి, వెంటనే
సన్యసించాలని నాకు మనసు కలిగింది.
విశేషములు:
కుటుంబ సభ్యుల జోక్యం (అత్తగారు) మరియు అనవసరమైన గొడవలు (ఆ
ముసలమ్మతో) వల్ల కలిగిన తీవ్రమైన విరక్తిని ఈ పద్యం సూచిస్తుంది. సంసార జీవితంపై
నిరాసక్తత పెరిగి, సన్యాసం తీసుకోవాలనే ఆలోచన కలగడాన్ని ఇది
వివరిస్తుంది. ఈ అత్తగారు 'నివృత్తి' (మోక్ష
మార్గం) ని సూచిస్తుండవచ్చు.
.
పద్యం 27
చ. బయలున కేగ నధ్వమున వాకు లనేకము లేవొ? యేవొ? తె
ల్పి యటు నిటు ల్పదంబు గదలింపఁగరాని విలంబ మానటుల్
ప్రియమునఁ దల్లి చెల్లెలు వివేకపుసూటికిఁ ద్రిప్పెఁగాని నా
నియమవిధానకాలము చనెన్ వినవో? మహితార్థసాధనా!!
ప్రతిపదార్థము: బయలునన్ కేగన్ = నేను బయటకు
(సన్యసించడానికి) వెళ్ళగా, అధ్వమునన్ = మార్గంలో,
అనేకము ఏవో? ఏవో? వాకులు
తెలిపి = ఏవేవో చాలా మాటలు చెప్పి, అటు ఇటుల్ పదంబు కదలింపన్ + కారాదు + అని = అటు
ఇటు అడుగు కదపడానికి వీలులేదని, విలంబమానటుల్ = ఆలస్యం చేసినట్లుగా, ప్రియమునన్ = ప్రేమతో, తల్లి చెల్లెలు = తల్లి, చెల్లెలు, వివేకపు
+ సూటికిన్ త్రిప్పెన్ + కాని = వివేకవంతమైన మాటలతో
నన్ను మళ్ళించారు కానీ, నా నియమ + విధాన + కాలము చనెన్ = నా నియమాలను (నిత్యకర్మలు) పాటించే సమయం వెళ్ళిపోయింది. వినవో?
= వినవా?, మహితార్థ + సాధనా!! = ఓ గొప్ప అర్థమును సాధించేవాడా! (దత్తాత్రేయా!)
తాత్పర్యము: నేను సన్యసించడానికి బయలుదేరగా, దారిలో ఏవేవో మాటలు చెప్పి, అడుగు కదపడానికి
వీలులేకుండా ఆలస్యం చేశారు. తల్లి, చెల్లెలు ప్రేమతో,
వివేకవంతమైన మాటలతో నన్ను ఇంటికి మళ్ళించారు. కానీ దీనివల్ల నా
నిత్యకర్మలు చేసుకునే సమయం వెళ్ళిపోయింది. ఓ గొప్ప ప్రయోజనాన్ని సాధించేవాడా! నా
మాటలు వింటున్నావా!
విశేషములు: ఈ పద్యం సన్యాసం తీసుకోవాలన్న కవి నిర్ణయానికి
కుటుంబ సభ్యుల జోక్యం (తల్లి, చెల్లెలు) ఎలా
అడ్డు వచ్చిందో వివరిస్తుంది. వారు వివేకవంతమైన మాటలతో కవిని సంసారంలోనే ఉంచారు,
కానీ కవి తన నిత్యకర్మలను చేయలేకపోయానని బాధపడ్డారు. ఇది ఆధ్యాత్మిక
మార్గంలోకి వెళ్లాలనుకునేవారికి సంసార బంధాలు కలిగించే ఆటంకాలను సూచిస్తుంది.
పద్యం 28
క. ఎడనెడఁ జేయ న్వలసిన
వెడపనుల మనంబు చిక్కి వెడఁగు నొనర్పన్
దొడిబడు, నే నెక్కడ? నె
క్కడ యోగము సాంఖ్య మని దిగంబడితి ననా! 28
ప్రతిపదార్థము: ఎడనెడన్ = సమయానుకూలంగా, చేయన్ + వలసిన = చేయవలసిన, వెడపనుల = సామాన్యమైన పనులలో, మనంబు = మనస్సు, చిక్కి
= చిక్కుబడి, వెడగున్ + ఒనర్పన్
= తెలివితక్కువగా చేయుటకు, తొడిబడు
= సంశయించును, నేన్ = నేను, ఎక్కడ = ఎక్కడ,
యోగము = యోగం, సాంఖ్యము = సాంఖ్యం, అని
= అని, దిగంబడితిన్ = నిరాశ పడ్డాను, అనా! =
ఓ ప్రభూ!
తాత్పర్యము: "స్వామీ!
సమయానుకూలంగా చేయవలసిన సామాన్య పనులలోనే నా మనసు చిక్కుబడి, వాటిని
సరిగ్గా చేయలేక నేను తెలివితక్కువగా ప్రవర్తిస్తున్నాను. ఇటువంటి నేను ఎక్కడ?
యోగం, సాంఖ్యం వంటి గొప్ప విషయాలను అభ్యసించడం
ఎక్కడ? ఈ స్థితి చూసి నేను నిరాశ పడ్డాను."
విశేషములు: ఈ పద్యంలో కవి సాంఖ్య, యోగ మార్గాల పట్ల తనకున్న నిరాశను వ్యక్తపరుస్తున్నారు. నిత్యజీవితంలోని
సాధారణ పనులతోనే సతమతమవుతున్న తనకు, ఆధ్యాత్మిక మార్గం ఎలా
సాధ్యమని ఆయన బాధపడుతున్నారు.
భారతీయ తత్వశాస్త్రంలోని ఆరు ప్రధాన దర్శనాలలో యోగం మరియు సాంఖ్యం
ముఖ్యమైనవి. ఈ రెండూ ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. వీటిని గురించి
సంక్షిప్తంగా తెలుసుకుందాం:
సాంఖ్య దర్శనం
సాంఖ్య దర్శనం భారతీయ తత్వశాస్త్రంలో అత్యంత ప్రాచీనమైన
వాటిలో ఒకటి, దీనిని కపిల మహర్షి స్థాపించారు.
"సాంఖ్య" అంటే "సంఖ్యలకు సంబంధించినది" లేదా
"విశ్లేషణ" అని అర్థం. ఈ దర్శనం సృష్టిని, జీవిని
విశ్లేషించి మోక్షానికి మార్గాన్ని సూచిస్తుంది.
- ద్వైతవాదం:
సాంఖ్య దర్శనం ద్వైతవాదాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. అంటే, సృష్టిలో రెండు మూల తత్వాలు ఉన్నాయని చెబుతుంది:
- పురుషుడు:
ఇది ఆత్మ, చైతన్యం, జ్ఞాన
స్వరూపం. ఇది శాశ్వతమైనది, మార్పులేనిది, నిష్క్రియమైనది. పురుషుడు అనేకమంది ఉన్నారని సాంఖ్య దర్శనం
నమ్ముతుంది.
- ప్రకృతి:
ఇది జడమైన పదార్థం, సృష్టికి మూలం. ప్రకృతి సత్వ,
రజో, తమో అనే మూడు గుణాలతో కూడి
ఉంటుంది. ఈ గుణాల సమతుల్యత దెబ్బతిన్నప్పుడు సృష్టి జరుగుతుంది.
