శ్రీ దత్త భాగవతము ద్వితీయ గుచ్చము ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషములు
01 పద్యం
క. శ్రీమద్గౌరీమయ జగదామోదకర స్వరూపకార్థ స్ఫురణో
ద్దామప్రకృతి విరామదృ శామానితి మానమేయ! శాంభవమూర్తీ!
ప్రతిపదార్థము: శ్రీమత్ =
శోభాయుక్తమైన, గౌరీమయ =
పార్వతీదేవి రూపమైన, జగత్ =
లోకమునకు, ఆమోదకర =
సంతోషమును కలిగించే, స్వరూపక =
రూపము యొక్క, అర్థ =
ప్రయోజనమును, స్ఫురణ =
ప్రకాశింపజేయుటలో, ఉద్దామ =
గొప్పవాడవైన, ప్రకృతి =
స్వభావము యొక్క, విరామ =
ఉపశమనమును, దృశామ్ =
చూచువారికి, ఆమానితి =
గౌరవింపబడినవాడా, మాన =
ప్రమాణములతో, అమేయ =
కొలవశక్యము కానివాడా, శాంభవమూర్తీ =
శివ స్వరూపుడా!
తాత్పర్యము: ఓ శాంభవమూర్తీ!
నీవు మంగళకరమైన గౌరీ స్వరూపమైన జగత్తుకు ఆనందాన్ని ప్రసాదించేవాడవు. ప్రకృతిని
జయించిన జ్ఞానులచే గౌరవించబడేవాడవు. ఏ ప్రమాణాలకూ చిక్కని అనంతమైన రూపము కలవాడవు.
విశేషాలు: ఈ పద్యము
దత్తాత్రేయుని శివ స్వరూపంగాను,
ఆది దంపతుల అంశగాను స్తుతిస్తోంది.
02 పద్యం
గీ. అవధరింపు మనియె నక్కథకుండు తచ్ఛోతృ
వరులతో విధాత కలికిఁ బలికినట్లు
పయి శివంకర గురుశిష్య తత్ప్రసక్తి
వేదధర్ము డపుడు.
ప్రతిపదార్థము: అవధరింపుము =
ఆలకించుము, అనియెన్ = అని
పలికెను, ఆ + కథకుండు =
ఆ కథాప్రవక్త (వేదధర్ముడు), తద్ + శ్రోతృ +
వరులతో = ఆ శ్రేష్ఠులైన వినేవారితో, విధాత = బ్రహ్మదేవుడు, కలికికిన్ = సరస్వతీదేవికి, పలికిన + అట్లు = చెప్పినట్లుగా, పయి = తరువాత, శివంకర = శుభమును కలిగించే, గురు + శిష్య = గురువు మరియు శిష్యుని యొక్క, తద్ + ప్రసక్తి = ఆ ప్రశంసను, వేదధర్ముడు = వేదధర్ముడనే ముని, అపుడు = ఆ సమయమున.
తాత్పర్యము: పూర్వం
బ్రహ్మదేవుడు సరస్వతీదేవికి వివరించినట్లుగా, ఆ కథకుడు (వేదధర్ముడు) తన శిష్యులతో "శుభప్రదమైన ఈ
గురుశిష్యుల వృత్తాంతాన్ని సావధానంగా వినండి" అని చెప్పి ప్రారంభించాడు.
విశేషాలు: ఇక్కడ
వేదధర్ముడు తన శిష్యుడైన దీపకునికి దత్తాత్రేయ చరిత్రను బోధించే సందర్భం
సూచించబడింది.
03 పద్యం
ఆ. నామమంత్రములఁ బ్రణామపూర్వకముగా
దత్తదేవు సంఘితామరసము
లెడఁదఁ జొనిపి కొలిచె నిఁకముందువారికి
నదియ దారి కాఁగ నధిక భక్తి.
ప్రతిపదార్థము: నామ +
మంత్రములన్ = భగవంతుని పేర్లనే మంత్రములుగా, ప్రణామ + పూర్వకముగా = నమస్కారములతో కూడి, దత్తదేవు = దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క, అంఘ్రి + తామరసములు = పాదపద్మములను, ఎడదన్ = హృదయమునందు, చొనిపి = నిలుపుకొని, కొలిచెన్ = సేవించెను, ఇకముందు + వారికి = భవిష్యత్తులో వచ్చేవారికి, అదియ = అదే, దారి = మార్గము, కాగన్ = అయ్యేటట్లుగా, అధిక + భక్తి = గొప్ప భక్తితో.
తాత్పర్యము: రాబోయే తరాల
వారికి మార్గదర్శకమయ్యేలా, వేదధర్ముడు
దత్తాత్రేయ స్వామి నామాలను జపిస్తూ, ఆయన పాదపద్మాలను హృదయంలో నిలుపుకొని అత్యంత భక్తితో
నమస్కరించాడు.
విశేషాలు: నామస్మరణమే
భక్తి మార్గంలో అత్యున్నతమైనదని ఈ పద్యం చెబుతోంది.
04శ్రీ
దత్తాత్రేయ అష్టోత్తర శత నామావళి (వచన వివరణ)
- శ్రీదత్తుడు: ఆత్మజ్ఞానాన్ని
ప్రసాదించినవాడు.
- దేవదత్తుడు: దేవతల
ప్రార్థన మన్నించి జన్మించినవాడు.
- బ్రహ్మదత్తుడు: బ్రహ్మ
స్వరూపంగా వెలసినవాడు.
- విష్ణుదత్తుడు: విష్ణువు
యొక్క అంశగా దత్తమైనవాడు.
- శివదత్తుడు: పరమశివుని
స్వరూపము.
- అత్రిదత్తుడు: అత్రి
మహర్షికి పుత్రుడిగా వచ్చినవాడు.
- ఆత్రేయుడు: అత్రి
గోత్రోద్భవుడు.
- అత్రివరదుడు: అత్రి
మహర్షికి వరమిచ్చినవాడు.
- అనసూయుడు: అసూయ
లేనివాడు (అనసూయ కుమారుడు).
- అనసూయాసూనుడు: సతీ అనసూయ
యొక్క తనయుడు.
- అవధూతుడు: బంధాలన్నింటినీ
వదిలిన పరమహంస.
- ధర్మ్యుడు: ధర్మానికి
నెలవైనవాడు.
- ధర్మపరాయణుడు: ధర్మాన్నే
ఆచరించేవాడు.
- ధర్మపతి: ధర్మానికి
ప్రభువు.
- సిద్ధుడు: సకల
సిద్ధులు పొందినవాడు.
- సిద్ధిదుడు: భక్తులకు
సిద్ధులను ప్రసాదించేవాడు.
- సిద్ధిపతి: సిద్ధులందరికీ
అధిపతి.
- సిద్ధిసేవితుడు: సిద్ధుల
చేత కొలవబడేవాడు.
- గురువు: అజ్ఞానాన్ని
పోగొట్టే జగద్గురువు.
- గురుగమ్యుడు: గురువుల
ద్వారా మాత్రమే చేరదగినవాడు.
- గురోర్గురుతరుడు: గురువులకే
గురువైనవాడు.
- గరిష్ఠుడు: అందరికంటే
గొప్పవాడు.
- వరిష్ఠుడు: శ్రేష్ఠుడైనవాడు.
- మహిష్ఠుడు: మహిమలు
కలవాడు.
- మహాత్ముడు: గొప్ప
ఆత్మ స్వరూపుడు.
- యోగుడు: యోగ
స్థితిలో ఉన్నవాడు.
- యోగగమ్యుడు: యోగము చేత
లభ్యమయ్యేవాడు.
- యోగాదేశకరుడు: యోగశాస్త్రాన్ని
బోధించేవాడు.
- యోగపతి: యోగానికి
ప్రభువు.
- యోగీశుడు: యోగులకు
దేవుడు.
- యోగాధీశుడు: యోగ
విద్యలకు అధిపతి.
- యోగపరాయణుడు: నిరంతరం
యోగంలో మునిగి ఉండువాడు.
- యోగిధ్యేయాంఘ్రిపంకజుడు: యోగుల
ధ్యానంలో ఉండే పాద పద్మములు కలవాడు.
- దిగంబరుడు: దిక్కులనే
వస్త్రాలుగా ధరించినవాడు (నిర్గుణ రూపం).
- దివ్యాంబరుడు: దివ్యమైన
వస్త్రాలు కలవాడు.
- పీతాంబరుడు: పసుపు
పచ్చని (విష్ణు) వస్త్రాలు ధరించినవాడు.
- శ్వేతాంబరుడు: తెల్లని
వస్త్రాలు ధరించినవాడు.
- చిత్రాంబరుడు: రంగురంగుల
వస్త్రాలు ధరించినవాడు.
- బాలుడు: చిన్నపిల్లవాని
వంటి నిర్మల స్వభావం కలవాడు.
- బాలవీర్యుడు: చిన్న
వయసులోనే అపార పరాక్రమం కలవాడు.
- కుమారుడు: ఎప్పుడూ
యవ్వనంగా ఉండేవాడు.
- కిశోరుడు: కిశోర
ప్రాయం కలవాడు.
- కందర్పమోహనుడు: మన్మథుడిని
కూడా మోహింపజేసే అందం కలవాడు.
- అర్థాంగాలింగితాంగనుడు: అర్ధనారీశ్వర
తత్వము (శక్తిని తనలో కలిగినవాడు).
- సురాగుడు: అందమైన
అనురాగం కలవాడు.
- విరాగుడు: వైరాగ్యం
కలవాడు.
- వీతరాగుడు: రాగద్వేషాలకు
అతీతుడు.
- అమృతవర్షి: ఆనందామృతాన్ని
కురిపించేవాడు.
- ఉగ్రుడు: దుష్టుల
పట్ల భయంకరుడు.
- అనుగ్రహరూపుడు: ఎల్లప్పుడూ
భక్తులను అనుగ్రహించే రూపం.
- స్థవిరుడు: అత్యంత
పురాతనమైనవాడు.
- స్థవీయుడు: అతి
పెద్దవాడు/గొప్పవాడు.
- శాంతుడు: ప్రశాంత
స్వరూపుడు.
- అఘోరుడు: భయం
లేనివాడు/సౌమ్యుడు.
- మూఢుడు: ఏమీ
తెలియనట్లుగా నటించేవాడు (జ్ఞాని లక్షణం).
- ఊర్ధ్వరేతస్కుడు: బ్రహ్మచర్య
శక్తి కలిగినవాడు.
- ఏకవక్త్రుడు: ఒక ముఖము
కలవాడు.
- అనేకవక్త్రుడు: విశ్వరూపంలో
అనేక ముఖాలు కలవాడు.
- ద్వినేత్రుడు: రెండు
కళ్ళు కలవాడు.
- త్రినేత్రుడు: మూడు
కళ్ళు (శివ స్వరూపం) కలవాడు.
- షడ్భుజుడు: ఆరు
చేతులు కలవాడు.
- అక్షమాలి: జపమాల
ధరించినవాడు.
- కమండలుధారి: నీటి
పాత్ర (కమండలం) ధరించినవాడు.
- శూలి: త్రిశూలం
ధరించినవాడు.
- డమరుధారి: డమరుకం
ధరించినవాడు.
- శంఖి: శంఖము
ధరించినవాడు.
- గది: గదను
ధరించినవాడు.
- ముని: మౌనంగా
ఉండి తపస్సు చేసేవాడు.
- మౌలి: కిరీటం
ధరించినవాడు.
- విరూపుడు: రూపం
లేనివాడు (లేదా వింత రూపం కలవాడు).
- స్వరూపుడు: తనదైన
సొంత రూపం కలవాడు.
- సహస్రశీర్షుడు: వేల కొలది
తలలు కలవాడు.
- సహస్రాక్షుడు: వేల కొలది
కళ్ళు కలవాడు.
- సహస్రబాహుడు: వేల కొలది
చేతులు కలవాడు.
- సహస్రాయుధుడు: అనేక
ఆయుధాలు కలవాడు.
- సహస్రపాదుడు: వేల కొలది
పాదములు కలవాడు.
- సహస్రపదార్చితుడు: వేలాది
పాదములతో అర్చించబడేవాడు.
- పద్మహస్తుడు: చేతిలో
పద్మం కలవాడు.
- పద్మపాదుడు: తామరల
వంటి పాదాలు కలవాడు.
- పద్మనాభుడు: నాభిలో
పద్మం కలవాడు (విష్ణు రూపం).
- పద్మమాలి: పద్మమాల
ధరించినవాడు.
- పద్మగర్భారుణాక్షుడు: పద్మం
లోపల ఉండే ఎర్రని రంగు వంటి కళ్ళు కలవాడు.
- పద్మకింజల్క
వర్చస్సుడు: పద్మం యొక్క కేసరాల వంటి కాంతి కలవాడు.
- జ్ఞాని: సంపూర్ణ
జ్ఞానమున్నవాడు.
- జ్ఞానగమ్యుడు: జ్ఞానం
చేత మాత్రమే తెలియదగినవాడు.
- జ్ఞానవిజ్ఞానమూర్తి: లౌకిక, ఆధ్యాత్మిక
జ్ఞానాల స్వరూపుడు.
- ధ్యాని: నిరంతరం
ధ్యానం చేసేవాడు.
- ధ్యాననిష్ఠుడు: ధ్యానంలో
స్థిరంగా ఉండేవాడు.
- ధ్యానస్మితమూర్తి: ధ్యానంలో
చిరునవ్వు చిందించేవాడు.
- ధూళిధూసరితాంగుడు: ఒంటి
నిండా బూడిద/ధూళి పూసుకున్నవాడు.
- చందనాలిప్తమూర్తి: గంధం
పూతతో ప్రకాశించేవాడు.
- భస్మోద్ధూలితదేహుడు: విభూతిని
ధరించిన శరీరం కలవాడు.
- దివ్యగంధానులేపి: దివ్యమైన
సుగంధ పరిమళాలు కలవాడు.
- ప్రసన్నుడు: భక్తులకు
సులభంగా అనుగ్రహించేవాడు.
- ప్రమత్తుడు: లోకాన్ని
పట్టించుకోని ఆనంద స్థితిలో ఉండేవాడు.
- ప్రకృష్టార్థప్రదుడు: కోరిన
గొప్ప ఫలితాలను ఇచ్చేవాడు.
- అష్టైశ్వర్యప్రధానుడు: ఎనిమిది
రకాల ఐశ్వర్యాలను ఇచ్చేవాడు.
- వరదుడు: వరాలను
ఇచ్చేవాడు.
- వరీయుడు: అందరికంటే
గొప్పవాడు.
- బ్రహ్మ: సృష్టికర్త
స్వరూపుడు.
- బ్రహ్మరూపుడు: బ్రహ్మ
యొక్క రూపం కలవాడు.
- విష్ణువు: సర్వవ్యాపి
అయిన రక్షకుడు.
- విశ్వరూపి: ఈ
ప్రపంచమంతా తానే అయినవాడు.
- శంకరుడు: మేలు చేసే
శివ స్వరూపుడు.
- ఆత్మ: జీవుల
లోపల ఉండే చైతన్యం.
- అంతరాత్మ: మనసు లోపల
ఉండి నడిపించేవాడు.
- పరమాత్మ: సర్వోత్కృష్టమైన
దైవం.
- శ్రీ
దత్తాత్రేయుడు: దత్త మరియు అత్రి కుమారుడైన త్రిమూర్తి స్వరూపుడు.
05 వపద్యం
క. అను పదములకుఁ జతుర్థియు
నను దము నమఃపదంబు నమరిచి మొదల
ప్రణవమ్ము నిమ్ముకొలిపి స
వనములు మూడింటఁ జదువ భవ్యము లొదవున్.
ప్రతిపదార్థము: అను +
పదములకున్ = పైన చెప్పబడిన పేర్లకు, చతుర్థియున్ = చతుర్థీ విభక్తిని (ఉదా: దత్తాయ), అనుదము = అనుసరించి, నమః + పదమున్ = నమః అనే పదాన్ని, అమరిచి = చేర్చి, మొదల = ప్రారంభమున, ప్రణవమ్మున్ = ఓంకారమును, ఇమ్ముకొలిపి = నిలుపుకొని, సవనములు = సంధ్యలు (కాలములు), మూడింటన్ = మూడింటియందు (ఉదయ, మధ్యాహ్న, సాయంత్రములలో), చదువ = పఠించినట్లయితే, భవ్యములు = శుభములు, ఒదవున్ = కలుగును.
తాత్పర్యము: పైన పేర్కొన్న
నామాలకు ముందు 'ఓం' చేర్చి, చివర 'నమః' చేర్చి (ఉదాహరణకు: ఓం శ్రీ దత్తాయ నమః) మూడు
సంధ్యల కాలాల్లో పఠిస్తే శుభాలు కలుగుతాయి.
విశేషాలు: మంత్రానుష్ఠాన
పద్ధతిని ఈ పద్యం వివరించింది.
06 వపద్యం
క. అష్టోత్తర శతనామాభిష్టుతి యిది వింటివా? నివిష్టాంతర! నీ
ప్రష్టృత ముద్దివ్యం బవు దృష్టి విలోకించి పలికితిని స్పష్టముగ.
ప్రతిపదార్థము: అష్టోత్తర + శత
+ నామ + అభిష్టుతి = నూట ఎనిమిది నామాల స్తోత్రము, ఇది = ఈ పైన చెప్పినది, వింటివా = విన్నావా, నివిష్ట + అంతర = స్థిరమైన మనస్సు కలవాడా!, నీ = నీ యొక్క, ప్రష్టృతము = అడగడము (ప్రశ్న), ఉత్ + దివ్యంబు = మిక్కిలి పవిత్రమైనది, అవు = అయిన, దృష్టిన్ = జ్ఞాన దృష్టితో, విలోకించి = చూసి, పలికితిని = చెప్పితిని, స్పష్టముగ = తేటతెల్లముగా.
తాత్పర్యము: "ఓ శిష్యుడా! ఈ
అష్టోత్తర శతనామ స్తోత్రం విన్నావు కదా! నీవు అడిగిన ప్రశ్న చాలా ఉత్తమమైనది.
అందుకే నా జ్ఞానదృష్టితో దీనిని నీకు స్పష్టంగా వివరించాను."
విశేషాలు: గురువు
శిష్యుని జిజ్ఞాసను అభినందిస్తున్న సందర్భం ఇది.
07 వ పద్యం
క. ఏతత్పరిచయవంతుఁడు
పాతకములు సడల విమల భావాంచితుఁ డై
శ్రీతుం డీప్సితభోగ
ప్రీతుఁడు నై బ్రహ్మమం దభివ్రతుఁ డగున్.
ప్రతిపదార్థము: ఏతత్ + పరిచయ +
వంతుఁడు = ఈ నామావళిని తెలిసినవాడు, పాతకములు = పాపములు, సడల = తొలగిపోగా, విమల = నిర్మలమైన, భావ + అంచితుఁడు + ఐ = మనసుతో కూడినవాడై, శ్రీతుండు = సంపదలు పొందినవాడు, ఈప్సిత + భోగ = కోరుకున్న సుఖములచే, ప్రీతుఁడు + నై = సంతోషించినవాడై, బ్రహ్మమందు = పరబ్రహ్మమునందు, అభివ్రతుఁడు = నిష్ఠ కలవాడు, అగున్ = అవుతాడు.
తాత్పర్యము: ఈ అష్టోత్తర
శతనామాలను పఠించేవాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై, నిర్మలమైన బుద్ధిని పొందుతాడు. ఐశ్వర్యాలను, కోరుకున్న భోగాలను అనుభవించి, చివరికి పరబ్రహ్మ తత్త్వమందు లీనమవుతాడు.
విశేషాలు: నామ సంకీర్తన
వల్ల కలిగే లౌకిక మరియు పారమార్థిక ఫలాలను ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.
08 వపద్యం
సీ. ఒకచోట యోగి యై యొకచోట భోగి యై
త్యాగి యై యొకచో సదామదుఁ డగు
సంగి యై యొకచోఁ బిశాచవేషంబున
నగ్న మూర్తియు నయి నానటించున్.
ప్రతిపదార్థము: ఒకచోట = ఒక
ప్రదేశమున, యోగి + ఐ =
యోగనిష్ఠలో ఉన్నవాడై, ఒకచోట =
మరొకచోట, భోగి + ఐ =
సుఖాలను అనుభవించేవాడై, త్యాగి + ఐ =
సర్వమును వదిలినవాడై, ఒకచో = ఒకచోట, సదా + అమదుఁడు = ఎల్లప్పుడూ మదించినవాడు (ఆత్మ
పరవశుడు), అగున్ =
అవుతాడు, సంగి + ఐ =
సంసార బంధము కలవానివలె, ఒకచోన్ = ఒకచోట, పిశాచ + వేషంబున = పిశాచి వంటి రూపముతో, నగ్న + మూర్తియున్ = దిగంబర రూపము కలవాడు, అయి = అయ్యి, నానటించున్ = నటిస్తుంటాడు.
తాత్పర్యము: దత్తాత్రేయ
స్వామి ఒకచోట యోగిగా, మరొకచోట భోగిగా, ఇంకొకచోట సర్వసంగ పరిత్యాగిగా కనిపిస్తాడు.
ఒక్కోసారి ఉన్మత్తుడిలా, మరొకసారి పిశాచ
రూపంలో దిగంబరుడిగా సంచరిస్తూ లోకాన్ని పరీక్షిస్తుంటాడు.
విశేషాలు: ఇది
దత్తాత్రేయుని 'అవధూత' లక్షణాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఆయన ఏ రూపంలో ఉన్నా
లోక కల్యాణం కోసమే నటిస్తాడు.
గీ. గంగలోఁ దానమాడి భిక్షఁ గమలాల
యంబునం గొని నిద్ర సహ్యాద్రిఁ జెంది
నిత్య మెవ్వఁ డొసంగు సన్నిధి తలఁచిన
మాత్ర నట్టి ఘనుం గొల్తు నత్రిపుత్రు.
ప్రతిపదార్థము: గంగలోన్ = గంగా
నదిలో, తానము + ఆడి =
స్నానము చేసి, భిక్షన్ =
భిక్షను, కమలాలయమునన్
(కొల్హాపూర్) = లక్ష్మీదేవి నిలయమైన చోట, కొని = స్వీకరించి, నిద్ర = నిదురను, సహ్యాద్రిన్ = సహ్యాద్రి పర్వతముపై, చెంది = పొంది, నిత్యము = ప్రతిరోజూ, ఎవ్వఁడు = ఏ దేవుడు, ఒసంగున్ = ఇస్తాడో, సన్నిధి = తన ఉనికిని, తలఁచిన + మాత్రన్ = స్మరించిన వెంటనే, అట్టి = అటువంటి, ఘనున్ = గొప్పవానిని, కొల్తున్ = సేవించెదను, అత్రి + పుత్రు = అత్రి మహర్షి కుమారుడిని
(దత్తాత్రేయుని).
తాత్పర్యము: కాశీలో గంగా
స్నానం, కొల్హాపూర్ లో
భిక్ష, సహ్యాద్రిపై
నిద్ర చేస్తూ, తనను స్మరించిన
మాత్రాన్నే భక్తుల చెంతకు వచ్చే ఆ అత్రి కుమారుడైన దత్తాత్రేయుని నేను
సేవించుచున్నాను.
విశేషాలు: దత్తాత్రేయుడు "స్మర్తృగామి" (స్మరించిన వెంటనే
వచ్చేవాడు). ఈ పద్యం స్వామి నిత్య చర్యనూ, ఆయన క్షేత్రాలనూ సూచిస్తోంది.
09 వపద్యం
గీ. తలఁచుటయె సేవ తనయింటఁ దాను తినెడు
దాని నర్పించుటే మేలి దానము ఫల
మింద్రచంద్రాదిదుర్లభం బిట్టి వేలు
భక్తరక్షాకృతక్షణం బుక్త మెందు?
ప్రతిపదార్థము: తలఁచుటయే =
స్మరించడమే, సేవ = ఆయనకు
చేసే పూజ, తన + ఇంటన్ =
తన ఇంట్లో, తాను = తాను, తినెడు + దానిని = భుజించే దానిని, అర్పించుటే = స్వామికి నివేదించడమే, మేలి = శ్రేష్ఠమైన, దానము = దానము, ఫలము = దాని వల్ల కలిగే ప్రయోజనము, ఇంద్ర + చంద్ర + ఆది = ఇంద్రుడు, చంద్రుడు మొదలైన దేవతలకు కూడా, దుర్లభంబు = పొందశక్యము కానిది, ఇట్టి = ఇటువంటి, వేలుపు = దైవము, భక్త + రక్షా + కృత + క్షణము = భక్తులను
రక్షించడానికి నిరంతరం సిద్ధంగా ఉండే గుణము, ఉక్తము + ఎందు = ఎక్కడైనా చెప్పబడిందా?
తాత్పర్యము: దత్తాత్రేయుని
స్మరించడమే ఆయనకు చేసే సేవ. మనం తినే ఆహారాన్ని ఆయనకు అర్పించడమే గొప్ప దానం.
దీనివల్ల కలిగే ఫలితం దేవేంద్రాదులకు కూడా దక్కదు. భక్తులను రక్షించడమే వ్రతంగా
పెట్టుకున్న ఇలాంటి దేవుడు ఇంకెక్కడైనా ఉంటాడా? (ఉండడు అని భావం).
విశేషాలు: దత్తాత్రేయ
భక్తి మార్గము అత్యంత సులభమైనదని, ఆయన కేవలం భావప్రియుడని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
10 వపద్యం
క. ఈ నామమ్ములఁ గవచం
బూనెడు వారలకు భయము లుండ వడవుల
భూనాథులిండ్ల నరుల శ్మ
శానములం బ్రేతతతులఁ చౌర్యకరులెడన్.
ప్రతిపదార్థము: ఈ + నామమ్ములన్
= పైన చెప్పిన పేర్లతో, కవచంబు + ఊనెడు
= రక్షణ కవచముగా ధరించు (పఠించు), వారలకున్ = భక్తులకు, భయములు = వెరపులు, ఉండవు = కలుగవు, అడవులన్ = అరణ్యములలో, భూనాథుల + ఇండ్లన్ = రాజుల కొలువులలో లేదా ఇళ్ళలో, నరుల = మనుషుల వల్ల, శ్మశానములన్ = కాటియందు, ప్రేత + తతులన్ = భూత ప్రేత సమూహముల వల్ల, చౌర్యకరుల + ఎడన్ = దొంగల భయము ఉన్నచోట.
తాత్పర్యము: దత్తాత్రేయ
నామాలనే కవచంగా ధరించి (పఠించి) సంచరించే వారికి అడవులలో గానీ, రాజసభలలో గానీ, శ్మశానములలో గానీ, దొంగల వల్ల గానీ, భూత ప్రేతాల వల్ల గానీ ఎటువంటి భయము ఉండదు.
విశేషాలు: దత్త నామస్మరణ
సర్వ భయాలను హరిస్తుందని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
11 వపద్యం
గీ. అంఘ్రహస్తంబు కడిగి తా నాచమించి
దత్తదేవుఁ దలంచి బుధప్రవరుఁడు
సొరిది నారింట నారింటఁ గరములందు
నంగములయందు న్యాసంబు లాచరించి.
ప్రతిపదార్థము: అంఘ్రి +
హస్తంబు = కాళ్ళు మరియు చేతులు,
కడిగి = శుభ్రపరుచుకొని, తాను + ఆచమించి
= ఆచమనము చేసి, దత్తదేవున్ =
దత్తాత్రేయ స్వామిని, తలంచి =
ధ్యానించి, బుధ +
ప్రవరుఁడు = పండిత శ్రేష్ఠుడు, సొరిదిన్ =
క్రమముగా, ఆరింటన్ +
ఆరింటన్ = ఆరు ఆరు చొప్పున, కరములందున్ =
చేతుల యందు (కరన్యాసము), అంగముల +
యందున్ = శరీర అంగముల యందు (అంగన్యాసము), న్యాసంబులు = న్యాస ప్రక్రియలు, ఆచరించి = చేసి.
తాత్పర్యము: శుచిగా కాళ్ళు
చేతులు కడుక్కొని, ఆచమనం చేసి, దత్తాత్రేయుని ధ్యానిస్తూ పండితులు కరన్యాస, అంగన్యాసాలను క్రమబద్ధంగా ఆచరించాలి.
విశేషాలు: కవచ పారాయణకు
ముందు అనుష్ఠించవలసిన విధి విధానాలను ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.
12 వపద్యం
క. శిరము లలాటము నేత్రము
లిరుబొమ లెడబొమలు నాస లిరు చెవు లధరో
త్తరములు పెదవులు హనుకం
ధరాకకుద మంటి పల్కఁ తగుఁ పదము లొగిన్.
ప్రతిపదార్థము: శిరము = తల, లలాటము = నుదురు, నేత్రములు = కన్నులు, ఇరు + బొమలు = రెండు కనుబొమ్మలు, ఎడ + బొమలు = బొమ్మల మధ్య ప్రదేశము, నాసలు = ముక్కు పుటలు, ఇరు + చెవులు = రెండు చెవులు, అధర + ఉత్తరములు = క్రింది పెదవి మరియు మీది
భాగము, పెదవులు =
పెదవులు, హను = దవడ, కంధర = మెడ, కకుదము = వీపు వెనుకటి మెరక భాగము, అంటి = స్పృశించి, పల్కన్ + తగున్ = జపించవలెను, పదములు = నామములను, ఒగిన్ = వరుసగా.
తాత్పర్యము: తల, నుదురు, కళ్ళు, కనుబొమ్మలు, ముక్కు, చెవులు, పెదవులు, దవడ, మెడ మొదలైన అంగాలను స్పృశిస్తూ దత్త నామాలను క్రమముగా
పఠించాలి.
విశేషాలు: దీనినే 'అంగన్యాసము' అంటారు. శరీరంలోని ప్రతి భాగానికి దైవ శక్తిని
ఆపాదించడం దీని ఉద్దేశ్యం.
13వ పద్యము
గీ. జత్రుకుచచక్షువు లెడంద సరవి నాభి
మూల మాధారము స్ఫిచోరు పూర్వజాను
జంఘికాగుల్ఫమునయందు స్వామిపేళ్ళు
చదివి చదివి న్యాసంబులు సలుపవలయు.
ప్రతిపదార్థము: జత్రు = మెడ
ఎముక, కుచ =
వక్షోజములు, చక్షువులు =
నేత్రములు, ఎడంద = హృదయము, సరవి = వరుసగా, నాభి = బొడ్డు, మూలము = మూలాధారము, ఆధారము = ఆధార పీఠము, స్ఫిచ + ఊరు = పిరుదులు మరియు తొడలు, పూర్వ + జాను = మోకాళ్ళు, జంఘికా = పిక్కలు, గుల్ఫమున + యందు = మడమల యందు, స్వామి + పేళ్ళు = దత్తాత్రేయుని నామములను, చదివి + చదివి = పదే పదే పఠిస్తూ, న్యాసంబులు = న్యాసములను, సలుపవలయు = చేయవలెను.
తాత్పర్యము: కంఠము నుండి
పాదాల వరకు గల ప్రతి అవయవాన్ని స్పృశిస్తూ స్వామి నామాలను స్మరించుకుంటూ న్యాస
ప్రక్రియను పూర్తి చేయాలి.
విశేషాలు: ఇది మంత్ర
శాస్త్రంలోని ఒక నిగూఢమైన ప్రక్రియ.
14 వపద్యము
గీ. ప్రపదతన్మూలత తలాస్పదములందు
వాని పెనువ్రేళులం గేల వరుస నంటి
స్కంధభుజమూలకర సంధికరతలాగ్రి
మాంగుళుల నంట వలయు నామావళిఁ గొని.
ప్రతిపదార్థము: ప్రపద = అడుగుల
ముందరి భాగము, తత్ + మూలత =
వాటి మొదలు, తల +
ఆస్పదములందు = అరికాళ్ళ యందు, వాని = ఆ పాదాల
యొక్క, పెను +
వ్రేళులన్ = బొటనవ్రేళ్ళను, కేల = చేతితో, వరుసన్ + అంటి = క్రమముగా తాకి, స్కంధ = భుజశిరస్సు, భుజ + మూల = చంకలు, కర + సంధి = మణికట్టు, కరతల + అగ్రిమ + అంగుళులన్ = అరచేతి ముందరి
వ్రేళ్ళను, అంటవలయున్ =
స్పృశించవలెను, నామావళిన్ +
కొని = అష్టోత్తర శత నామావళిని పఠిస్తూ.
తాత్పర్యము: పాదాల ముందరి
భాగం, అరికాలు, బొటనవ్రేళ్ళు, భుజాలు, మణికట్టు మరియు చేతి వ్రేళ్ళను క్రమముగా స్పృశిస్తూ, దత్తాత్రేయ నామావళిని చదువుతూ న్యాసం చేయాలి.