- తత్వాలు:
ప్రకృతి నుండి 24 తత్వాలు ఉద్భవిస్తాయి. అవి: బుద్ధి
(మహత్), అహంకారం, మనస్సు, పంచ జ్ఞానేంద్రియాలు (కన్ను, చెవి, ముక్కు, నాలుక, చర్మం),
పంచ కర్మేంద్రియాలు (వాక్కు, పాణి,
పాదం, పాయువు, ఉపస్థ),
పంచ తన్మాత్రలు (శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలు),
పంచ మహాభూతాలు (ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, పృథ్వి).
- మోక్షం:
అజ్ఞానం వల్ల పురుషుడు తనను తాను ప్రకృతితో, దాని
పరిణామాలతో (శరీరం, మనస్సు, ఇంద్రియాలు)
ఒకటిగా భావిస్తాడు. ఈ అజ్ఞానం వల్ల దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు. పురుషుడు ప్రకృతి
నుండి వేరు అని, తాను కేవలం చైతన్య స్వరూపుడు అని
జ్ఞానం ద్వారా తెలుసుకున్నప్పుడు మోక్షం లభిస్తుంది. దీనినే ఆత్మ-అనాత్మ
వివేచన అంటారు.
సాంఖ్య దర్శనం కేవలం సిద్ధాంత పరమైన విశ్లేషణకు ప్రాధాన్యత
ఇస్తుంది. ఇది ఈశ్వరుడి ఉనికిని తప్పనిసరిగా అంగీకరించదు.
యోగ దర్శనం
యోగ దర్శనం సాంఖ్య దర్శనం యొక్క ఆచరణాత్మక రూపం. దీనిని పతంజలి మహర్షి తన "యోగ సూత్రాలు" ద్వారా
క్రమబద్ధీకరించారు. యోగం అనే పదానికి "కలయిక" లేదా "ఐక్యం"
అని అర్థం. ఇది జీవాత్మను పరమాత్మతో కలిపే మార్గాన్ని సూచిస్తుంది.
- చిత్త
వృత్తి నిరోధం: పతంజలి యోగం అంటే "యోగశ్చిత్తవృత్తి నిరోధః" - అంటే
చిత్త వృత్తులను నిరోధించడం. మనస్సులోని ఆలోచనలు,
భావాలు, వృత్తులను అదుపులో ఉంచుకోవడం
ద్వారా మనస్సును స్థిరం చేయడం.
- అష్టాంగ
యోగం: యోగం మోక్షాన్ని పొందడానికి ఎనిమిది అంగాలను సూచిస్తుంది:
- యమములు:
సామాజిక నైతిక నియమాలు (అహింస, సత్యం,
అస్తేయం, బ్రహ్మచర్యం, అపరిగ్రహం).
- నియమములు:
వ్యక్తిగత నియమాలు (శౌచం, సంతోషం, తపస్సు, స్వాధ్యాయం, ఈశ్వర
ప్రణిధానం).
- ఆసనం:
శరీరాన్ని స్థిరంగా, సుఖంగా ఉంచే భంగిమలు.
- ప్రాణాయామం:
శ్వాసను నియంత్రించడం.
- ప్రత్యాహారం:
ఇంద్రియాలను బాహ్య విషయాల నుండి ఉపసంహరించుకోవడం.
- ధారణ:
ఒకే వస్తువుపై మనస్సును నిలపడం.
- ధ్యానం:
ధారణను నిరంతరం కొనసాగించడం.
- సమాధి:
ధ్యానం యొక్క ఉన్నత స్థితి, ఆత్మతో ఐక్యం కావడం.
- ఈశ్వరుడు:
సాంఖ్యం ఈశ్వరుడిని తప్పనిసరిగా అంగీకరించనప్పటికీ, యోగ దర్శనం ఈశ్వరుడి ఉనికిని అంగీకరిస్తుంది. ఈశ్వరుడిని "క్లేశ
కర్మ విపాకాశయైరపరామృష్టః పురుషవిశేషః ఈశ్వరః" అని నిర్వచించారు. అంటే,
కర్మలు, క్లేశాలు, ఫలాల
నుండి విముక్తుడైన విశేష పురుషుడే ఈశ్వరుడు. ఈశ్వరుడి పట్ల ప్రణిధానం
(శరణాగతి) మోక్షానికి దారి తీస్తుందని యోగం చెబుతుంది.
ముగింపులో, సాంఖ్యం జ్ఞానం ద్వారా
పురుష-ప్రకృతి వివేచనను అందిస్తే, యోగం ఆ జ్ఞానాన్ని ఆచరణలో
పెట్టడానికి అవసరమైన మార్గాన్ని, క్రమశిక్షణను బోధిస్తుంది.
ఈ రెండు దర్శనాలు ఒకదానికొకటి పూరకంగా ఉండి, ఆత్మ
సాక్షాత్కారం, మోక్షం అనే అంతిమ లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడానికి
తోడ్పడతాయి.
పద్యం 29
చ. హరిపదమందు హంసునిమహం బపరాగతఁ గాననయ్యె నీ
సరి కిదె దంతధావనము
స్నానము సంధ్య యి కెప్పు డంచుని
వ్వెరపడి లాగుచుండఁ
గనిపించితి వీవు మహానుభావ! య
చ్చెరువుగ నిట్లు చూచుడు వచించితి నున్నది దేవ! నీదరిన్ 29
ప్రతిపదార్థము: హరిపదమందు = పరమాత్మ యందు, హంసుని = ఆత్మయొక్క, మహంబు
= మహిమ, అపరాగతన్ = మరుగున పడిపోవడం వలన, కానన్ + అయ్యె = కనిపించకుండా పోయింది, ఈ సరి కిదె = ఈ సమయానికి, దంతధావనము = పళ్ళు తోముకోవడం, స్నానము = స్నానం, సంధ్య = సంధ్యావందనం,
ఇకన్ = ఇంకెప్పుడు, అంచున్ = అని, నివ్వెరపడి
= ఆశ్చర్యపోయి, లాగుచుండన్ = సమయం గడుపుచుండగా, కనిపించితివి = కనిపించావు, ఈవు = నీవు,
మహానుభావ! = గొప్ప అనుభవం కలవాడా!,
అచ్చెరువుగన్ = ఆశ్చర్యకరంగా, ఇట్లు = ఈ విధంగా, చూచుడున్
= చూడగానే, వచించితిన్ = పలికాను, ఉన్నది = ఉంది,
దేవ! = దేవా!, నీదరిన్ = నీ సమీపంలో.
తాత్పర్యము: "పరమాత్మ యందు
లీనం కావాలిసిన ఆత్మ యొక్క మహిమ, లోక వ్యవహారాలలో చిక్కుబడి
మరుగున పడింది. సమయం దంతధావనం, స్నానం, సంధ్యావందనం వంటి నిత్యకర్మలతోనే సరిపోతోంది. ఆధ్యాత్మిక చింతన ఇంకెప్పుడు
అని నేను ఆశ్చర్యపడుతూ కాలాన్ని గడుపుతుండగా, ఓ మహానుభావా!
నీవు నాకు కనిపించావు. నన్ను అలా ఆశ్చర్యంగా చూస్తున్న నిన్ను చూడగానే, 'దేవా! నా ప్రశాంతత నీ సన్నిధిలోనే ఉంది' అని
పలికాను."