విశేషాలు: ఈ పద్యం దత్త
కవచంలోని కరన్యాస, అంగన్యాస
క్రమమును పూర్తి స్థాయిలో వివరిస్తోంది.
15వ పద్యము
గీ. ఆహృదయ మాకరం బట్ల యాపదంబు
వ్యాపక చతుష్టయముఁ గూర్పవలయు నోలి
గుణములు పదింట సంతఃకరణ చతుష్ట
యమున నది సేయవలయు నియమము నూది.
ప్రతిపదార్థము: ఆ + హృదయము = ఆ
హృదయము వరకు, ఆ + కరము = ఆ
చేతుల వరకు, అట్ల = అదే
విధముగా, ఆ + పదంబు = ఆ
పాదముల వరకు, వ్యాపక +
చతుష్టయమున్ = నాలుగు విధములైన వ్యాపక న్యాసములను, కూర్పవలయున్ = చేయవలెను, ఓలిన్ = క్రమముగా, గుణములు + పదింటన్ = పది ఇంద్రియ గుణముల యందు, అంతఃకరణ + చతుష్టయమునన్ = మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తము,
అహంకారము అనే నాలుగింటి యందు, అది = ఆ న్యాసమును, చేయవలయున్ = ఆచరించాలి, నియమమున్ + ఊది = నిష్ఠను పూని.
తాత్పర్యము: హృదయం, చేతులు, పాదాలు ఇలా శరీరమంతా వ్యాపించేలా వ్యాపక న్యాసం చేయాలి. పది
ఇంద్రియాల పైన, అంతఃకరణ
చతుష్టయం పైన దైవ శక్తిని నిలుపుతూ నియమంతో ఈ ప్రక్రియను పూర్తి చేయాలి.
విశేషాలు: బాహ్య అవయవాలే
కాకుండా లోపల ఉండే మనస్సు, బుద్ధి కూడా
దైవ చింతనలో నిలవాలని దీని భావం.
16వ పద్యము
గీ. ఏక మనురోమ మైదైదు హృదయ మంటి
నామశాష్టోత్తరశతంబు భూమభక్తి
నెవ్వఁడు దలంచు దత్తేశు నెడద నిలిపి
వాఁడు కృతకృత్యుఁ డగు ముక్తివలపుల కయి.
ప్రతిపదార్థము: ఏకము + అను +
రోమము = ప్రతి ఒక్క రోమమును, ఐదు + ఐదు =
ఐదేసి నామముల చొప్పున, హృదయము + అంటి
= గుండెను తాకి, నామ +
అష్టోత్తర + శతంబు = నూట ఎనిమిది నామములను, భూమ + భక్తిన్ = మిక్కిలి భక్తితో, ఎవ్వఁడు = ఏ భక్తుడు, తలంచున్ = స్మరించునో, దత్తేశున్ = దత్తాత్రేయ స్వామిని, ఎడదన్ = హృదయమున, నిలిపి = ధ్యానించి, వాఁడు = అతడు, కృతకృత్యుఁడు = ధన్యుడు, అగున్ = అవుతాడు, ముక్తి + వలపుల + కయి = మోక్షము అనే కోరిక
కొరకు.
తాత్పర్యము: దత్తాత్రేయ
స్వామిని హృదయంలో నిలుపుకొని, అత్యంత భక్తితో
ఈ అష్టోత్తర శత నామావళిని పఠించేవాడు ధన్యుడు. అతడు సంసార బంధాల నుండి విముక్తుడై
మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
విశేషాలు: ఇక్కడ భక్తి
యొక్క ప్రాధాన్యతను, దాని వల్ల
కలిగే పరమగతిని కవి వివరించారు.
17 వ పద్యము
శా. ధీమంతుం డవు జాపకుండు గురుతో దీక్షాత్తుఁ డై చేయఁగా
నౌమంత్రంబు లొగిం బురశ్చరణము ధ్యానించుచు దత్తక
స్వామి దత్ప్రతినామమంత్ర మధిలంబందు జప్యంబు తద్
దోమంబుం మృతపాయసంబులు దశాంశోచ్ఛాయ మై చెల్లెడు.
ప్రతిపదార్థము: ధీమంతుండు =
బుద్ధిమంతుడు, అవు = అయిన, జాపకుండు = జపము చేయువాడు, గురుతో = గురువు దగ్గర, దీక్షా + ఆత్తుఁడు + ఐ = దీక్షను పొందినవాడై, చేయఁగాన్ + ఔ = చేయవలసిన, మంత్రంబులు = మంత్రములను, ఒగిన్ = క్రమముగా, పురశ్చరణము = పురశ్చరణ ప్రక్రియను, ధ్యానించుచున్ = ధ్యానము చేస్తూ, దత్తక + స్వామి = దత్తాత్రేయ స్వామిని, తద్ + ప్రతి + నామ + మంత్రము = ఆ ప్రతి నామమును
మంత్రముగా, అధిలంబందు =
అధికముగా, జప్యంబు =
జపించవలసినది, తద్ + హోమంబున్
= ఆ హోమమును, ఘృత +
పాయసంబులు = నెయ్యి మరియు పాయసముతో, దశాంశ + ఉచ్ఛాయము + ఐ = జప సంఖ్యలో పదవ వంతుగా, చెల్లెడున్ = చేయవలెను.
తాత్పర్యము: బుద్ధిమంతుడైన
సాధకుడు గురువు వద్ద దీక్ష పొంది, దత్తాత్రేయ మంత్రాలను పురశ్చరణ చేయాలి. ప్రతి నామాన్ని
మంత్రంగా జపిస్తూ, ఆ జప సంఖ్యలో
పదవ వంతు (దశాంశం) నెయ్యి, పాయసములతో హోమం
చేయాలి.
విశేషాలు: ఇది మంత్ర
సాధనలో ఉండే 'పురశ్చరణ' విధిని వివరిస్తోంది.
18 వ పద్యము
గీ. పీతదౌతాంబరాంచిత పృష్ఠ భాగు
భవ్య భస్మానగుంఠ సౌవర్ణ దేహు
నాద్యు విద్యుత్పిశంగ జటాభిరాము
దత్త యోగీశు నెడఁద నిత్యమ్ముఁ గొలుతు.
ప్రతిపదార్థము: పీత = పసుపు
పచ్చని, దౌత + అంబర +
అంచిత = ఉతికిన వస్త్రముతో ప్రకాశించే, పృష్ఠ + భాగున్ = వెనుక భాగము కలవానిని, భవ్య = మంగళకరమైన, భస్మ + అనుగుంఠ = భస్మముచే కప్పబడిన, సౌవర్ణ + దేహున్ = బంగారు ఛాయ గల శరీరము
కలవానిని, ఆద్యున్ =
ఆదిపురుషుని, విద్యుత్ +
పిశంగ = మెరుపు వంటి ఎర్రని, జటా +
అభిరామున్ = జడలచే అందగించిన వానిని, దత్త + యోగీశున్ = దత్త యోగి ప్రభువును, ఎడదన్ = హృదయమునందు, నిత్యమ్మున్ = ఎల్లప్పుడూ, కొలుతున్ = సేవించెదను.
తాత్పర్యము: పసుపు పచ్చని
పట్టు వస్త్రము ధరించి, మంగళకరమైన
భస్మము పూసుకున్న బంగారు వర్ణపు శరీరము కలవాడు, మెరుపు తీగల్లాంటి ఎర్రని జడలతో ప్రకాశించేవాడు, ఆదిపురుషుడు అయిన దత్తాత్రేయ యోగీశ్వరుని నా
హృదయంలో నిరంతరం ధ్యానిస్తాను.
విశేషాలు: ఇది దత్తాత్రేయ
స్వామి యొక్క ధ్యాన శ్లోకము. స్వామి రూపమును కళ్ళకు కట్టినట్లుగా కవి వర్ణించారు.
19 వ పద్యము
క. అని ధ్యానించుచు నిత్యం
బును జప ముపదశ మొనర్చు పురుషున కీతుం
డనుకూలించును సిద్ధికి
ననుగ్రహము సూపు వరము లందించు బలే.
ప్రతిపదార్థము: అని = ఆ
విధముగా, ధ్యానించుచున్
= ధ్యానము చేస్తూ, నిత్యంబును =
ప్రతిరోజూ, జపము = మంత్ర
జపమును, ఉపదశము = పదిలో
ఒక భాగము (దశాంశము), ఒనర్చు =
చేసేటటువంటి, పురుషునకున్ =
భక్తునకు, ఈతుండు = ఈ
పరమాత్మ (దత్తుడు), అనుకూలించును =
తోడ్పడును, సిద్ధికిన్ =
కార్య సాఫల్యమునకు, అనుగ్రహము +
చూపున్ = కృపను కురిపించును, వరములు = కోరిన
కోర్కెలు, అందించున్ =
ఇచ్చును, బలే =
మిక్కిలిగా.
తాత్పర్యము: పైన చెప్పిన
విధంగా ధ్యానం చేస్తూ, నిత్యం జపం
చేస్తూ, విధిగా
హోమాదులు నిర్వహించే భక్తునికి దత్తాత్రేయుడు ప్రసన్నుడవుతాడు. అతనికి సకల
కార్యసిద్ధులు కలిగేలా అనుగ్రహించి, కోరిన వరాలను ప్రసాదిస్తాడు.
విశేషాలు: సాధనలో నిలకడ
ఉన్నవారికి దైవానుగ్రహం తప్పక కలుగుతుందని దీని భావం.
20 వ పద్యము
క. రేపు న్పాపును గవచం
బోపి పఠించినను జాలు నున్ముక్తుఁ డగు
పాపములచే దివారాత్రా
పితములచేత సందియము లే దిందు.
ప్రతిపదార్థము: రేపు = ఉదయము, మాపును = సాయంత్రము, కవచంబు + ఓపి = ఈ దత్త కవచమును శ్రద్ధతో, పఠించినను + చాలున్ = చదివితే సరిపోతుంది, ఉన్ముక్తుఁడు + అగున్ = విముక్తుడు అవుతాడు, పాపములచేన్ = దోషముల నుండి, దివా + రాత్రి + అపితముల + చేత = పగలు మరియు
రాత్రి తెలియక చేసిన పాపాల నుండి, సందియము = అనుమానము, లేదు = లేదు, ఇందు = ఈ విషయములో.
తాత్పర్యము: ప్రతిరోజూ ఉదయం, సాయంత్రం ఈ దత్త కవచాన్ని పఠిస్తే చాలు; పగలు, రాత్రి సమయాల్లో తెలియక చేసిన సమస్త పాపాల నుండి మనిషి
విముక్తుడవుతాడు. ఇందులో ఎటువంటి సందేహము లేదు.
విశేషాలు: కవచ పారాయణ
వల్ల కలిగే పాప విమోచన శక్తిని ఇక్కడ నొక్కి చెప్పారు.
21 వ పద్యము
క. భక్తున కుపదేశింపు మ
భక్తునకుం జెప్పకుండు మతియత్నముతో
నుకరహస్యపదస్తవ
ముక్తిపరా! గోపనీయ మురుతర గరిమ.
ప్రతిపదార్థము: భక్తునకున్ =
భక్తి కలవానికే, ఉపదేశింపుము =
బోధించుము, అభక్తునకున్ =
భక్తి లేనివానికి, చెప్పకుండుము =
వివరించవద్దు, అతి + యత్నముతో
= మిక్కిలి ప్రయత్నముతో, ఉక + రహస్య +
పద + స్తవము = అత్యంత రహస్యమైన పదములతో కూడిన ఈ స్తోత్రము, ఉక్తి + పరా = మాటల యందు ఆసక్తి కలవాడా!, గోపనీయము = దాచదగినది, ఉరుతర + గరిమ = గొప్ప మహిమ కలది.
తాత్పర్యము: "ఓ దీపకా! ఈ
రహస్యమైన దత్త స్తోత్రం అత్యంత మహిమాన్వితమైనది. దీనిని భక్తి గలవారికే ఉపదేశించు
కానీ, భక్తి లేని
వారికి మాత్రం ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చెప్పవద్దు. దీనిని పరమ రహస్యంగా
కాపాడాలి."
విశేషాలు: అర్హత లేని
వారికి మంత్ర ఉపదేశం చేయకూడదనే శాస్త్ర నియమాన్ని గురువు శిష్యునికి
తెలుపుతున్నారు.
22 పద్యము
గీ. దత్త చిత్తుఁడ వై విను దత్త దేవు
మహిమమును జెప్పుచున్నాఁడ సుహిత చరిత!
యనుచు న చ్చనవునఁ గొని వేదధర్ముఁడు
తపసి యీ విధమున ననె.
ప్రతిపదార్థము: దత్త +
చిత్తుఁడవు + ఐ = దత్తాత్రేయునిపై లగ్నమైన మనస్సు కలవాడవై, విను = ఆలకించుము, దత్తదేవు = దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క, మహిమమును = ప్రభావమును, చెప్పుచున్నాఁడన్ = తెలుపుచున్నాను, సుహిత + చరిత = మంగళకరమైన నడవడిక కలవాడా!, అనుచున్ = అని పలుకుతూ, ఆ + చనవునన్ = ఆ ప్రేమతో, కొని = స్వీకరించి, వేదధర్ముఁడు = వేదధర్ముడనే, తపసి = ముని, ఈ + విధమునన్ = ఈ రీతిగా, అనెన్ = పలికెను.
తాత్పర్యము: "ఓ సచ్చరితుడా!
నీవు దత్తాత్రేయునిపై మనస్సు నిలిపి ఏకాగ్రతతో విను. ఆ స్వామి మహిమను నీకు
వివరిస్తాను" అని వేదధర్ముడు తన శిష్యుడితో మిక్కిలి ప్రేమగా ఇలా
చెప్పసాగాడు.
విశేషాలు: గురువు
శిష్యుని సిద్ధం చేసి, పరమ రహస్యమైన
దైవ గాథను బోధించడం ఇక్కడ విశేషం.
23వ పద్యము
సీ. అత్రి కపత్యార్థి కాదరంబునఁ తోఁచి
దత్తోహ మనుటచే దత్తుఁ డయ్యెం
బ్రహ్లాదయద్వలర్క కృతవీర్యజముఖ్యు
ల కొగి నాస్వీక్షకి సుకృప నొసఁగె.
ప్రతిపదార్థము: అత్రికిన్ =
అత్రి మహర్షికి, అపత్య +
అర్థికిన్ = సంతానమును కోరినవానికి, ఆదరంబునన్ = ప్రేమతో, తోఁచి = సాక్షాత్కరించి, దత్తః + అహమ్ = "నేనే నీకు ఇవ్వబడ్డాను
(దత్తము చేయబడ్డాను)", అనుటచేన్ = అని
చెప్పడం వల్ల, దత్తుఁడు =
దత్తుడు, అయ్యెన్ =
అయ్యాడు, ప్రహ్లాద + యదు
+ అలర్క + కృతవీర్యజ + ముఖ్యులకున్ = ప్రహ్లాదుడు, యదువు, అలర్కుడు, కార్తవీర్యార్జునుడు మొదలైనవారికి, ఒగిన్ = క్రమముగా, ఆన్వీక్షకిన్ = ఆత్మవిద్యను (జ్ఞానమును), సుకృపన్ = దయతో, ఒసఁగెన్ = ప్రసాదించెను.
తాత్పర్యము: సంతానం కోసం
తపస్సు చేసిన అత్రి మహర్షికి దత్తాత్రేయుడు ప్రత్యక్షమై, "నేనే నీకు
పుత్రుడిగా నన్ను ఇచ్చుకుంటున్నాను" అన్నాడు. అందుకే ఆయనకు 'దత్తుడు' అనే పేరు వచ్చింది. ఆ స్వామియే ప్రహ్లాదుడు, యదువు వంటి మహనీయులకు ఆత్మజ్ఞానాన్ని
ఉపదేశించాడు.
విశేషాలు: దత్తుడు అంటే 'ఇవ్వబడినవాడు' అని అర్థం. భగవంతుడు భక్తుడికి తనను తాను
ఇచ్చుకున్న ఘట్టం ఇది.
(సీస పద్యం - తరువాయి భాగం)
అనసూయగర్భంబున నసూయ లేకుండఁ
బొడమె లోకమ్ములు పున్నె మెన్నఁ
పాదపంకజరజస్స్పర్శమాత్రంబున
నెంద తెందఱో సిద్ధు లితు లైరి.
ప్రతిపదార్థము: అనసూయ +
గర్భంబునన్ = అనసూయా దేవి గర్భమునందు, అసూయ = ఈర్ష్య, లేకుండన్ = లేకుండా, పొడమెన్ = జన్మించెను, లోకమ్ములు = లోకములు, పున్నెము = పుణ్యమును, ఎన్నన్ = లెక్కించునట్లుగా, పాద + పంకజ + రజస్ + స్పర్శ + మాత్రంబునన్ =
పాదపద్మముల ధూళి తగిలినంత మాత్రముచేతనే, ఎందఱు + ఎందఱో = ఎంతోమంది, సిద్ధులు = యోగసిద్ధులు, ఇతులు = పూజింపబడేవారు/ముక్తులు, అయిరి = అయ్యారు.
తాత్పర్యము: లోకములన్నీ
పుణ్యం చేసుకునేలా, అసూయ అనేది
లేని అనసూయా దేవి గర్భాన ఆయన జన్మించాడు. ఆ స్వామి పాదధూళి సోకినంత మాత్రాన
ఎంతోమంది సామాన్యులు కూడా గొప్ప సిద్ధులుగా మారిపోయారు.
విశేషాలు: అనసూయ అంటేనే
అసూయ లేనిది అని అర్థం. అటువంటి పవిత్ర మూర్తికి ఆయన పుత్రుడయ్యాడు.
వాఁడు వాసుదేవుఁడు భగవంతుఁ డొరుఁడు
కాఁడు సాక్షాత్స్వయంప్రభుం డేడుగడయు
జగతి కని పురాణచయమ్ము చాటుచుండె
నజుఁడు నారదమునికి నియ్యనువె తెల్పె.
ప్రతిపదార్థము: వాఁడు = ఆ
దత్తాత్రేయుడు, వాసుదేవుఁడు =
సాక్షాత్తు శ్రీమన్నారాయణుడు, భగవంతుఁడు =
షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడు, ఒరుఁడు =
వేరొకడు, కాఁడు = కాదు, సాక్షాత్ = ప్రత్యక్షమైన, స్వయంప్రభుండు = తనకు తానే ప్రభువైనవాడు, ఏడుగడయు = పరమ గతియు, జగతికిన్ = ఈ లోకానికి, అని = అని, పురాణ + చయమ్ము = పురాణాల సమూహము, చాటుచుండెన్ = ఘోషిస్తున్నాయి, అజుఁడు = బ్రహ్మదేవుడు, నారద + మునికిన్ = నారద మహర్షికి, ఈ + అనువె = ఈ విధమునే, తెల్పెన్ = వివరించెను.
తాత్పర్యము: ఆ దత్తాత్రేయ
స్వామి ఎవరో కాదు, సాక్షాత్తు ఆ
వాసుదేవుడే. లోకానికి రక్షకుడైన ఆ పరమాత్మ మహిమను పురాణాలన్నీ కొనిాడుతున్నాయి.
బ్రహ్మదేవుడు కూడా ఇదే విషయాన్ని నారదునికి ఉపదేశించాడు.
విశేషాలు: దత్తాత్రేయుడు
కేవలం ఒక ముని మాత్రమే కాదు, ఆయన
సర్వేశ్వరుడైన విష్ణువు యొక్క అవతారమని ఇక్కడ నిరూపించబడింది.
24 వ పద్యము
చ. ఆ యిదె నీవు నన్నడిగి తత్రి యదెంత తపంబుఁ గూర్చె? నా
శ్రీయుతునింట నెట్లవతరించె?
స్వయమ్ముగఁ జక్రి యంచు, మై
త్రేయుఁడు మున్ను దన్నడుగు ధీపరము
విదురు న్నమాహితుం జేయఁ తలంచి చెప్పిన విశిష్ట కథానక మేనుఁ జెప్పెదన్.
ప్రతిపదార్థము: ఆ + ఇది + ఏ =
ఆ విషయమే, నీవు = నీవు, నన్నున్ + అడిగితి(వి) = నన్ను అడిగావు, అత్రి = అత్రి మహర్షి, ఎంత = ఎంతటి, తపంబున్ = తపస్సును, కూర్చెన్ = చేసెను, ఆ + శ్రీయుతుని + ఇంటన్ = ఆ లక్ష్మీప్రదుడైన
అత్రి ఇంటిలో, ఎట్లు = ఏ
విధముగా, అవతరించెన్ =
జన్మించెను, స్వయమ్ముగన్ =
స్వయముగా, చక్రి =
విష్ణుమూర్తి, అంచున్ = అని, మైత్రేయుఁడు = మైత్రేయ మహర్షి, మున్ను = పూర్వము, తన్ + అడుగు = తనను అడిగినట్టి, ధీ + పరమున్ = బుద్ధిమంతుడైన, విదురున్ = విదురుని, సమాహితున్ + చేయన్ = ప్రసన్నుడిని చేయడానికి, తలంచి = నిశ్చయించుకొని, చెప్పిన = వివరించిన, విశిష్ట = గొప్పదైన, కథానకము = కథను, ఏనున్ = నేను కూడా, చెప్పెదన్ = నీకు చెబుతాను.
తాత్పర్యము: "ఓ శిష్యుడా!
అత్రి మహర్షి ఎంతటి తపస్సు చేశాడు? విష్ణుమూర్తి ఆయన ఇంట్లో ఎలా జన్మించాడు? అని నీవు నన్ను అడిగావు కదా. పూర్వం విదురుడు
అడిగినప్పుడు మైత్రేయ మహర్షి అతనికి ఏ విశిష్టమైన కథను వివరించాడో, దాన్నే ఇప్పుడు నేను నీకు చెబుతున్నాను."
విశేషాలు: ఈ పద్యం కథా
ప్రారంభాన్ని, మైత్రేయ-విదుర
సంవాదాన్ని సూచిస్తోంది.
25 వ పద్యము
మ. మనుకున్యాన్వయ సంప్రసంగమున నమ్మాన్యుండు వాక్రుచ్చె శ్రో
తనుకూలం బఖిలాఘనాశనము సర్వాభీష్ట సంధాయకం
బన నౌ నియ్యితిహాస మంగళము తీర్ణాచార్య సర్వర్ణ! శి
ష్య! నితాంతప్రియ! యాలకింపర మనశ్శాంతి ప్రకారార్థ్యము.
ప్రతిపదార్థము: మను + కన్యా +
అన్వయ = మనువు పుత్రికల వంశము యొక్క, సంప్రసంగమునన్ = ప్రసంగము నందు, ఆ + మాన్యుండు = ఆ గౌరవనీయుడైన మైత్రేయుడు, వాక్రుచ్చెన్ = పలికెను, శ్రోతృ + అనుకూలము = వినేవారికి హితమైనది, అఖిల + అఘ + నాశనము = సమస్త పాపాలను పోగొట్టేది, సర్వ + అభీష్ట = అన్ని కోరికలను, సంధాయకము = నెరవేర్చేది, అనన్ + ఔ = అనదగిన, ఈ + ఇతిహాస + మంగళము = ఈ మంగళకరమైన కథను, తీర్ణ + ఆచార్య = సంసారాన్ని దాటించిన
ఆచార్యులారా, సర్వర్ణ =
అన్ని వర్ణముల వారికి హితమైనవాడా, శిష్య = ఓ శిష్యుడా, నితాంత + ప్రియ = మిక్కిలి ఇష్టమైనవాడా, ఆలకింపర = వినుము, మనస్ + శాంతి = మనశ్శాంతిని, ప్రకార + అర్థ్యము = కలిగించే దానిని.
తాత్పర్యము: "మనువు
కుమార్తెల వంశ వృత్తాంతం చెబుతూ మైత్రేయుడు ఈ కథను ప్రారంభించాడు. ఇది వినేవారికి
ఎంతో హితవును, మనశ్శాంతిని
చేకూరుస్తుంది. పాపాలను హరించి కోరికలను తీర్చే ఈ శుభప్రదమైన కథను సావధానంగా
విను."
విశేషాలు: ఈ కథ సర్వ
పాపహరమని కవి ప్రశంసించారు.
26వ పద్యం)
సీ. శతరూప మనువుతో నుతులఁ ప్రియవ్రతో
త్తానపాదు లనంగఁ తనయులఁ గనె
నావల నాకూతి దేవహూతి ప్రసూ
తులఁ గూఁతులు నిరసతులలఁ గాంచె.
ప్రతిపదార్థము: శతరూప = శతరూప
అనే ఆమె, మనువుతోన్ =
స్వాయంభువ మనువుతో కలిసి, నుతులన్ =
స్తుతింపదగిన, ప్రియవ్రత +
ఉత్తానపాదులు = ప్రియవ్రతుడు మరియు ఉత్తానపాదుడు, అనంగన్ = అనబడే, తనయులన్ = కుమారులను, కనెన్ = పొందెను, ఆవల = ఆ తరువాత, ఆకూతి = ఆకూతి, దేవహూతి = దేవహూతి, ప్రసూతులన్ = ప్రసూతి అనువారిని, కూఁతులన్ = కుమార్తెలను, నిరుపమ + తులలన్ = సాటిలేని గుణములు కలవారిని, కాంచెన్ = కనెను.
తాత్పర్యము: స్వాయంభువ
మనువు, శతరూపలకు
ప్రియవ్రతుడు, ఉత్తానపాదుడు
అనే కుమారులు జన్మించారు. అలాగే ఆకూతి, దేవహూతి,
ప్రసూతి అనే ముగ్గురు సాటిలేని కుమార్తెలు కలిగారు.
(సీస పద్యం - తరువాయి భాగం)
నాకూతి రుచిపత్ని యల్ల ప్రసూతియు
దక్ష ప్రజాపతిదయిత వినవె?
కర్దమునిల్లాలు ఘన మధ్యమ సమధ్య
యది కపిలాచార్యు హరి విభు నొగి.
ప్రతిపదార్థము: ఆకూతి = ఆకూతి, రుచి + పత్ని = రుచి ప్రజాపతి భార్య, అల్ల = ఆ, ప్రసూతియున్ = ప్రసూతి కూడా, దక్ష + ప్రజాపతి + దయిత = దక్ష ప్రజాపతి యొక్క
ప్రియ భార్య, వినవె =
విన్నావు కదా, కర్దముని +
ఇల్లాలు = కర్దమ మహర్షి భార్య (దేవహూతి), ఘన = గొప్పదైన, మధ్యమ + సమధ్య = నడుము సౌందర్యము కలది, అది = ఆమె, కపిల + ఆచార్యు = కపిల మహర్షిని, హరి + విభున్ = విష్ణు స్వరూపుని, ఒగిన్ = క్రమముగా (కనెను).
తాత్పర్యము: ఆకూతిని రుచి
ప్రజాపతికి, ప్రసూతిని దక్ష
ప్రజాపతికి ఇచ్చి వివాహం చేశారు. నడిపి కుమార్తె దేవహూతి కర్దమ మహర్షి భార్య అయి, విష్ణు స్వరూపుడైన కపిల మహర్షికి జన్మనిచ్చింది.
సీస పద్యం - ముగింపు)
భవ్యసర్వాంగు లఖల సౌభాగ్యయుతలు
నైన నవకన్యకలఁ కడు పారఁ గనియె
వారలు మరీచి మొద లగు బ్రహ్మపుత్రు
లకు ననువ్రత లైరి తత్ప్రకరణమున.
ప్రతిపదార్థము: భవ్య =
శుభకరమైన, సర్వ + అంగులు
= అన్ని అవయవములు కలవారు, అఖల = సమస్త, సౌభాగ్య + యుతలు = సౌభాగ్యములతో కూడినవారు, ఐన = అయినట్టి, నవ + కన్యకలన్ = తొమ్మిది మంది కన్యలను, కడుపు + ఆరన్ = తనివితీరా, కనియెన్ = కనెను, వారలు = ఆ కన్యలు, మరీచి = మరీచి మహర్షి, మొదలు + అగు = మొదలైన, బ్రహ్మ + పుత్రులకున్ = బ్రహ్మ మానస పుత్రులకు, అనువ్రతలు = అనుకూలవతులైన భార్యలు, అయిరి = అయ్యారు, తద్ + ప్రకరణమున = ఆ సందర్భమున.
తాత్పర్యము: దేవహూతి
కర్దములకు తొమ్మిది మంది కుమార్తెలు జన్మించారు. వారు మరీచి మొదలైన నవబ్రహ్మలను
వివాహం చేసుకుని పతివ్రతలై మసలుకున్నారు.
విశేషాలు: ఈ పద్యాలు
దత్తాత్రేయ జన్మకు ముందున్న వంశ వృక్షాన్ని వివరిస్తున్నాయి.
27 వపద్యము
ఆ. అత్రిపత్ని మైన యనసూయ ప్రసవించెఁ ద్రితనయిం బ్రయంత్రిత తత సునయ స్వామి
దత్తు దుర్వసను సోముని హరీశ
ధాతృమూర్తులం బ్రధాన గుణుల.
ప్రతిపదార్థము: అత్రి + పత్ని
+ ఐన = అత్రి మహర్షి భార్య అయిన, అనసూయ = అనసూయాదేవి, ప్రసవించెన్ = జన్మనిచ్చెను, త్రితనయిన్ = ముగ్గురు కుమారులను, ప్రయంత్రిత = నియమింపబడిన, తత = విస్తారమైన, సునయ = మంచి నీతి కలవానిని, స్వామి = ప్రభువైన, దత్తున్ = దత్తాత్రేయుని, దుర్వసనున్ = దుర్వాస మహర్షిని, సోమునిన్ = చంద్రుని, హరి + ఈశ + ధాతృ + మూర్తులన్ = విష్ణువు, శివుడు, బ్రహ్మల స్వరూపమైన వారిని, ప్రధాన + గుణులన్ = సత్వరజస్తమో గుణములకు
ప్రధానమైన వారిని.
తాత్పర్యము: అత్రి మహర్షి
భార్య అయిన అనసూయాదేవి ముగ్గురు కుమారులకు జన్మనిచ్చింది. వారు విష్ణు అంశతో
దత్తాత్రేయుడు, శివాంశతో
దుర్వాసుడు మరియు బ్రహ్మ అంశతో చంద్రుడు. వీరు ముగ్గురూ త్రిగుణాలకు ప్రతీకలుగా
జన్మించారు.
విశేషాలు: త్రిమూర్తులు
ముగ్గురూ ఒకేచోట సోదరులుగా జన్మించడం ఈ అవతార విశిష్టత.
28 వ పద్యము
ఆ. వారి కేల వొడమవలసె? నమ్మునియింట నంటివేని? విదుర! యదియు వినుము బ్రహ్మచోదితుఁ
డయి పత్నితో నత్రి ఋ ద్రి కేగి తపము
నాచరించె.
ప్రతిపదార్థము: వారికిన్ = ఆ
త్రిమూర్తులకు, ఏల = ఎందుకు, పొడమవలసెన్ = జన్మించాల్సి వచ్చింది, ఆ + ముని + ఇంటన్ = ఆ అత్రి మహర్షి ఇంటిలో, అంటివేని = అని అడిగితే, విదుర = ఓ విదురా, అదియు = ఆ కథను కూడా, వినుము = ఆలకించుము, బ్రహ్మ + చోదితుడు + అయి = బ్రహ్మదేవునిచే
ప్రేరేపింపబడినవాడై, పత్నితోన్ =
భార్యతో కలిసి, అత్రి = అత్రి
మహర్షి, ఋక్ష +
అద్రికిన్ = ఋక్షాద్రి (కులాచలము) పర్వతమునకు, ఏగి = వెళ్లి, తపమున్ = తపస్సును, ఆచరించెన్ = చేసెను.
తాత్పర్యము: "ఓ విదురా! ఆ
త్రిమూర్తులు అత్రి మహర్షికి పుత్రులుగా ఎందుకు జన్మించారో చెబుతాను విను. సృష్టి
కార్యంలో భాగంగా బ్రహ్మదేవుడు ఆదేశించగా, అత్రి తన భార్యతో కలిసి ఋక్షాద్రి పర్వతానికి వెళ్లి ఘోర
తపస్సు ప్రారంభించాడు."
విశేషాలు: దైవ సంకల్పం
నెరవేరడానికి మహర్షుల తపస్సు నిమిత్తం అవుతుందని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.
29 వ పద్యము
గీ. నలుదెసలఁ బాఱు నిర్వింధ్య జలముల బులు బులు రవమ్ములు చెవుల కింపులు సృజింపఁ చివురులుం
బూలగములు నాసించు కనుల కలిమిఁ పెంపఁగ
నగు నశోక వనమందు.