విశేషములు: ఈ పద్యంలో కవి తమ ఆధ్యాత్మిక ఆవేదన మరియు దత్తాత్రేయుని
దర్శనం వల్ల కలిగిన ఉపశమనాన్ని తెలియజేస్తున్నారు. తమ నిత్యకర్మలతోనే సమయం
గడుస్తోందని, ఆత్మజ్ఞానం పట్ల ఉన్న కోరిక నెరవేరడం లేదని
బాధపడ్డారు. అలాంటి సమయంలో దత్తాత్రేయుని దర్శనం లభించడం వారికి గొప్ప అనుభూతిని
కలిగించింది.
పద్యం 30
చ. మునమునలాడ కేది యెటు పోయినఁ జేయుచుఁ గృత్య మీవుమా
జనకునిఁ బోల
నుండుము, నిజం
బటు లుందు నొకప్డు నేనుమా
జనకునిరీతి మాజనకు
సామ్యమునన్ జనకప్రసక్తి నె
య్యనువున లాగునో ప్రకృతి య ట్టిటు సేయు నిఁ కేమి సేయుదున్ 30
ప్రతిపదార్థము: (దత్తాత్రేయుడు
శాస్త్రి గారితో): మునమునలాడకే = సంశయించకుండా, ఏది = ఏది, ఎటు = ఎలా, పోయినన్ = జరిగినా,
కృత్యము = చేయవలసిన పనిని, చేయుచున్ = చేస్తూ, ఈవు
= నీవు, మా జనకునిన్ = మా తండ్రిని, పోలన్ = వలె,
ఉండుము = ఉండు, (శాస్త్రి గారు): నిజంబు = నిజం, అటులు = అలా, ఉందున్ = ఉంటాను, ఒకప్పుడు = ఒకప్పుడు,
నేను = నేను, ఉమా జనకుని రీతి = శివుని
వలె, మా జనకు సామ్యమునన్ = మా
తండ్రి పోలికతో, జనకప్రసక్తిన్ = జనకునికి (జనక మహారాజు) సంబంధించిన విషయాలను, నెయ్యనువునన్
= ఏ విధంగా, లాగునో = లాగుతుందో, ప్రకృతి = ప్రకృతి,
అట్టిటు = అటు ఇటు, చేయు = చేస్తుంది, ఇంకన్
= ఇంక, ఏమి = ఏమి, చేయుదున్ = చేస్తాను.
తాత్పర్యము: (దత్తాత్రేయుడు):
"సంశయించకుండా, ఏది ఎలా జరిగినా నీవు చేయవలసిన కర్మను
చేస్తూ మా తండ్రి (అత్రీ మహర్షి) వలె ఉండు." (శాస్త్రి
గారు): "నిజమే, నేను ఒకప్పుడు శివుని వలె, మా తండ్రి వలె, జనక మహారాజు వలె నిస్సంగిగా
ఉండగలిగాను. అయితే, ప్రకృతి తన స్వభావం ప్రకారం నన్ను అటు
ఇటు లాగుతుంది. ఇంకేమి చేయగలను?"
విశేషములు: ఈ పద్యంలో దత్తాత్రేయుడు 'మా జనకుడు' (అత్రి మహర్షిని ఉద్దేశించి) వలె
స్థిరంగా ఉండమని బోధిస్తున్నారు. శాస్త్రి గారు జనక మహారాజు వంటి నిస్సంగత్వం
పొందాలని ప్రయత్నించినా, ప్రకృతి తనను ప్రభావితం చేస్తోందని
తమ నిస్సహాయతను వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
పద్యం 31
చ. ఇది యిటు లుంచు మీశ! యది యేమి? క్షణక్షణ
మట్టె చూచుచున్
హృదయమున న్ధరించుచు
సహేలముగాఁ గయికొంటి వెద్దియో?
యిది యొక పిచ్చికుక్కకు
వహింపఁగఁజేసిన సొమ్ము సుమ్ము ము
న్నది యిపుడెందుఁ బోయె? నరయం గనెఁ బిచ్చి సన న్స్వరూపమున్ 31
ఇది = ఈ విషయం, ఇటులు = ఇలా, ఉంచుము = ఉంచు,
ఈశ! = ప్రభూ!, అది = అది, ఏమి = ఏమిటి?, క్షణక్షణము = ప్రతి
క్షణము, అట్టె = అలాగే, చూచుచున్ = చూస్తూ, హృదయమునన్
= హృదయంలో, ధరించుచున్ = ధరిస్తూ, సహేలముగాన్ =
తేలికగా, కయికొంటివి = స్వీకరించావు,
ఎద్దియో = ఏదో ఒకటి?, (దత్తాత్రేయుడు): ఇది = ఇది, ఒక = ఒక, పిచ్చికుక్కకు
= పిచ్చికుక్కకు, వహింపన్ +
చేసిన = ధరింపజేసిన, సొమ్ము = సొమ్ము, సుమ్ము = సుమా,
మున్ను = పూర్వం, అది = అది, ఇప్పుడు = ఇప్పుడు, ఎందున్ = ఎక్కడ,
పోయె = పోయింది?, అరయన్ = వెతకగా, కనెన్
= చూసింది, పిచ్చి = పిచ్చి, సనన్ + స్వరూపమున్ = శాశ్వతమైన స్వరూపాన్ని.
తాత్పర్యము: (శాస్త్రి గారు):
"ప్రభూ! ఈ విషయాన్ని ఇలాగే ఉంచుదాం. (కుటుంబ విషయాలను వదిలేద్దాం). క్షణక్షణం
నా హృదయాన్ని చూస్తూ, ఏదో తేలికగా స్వీకరించావు కదా, అదేమిటి?" (దత్తాత్రేయుడు): "ఇది పూర్వం
ఒక పిచ్చికుక్కకు ధరింపజేసిన సొమ్ము. ఇప్పుడు అది ఎక్కడ పోయింది? వెతకగా వెతకగా, ఆ పిచ్చి (అజ్ఞానం) వదిలి, అది శాశ్వతమైన స్వరూపాన్ని (ఆత్మజ్ఞానం) చూసింది."
విశేషములు: ఈ పద్యం ఆధ్యాత్మిక పరివర్తనను సూచిస్తుంది.
ఇక్కడ 'పిచ్చికుక్క' అంటే అజ్ఞానంతో ఉన్న
జీవుడు. 'సొమ్ము' అంటే జ్ఞాన ప్రసాదం.
పిచ్చి కుదిరిన తర్వాత అది శాశ్వత స్వరూపాన్ని (ఆత్మజ్ఞానాన్ని) గ్రహించిందని
దత్తాత్రేయుడు వివరించారు. ఈ కథ, అలర్కుడి కథను సూచిస్తూ,
కవి ఆధ్యాత్మిక పురోగతిని తెలియజేస్తుంది.