ప్రతిపదార్థము: నలు + దెసలన్ =
నాలుగు వైపుల, పాఱు =
ప్రవహించే, నిర్వింధ్య +
జలముల = నిర్వింధ్య నదీ జలాల యొక్క, బులుబులు + రవమ్ములు = నీటి తరగల శబ్దాలు, చెవులకున్ = వీనులకు, ఇంపులు = హాయిని, సృజింపన్ = కలిగిస్తుండగా, చివురులున్ = లేత మొలకలు, పూల + గములు = పుష్ప సమూహములు, ఆసించు = కోరుకునే, కనుల = నేత్రముల యొక్క, కలిమిన్ = సంపదను, పెంపన్ + గన్ + అగు = వృద్ధి చేసేటట్లు ఉన్న, అశోక + వనమందు = అశోక వనమునందు.
తాత్పర్యము: ఆ ఋక్షాద్రిపై
నిర్వింధ్య నది ప్రవహిస్తోంది. ఆ నీటి గలగలలు చెవులకు హాయినిస్తుండగా, చుట్టూ ఉన్న అశోక వనం తన పూలతో, చివురులతో కనులకు విందు చేస్తోంది. అటువంటి
ప్రశాంత వాతావరణంలో ముని తపస్సు మొదలుపెట్టాడు.
విశేషాలు: తపస్సుకు
అనువైన ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని కవి ఇక్కడ రమణీయంగా వర్ణించారు.
30 వ పద్యము
ఉ. గాలి సమాహరించి చలిగాలికి నెండకు జంకకుండి ముం గాలి ధరిత్రి మోపి యనికంపిత చిత్తముతో శరచ్ఛతం బోలిఁ జన సమాధి
నటు లుండె మహాముని యెవ్వఁ డింతకుం జాలినవాఁ డొకొండొ? యల సామి యజించెద నంచు నెంచుచు.
ప్రతిపదార్థము: గాలి =
ప్రాణవాయువును, సమాహరించి =
బంధించి (కుంభించి), చలిగాలికిన్ =
శీతల వాయువుకు, ఎండకున్ =
ఉష్ణమునకు, జంకకుండి =
వెరవకుండా, ముంగాలి = కాలి
వేళ్ళను (పాదము ముందరి భాగమును), ధరిత్రి = భూమిపై, మోపి = నిలిపి, అనికంపిత = చలించని, చిత్తముతో = మనసుతో, శరత్ + శతంబు + ఓలిన్ = వంద సంవత్సరాల కాలము, చనన్ = గడిచిపోగా, సమాధిన్ = ధ్యాన సమాధిలో, అటులు + ఉండెన్ = ఆ విధముగా ఉండెను, మహాముని = అత్రి మహర్షి, ఎవ్వఁడు = ఏ దేవుడు, ఇంతకున్ = ఈ విశ్వమునకు, చాలినవాఁడు + ఒకొండొ = సమర్థుడైన ఒక్కడో, అల + సామిన్ = ఆ ప్రభువును, యజించెదన్ = పూజించెదను, అంచున్ = అని, ఎంచుచున్ = తలచుచు.
తాత్పర్యము: ఆ మహాముని
గాలిని ఆహారంగా తీసుకుంటూ, ఎండకు వానకు
వెరవకుండా, ఒంటికాలిపై
నిలబడి వంద సంవత్సరాల పాటు ఘోర తపస్సు చేశాడు. "ఈ విశ్వమంతటికీ ప్రభువు, ఆధారభూతుడు ఎవరో ఆ ఒక్కడిని నేను
ప్రార్థిస్తున్నాను" అని మనసులో నిశ్చయించుకున్నాడు.
విశేషాలు: అత్రి మహర్షి ఏ
ఒక్క దేవుని పేరు పెట్టి పిలవకుండా, 'జగత్ప్రభువు' అని సామాన్యంగా ప్రార్థించడం ఇక్కడ గమనించదగ్గ విషయం.
31వ పద్యము
గీ. ఆత్మసమసంతతిని నాకు నాఁత డొసఁగు నెవ్వఁ డొక్కఁ డిజ్జగముల కేడుగడయు నని తలంచి
ప్రాణాయామ మాచరించె నాది న
క్కోర్కులు అంతంత నడుగునఁ పడె.
ప్రతిపదార్థము: ఆత్మ + సమ +
సంతతిని = తనతో సమానమైన సంతానమును, నాకున్ = నాకు, ఆతఁడు = ఆ దేవుడు, ఒసఁగున్ = ఇచ్చును, ఎవ్వఁడు + ఒక్కఁడు = ఎవడైతే ఒక్కడై ఉన్నాడో, ఈ + జగములకున్ = ఈ లోకములకు, ఏడుగడయున్ = ఆశ్రయము (రక్షకుడు), అని = అని, తలంచి = నిశ్చయించుకొని, ప్రాణాయామము + ఆచరించెన్ = ప్రాణాయామము చేసెను, ఆదిన్ = మొదట ఉన్న, ఆ + కోర్కులు = ఆ కోరికలు, అంతంతన్ = క్రమముగా, అడుగునన్ + పడెన్ = నశించిపోయినవి.
తాత్పర్యము: "ఈ జగత్తుకు
రక్షకుడైన ఆ ఒక్కడు నాకు తనతో సమానమైన సంతానాన్ని ప్రసాదిస్తాడు" అని భావించి
అత్రి ప్రాణాయామం చేశాడు. అయితే తపస్సు తీవ్రత పెరిగేకొద్దీ, మొదట ఉన్న ఆ సంతాన కాంక్ష వంటి కోరికలన్నీ
క్రమంగా నశించి, మనస్సు కేవలం
పరమాత్మపైనే లగ్నమైంది.
విశేషాలు: తపస్సు నిష్కామ
స్థితికి చేరుకున్నప్పుడే భగవంతుడు లభిస్తాడని ఇక్కడ ధ్వనిస్తోంది.
32 వ పద్యము
చ. తనువులు మూఁడు నొండొకటిఁ తర్కొని యాత్ముని సంసృతిప్రవా హనియతుఁ జేయు
నెందు నవి యంటక యొంటిగ నుంట నాతని మునులు సురేను లత్రి యని మోదమున న్వినుతింప నైరి య మ్ముని కదె
వేదవాదములఁ పోరనఁ పేరు సహార్థ మై చనెక్.
ప్రతిపదార్థము: తనువులు =
శరీరములు, మూఁడున్ =
మూడింటిని (స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరములు), ఒండొకటిన్ = ఒకదానితో ఒకటి, తర్కొని = తర్కించి (చిక్కుపడి), ఆత్మునిన్ = జీవాత్మను, సంసృతి + ప్రవాహ + నియతున్ = సంసార ప్రవాహములో
బంధించబడినవానిని, చేయున్ =
చేయును, ఎందున్ = ఏ
విధముగాను, అవి = ఆ
శరీరములు, అంటక =
తగలకుండా, ఒంటిగన్ =
ఒంటరిగా (కేవలముగా), ఉంటన్ = ఉండుట
వలన, ఆతనిన్ = ఆ
మహర్షిని, మునులు =
మునులు, సుర + ఇనులు =
దేవతా శ్రేష్ఠులు, అత్రి = అత్రి
అని (త్రిగుణాతీతుడని), మోదమునన్ =
సంతోషముతో, వినుతింపన్ +
ఐరి = స్తుతించిరి, ఆ + మునికిన్ =
ఆ మునికి, అదియే = ఆ
కారణమే, వేద + వాదములన్
= వేదముల ప్రవచనములలో, పోరనన్ =
ప్రసిద్ధముగా, పేరు = ఆ పేరు, సహ + అర్థము + ఐ = అర్థవంతముగా, చనెన్ = ఒప్పెను.
తాత్పర్యము: స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలనే మూడు తత్వాలు జీవుడిని సంసారంలో బంధిస్తాయి.
కానీ ఈ ముని ఆ మూడు శరీరాలకు, మూడు గుణాలకు
(సత్వ, రజస్, తమో) అతీతుడై ఉండటం వల్ల దేవతలు, మునులు ఆయనను 'అత్రి' అని పిలిచారు. వేదాలలో కూడా ఆయన పేరుకు ఇదే అర్థం
స్థిరపడింది.
విశేషాలు: 'అత్రి' అంటే 'మూడు లేనివాడు' (త్రిగుణాతీతుడు) అని అర్థం.
33 వ పద్యము
శా. జ్ఞానానందమయప్రవాహవహుఁ డౌ సన్మౌని మూర్థోద్గత ప్రాణాయామయమైధసాగ్నికి జగం బట్టిట్టు గాఁ
జొచ్చినన్ మౌనీ
శానవితాయమానభు లపర్ణానాథమానాథవా ణీనాథు ల్వెసఁ జొచ్చి రాశ్రమము నిర్ణీతార్థు నర్థార్థమై.
ప్రతిపదార్థము: జ్ఞాన + ఆనంద +
మయ = జ్ఞానము, ఆనందములతో
నిండిన, ప్రవాహ +
వహుఁడు + ఔ = ప్రవాహమును మోయువాడైన, సత్ + మౌని = ఆ ఉత్తమ ముని యొక్క, మూర్ధ + ఉద్గత = శిరస్సు నుండి ఉద్భవించిన, ప్రాణాయామ + మయ + ఐధస + అగ్నికిన్ = ప్రాణాయామము
చేత పుట్టిన తపోగ్నికి, జగంబు = లోకము, అట్టిట్టు + కాన్ + చొచ్చినన్ = తలకిందులు కాగా, మౌని + ఈశాన = మునీశ్వరులకు ప్రభువైనవానికి, వితాయమాన + భులు = విస్తరించిన కాంతి గలవారు, అపర్ణానాథ = శివుడు, మానాథ = విష్ణువు, వాణీనాథులు = బ్రహ్మదేవుడు, వెసన్ = వేగముగా, చొచ్చిరి = ప్రవేశించిరి, ఆశ్రమమున్ = ఆశ్రమమును, నిర్ణీత + అర్థున్ = నిశ్చయించుకున్న కోరిక
కలవానిని, అర్థ + అర్థము
+ ఐ = ప్రయోజనము కొరకు.
తాత్పర్యము: అత్రి మహర్షి
తపోగ్ని శిరస్సు నుండి జ్వాలగా ఎగసి లోకాలను దహించసాగింది. ఆ వేడికి జగత్తు
అల్లకల్లోలం కాగా, త్రిమూర్తులు
(బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు) ఆ ముని తపస్సును మెచ్చి, ఆయన కోరికను తీర్చడం కోసం వేగంగా ఆశ్రమానికి
వచ్చారు.
విశేషాలు: ఈ పద్యంలో
త్రిమూర్తులను 'అపర్ణానాథ, మానాథ, వాణీనాథ'
అని విశేష పదాలతో కవి సంబోధించారు.
34 పద్యము
గీ. ఏకపాదంబున న్నిల్చి, యేగుదెంచు సురమహార్హుల
మువ్వురఁ జూచు సిరికి మురియు మనమున
మునిఘనుం డరసి మ్రొక్కి సంస్తుతించె సమర్ఘణాంజలి ఘటించి.
ప్రతిపదార్థము: ఏక + పాదంబునన్
= ఒంటి కాలిపై, నిల్చి =
నిలబడి, ఏగుదెంచు =
విచ్చేసిన, సుర +
మహార్హులన్ = దేవతలలో శ్రేష్ఠులైన, మువ్వురన్ = ముగ్గురిని (త్రిమూర్తులను), చూచు = చూస్తున్న, సిరికిన్ = సంపదకు (లేదా ఆ దృశ్యమునకు), మురియు = సంతోషించు, మనమునన్ = మనస్సుతో, ముని + ఘనుండు = శ్రేష్ఠుడైన అత్రి ముని, అరసి = గుర్తించి, మ్రొక్కి = నమస్కరించి, సంస్తుతించెన్ = స్తుతించెను, సమర్ఘణ + అంజలి = గౌరవపూర్వకమైన నమస్కారమును, ఘటించి = చేసి.
తాత్పర్యము: ఒంటికాలిపై
తపస్సు చేస్తున్న అత్రి మహర్షి తన ఎదుట నిలిచిన త్రిమూర్తులను చూశాడు. ఆ అద్భుత
దృశ్యానికి ఆయన మనస్సు పరవశించింది. వెంటనే వారికి భక్తితో నమస్కరించి, చేతులు జోడించి స్తుతించడం ప్రారంభించాడు.
విశేషాలు: త్రిమూర్తులు
ముగ్గురూ ఏకకాలంలో ప్రత్యక్షం కావడం అత్రి మహర్షి గొప్పతనానికి నిదర్శనం.
35 వ పద్యము
చ. తమ తమ చిహ్నము ల్వెలయఁ దార్యునిపై వృషభేంద్రుపై ని హం సముపయిఁ బన్ని
దోఁచితిరి సన్నుతు న న్నొనరింప నింపునన్ విమలదయావలోకన నివిష్ట హసద్వదనాంబుజంబులం దు
మహితకాంతికిం బ్రతిహతు లోని కన్నులు చిన్నవోయెడి.
ప్రతిపదార్థము: తమ + తమ = మీ
మీ యొక్క, చిహ్నములు =
గుర్తులు (ఆయుధములు, అలంకారములు), వెలయన్ = ప్రకాశింపగా, తార్యుని + పై = గరుత్మంతుని పైన (విష్ణువు), వృషభ + ఇంద్రు + పైన్ = ఎద్దుల రాజైన నంది పైన
(శివుడు), హంసము + పయిన్
= హంస పైన (బ్రహ్మ), పన్ని =
సిద్ధపడి, తోఁచితిరి =
సాక్షాత్కరించిరి, సన్నుతున్ =
స్తుతించబడేవానిని, నన్నున్ =
నన్ను, ఒనరింపన్ =
చేయుటకు, ఇంపునన్ =
సంతోషముతో, విమల =
నిర్మలమైన, దయా + అవలోకన =
కరుణా వీక్షణములతో, నివిష్ట =
కూడిన, హసత్ =
నవ్వుతున్న, వదన +
అంబుజంబులందున్ = పద్మము వంటి ముఖములందు, మహిత = గొప్పదైన, కాంతికిన్ = వెలుగునకు, ప్రతిహతులు + ఓని = ఎదురు నిలువలేక, కన్నులు = నా నేత్రములు, చిన్నవోయెడిన్ = ముడుచుకుపోవుచున్నవి
(చూడలేకున్నవి).
తాత్పర్యము: "ఓ
త్రిమూర్తులారా! గరుడ, నంది, హంస వాహనాలపై మీ మీ ఆయుధాలతో సాక్షాత్కరించారు.
దయతో నవ్వుతున్న మీ పద్మాల్లాంటి ముఖాల నుండి వెలువడుతున్న దివ్యతేజస్సును నా
కళ్ళు చూడలేకపోతున్నాయి."
విశేషాలు: త్రిమూర్తులు
ఏకకాలంలో తమ వాహనాలతో దర్శనమిచ్చిన అద్భుత ఘట్టం ఇది.
36 వ పద్యము
ఉ. ఐనను జిత్త మున్నది మహత్తరసాధన మెన్న నద్ది మీ తో నొనరె సరే జగము తోఁచి యెలర్చి లయించు న
ప్పనుల్ వూని యుగాల మాయ
గొనము ల్విభజింప విభిన్న మూర్తుల మానితు లైన మీకు శివమాధవవాక్పతులార! మ్రొక్కెదన్.
ప్రతిపదార్థము: ఐనను =
అయినప్పటికీ, చిత్తము +
ఉన్నది = నా మనస్సు ఉన్నది, మహత్తర +
సాధనము = గొప్ప సాధనగా, ఎన్నన్ = ఎంచగా, అద్ది = ఆ మనస్సు, మీతోన్ = మీతో, ఒనరెన్ = కలిసెను, సరే = ఇక, జగము = లోకము, తోఁచి = పుట్టి, ఎలర్చి = పెరిగి, లయించు = నశించే, ఆ + పనులు = ఆ కార్యములను, పూని = స్వీకరించి, యుగాల = యుగముల యొక్క, మాయ + గొనముల్ = మాయా గుణములను (సత్వ, రజస్, తమో గుణములను), విభజింపన్ = విభజించుట చేత, విభిన్న + మూర్తులన్ = వేర్వేరు రూపములలో, మానితులు + ఐన = గౌరవించబడే, మీకున్ = మీకు, శివ + మాధవ + వాక్పతులార = శివుడు, విష్ణువు మరియు బ్రహ్మలారా, మ్రొక్కెదన్ = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: "ఓ శివ, విష్ణు, బ్రహ్మలారా! నా కళ్ళు మీ తేజస్సును చూడలేకపోయినా, నా మనస్సు మీపైనే లగ్నమై ఉంది. సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాల కోసం త్రిగుణాలను స్వీకరించి విభిన్న రూపాల్లో
ప్రకాశించే మీకు వందనాలు."
విశేషాలు: పరమాత్మ ఒక్కడే
అయినా కార్యార్థం ముగ్గురుగా కనిపిస్తాడని అత్రి మహర్షి కీర్తించాడు.
37వ పద్యము
చ. ఒకని ననేక సద్గుణగణోపహితు నగదీశు నాత్మ నెం చి కొలువఁగంటి నిమ్మెయి విచిత్రము జంతుహృదంతరాళ
చిం తకు నతిదూర
భూతు లవు నాధులు మువ్వురు గాన నైతి రా యొక్కఁ డన మీర మీర లన నొక్కఁడ యంచు మదిం దలంచెద.
ప్రతిపదార్థము: ఒకనిన్ =
ఒక్కడిని, అనేక = ఎన్నో, సద్గుణ + గణ + ఉపహితున్ = మంచి గుణముల సమూహముతో
కూడినవానిని, జగత్ + ఈశున్ =
లోకేశ్వరుని, ఆత్మన్ =
మనస్సులో, ఎంచి = తలచి, కొలువన్ + కంటిన్ = సేవించాను, ఈ + మెయిన్ = ఈ విధముగా, విచిత్రము = ఆశ్చర్యము, జంతు = ప్రాణుల, హృత్ + అంతరాళ = హృదయము లోపలి, చింతకున్ = ఆలోచనకు, అతి + దూర + భూతులు = అందరాని వారు, అవు = అయిన, నాధులు = ప్రభువులు, మువ్వురున్ = ముగ్గురు, కానన్ + ఐతిరి = కనిపించారు, ఆ + ఒక్కఁడు = నేను తలచిన ఆ ఒక్కడూ, అనన్ = అంటే, మీర = మీరే, మీరలు + అనన్ = మీరు అంటే, ఒక్కఁడ + అంచున్ = ఆ ఒక్కడే అని, మదిన్ = మనసులో, తలంచెదన్ = భావిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: "నేను
జగదీశ్వరుడైన ఒక్కడినే ధ్యానించాను. కానీ ప్రాణుల ఊహకు అందని మీ ముగ్గురు నాకు
దర్శనమిచ్చారు. నేను తలచిన ఆ 'ఒక్కడు' మీరేనని, మీ ముగ్గురూ 'ఒక్కటే' నని నాకు
అర్థమైంది."
విశేషాలు: దైవత్వంలోని
ఏకత్వాన్ని ఈ పద్యం ప్రతిపాదిస్తోంది.
38వ పద్యము
చ. దొసఁగుల నేర్చు సాములకు దోయిళు లయ్య! ప్రసన్ను లయ్యెడున్ వెస విశయంబు వో
నను మునిక్ గని మెత్తని వాని యన్నడిక్ సుసుమసమానముం గొని వినోదితమానస మై ప్రభుత్రయం బసుకర మా
సదుత్తరము నాతని కిచ్చె బ్రహాసభాసి యై.
ప్రతిపదార్థము: దొసఁగులన్ =
పాపములను, నేర్చు =
హరించే, సాములకున్ =
ప్రభువులకు, దోయిళులు =
నమస్కారములు, అయ్య = ఓ
స్వామీ, ప్రసన్నులు +
అయ్యెడున్ = ప్రసన్నము కండి, వెసన్ =
వేగముగా, విశయంబు =
సందేహము, పోన్ = తొలగేలా, అను = అని ప్రార్థించిన, మునిన్ = అత్రి మునిని, కని = చూసి, మెత్తనివాని = మృదువైన మనసు కలవానిని, ఆ + నడిన్ = ఆ సమయంలో, సుసుమ + సమానమున్ = పుష్పము వంటి (మెత్తని
మాటను), కొని =
గ్రహించి, వినోదిత +
మానసము + ఐ = ఆనందించిన మనసు కలవారై, ప్రభు + త్రయంబు = ఆ ముగ్గురు దేవుళ్ళు, అసుకరము = ప్రాణము వంటి హితమైన (లేదా సులభమైన), ఆ + సత్ + ఉత్తరమున్ = ఆ మంచి సమాధానమును, ఆతనికిన్ = ఆ మునికి, ఇచ్చెన్ = ఇచ్చిరి, ప్రహాస + భాసి + ఐ = చిరునవ్వుతో ప్రకాశిస్తూ.
తాత్పర్యము: "ఓ పాపహరులారా!
నా సందేహాలు తొలగేలా అనుగ్రహించండి" అని వేడుకున్న అత్రిని చూసి, త్రిమూర్తులు నవ్వుతూ, పుష్పం వంటి మృదువైన మాటలతో హితకరమైన సమాధానం
చెప్పారు.
విశేషాలు: దేవుడు భక్తుని
వినయానికి, మృదుత్వానికి
లొంగిపోతాడని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
39 వ పద్యము
సీ. ఎట్లు సంకల్పించి తీ వది యట్టిద కా దన నిం కొండు గలదె జగతి? బ్రహ్మభూతాత్మ! నీ పరమనిధ్యానమ్ము గుఱి యైన
యొకఁడె ముగ్గురము మేము.
ప్రతిపదార్థము: ఎట్లు = ఏ
విధముగా, సంకల్పించితివి
= కోరుకున్నావో, ఈవు = నీవు, అది + అట్టిద = అది అట్లే జరుగును, కాదు + అనన్ = కాదని అనడానికి, ఇంకొండు = వేరొకటి, కలదె = ఉన్నదా, జగతిన్ = లోకమున, బ్రహ్మభూత + ఆత్మ = బ్రహ్మముతో నిండిన ఆత్మ
కలవాడా, నీ = నీ యొక్క, పరమ + నిధ్యానమ్ము = ఉత్తమమైన ధ్యానమునకు, గుఱి + ఐన = లక్ష్యమైన, ఒక్కఁడె = ఆ ఒక్క దైవమే, మేము = మేము, ముగ్గురము = ఈ ముగ్గురము.
తాత్పర్యము: "ఓ మహర్షీ! నీవు
ఏ విధంగా సంకల్పించావో అది తప్పక నెరవేరుతుంది. దాన్ని కాదనగలిగే శక్తి ఈ లోకంలో
మరెవరికీ లేదు. నీ ధ్యానానికి లక్ష్యమైన ఆ ఒక్క పరమాత్మ స్వరూపమే మేమీ
ముగ్గురము."
విశేషాలు: భక్తుని
సంకల్పం ఎంత బలమైనదో, భగవంతుడు
దానికి ఎలా కట్టుబడి ఉంటాడో ఈ పద్యం చెబుతోంది.
సీస పద్యం - తరువాయి భాగం)
సంకల్ప ముడిగిన సమ మైళ తత్త్వమ్ము తత్కల్పనా విభక్తత్వ మందు నెఱుఁగుదు రీ
కిటు కెల్ల జాయాపతు లిరువురు మీరు
మీ కెలయు సుసుఖ మింక.
ప్రతిపదార్థము: సంకల్పము =
కోరికలు, ఉడిగిన =
నశించినప్పుడు, సమము =
సమానమైనది, ఐళ =
భూసంబంధమైన (లేదా ప్రకాశవంతమైన), తత్త్వమ్ము = పరమాత్మ తత్త్వము, తత్ + కల్పనా = ఆ సంకల్పము చేతనే, విభక్తత్వము = విభజనను, అందున్ = పొందును, ఎఱుఁగుదురు = తెలుసుకుంటారు, ఈ + కిటుకు + ఎల్ల = ఈ మర్మమంతా, జాయాపతులు = భార్యాభర్తలు, ఇరువురు = ఇద్దరైన, మీరు = మీరు, మీకున్ = మీకు, ఎలయున్ = కలుగును, సుసుఖము = గొప్ప సుఖము, ఇంకన్ = ఇకమీదట.
తాత్పర్యము: "నీవు
కోరుకున్నట్లుగానే, ఒక్కడే అయిన
పరమాత్మ భక్తుల సంకల్పం కొరకు ఇలా విభజింపబడి కనిపిస్తాడు. ఈ రహస్యాన్ని మీ
దంపతులు ఇద్దరూ ఎరుగుదురు. ఇక మీకు శుభం కలుగుతుంది."
సీస పద్యం - ముగింపు)
నీ యమ్మ గర్భమందు ఎలమి మేమ నీ యంశ భూతులమై చొత్తు మవతరింపఁ గామితంబగు
వరమీయఁగా వలదొకొ? దాన మీ కీర్తి
విప్పారుఁ తరతరంబ.
ప్రతిపదార్థము: నీయమ్మ = నీ
భార్య (అనసూయ) యొక్క, గర్భమందున్ =
కడుపునందు, ఎలమిన్ =
సంతోషముతో, మేమ = మేమే, నీ + అంశ + భూతులము + ఐ = నీకు పుత్రులమై మా
అంశలతో, చొత్తుము =
ప్రవేశిస్తాము, అవతరింపన్ =
జన్మించుటకు, కామితంబు + అగు
= కోరబడిన, వరము + ఈయగాన్
= వరము ఇచ్చుటకు, వలదొకొ =
అవసరము లేదా (ఇవ్వవలెను కదా), దానన్ =
దానివలన, మీ = మీ యొక్క, కీర్తి = యశస్సు, విప్పారున్ = వ్యాపిస్తుంది, తరతరము + అ = వంశ పరంపరగా.
తాత్పర్యము: "నీవు కోరినట్లు
మా అంశలతో మేము నీకు పుత్రులమై జన్మిస్తాము. నీ కోరిక తీర్చడానికి మేము ఈ వరం
ఇస్తున్నాము. దీనివల్ల మీ దంపతుల కీర్తి తరతరాల వరకు నిలిచిపోతుంది."
విశేషాలు: త్రిమూర్తులు
ముగ్గురూ ఒకే వ్యక్తికి పుత్రులుగా జన్మించడం అనే అద్భుత వర ప్రదానం ఇక్కడ
జరిగింది.
40 వ పద్యము
చ. అని వివరించి దంపతుల యందు సభాజితు లెచున్ జూచుచుం డ నయన
గోచరత్వమున డం బెదఁ తార్చుచు సంతరించి య మ్ముని సతి గర్భగోళమునఁ పున్నెముతో నుదయించి
రెంచు నిం దు నిభము దత్త
వైఖరియు దుర్వసనాకృతిఁ కాంచి యంచితుల్.
ప్రతిపదార్థము: అని = ఆ విధంగా, వివరించి = చెప్పి, దంపతుల + యందున్ = ఆ అత్రి అనసూయల ముందు, సభాజితులు = గౌరవింపబడిన వారై, ఎచున్ = ఉండగా, చూచుచుండన్ = చూస్తుండగానే, నయన + గోచరత్వమునన్ = కళ్లకు కనిపిస్తూనే, డంబు = కాంతిని, ఎదన్ = హృదయమున, తార్చుచున్ = నింపుతూ, అంతరించి = అదృశ్యమై, ఆ + ముని + సతి = ఆ అనసూయా దేవి యొక్క, గర్భ + గోళమునన్ = గర్భమునందు, పున్నెముతోన్ = పుణ్యముతో, ఉదయించిరి = జన్మించిరి, ఎంచున్ = ఎన్నదగిన, ఇందు + నిభము = చంద్రుని వంటి రూపమును
(చంద్రుడు), దత్త +
వైఖరియున్ = దత్తాత్రేయ స్వరూపమును (విష్ణువు), దుర్వసన + ఆకృతిన్ = దుర్వాస ముని రూపమును
(శివుడు), కాంచి = పొంది, అంచితుల్ = పూజింపబడినవారై.
తాత్పర్యము: త్రిమూర్తులు
అలా వరం ఇచ్చి అంతర్ధానమయ్యారు. తరువాత అనసూయా దేవి గర్భాన చంద్రుడు (బ్రహ్మ అంశ), దత్తాత్రేయుడు (విష్ణు అంశ), దుర్వాసుడు (శివ అంశ) అనే ముగ్గురు కుమారులుగా
జన్మించారు.
విశేషాలు: ఒకే గర్భాన
ముగ్గురు దేవుళ్ళు జన్మించిన అద్భుతమైన సన్నివేశాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.
41 వ పద్యము
శా. వింటే యత్రి మునీంద్రు దుశ్చర తపోవిష్టంభముం దుష్టులై తంటా ల్టెంటు
దొర ల్సుతత్వ మెనయం దర్కొంటయు దీపకా! గొంటే? యింకిట దత్త యోగవిధిభంగు ల్బోధము ల్సెప్ప నై యుంటిక్
బుత్రక! దత్త చిత్తుడవు నై యుంటే? శుభం బయ్యెడు.
ప్రతిపదార్థము: వింటే =
విన్నావా, అత్రి + ముని +
ఇంద్రు = అత్రి మహర్షి యొక్క, దుశ్చర =
చేయశక్యము కాని, తపస్ +
విష్టంభమున్ = తపస్సు యొక్క పట్టుదలను, తుష్టులు + ఐ = సంతుష్టులై, తంటాల్ + తెంచు = కష్టాలను తొలగించే, దొరల్ = ప్రభువులు (త్రిమూర్తులు), సుతత్వము = కుమారులుగా ఉండుటను, ఎనయన్ = పొందుటకు, తర్కొంటయు = నిశ్చయించుకొనుటను, దీపకా = ఓ దీపక!, గొంటే = గ్రహించావా?, ఇంక + ఇట = ఇక పైన, దత్త = దత్తాత్రేయుని యొక్క, యోగ + విధి + భంగుల్ = యోగ సాధనా మార్గములను, బోధముల్ = జ్ఞానమును, చెప్పనై + ఉంటిన్ = చెప్పబోవుచున్నాను, పుత్రక = ఓ కుమారా!, దత్త + చిత్తుడవు + నై = దత్తాత్రేయునిపై
లగ్నమైన మనస్సు కలవాడవై, ఉంటే =
ఉన్నట్లయితే, శుభంబు +
అయ్యెడున్ = నీకు మంగళము కలుగును.
తాత్పర్యము: "ఓ దీపకా! అత్రి
మహర్షి చేసిన కఠోర తపస్సును, దానికి మెచ్చి
త్రిమూర్తులే ఆయనకు కుమారులుగా జన్మించడాన్ని విన్నావు కదా! ఇప్పుడు దత్తాత్రేయుని
యోగ మార్గాలను నీకు బోధిస్తాను. ఏకాగ్రతతో వింటే నీకు శుభం కలుగుతుంది."
విశేషాలు: శిష్యుని
ఏకాగ్రతను కోరుతూ గురువు తదుపరి జ్ఞానబోధకు సిద్ధం చేస్తున్న సందర్భం ఇది.
42 వ పద్యము
క. రాజరి పాండవేయుఁడు భ్రాజిష్ణు యశుండు ధర్మరాజు కొలువున రాజులు పౌరులు
మానులు నా జిష్ణుఁడు
విష్ణుఁ డమర నై యుండంగన్.
ప్రతిపదార్థము: రాజరి =
రాజర్షి, పాండవేయుఁడు =
పాండు పుత్రుడు, భ్రాజిష్ణు =
ప్రకాశించే, యశుండు =
కీర్తి కలవాడు, ధర్మరాజు =
ధర్మరాజు యొక్క, కొలువునన్ =
సభలో, రాజులు = ఇతర
రాజులు, పౌరులు =
పురజనులు, మానులు =
మునులు, ఆ + జిష్ణుఁడు
= ఆ అర్జునుడు, విష్ణుఁడు =
శ్రీకృష్ణుడు, అమరనై +
ఉండంగన్ = అలంకరించి ఉండగా.
తాత్పర్యము: గొప్ప
కీర్తిమంతుడైన ధర్మరాజు సభలో రాజులు, పౌరులు, మునులు మరియు
అర్జునుడు, శ్రీకృష్ణుడు
అందరూ ఆసీనులై ఉన్నారు.
43 వ పద్యము
క. నారదుఁ డొకపరి నిల నరు దారఁ జరించుచును వచ్చెఁ తత్సభ కతఁడు వారిజసంభవ
సంభవు నోరిమిఁ
పూజించె వారిజోదరుని దరిన్.