పద్యం 32
చ. అయినఁ బ్రసాద మిద్ది మహితాత్మ! యొసంగుము నాకు, నీకు ని
చ్చియె యొక సొమ్ము చెప్పినది చెప్పఁగఁ దగ్గది చిన్నతల్లి, ని
శ్చయ మది నెమ్మనమ్మున వశం బయి నిల్వ ద దేమొ? దైవప
ర్యయమున
మేలియబ్బెసన మారఁగఁ జూపు నిజాచలత్వమున్.32
ప్రతిపదార్థము: అయినన్ = అలా అయినప్పటికీ, ప్రసాదము = ప్రసాదం, ఇది
= ఇది, మహితాత్మ! = గొప్ప ఆత్మ కలవాడా!, ఒసంగుము = ప్రసాదించుము, నాకు = నాకు,
నీకు = నీకు, నిచ్చియె
= నిశ్చయంగా, ఒక = ఒక, సొమ్ము = సొమ్ము
(జ్ఞానం), చెప్పినది = చెప్పబడినది,
చెప్పన్ + తగ్గది = చెప్పదగినది,
చిన్నతల్లి = పినతల్లి (గురువు),
నిశ్చయము = నిశ్చయంగా, అది = అది, నెమ్మనమ్మునన్
= శాంతమైన మనస్సున, వశంబయి = వశమై, నిల్వదు = నిలబడదు,
అదేమో = అదేమిటో?, దైవపర్యయమున = దైవ సంకల్పం వలన, మేలియబ్బెసనము = మంచి అభ్యాసం (సాధన), మారగన్ = మారినప్పుడు, చూపు
= చూపుతుంది, నిజాచలత్వమున్ = నిజమైన స్థిరత్వాన్ని.
తాత్పర్యము: "ఓ మహానుభావా!
అలా అయినప్పటికీ, ఈ జ్ఞాన ప్రసాదాన్ని నాకు ప్రసాదించు. నీకు
నిశ్చయంగా ఒక అద్భుతమైన జ్ఞానం ఉంది, అది పినతల్లి (గురువు)
మాటలవలె చెప్పదగినదే. నిశ్చయంగా అది శాంతమైన మనస్సులో వశమై నిలబడదు, అదేమిటో? దైవ సంకల్పం వల్ల, మంచి
అభ్యాసం (సాధన) మారినప్పుడు, అది నిజమైన స్థిరత్వాన్ని
(ఆత్మజ్ఞానాన్ని) చూపుతుంది."
విశేషములు: ఈ పద్యంలో కవి జ్ఞాన ప్రాప్తి కోసం
దత్తాత్రేయుని వేడుకుంటున్నారు. మానవ మనస్సు చంచలమైనదని,
అందుకే జ్ఞానం నిలబడటం లేదని, అయితే దైవ
సంకల్పం, నిరంతర సాధన వల్ల నిజమైన స్థిరత్వం లభిస్తుందని
నమ్ముతున్నారు.
పద్యం 33
శా. సంకల్పం బెడసేసి చూడు మునుపే సన్యాసి వైనాడ వా
శంకం దక్కుము
పిన్ని చెప్పినది శాస్త్రంబుం దగ న్వింటి వే
నింకం బల్కెద దారి
నీకొనినదే యీశాభిముఖ్యంబుతో
సంకోచం బడఁగ
న్సమీరధృతిఁ దత్సంపత్తి కా దర్భకా!' 33
·
ప్రతిపదార్థము:
(దత్తాత్రేయుడు): సంకల్పంబు = సంకల్పాన్ని, ఎడసేసి = వదిలిపెట్టి, చూడు = చూడుము,
మునుపే = పూర్వమే, సన్యాసివి = సన్యాసివి, ఐనాడవు = అయ్యావు, ఆ
శంకన్ = ఆ సంశయాన్ని, తక్కుము = వదిలిపెట్టు, పిన్ని =
పిన్ని (గురువు), చెప్పినది = చెప్పినది,
శాస్త్రంబున్ = శాస్త్రాన్ని, తగన్ = తగినట్లుగా, వింటివి
= విన్నావు, ఏను = నేను, ఇంకన్ = ఇంక,
పల్కెద = పలికెదను, దారి = మార్గం, నీకొనినదే
= నీవు స్వీకరించినదే, ఈశ +
అభిముఖ్యంబుతో = ఈశ్వరుని వైపు, సంకోచంబు = సంకోచం, అడగన్
= అణగారిపోగా, సమీరధృతిన్ = వాయువు వలె స్థిరంగా, తత్ + సంపత్తికి = ఆ సంపదకు (జ్ఞాన సంపదకు), కాదు = కాదు (సాధ్యం కాదు), అర్భకా! = ఓ రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి!
·
తాత్పర్యము: (దత్తాత్రేయుడు రాఘవ నారాయణ
శాస్త్రిగారితో): "సంకల్పాలను వదిలిపెట్టి చూడు, నీవు
పూర్వమే సన్యాసివి అయ్యావు. కాబట్టి ఆ సంశయాన్ని వదిలిపెట్టు. నీ గురువు
(పినతల్లి) చెప్పిన శాస్త్రాన్ని చక్కగా విన్నావు కదా? నీవు
ఇప్పటికే ఎంచుకున్న మార్గం ఈశ్వరుని వైపునకు ఉన్నదే. సంకోచాలన్నీ అణగారిపోగా,
వాయువు వలె స్థిరమైన మనసుతో సాధన చేస్తే, ఆ
జ్ఞాన సంపద నీకే లభిస్తుంది, ఓ శాస్త్రీ!"
·
విశేషములు:
ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుని ఉపదేశ సారాంశాన్ని తెలియజేస్తుంది. సంశయాలు వీడి, నిరంతర సాధనతో ముందుకు సాగమని
దత్తాత్రేయుడు శాస్త్రి గారిని ప్రోత్సహిస్తున్నారు. 'సమీర
ధృతి' అంటే వాయువు వలె నిర్విరామంగా, స్థిరంగా
ఉండే మనస్సుతో సాధన చేయాలని బోధించడం
- "సంకల్పం బెడసేసి చూడు": ఇది అనాసక్తతను,
కర్మ ఫలాలపై ఆసక్తి లేకుండా ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది. ఫలాపేక్ష
లేకుండా కర్మలు చేయమని దత్తాత్రేయుడు బోధిస్తున్నాడు.
- "మునుపే సన్యాసి వైనాడ వా శంకం దక్కుము": రాఘవ
నారాయణ శాస్త్రి గారు అంతర్గతంగా అప్పటికే సన్యాస భావనను కలిగి ఉన్నారని,
కాబట్టి బాహ్యంగా కలిగే సంశయాలను విడిచిపెట్టమని దత్తాత్రేయుడు
వారికి ధైర్యం చెబుతున్నాడు. ఇది వారిలోని నిస్సంగత్వ స్వభావాన్ని
గుర్తించడం.
- "పిన్ని చెప్పినది శాస్త్రంబుం దగ న్వింటి వే నింకం పల్కెద":
ఇక్కడ 'పిన్ని' అంటే
బహుశా గురువుగానీ, లేదా జ్ఞానబోధ చేసిన వ్యక్తిగానీ అయి
ఉండవచ్చు. ఆ జ్ఞానాన్ని శాస్త్రీయంగా అవగతం చేసుకున్నందున, ఇక దత్తాత్రేయుడు ప్రత్యేకించి ఇంకేమి చెప్పాల్సిన అవసరం లేదని,
మార్గం స్పష్టంగా ఉందని సూచిస్తున్నాడు.
- "దారి నీకొనినదే యీశాభిముఖ్యంబుతో": రాఘవ
నారాయణ శాస్త్రి గారి మార్గం ఇప్పటికే ఈశ్వరుని వైపునకు ఉంది. అంటే, వారి అంతరంగంలో దైవత్వం పట్ల నిష్ఠ, మోక్ష
సాధనా సంకల్పం ఉన్నాయని దత్తాత్రేయుడు గుర్తించాడు.
- సంఈర ధృతి
అంటే వాయువు నిరంతరం,
నిర్విరామంగా కదులుతూ ఉన్నప్పటికీ , సాధకుడు
ఎటువంటి ఆటంకాలు లేకుండా, ఎప్పుడూ నిరంతరాయంగా తన
సాధనలో నిలకడగా ఉండటం.
- సంకోచాలు
అణగారినప్పుడు, వాయువు వలె స్థిరంగా, నిశ్చలంగా ఉండే మనస్సుతో సాధన చేస్తే, ఆ జ్ఞాన
సంపద (మోక్షం లేదా ఆత్మజ్ఞానం) రాఘవ నారాయణ శాస్త్రిగారికే స్వంతమవుతుందని,
అది వారికి నిశ్చయంగా లభిస్తుందని దత్తాత్రేయుడు వారికి అభయం
ఇస్తున్నాడు. 'అర్భకా' అనే సంబోధన
వాత్సల్యాన్ని, ఆశీర్వచన స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.
మొత్తంగా, ఈ పద్యం దత్తాత్రేయులు తమ
భక్తుడైన రాఘవ నారాయణ శాస్త్రికి అభయం ఇస్తూ, వారి అంతర్గత
ఆధ్యాత్మిక ప్రగతిని గుర్తించి, సంశయాలను వీడి నిస్సంకోచంగా
సాధన కొనసాగించమని ఆశీర్వదించే భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.
పద్యం 34
దత్తాత్రేయస్వామి - రాఘవ నారాయణశాస్త్రిగారి మధ్య సంభాషణ
గీ.
అర్జునున కచ్యుతుం డెదు రై నయట్లు
సతము ధ్యానించెదే? యదే సరణి
గాఁగ
మొదల సవికల్ప మవికల్పము తరువాతఁ
బ్రాప్తమై వచ్చు
వరుసఁ దత్త్వానుభూతి. 34
ప్రతిపదార్థము: అర్జునునకు = అర్జునుడికి, అచ్యుతుండు + ఎదురు + ఐన + అట్లు = అచ్యుతుడైన
శ్రీకృష్ణుడు ఎదురుగా ఉన్నట్లు, సతము = ఎల్లప్పుడూ, ధ్యానించెదే? = ధ్యానిస్తున్నావా?, అదే సరణి గాఁగ = అదే విధంగా, మొదల సవికల్పము = ముందు సవికల్ప సమాధి, తరువాతఁ = ఆ తర్వాత, అవికల్పము =
నిర్వికల్ప సమాధి, ప్రాప్తమై వచ్చు = లభిస్తుంది, వరుసఁ = వరుసగా,
తత్త్వ + అనుభూతి = తత్త్వజ్ఞానం
అనుభవం.
తాత్పర్యము: "అర్జునుడికి
శ్రీకృష్ణుడు ఎదురుగా ప్రత్యక్షమైనట్లు, నిరంతరం
ధ్యానిస్తున్నావా? అదే విధంగా, ముందు
సవికల్ప సమాధి, ఆ తర్వాత నిర్వికల్ప సమాధి లభించి, వరుసగా తత్త్వజ్ఞానం అనుభవంలోకి వస్తుంది."
విశేషములు: ఈ పద్యం సమాధి స్థితి గురించి వివరిస్తుంది.
భగవద్గీతలోని అర్జునుడు-శ్రీకృష్ణుని సంవాదాన్ని ఉదాహరణగా చూపి, ధ్యానంలో సవికల్ప (లక్ష్యం కలిగిన) సమాధి నుండి నిర్వికల్ప (లక్ష్యం లేని,
ఆత్మజ్ఞానం) సమాధి వైపు ఎలా పయనించాలో దత్తాత్రేయుడు వివరించారు.
పద్యం 35
క. అత్తఱి మై గఱుపారఁగఁ
బొత్తము గొని వచ్చినట్టి పురుషవరుండున్
దత్తాహితబోధాయా
ప త్తివిరహితాయ తే౽స్తు స్వస్తి యని
యనెన్.35
ప్రతిపదార్థము: అత్తఱి = ఆ సమయంలో (దత్తాత్రేయుని
ఉపదేశం తర్వాత), మై = శరీరం,
గఱుపారఁగఁ = గగుర్పొడవడం, పొత్తము = పుస్తకం, కొని
వచ్చినట్టి = తీసుకొని వచ్చిన, పురుషవరుండున్
= ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు, దత్త +
అహిత = దత్తాత్రేయుని బోధించిన, బోధాయా = జ్ఞానం, ఆపత్తి
+ విరహితాయ = ఆపదల నుండి విముక్తి పొందుటకు, తే + అస్తు = నీకు కలిగెను, స్వస్తి + అని + అనెన్ = శుభము కలుగుగాక అని
పలికెను.
తాత్పర్యము: ఆ సమయంలో (దత్తాత్రేయుని ఉపదేశం విన్నాక), నా శరీరం గగుర్పొడిచేలా, పుస్తకాన్ని చేతబట్టుకొని
వచ్చిన ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు, “దత్తాత్రేయుడు బోధించిన జ్ఞానం
వలన నీకు ఆపదల నుండి విముక్తి కలుగుగాక. నీకు శుభం కలుగుగాక” అని పలికెను.
విశేషములు: దత్తాత్రేయుని ఉపదేశం విన్న తర్వాత శాస్త్రి
గారికి కలిగిన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. దత్తాత్రేయుని బోధనల
వల్ల ఆపదల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని, శుభం కలుగుతుందని ఆ
పక్కన ఉన్న పురుషుడు ఆశీర్వదించారు.
పద్యం 36
తనకు వచ్చిన కలను తన భార్య శ్రీదేవితో చెప్పుట
శా.
దత్తాత్రేయవిభుండె?
యీతఁ డని తద్వ్యాహారముం గొన్న యా
సత్తిం దత్పదపద్మమందు నిజహ స్తద్వంద్వము న్మోపి నే
నొత్తం గొక్కరొకో ఒ ఓ యను రవం బుత్పన్నమై కన్ను లి
ట్లెత్తన్ ఱిత్త గనంగనై న మన మెంతే సొమ్మవోయెం గ దే.36
ప్రతిపదార్థము:
ప్రతిపదార్థము: దత్తాత్రేయ + విభుండు + ఎ? = దత్తాత్రేయుడేనా ఈయన?, ఈతఁడు + అని = ఇతడు అని, తద్ + వ్యాహారమున్ = ఆ మాటను (పుస్తకం పట్టుకున్న వ్యక్తి పలికిన మాట), గొన్న యా సత్తిన్ = విన్న ఆసక్తితో, తత్ + పద + పద్మము + అందు = ఆ పురుషశ్రేష్ఠుని
పాదపద్మాలపై, నిజ + హస్త + ద్వంద్వమున్ + మోపి = నా రెండు చేతులను ఉంచి, నేన్ + ఒత్తన్ = నేను నొక్కగా (నమస్కరించగా), కొక్కరొకో + ఓ +
యను = కొక్కరొకో అని, రవంబు +
ఉత్పన్నమై = శబ్దం పుట్టి, కన్నుల్
+ ఇట్లు + ఎత్తన్ = కళ్ళు ఇలా తెరవగా, ఱిత్త + కనంగన్ + ఐనన్ = ఏమీ కనిపించకపోయినా,
మనము + ఎంతే = నా మనస్సు, సొమ్మవోయెం + కదే = వివశమైపోయెను కదా.