ప్రతిపదార్థము: నారదుఁడు =
నారద మహర్షి, ఒకపరి = ఒకానొక
సమయమున, ఇలన్ = భూమిపై, అరుదారన్ = ఆశ్చర్యము కలుగునట్లు, చరించుచును = తిరుగుతూ, వచ్చెన్ = ప్రవేశించెను, తద్ + సభకున్ = ఆ ధర్మరాజు సభకు, అతఁడు = ఆ నారదుడు, వారిజ సంభవ + సంభవున్ = బ్రహ్మదేవుని కుమారుడైన
నారదుని, ఓరిమిన్ =
ఓపికతో (గౌరవముతో), పూజించెన్ =
ధర్మరాజు పూజించెను, వారిజోదరుని +
దరిన్ = శ్రీకృష్ణుని చెంత.
తాత్పర్యము: ఒకనాడు
లోకసంచారం చేస్తూ నారద మహర్షి ఆ సభకు విచ్చేశాడు. ధర్మరాజు ఆ మహర్షిని భక్తితో, శ్రీకృష్ణుని సమక్షంలో పూజించి గౌరవించాడు.
44 వ పద్యము
క. ఆ వాసుదేవుఁడును సం భావింపఁగ నారదుండు పరిగత తత్త్వం డా విష్ణుదేవుఁ
బొగడెన్ భావించెన్
మ్రొక్కె మాటిమాటికి నంత.
ప్రతిపదార్థము: ఆ +
వాసుదేవుఁడును = ఆ శ్రీకృష్ణుడు కూడా, సంభావింపఁగన్ = గౌరవించగా, నారదుండు = నారదుడు, పరిగత + తత్త్వండు = పరమాత్మ తత్త్వము
తెలిసినవాడై, ఆ +
విష్ణుదేవున్ = ఆ విష్ణు స్వరూపుడైన కృష్ణుని, పొగడెన్ = స్తుతించెను, భావించెన్ = మనసులో ధ్యానించెను, మ్రొక్కెన్ = నమస్కరించెను, మాటిమాటికిన్ = పదే పదే, అంతన్ = అప్పుడు.
తాత్పర్యము: శ్రీకృష్ణుడు
నారదుని ఆహ్వానించగా, తత్త్వవేత్త
అయిన నారదుడు ఆ విష్ణు స్వరూపుని అనేక విధాలుగా స్తుతించి, భక్తితో మాటిమాటికీ నమస్కరించాడు.
45 వ పద్యం (సీస పద్యం) 81 పిడిఎఫ్
సీ. పాండునందనుఁ డబ్జభవనందను సనాత నర్షిఁ గవిం ధర్మ మడిగె మ్రొక్కి భగవంతుఁ
డఘమర్షి వాసుదేవుఁడు విన వానికి నాతండు వరుసఁ జెప్పె.
ప్రతిపదార్థము: పాండు +
నందనుఁడు = పాండురాజు కుమారుడైన ధర్మరాజు, అబ్జభవ + నందనున్ = బ్రహ్మ కుమారుడైన నారదుని, సనాతన + ఋషిన్ = సనాతన మునిని, కవిన్ = జ్ఞానిని, ధర్మము = ధర్మము గురించి, అడిగెన్ = ప్రశ్నించెను, మ్రొక్కి = నమస్కరించి, భగవంతుఁడు = భగవానుడు, అఘమర్షి = పాపాలను హరించే, వాసుదేవుఁడు = శ్రీకృష్ణుడు, వినన్ = వింటుండగా, వానికిన్ = ఆ ధర్మరాజునకు, ఆతండు = ఆ నారదుడు, వరుసన్ = క్రమముగా, చెప్పెన్ = వివరించెను.
తాత్పర్యము: శ్రీకృష్ణుడు
వింటుండగా, ధర్మరాజు నారద
మహర్షికి నమస్కరించి ధర్మాలను గురించి అడిగాడు. దానికి సమాధానంగా నారదుడు
వివరించడం ప్రారంభించాడు.
నిశ్రేయసకరంబు నిశ్రేణి వోలె వ
ర్ణశ్రమాచారధర్మాచరణము
యతిధర్మ మింత కాయతికరం మన నందు
నతఁడు సిద్ధావస్థ నడుగుటయును
ధాత కొడు కైతెను బురాతనేతిహాస
మరయఁ గోరి తాత్త్వికత్వ మసురవిభుఁడు
భాగవతుఁడు ప్రహ్లాదుండు భవ్యకతిప
యార్హ జనులును దాను బ్రయాతుఁ డయ్యె.
ప్రతిపదార్థం:
నిశ్రేయసకరంబు = మోక్షమును కలిగించునది, నిశ్రేణి + వోలె = నిచ్చెన వలె, వర్ణ + ఆశ్రమ + ఆచార + ధర్మ + ఆచరణము = వర్ణ
మరియు ఆశ్రమ ధర్మములను ఆచరించుట, యతిధర్మము = సన్యాస ధర్మము, ఇంత = ఇదంతా, కాయతికరంబు = శరీరానికి శ్రమ కలిగించునది, అనన్ = అని అనుకోగా, అందున్ = ఆ విషయమున, అతడు = ఆ ప్రహ్లాదుడు, సిద్ధ + అవస్థను = సిద్ధుల స్థితిని గురించి, అడుగుటయును = అడుగుట చేత, ధాత + కొడుకు = బ్రహ్మ కుమారుడైన నారదుడు, ఐతెను = చెప్పెను, పురాతన + ఇతిహాసము = ప్రాచీనమైన కథను, అరయన్ + కోరి = తెలుసుకోవాలని కోరి, తాత్త్వికత్వము = తత్త్వ జ్ఞానమును, అసుర + విభుడు = రాక్షస రాజైన, భాగవతుడు = విష్ణు భక్తుడు, ప్రహ్లాదుండు = ప్రహ్లాదుడు, భవ్య = శుభప్రదమైన, కతిపయ = కొద్దిమంది, అర్హ + జనులును = యోగ్యులైన వారును, తాను = తానును, ప్రయాతుడు + అయ్యె = ప్రయాణమయ్యాడు.
తాత్పర్యం:
మోక్షాన్ని ప్రసాదించే నిచ్చెన వంటి వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను పాటించడం, యతి ధర్మం వంటివి శరీరానికి శ్రమతో కూడుకున్నవని
భావించి, ప్రహ్లాదుడు
సిద్ధుల స్థితిని గురించి అడిగాడు. అప్పుడు నారద మహర్షి ఒక పురాతన ఇతిహాసాన్ని
వివరించాడు. ఆ తత్త్వాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూడాలని కోరి, భాగవతోత్తముడైన ప్రహ్లాదుడు కొందరు యోగ్యులతో
కలిసి ప్రయాణమయ్యాడు.
విశేషాలు:
- మోక్ష
సాధనలో వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు ప్రాథమిక మెట్లు అని ఇక్కడ నిచ్చెనతో పోల్చబడ్డాయి.
- ప్రహ్లాదుని
జిజ్ఞాస, తత్త్వమును తెలుసుకోవాలనే ఆరాటం ఇందులో కనిపిస్తుంది.
46వ పద్యం
ఉ. పోవుచుఁ బోవుచుం గనియెఁ బో ధరక్రింద కవేరనందినీ
పావనసైకతస్థలులఁ బండి రజస్వలదేహదేశముల్
కేవలనైజతేజము విలీన మొనర్పఁగ సహ్యశైలపా
దావని కింత సంతఁ గన నైన మహోజగరప్రకారునిన్.
ప్రతిపదార్థం:
పోవుచున్ + పోవుచున్ = వెళ్తూ వెళ్తూ, కనియెన్ + పో = చూశాడు గదా, ధర + క్రింద = భూమి పైన, కవేరనందినీ = కావేరి నది యొక్క, పావన = పవిత్రమైన, సైకత + స్థలులన్ = ఇసుక తిన్నెల మీద, పండి = పడుకొని, రజస్వల = ధూళి చేత నిండిన, దేహ + దేశముల్ = శరీర భాగములు కలవానిని, కేవల = కేవలము, నైజ = సహజమైన, తేజము = ప్రకాశమును, విలీనము + ఒనర్పగన్ = దాచి ఉంచగా, సహ్య + శైల = సహ్య పర్వతము యొక్క, పాద + అవనికిన్ = అడుగు భాగమున ఉన్న నేలపై, కింత = కొంచెం, సంతన్ = సమీపమున, కనన్ + ఐన = చూడబడిన, మహా + అజగర + ప్రకారునిన్ = పెద్ద కొండచిలువ
వంటి స్థితిలో ఉన్నవానిని.
తాత్పర్యం:
అలా ప్రయాణిస్తూ ప్రహ్లాదుడు కావేరీ నది తీరంలోని పవిత్రమైన ఇసుక తిన్నెలపై
పడి ఉన్న ఒక మహాత్ముని చూశాడు. ఆయన శరీరం ధూళితో నిండి ఉంది. తన సహజమైన తేజస్సును
బయటకు కనబడకుండా దాచుకున్న ఆ యోగి, సహ్య పర్వత ప్రాంతంలోని నేలపై ఒక కొండచిలువ వలె నిశ్చలంగా
పడి ఉన్నాడు.
విశేషాలు:
- ఇక్కడ
అజగర వ్రతాన్ని అవలంబిస్తున్న దత్తాత్రేయ స్వామిని వర్ణించడం జరిగింది.
- మహాత్ములు
తమ తేజస్సును సామాన్యులకు కనబడకుండా ఎలా దాచుకుంటారో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది
47వ పద్యం
క. గుఱుతులఁ గులాదికృతముల
మతి మాటలఁ బనుల విహితమానిత్వముచే
నెఱుఁగరు జను లెవ్వరు మును
పెఱిఁగియు గుర్తింపనేర రితఁ డతఁ డనుచున్.
ప్రతిపదార్థం:
గుఱుతులన్ = స్వభావములతో, కుల + ఆది + కృతముల = కులము మొదలైన గుర్తింపులతో, మతి = బుద్ధితో, మాటలన్ = మాటలతో, పనుల = పనులతో, విహిత = శాస్త్ర విహితమైన, మానిత్వముచే = గౌరవము చేత, ఎఱుఁగరు = తెలుసుకోలేరు, జనులు = లోకులు, ఎవ్వరు = ఎవరూ కూడా, మునుపు = ఇంతకు ముందు, ఎఱిఁగియు = తెలిసి ఉండి కూడా, గుర్తింపన్ + నేరరు = గుర్తు పట్టలేరు, ఇతడు = ఇతను, అతడు + అనుచున్ = ఆ గొప్పవాడు అని.
తాత్పర్యం:
సాధారణ జనులు ఆ యోగిని ఆయన గుణాలను బట్టి కానీ, కులగోత్రాలను బట్టి కానీ, ఆయన మాట తీరును బట్టి కానీ గుర్తు పట్టలేరు. ఆయన
ప్రవర్తనలో ఎలాంటి బాహ్య వేషధారణ లేకపోవడం వల్ల, ఇదివరకు ఆయన గురించి తెలిసిన వారు సైతం
"ఈయనే ఆ మహాత్ముడా?" అని గుర్తు
పట్టలేనంత సామాన్యంగా ఉన్నాడు.
విశేషాలు:
- జ్ఞాని
యొక్క స్థితి లోకాతీతంగా ఉంటుందని, వారిని బాహ్య లక్షణాలతో గుర్తు పట్టడం సాధ్యం కాదని
దీని భావం.
48వ పద్యం)
ఆ. అట్టివానిఁ జూచి యానతుఁ డె చేరి
పూజనేసి పాదములఁ దల నిల
సంస్పృశించి యడిగె సన్మహాభాగవ
తుండు వివిత్సుఁ డగుచుఁ దొలుత నిట్లు.
ప్రతిపదార్థం:
అట్టివానిన్ = అటువంటి స్థితిలో ఉన్న వానిని, చూచి = దర్శించి, ఆనతుడు + ఐ = నమస్కరించినవాడై, చేరి = దగ్గరకు వెళ్లి, పూజ + చేసి = పూజించి, పాదములన్ = పాదములపై, తల = శిరస్సును, నిల = ఉంచి, సంస్పృశించి = తాకి, అడిగెన్ = అడిగాడు, సత్ + మహా + భాగవతుండు = శ్రేష్ఠుడైన విష్ణు
భక్తుడు (ప్రహ్లాదుడు), వివిత్సుడు +
అగుచున్ = తెలుసుకోవాలనే కోరిక కలవాడై, తొలుతన్ = మొదటగా, ఇట్లు = ఈ విధముగా.
తాత్పర్యం:
అలాంటి అద్భుతమైన స్థితిలో ఉన్న ఆ యోగిని చూసి, మహా భాగవతుడైన ప్రహ్లాదుడు వినయంగా ఆయనను
సమీపించాడు. ఆయన పాదాలకు నమస్కరించి, తన శిరస్సును ఆ పాదాలపై ఉంచి భక్తితో పూజించాడు. అనంతరం ఆ
యోగి తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలనే కుతూహలంతో ప్రహ్లాదుడు ఇలా అడిగాడు.
విశేషాలు:
- ఒక గొప్ప
భక్తుడు (ప్రహ్లాదుడు) ఒక గొప్ప జ్ఞానిని (దత్తుని) దర్శించినప్పుడు ఉండవలసిన
వినయాన్ని ఈ పద్యం వర్ణిస్తుంది.
49వ పద్యం
సీ. బలిసిన కాయంబు బ్రహ్మతేజము! తాల్చెడు
సౌఖ్యవంతుఁడవు సంసారి వోలె
నెడ నుడుగక యెప్ప డెద్దియుఁ జేయకయున్న
విత్త మించుకయు లభింపబోదు
విత్తవంతుఁడు కాని వేత్తకు భోగమ్ము
లిందునందును లేవ యింత నిజము
ప్రతిపదార్థం:
బలిసిన = పుష్టిగా ఉన్న, కాయంబు =
శరీరము, బ్రహ్మతేజము =
బ్రహ్మ వర్చస్సును, తాల్చెడు =
కలిగి ఉన్నావు, సౌఖ్యవంతుడవు =
సుఖముగా ఉన్నవాడవు, సంసారి + వోలె
= సంసారి వలె, ఎడన్ + ఉడుగక =
విరామము లేకుండా, ఎప్పుడు = ఏ
సమయమునైనా, ఎద్దియున్ = ఏ
పనిని, చేయక + ఉన్నన్
= చేయకుండా ఉంటే, విత్తము = ధనము, ఇంచుకయు = కొంచెం కూడా, లభింపబోదు = దొరకదు, విత్తవంతుడు = ధనవంతుడు, కాని = కానట్టి, వేత్తకు = జ్ఞానికి లేదా తెలుసుకున్న వానికి, భోగమ్ములు = అనుభవాలు, ఇందున్ + అందును = ఇక్కడ కానీ అక్కడ కానీ, లేవ = ఉండవు కదా, ఇంత = ఇది, నిజము = సత్యము.
తాత్పర్యం:
"స్వామీ! మీ
శరీరం ఎంతో పుష్టిగా, బ్రహ్మతేజస్సుతో
వెలిగిపోతోంది. మీ ముఖం చూస్తుంటే ఏ చింత లేని సంసారి లాగా ఎంతో సౌఖ్యంగా
కనిపిస్తున్నారు. సాధారణంగా ఏ పనీ చేయకుండా ఉంటే ధనం లభించదు. ధనం లేని వానికి ఈ
లోకంలో సుఖభోగాలు దొరకవు. ఇది అందరికీ తెలిసిన సత్యం."
విశేషాలు:
- ఏ శ్రమ
చేయకుండా నిశ్చలంగా ఉన్నప్పటికీ యోగి శరీరం ఇంత ఆరోగ్యంగా, తేజస్సుతో
ఎలా ఉందోననే ప్రహ్లాదుని ఆశ్చర్యం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.
భోగమ్ము లమరని పురుషుల దేహమ్ము
లే వెరవుననేని నెలయబోవు
నుద్యమము లేదు పడియుండు వొకట దేవ!
కాని యెటువచ్చు? భోగ మాకాశసుమమ
కద ద్వీహీనుడ వగు నీదు కాయ మిట్టి
బలుపుఁ గొనె మాకు విన నై నఁ బలుకు మనఘ!