తాత్పర్యము: "ఈయన
దత్తాత్రేయుడేనా?" అని ఆ పురుషోత్తముని మాట (దత్తబోధ
వల్ల శుభం కలుగుతుంది అనే మాట) విన్న ఆసక్తితో, ఆయన
పాదపద్మాలపై నా రెండు చేతులు ఉంచి నమస్కరించగా, “కొక్కరొకో”
అనే కోడి కూత వినిపించింది. కళ్ళు తెరిచి చూస్తే అక్కడ ఎవరూ కనిపించలేదు. నా
మనస్సు మాత్రం పూర్తిగా వివశమైపోయింది.
విశేషములు: ఈ పద్యం కల భంగం కావడం మరియు ఆధ్యాత్మిక ఉద్వేగం
గురించి వివరిస్తుంది. కోడి కూయడంతో కల చెదిరిపోయింది. దత్తాత్రేయుని దర్శనం, ఉపదేశం వల్ల కలిగిన అనుభూతి ఎంత గొప్పదంటే, ఆ దర్శనం
లేకపోవడంతో కవి మనసు వివశమైపోయింది.
పద్యం 37
రాఘవ నారాయణశాస్త్రి
గారి భార్య శ్రీదేవి ప్రశ్నలు - రాఘవ నారాయణశాస్త్రి గారి జవాబులు
ఆ. పిన్నతల్లి యెవరు ప్రియ! ద్వాదశాబ్దంబు
లపుడ గురులవలన
నాదృతిఁ గొని
ప్రత్యహంబు నే
నుపాసించు దేవత
బాల యనెడు పేరఁ
బరిఢవిల్లు. 37
ప్రతిపదార్థము: (శ్రీదేవి): పిన్నతల్లి
= చిన్నమ్మ (కలలో కనిపించిన ఆమె) ఎవరు, (శాస్త్రి
గారు): ప్రియ! = ప్రియమైన భార్యా!, ద్వాదశ + అబ్దంబులు + అపుడ = పన్నెండేళ్ల
వయస్సులోనే, గురుల + వలన = గురువుల
ద్వారా, ఆదృతిన్ + కొని = ఆదరము
పొంది, ప్రతి + అహంబున్ = ప్రతిరోజు,
నేన్ + ఉపాసించు = నేను పూజించే,
దేవత = దేవత, బాల
+ అనెడు + పేరఁ = బాల అనే పేరుతో, పరిఢవిల్లు = ప్రకాశిస్తుంది (ప్రసిద్ధి
చెందింది).
తాత్పర్యము: (శ్రీదేవి):
"పినతల్లి (గురువు) ఎవరు?" అని అడిగారు. (శాస్త్రి గారు): "ప్రియమైన భార్యా! పన్నెండేళ్ల వయస్సులోనే గురువుల
నుండి అనుగ్రహం పొంది, నేను నిత్యం పూజించే 'బాలా త్రిపుర సుందరి' అనే పేరుతో ప్రకాశించే దేవతయే
ఆమె."
విశేషములు: ఈ పద్యం పినతల్లి అంటే ఎవరు అనే ప్రశ్నకు
సమాధానం ఇస్తుంది. శాస్త్రి గారు తమ కలలో కనిపించిన పినతల్లిని తమ ఉపాస్య దేవత
అయిన బాలాత్రిపురసుందరిగా గుర్తించారు. ఇది కవి బాల్యం నుండి చేస్తున్న ఉపాసన, మరియు ఆ దేవత ఆపదలలో ఎలా మార్గనిర్దేశం చేసిందో తెలియజేస్తుంది.
పద్యం 38
క. కవ ముసలు లెవరు నాథా!
ప్రవృత్తియు నివృత్తి యు నని భావించెదఁ గు
క్కవిథ? మతఁ డల
యలర్కుం
డవనీశుఁడు సొమ్ము? వాని యమ్మ యిడదొకో? 38
ప్రతిపదార్థము: కవ = ఇద్దరు, ముసలులు = ముసలివారు, ఎవరు
+ నాథా! = ఎవరు నాథా! (శ్రీదేవి
ప్రశ్న), ప్రవృత్తియున్ = ప్రవృత్తి
మార్గం (సంసారం వైపు), నివృత్తియున్ = నివృత్తి మార్గం (మోక్షం వైపు), అని + భావించెదఁ
= అని నేను భావిస్తాను (శాస్త్రి
గారి సమాధానం), కుక్కవిథ?మతఁడు
= కుక్కల రూపంలో ఉన్న ఆ పురుషుడు (దత్తాత్రేయుడు),
అల + అలర్కుండు = ఆ అలర్కుడు అనే,
అవనీశుఁడు = రాజు, సొమ్ము? = సొమ్మా? (ఆయన
దగ్గరున్న కుక్కలు), వాని + అమ్మ + ఇడదొకో? = అతని తల్లి ఇవ్వలేదా? (శ్రీదేవి ప్రశ్న)
తాత్పర్యము: (శ్రీదేవి):
"కలలో కనిపించిన ఆ ఇద్దరు ముసలివారు ఎవరు నాథా? కుక్కల
రూపంలో ఉన్న ఆ పురుషుడు (దత్తాత్రేయుడు), అలర్కుడు అనే రాజు
యొక్క సొమ్మా? అతని తల్లి వాటిని (కుక్కలను) ఇవ్వలేదా?"
(శాస్త్రి గారు): "ఆ ఇద్దరు ముసలివారు ప్రవృత్తి (సంసార మార్గం) మరియు నివృత్తి (మోక్ష మార్గం) అని
నేను భావిస్తున్నాను. కుక్కల రూపంలో ఉన్న దత్తాత్రేయుని దగ్గర ఉన్నవి అలర్కుడి
సొత్తు కాదు, అతని తల్లి వాటిని ఇవ్వలేదు."
విశేషములు: ఈ పద్యంలో తాత్విక విశ్లేషణ ఉంది. కలలో
కనిపించిన రెండు ముసలి రూపాలు జీవుని రెండు మార్గాలను (ప్రవృత్తి-సంసారం, నివృత్తి-మోక్షం) సూచిస్తున్నాయని కవి వివరిస్తున్నారు. దత్తాత్రేయునితో
కనిపించిన కుక్కలు (వేదాలకు ప్రతీకలు) అలర్కుడివి కావని, అవి
దత్తాత్రేయునితోనే ఉన్నాయని స్పష్టం చేస్తున్నారు.
పద్యం 39
అలర్కుడు - దత్తాత్రేయుని శిష్యుడు
పురాణాల ప్రకారం, అలర్కుడు మదాలస
కుమారుడు. అలర్కుడు దత్తాత్రేయుని వద్ద యోగ విద్యను మరియు ఆత్మజ్ఞానాన్ని ఉపదేశం
పొందినట్లు పురాణాలు చెబుతున్నాయి. దత్తాత్రేయుడు అలర్కునికి
జ్ఞాన మార్గాన్ని, ముఖ్యంగా యోగ మార్గాన్ని బోధించాడు.
దత్తాత్రేయుని బోధనలు అలర్కుడికి ఆధ్యాత్మిక వికాసానికి, మోక్షానికి
మార్గం చూపించాయి.
దత్తాత్రేయుని శిష్యులుగా అనేక మంది ప్రసిద్ధి చెందారు.
వారిలో ముఖ్యమైనవారు:
- కార్తవీర్యార్జునుడు:
దత్తాత్రేయుని ఆశీస్సులతో అత్యంత శక్తిమంతుడైన రాజు.
- పరశురాముడు:
దత్తాత్రేయుని నుండి శ్రీవిద్యను ఉపదేశం పొందాడు.
- ప్రహ్లాదుడు:
దత్తాత్రేయుని ద్వారా ఆత్మజ్ఞాన రహస్యాన్ని తెలుసుకున్నాడు.
- యదువు:
దత్తాత్రేయుని ద్వారా యోగ మార్గాన్ని గ్రహించాడు.
వేదాలలో
మరియు హిందూ పురాణాలలో కుక్కలు (శ్వానములు) కేవలం సాధారణ జంతువులుగా కాకుండా, అనేక లోతైన ఆధ్యాత్మిక మరియు సంకేతార్థాలను కలిగి ఉంటాయి. వాటిని భిన్నమైన
భావనలకు ప్రతీకగా పరిగణిస్తారు.
- యముని
కుక్కలు (శ్యమ మరియు సబల): వేదాలలో, ముఖ్యంగా
ఋగ్వేదంలో, యమధర్మరాజుకు రెండు కుక్కలు ఉన్నాయని
ప్రస్తావించబడింది. అవి శ్యమ మరియు సబల (శబల). ఈ
కుక్కలు చీకటి మరియు వెలుగుకు ప్రతీకలుగా భావిస్తారు. అవి మృత్యువు తరువాత
ఆత్మలకు మార్గదర్శకత్వం చేస్తాయని, స్వర్గం వైపు వెళ్ళే
మార్గాన్ని సూచిస్తాయని నమ్మకం. అవి రాత్రి సమయంలో ఆత్మలను రక్షిస్తాయి.
కాలభైరవుని వాహనం
హిందూ
మతంలో కుక్కకు అత్యంత ముఖ్యమైన స్థానం కాలభైరవుని వాహనంగా ఉంది. కాలభైరవుడు శివుని
రూపం. ఈ సంబంధం కుక్కలకు దైవిక ప్రాధాన్యతను ఇస్తుంది. కుక్కను కాలభైరవుని వాహనంగా
చూడటం, వాటిని పవిత్రమైనవిగా మరియు ఆధ్యాత్మిక శక్తిని కలిగి
ఉన్నవిగా పరిగణించడాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ కారణంగా, కాలభైరవ
ఆలయాలలో కుక్కలకు పూజలు చేయడం సాధారణం.
కుక్కలు
కేవలం భౌతికమైన లక్షణాలకు మాత్రమే కాదు, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం మరియు
మోక్షానికి కూడా సంకేతాలు. దత్తాత్రేయుని కథలలో కుక్కలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత
ఉంది.
దత్తాత్రేయుడు
నాలుగు కుక్కలతో కలిసి కనిపిస్తాడు. ఈ కుక్కలు నాలుగు వేదాలకు (ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం,
అధర్వవేదం) ప్రతీకగా భావిస్తారు. ఇవి దత్తాత్రేయునితో జ్ఞానం యొక్క
నాలుగు రూపాలను సూచిస్తాయి.
మహాభారతంలో
యుధిష్ఠిరుని స్వర్గారోహణ సమయంలో కుక్క యొక్క పాత్ర ముఖ్యమైనది. యుధిష్ఠిరుడు తన
చివరి ప్రయాణంలో ఒక కుక్కను వదిలి వెళ్లడానికి నిరాకరించాడు. ఆ కుక్క వాస్తవానికి
ధర్మ దేవత అని వెల్లడైంది. ఈ కథ విశ్వాసం, ధర్మం మరియు నిబంధనలకు
కట్టుబడి ఉండడాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.
పద్యం 39
గీ. అత్రివలె నుండు మని యొక యర్థము గల
దనుచుఁ దోఁచెడు
నిపుడు వాక్యార్థమందు
మాజనకుఁ డన్న చోట
నో మానిని! కల
మాటయే యిది గనఁ
గలమాట గాని.39
ప్రతిపదార్థము: అత్రి + వలెన్ + ఉండుము + అని = అత్రి
ఋషి వలె ఉండుము అని, ఒక + అర్థము + గలదు + అనుచున్ = ఒక అర్థం ఉందని, తోఁచెడున్ = తోస్తుంది, ఇపుడు = ఇప్పుడు,
వాక్య + అర్థము + అందు = వాక్యం యొక్క
అర్థంలో, మా + జనకుఁడు + అన్న + చోటన్ = మా తండ్రి అన్న చోట, ఓ + మానిని! = ఓ ప్రియురాలా!, కల + మాటయే + ఇది = కలలోని మాటే ఇది, కనఁ = చూడగా, కల + మాట = కలలోని
మాట, గాని = కానీ.
తాత్పర్యము: "మా
తండ్రి" అన్న చోట, "అత్రి ఋషి వలె ఉండుము"
అనే ఒక అర్థం ఉంది అని ఇప్పుడు నాకు తోస్తుంది. ఓ ప్రియురాలా! ఇది కలలో కనిపించిన
మాట, ఆ కలలో అనుభవించిన విషయం మాత్రమే.
విశేషములు: దత్తాత్రేయుని తండ్రి అత్రి మహర్షి. ఈ పద్యంలో
కవి, తన కలలోని దత్తాత్రేయుని మాటల (పద్యం 30లో
'మా జనకుని పోల నుండుము' అని
చెప్పినది) తాత్విక అర్థాన్ని వివరిస్తున్నారు. అత్రి మహర్షి వలె నిష్క్రియంగా,
నిస్సంగత్వంతో ఉండాలని దత్తాత్రేయుడు బోధించాడని ఆయన
గ్రహిస్తున్నారు.
పద్యం 40
క. అని మురియుచు నావిరచిం
చిన కృతి లింగోద్భవాఖ్య శివునకు మద్గ్రా
మ నివేశున కర్పించెద
ననువారఁగ ననుచుఁ దద్విధాదృతి నుండన్. 40
ప్రతిపదార్థము: అని = అని, మురియుచున్ = సంతోషిస్తూ, నా + విరచించిన = నేను రచించిన, కృతి = గ్రంథాన్ని, లింగోద్భవ
+ ఆఖ్య = లింగోద్భవ అనే పేరు గల, శివునకు = శివుడికి, మద్
+ గ్రామ + నివేశునకు = మా గ్రామంలో నివసించే ఆయనకు,
అర్పించెదన్ = సమర్పిస్తాను, అనువారఁగన్ = అనుకూలంగా, అనుచుఁ = అని, తద్ +
విధా + దృతిన్ = ఆ విధంగా దృఢమైన నిశ్చయంతో, ఉండన్ = ఉండగా.
తాత్పర్యము: (కలలో దత్తాత్రేయుని
అనుభవం, ఆ తరువాత తాత్విక వివరణతో) రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి
గారు సంతోషిస్తూ, తాను రచించిన ఈ 'దత్త
భాగవతము' అనే గ్రంథాన్ని తమ గ్రామంలో కొలువై ఉన్న లింగోద్భవ
శివుడికి అర్పిస్తానని దృఢ నిశ్చయంతో ఉన్నారు.
విశేషములు: కవి తన గ్రంథ రచనకు దైవిక ప్రేరణ లభించడమే
కాకుండా, దాన్ని తమ గ్రామ దైవమైన లింగోద్భవ శివునికి అంకితం చేయాలనే సంకల్పాన్ని
ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. ఇది కృతికి ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతను ఇస్తుంది.
పద్యం 41
ఆ. ఇంతలోనె వినిరి యీపని మాపని
యంచుఁ బూనుకొనిర
యస్మదీయ
నగరవైశ్యవరులు భగవంతు లిరువురు
'వారిమనములందుఁ
జేరిరొక్కొ? 41
ప్రతిపదార్థము: ఇంతలోనె = ఇంతలో, వినిరి = విన్నారు, ఈ +
పని = ఈ కార్యం (గ్రంథ రచన/ప్రచురణ), మా + పని = మా కార్యం, అంచుఁ
= అని, పూనుకొనిర = పూనుకున్నారు, అస్మదీయ = మా, నగర + వైశ్య + వరులు = నగరంలోని వైశ్య శ్రేష్ఠులు, భగవంతులు = భగవంతుని స్వరూపులు, ఇరువురు = ఇద్దరు, వారి + మనములందుఁ = వారి మనసులలో, చేరిరొక్కొ? = భగవంతుడు చేరారేమో?
తాత్పర్యము: ఇంతలో, మా నగరంలోని ఇద్దరు
భగవత్ స్వరూపులైన వైశ్య శ్రేష్ఠులు ఈ గ్రంథ రచన గురించి విన్నారు. "ఈ కార్యం
మా కార్యం" అని వారు ముందడుగు వేశారు (సహాయం చేయడానికి). బహుశా భగవంతుడే వారి
మనసులలో చేరి ఈ పనిని చేపట్టేలా ప్రేరేపించాడేమో?
విశేషములు: కవి ఈ గ్రంథ ప్రచురణకు దైవ ప్రేరిత సహాయం లభించిన
విధానాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. గ్రంథ రచనకు సంకల్పం జరిగాక, ఇద్దరు వైశ్య ప్రముఖులు స్వచ్ఛందంగా ముందుకు రావడం భగవత్ సంకల్పంగా కవి
భావించారు. ఇది గ్రంథ రచన పూర్తయ్యే క్రమాన్ని సూచిస్తుంది.
గీ. చందవోలుపురస్థుఁ డీసత్కృతికవి
చందవోలు లింగోద్భవస్వామియె పతి
చందవోల్వైశ్య సంఘ మీ సకలనిర్వ
హణ మొనర్చెడుఁ దద్భాగ్య మనఁ దరంబె? 42
ప్రతిపదార్థం:
చందవోలుపురస్థుఁడు = చందవోలు పట్టణంలో ఉండేవాడు, ఈ సత్ +
కృతి + కవి = ఈ మంచి గ్రంథాన్ని రచించిన కవి, లింగోద్భవస్వామియె =
లింగోద్భవస్వామియే,
పతి = ప్రభువు,
చందవోల్ + వైశ్య + సంఘము = చందవోలు వైశ్యుల సంఘం, ఈ సకల +
నిర్వహణము = ఈ మొత్తం నిర్వహణను, ఒనర్చెడున్ = చేస్తుంది, తద్ + భాగ్యము = ఆ అదృష్టాన్ని, అనన్ +
తరమె = చెప్పడం సాధ్యమేనా?
తాత్పర్యం:
ఈ మంచి గ్రంథాన్ని రచించిన కవి చందవోలు పట్టణంలో
నివసించేవాడు. ఈ గ్రంథానికి ప్రభువు లింగోద్భవస్వామి. చందవోలు వైశ్య సంఘం ఈ గ్రంథ
రచనకు సంబంధించిన మొత్తం నిర్వహణ భారాన్ని చేపట్టింది. ఈ వైశ్య సంఘం పొందిన
అదృష్టం ఎంత గొప్పదో మాటల్లో చెప్పడం సాధ్యం కాదు.
విశేషాలు:
- కవి
తనను తాను చందవోలు వాసిగా, లింగోద్భవస్వామికి భక్తునిగా
భావిస్తున్నాడు.
- గ్రంథానికి
సంబంధించిన నిర్వహణ,
ప్రచురణ బాధ్యతను వైశ్య సంఘం పూర్తిగా చేపట్టింది.
- గ్రంథ
రచనలో వైశ్య సంఘం సహకారం దైవకార్యంగా భావించి, వారి అదృష్టాన్ని కవి
ఎంతగానో కొనియాడుతున్నాడు.
గీ. నాకుఁ బరిచర్య సేసెద రాకుమార
మనఘ నామాటఁ గా దన రనుపదంబ
“కాన
నాయాత్మసంతృప్తికై మహేశ!
తలఁచి విడిచెద
నవ్వారిఁ దద్వితీర్ణి 43
భగవత్ స్వరూపులైన వైశ్య శ్రేష్ఠుల సహాయం: రాఘవ
నారాయణశాస్త్రి గారి పద్యాల వివరణ
43వ పద్యం
పద్యం:
గీ. నాకుఁ బరిచర్య సేసెద రాకుమార
అనఘ నామాటఁ గా దన రనుపదంబ
“కాన నాయాత్మసంతృప్తికై మహేశ!
తలఁచి విడిచెద నవ్వారిఁ తద్వితీర్ణి
ప్రతిపదార్థం:
అనఘా = పాపరహితుడా!), నాకున్ = నాకు, కుమారము= మేలిమి బంగారం వంటి వీరు
(వైశ్యులు) పరిచర్య
= సేవ, చేసెదరు = చేస్తారు, నా మాటన్ =
నా మాటను, కాదు + అనరు = కాదనరు, అను
పదంబు = అనే మాట, కాన = కనుక, మహేశ! =
ఓ మహాప్రభో!, నాయాత్మ + సంతృప్తికై = నా మనసు యొక్క సంతృప్తి
కోసం, తలచి = ఆలోచించి, తద్ + వితీర్ణి
= వారిచ్చిన దానాన్ని, అవ్వారిన్ = ఆ వైశ్యులను (లేదా ఆ
దానాన్ని), విడిచెదన్ = వదిలిపెడతాను (గ్రహిస్తాను అని
భావన).
తాత్పర్యం:
ఓ దత్తాత్రేయా! మేలిమి బంగారం వంటి
వీరు (వైశ్యులు) నాకు సేవ చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారు నా మాటను ఏ మాత్రం
కాదనరు. ఈ వైశ్య శ్రేష్ఠుల ఉదారత నా ఆత్మకు సంతృప్తి కలిగిస్తోంది. కనుక, ఓ మహాప్రభో! వారిచ్చిన ఈ దానాన్ని నా మనసు సంతృప్తి
కోసం నేను స్వీకరిస్తున్నాను.
విశేషాలు:
- కవి
ఇక్కడ "కుమారమనఘా" అనే సంబోధనను
ఉపయోగించారు. ఇది దత్తాత్రేయుని ఉద్దేశించి చేసిన సంబోధనగా భావించబడింది.
- "కుమారము" అంటే మేలిమి బంగారం అని అర్థం. కవి వైశ్యులను మేలిమి
బంగారంతో పోల్చుతూ, వారి నిష్కళంకమైన మనసును, గొప్పతనాన్ని ప్రశంసిస్తున్నారు.
- ఈ
పద్యంలో వైశ్యుల దానగుణం, వారి నిస్వార్థ సేవను కవి
గుర్తించి, దైవ ప్రేరణతోనే ఆ దానాన్ని
స్వీకరిస్తున్నానని వినయంగా తెలియజేస్తున్నారు.
No comments:
Post a Comment