ప్రతిపదార్థం:
భోగమ్ములు = సుఖానుభవములు, అమరని =
లభించని, పురుషుల =
మానవుల యొక్క, దేహమ్ములు =
శరీరములు, ఏ + వెరవునన్ +
ఏని = ఏ విధంగా చూసినా, నెలయబోవు =
పుష్టిగా ఉండవు, ఉద్యమము =
ప్రయత్నము, లేదు = లేదు, ఒకట = ఒకే చోట, పడియుండు = పడి ఉంటావు, దేవ = ఓ స్వామీ!, కాని = కానీ, ఎటు + వచ్చు = ఎలా సాధ్యం?, భోగము = సుఖము, ఆకాశసుమమ + కద = ఆకాశ పుష్పం వంటిది కదా
(అసాధ్యం కదా), ద్వీహీనుడవగు = ఏ కోరికలు లేనివాడవైన, నీదు = నీ యొక్క, కాయము = శరీరము, ఇట్టి = ఇటువంటి, బలుపున్ + కొనె = పుష్టిని పొందినది, మాకున్ = మాకు, వినన్ + ఐనన్ = వినడానికైనా, పలుకు = చెప్పుము, అనఘ = పాపరహితుడా!
తాత్పర్యం:
పాపరహితుడవైన ఓ స్వామీ! భోగాలు అనుభవించని వారి శరీరాలు ఏ విధంగానూ ఇంత
పుష్టిగా ఉండవు. మీరు ఏ పనీ చేయకుండా ఒకే చోట నిశ్చలంగా పడి ఉంటున్నారు. కోరికలు
లేని వారికి సుఖం కలగడం ఆకాశపుష్పం వంటిది. అటువంటప్పుడు మీ శరీరం ఇంత బలిష్ఠంగా
ఎలా ఉందో మాకు వినాలని ఉంది, దయచేసి
వివరించండి.
విశేషాలు:
- నిష్క్రియా
పరత్వంలో కూడా యోగికి ఉండే శారీరక కాంతిని ఇక్కడ ప్రహ్లాదుడు
ప్రశ్నిస్తున్నాడు.
50వ పద్యం
గీ. కవి సమర్థుఁడు నిపుణదృక్కలితుఁడు సముఁ
డిష్టచిత్రకథుండు నా నిట్టి యతికిఁ
గర్మవశమునఁ బోవు లోకమ్ము ననుట
గొనుటయును గల్ల వెదనేని గోవిందుడ!
ప్రతిపదార్థం:
కవి = విద్వాంసుడు, సమర్థుడు =
సామర్థ్యము కలవాడు, నిపుణ + దృక్ +
కలితుడు = నిశితమైన దృష్టి కలవాడు, సముడు = సమదృష్టి కలవాడు, ఇష్ట = ఇష్టమైన, చిత్ర + కథుండు = వింతైన కథలు కలవాడు, నాన్ = అనగా, ఇట్టి = ఇటువంటి, యతికిన్ = సన్యాసికి, కర్మవశమునన్ = ప్రారబ్ధ కర్మ వలన, పోవు = వచ్చునట్టి, లోకమ్ము = సంసారము, అనుట = అనుట, కొనుటయును = అంగీకరించుటయును, కల్ల = అబద్ధము, వెదన్ + ఏని = వెతికినట్లయితే, గోవిందుడ = ఓ గోవింద స్వరూపుడా!
తాత్పర్యం:
ఓ గోవింద స్వరూపుడా! మీరు విద్వాంసులు, సమర్థులు, నిశిత దృష్టి గలవారు. ఇటువంటి జ్ఞానికి కర్మ వశం చేత
సుఖదుఃఖాలు కలుగుతాయనుకోవడం కేవలం అబద్ధం. మీరు సమస్తాన్ని ఎరిగిన వారు.
విశేషాలు:
- జ్ఞానికి
కర్మబంధం అంటదని ప్రహ్లాదుడు ఇక్కడ కీర్తిస్తున్నాడు.
51వ పద్యం
క. అను దైత్యనాథు వాగమృ
తనియంత్రితుఁడై మునిపతి తథ్యము పథ్యం
బును నైన వచన మెత్తెను
స్వనయవివిదిషునకు నాత్మ స్మయమానుండై.
ప్రతిపదార్థం:
అను = అంటున్నట్టి, దైత్యనాథు =
రాక్షస రాజైన ప్రహ్లాదుని యొక్క, వాక్ + అమృత = మాటలనెడి అమృతముచే, నియంత్రితుడు + ఐ = కట్టబడినవాడై, మునిపతి = మునిశ్రేష్ఠుడైన దత్తుడు, తథ్యము = సత్యమును, పథ్యంబును = హితమును, ఐన = అయినట్టి, వచనము = మాటను, ఎత్తెను = ప్రారంభించెను, స్వనయ = తన నీతిని, వివిదిషునకు = తెలుసుకోవాలని కోరుచున్న వానికి, ఆత్మ = తన మనస్సులో, స్మయమానుండు + ఐ = చిరునవ్వు నవ్వుతూ.
తాత్పర్యం:
ప్రహ్లాదుని అమృతతుల్యమైన మాటలకు మునిశ్రేష్ఠుడైన దత్తుడు సంతోషించాడు. తన
గురించి తెలుసుకోవాలనే కుతూహలం గల ప్రహ్లాదుని చూసి, మనసులో చిరునవ్వు నవ్వుతూ, హితమును సత్యమును కూడిన మాటలను ఇలా చెప్పసాగాడు.
విశేషాలు:
- దత్తుని
శాంత గంభీర ముద్ర ఇక్కడ స్మయమానుండై (చిరునవ్వు నవ్వుతూ) అన్న పదంలో
కనిపిస్తుంది.
52వ పద్యం
గీ. అసురసత్తమ! నీవు తత్త్వార్థవేత్త
వౌనరు నధ్యాత్మదృష్టి నీహోపరతుల
వలన జను లెట్టి ఫలములఁ బడయఁగలరొ?
యెఱుఁగుదువ యొరు లన నిం దికేమి కలదు?
ప్రతిపదార్థం:
అసురసత్తమ = రాక్షసశ్రేష్ఠుడా!, నీవు = నీవు, తత్త్వ + అర్థ + వేత్తవు = పరమార్థాన్ని తెలిసినవాడవు, ఔనరున్ = ఒప్పిదమైన, అధ్యాత్మ + దృష్టిన్ = ఆధ్యాత్మిక దృష్టితో, ఈ + హ + ఉపరతుల వలన = ఈ లోక వ్యవహారాలను
వదిలిపెట్టడం వల్ల, జనులు = ప్రజలు, ఎట్టి = ఎటువంటి, ఫలములన్ = ఫలితాలను, పడయన్ + గలరొ = పొందగలరో, ఎఱుంగుదువ = నీకు తెలుసు కదా, ఒరులు = ఇతరులు, అనన్ = అనడానికి, ఇందు + ఇకన్ + ఏమి + కలదు = ఇందులో ఇంకేముంది.
తాత్పర్యం:
"ఓ
అసురశ్రేష్ఠా! ప్రహ్లాదా! నీవు తత్త్వాన్ని ఎరిగిన వాడవు. ఆధ్యాత్మిక చింతనతో లోక
వ్యవహారాల పట్ల విముఖత కలిగి ఉండటం వల్ల ఎటువంటి మోక్ష ఫలాలు లభిస్తాయో నీకు
ఇప్పటికే తెలుసు. నీ వంటి జ్ఞాని అడుగుతున్నావు కాబట్టి ఇతరుల గురించి
చెప్పేదేముంది?"
విశేషాలు:
- దత్తుడు
ప్రహ్లాదుని తత్త్వవేత్తగా గుర్తించి గౌరవిస్తున్నాడు.
53వ పద్యం
ఉ. పాయని భక్తితో హృదయపద్మమునం దరవొంది యున్న నా
రాయణదేవుఁ డెప్పుడు దిమిరంబు దినేశుఁడు వోలె నజ్ఞతం
బాయఁగఁ జేయు నీ కయిన మాన్యుఁడ! నీయొనరించుప్రశ్నముల్
నా యెఱుఁగంగ విన్నటు లనా! వివరించెద నాత్మశుద్ధికిన్.
ప్రతిపదార్థం:
పాయని = విడవని, భక్తితో =
అనురాగముతో, హృదయ +
పద్మమునన్ = హృదయ కమలమందు, దరవొంది + ఉన్న
= స్థిరపడి ఉన్నట్టి, నారాయణదేవుడు =
శ్రీమన్నారాయణుడు, ఎప్పుడు =
ఎల్లవేళలా, తిమిరంబు =
చీకటిని, దినేశుడు +
వోలె = సూర్యుని వలె, అజ్ఞతం =
అజ్ఞానమును, పాయగన్ + చేయు
= తొలగిపోయేలా చేస్తాడు, నీకున్ +
అయినన్ = అటువంటి నీకైనను, మాన్యుడ =
పూజ్యుడా!, నీ + ఒనరించు =
నీవు చేసిన, ప్రశ్నముల్ =
ప్రశ్నలకు, నా + ఎఱుగంగ =
నాకు తెలిసినంత వరకు, విన్నటులనా =
నేను విన్న విధంగా, వివరించెద =
వివరిస్తాను, ఆత్మశుద్ధికిన్
= ఆత్మ పరిశుద్ధి కోసం.
తాత్పర్యం:
"ఓ పూజ్యుడా! నీ
హృదయకమలంలో నారాయణుడు నిరంతరం కొలువై ఉన్నాడు. సూర్యుడు చీకటిని పారద్రోలినట్లు, ఆ దేవుడు నీ అజ్ఞానాన్ని ఎప్పుడో తొలగించాడు.
అయినా, నీవు చేసిన
ప్రశ్నలకు నా బుద్ధికి తోచిన విధంగా, ఆత్మశుద్ధి కోసం సమాధానం వివరిస్తాను, విను."
విశేషాలు:
- హృదయంలో
భగవంతుడు ఉంటే అజ్ఞానం తొలగిపోతుందని ఇక్కడ సూర్య బింబంతో పోల్చబడింది.
54వ పద్యం
ఉ. జన్మజరాప్రవాహముల జాలెడవెట్టక నిర్వహించు ను
ద్వన్మతు లైన దీని దరిదాటఁగలే రుదరంబు నిండ దే
యున్మితికామభోగముల నుద్ధత తృష్ణ ననుం గ్రసించి క
రోన్ముఖుఁ జేసి త్రిప్పెను ముహుర్ముహురాపిత జాతిజాతులన్.
ప్రతిపదార్థం:
జన్మ + జరా + ప్రవాహముల = పుట్టుక, ముసలితనము అనే ప్రవాహాలను, జాలెడవెట్టక = విడిచిపెట్టకుండా, నిర్వహించు = కొనసాగించే, ఉద్వన్మతులు + ఐన = గొప్ప బుద్ధిమంతులైనా, దీనిన్ = ఈ సంసారాన్ని, దరిదాటగలేరు = దాటలేరు, ఉదరంబు = పొట్ట, నిండదు + ఏ = నిండదు కదా, ఉన్మితి = అపరిమితమైన, కామ + భోగములన్ = కోరికలు మరియు భోగముల చేత, ఉద్ధత = తీవ్రమైన, తృష్ణ = ఆశ, ననున్ = నన్ను, గ్రసించి = మింగివేసి, కర్మ + ఉన్ముఖున్ + చేసి = కర్మల వైపు మళ్ళించి, త్రిప్పెను = తిప్పినది, ముహుర్ముహు = పదే పదే, ఆపిత = పొందినట్టి, జాతి + జాతులన్ = రకరకాల జన్మలలో.
తాత్పర్యం:
"ఈ జన్మ
మృత్యువుల ప్రవాహం ఎంతో వేగమైనది. గొప్ప పండితులైనా దీనిని దాటడం కష్టం. మానవుడి
పొట్ట ఎన్నటికీ నిండదు. అపరిమితమైన కోరికలు, భోగాలు అనే తీవ్రమైన ఆశ నన్ను పదే పదే కర్మల వైపు నెట్టి, అనేక జన్మల చుట్టూ తిప్పింది."
విశేషాలు:
- సంసార
ప్రవాహం యొక్క వేగాన్ని, మానవ తృష్ణ (ఆశ) యొక్క స్వభావాన్ని ఇక్కడ దత్తుడు
వివరిస్తున్నాడు.
55వ పద్యం
గీ. కర్మములచే భ్రమించు చాకస్మికముగ
నిందుఁ బొందింపఁబడితి విన్నీ నరభవ
మనఘ! స్వర్గాపవర్గంబు లంద మరల
నింద చెందఁ దిర్యక్త ్వంబు నెనయ దారి.
ప్రతిపదార్థం:
కర్మములచే = పూర్వ కర్మల వలన, భ్రమించు = తిరుగుతున్నట్టియు, ఆకస్మికముగ = అనుకోకుండా, ఇందున్ = ఈ మానవ జన్మలో, పొందింపబ డితివి = ప్రవేశపెట్టబడితివి, ఈ = ఈ, నరభవ = మనుష్య జన్మము, అనఘ = పాపరహితుడా!, స్వర్గ + అపవర్గంబులు = స్వర్గము మరియు మోక్షములను, అంద = పొందడానికి, మరల = తిరిగి, నింద = నిందను, చెందన్ = పొందుటకు, తిర్యక్ + త్వంబు = పశు పక్ష్యాది జన్మలను, ఎనయ = పొందుటకు, దారి = మార్గము.
తాత్పర్యం:
పాపరహితుడా! కర్మల ప్రభావంతో సంసారంలో తిరుగుతున్న జీవుడు ఆకస్మికంగా ఈ మానవ జన్మను
పొందుతాడు. ఈ మానవ జన్మ అనేది స్వర్గాన్ని లేదా మోక్షాన్ని సాధించడానికి ఒక మార్గం
వంటిది. అలాగే తిరిగి పశుపక్ష్యాది అధమ జన్మలు పొందే మార్గం కూడా ఇదే.
విశేషాలు:
- మానవ జన్మ
యొక్క ప్రాముఖ్యతను, అది మోక్షానికి ద్వారమని ఇక్కడ వివరించారు.
56వ పద్యం
చ. అసుఖనివృత్తికి న్సుఖము లందుటకు న్నృదిఁ గోరి కర్మము
ల్విసువక చేయుచు న్విపరివృత్తఫలంబుల నందుచున్న మా
నినిగముఁ జూచి చూచి గమనించిన బుద్ధి నివృత్తిఁ జెంది మా
నసము సృజించు భోగముల నంద దెలివొందియు నిద్ర వోయెదన్.
ప్రతిపదార్థం:
అసుఖ = దుఃఖము యొక్క, నివృత్తికిన్ =
తొలగింపు కోసం, సుఖము =
సుఖమును, అందుటకున్ =
పొందుటకు, హృదిన్ =
మనస్సులో, కోరి = ఆశించి, కర్మముల్ = పనులను, విసువక = అలసట లేకుండా, చేయుచున్ = చేస్తూ, విపరివృత్త = అనుకున్నదానికి విరుద్ధమైన, ఫలంబులన్ = ఫలితాలను, అందుచున్న = పొందుతున్నట్టి, మాని = మనుష్యుల యొక్క, నిగమున్ = సమూహమును, చూచి + చూచి = పదే పదే గమనించి, గమనించిన = తెలుసుకున్న, బుద్ధి = బుద్ధితో, నివృత్తిన్ = విరక్తిని, చెంది = పొంది, మానసము = మనస్సు, సృజించు = కల్పించే, భోగములన్ = సుఖములను, అందన్ = పొందుటకు, తెలివొందియు = మేల్కొని ఉండి కూడా, నిద్ర + పోయెదన్ = నిద్రపోతున్నాను (నిశ్చలంగా
ఉంటున్నాను).
తాత్పర్యం:
లోకంలో జనులు దుఃఖాన్ని వదిలించుకోవడానికి, సుఖాన్ని పొందడానికి నిరంతరం కర్మలు చేస్తూ
ఉంటారు. కానీ వారు ఆశించిన దానికి విరుద్ధమైన ఫలితాలే లభిస్తున్నాయి. ఇది గమనించిన
నా బుద్ధి విరక్తిని పొందింది. అందుకే మనస్సు కల్పించే ఈ మాయా భోగాల పట్ల ఆసక్తి
లేకుండా, లోకరీత్యా
నిద్రపోతున్నట్లుగా నిశ్చలంగా ఉంటున్నాను.
విశేషాలు:
- యోగి
యొక్క స్థితిని, లోకవ్యవహారాల పట్ల ఆయన విముఖతను ఇక్కడ 'నిద్రపోవడం' అనే పదంతో
పోల్చారు.
57వ పద్యం
గీ. అఖిలకామోపరతి తను వందుఁ జెంది
యాత్మ సుఖరూప మెప్పుడు నలరుచుండు
ననుభవించెద భోగంబు లప్పుడప్పుడు
డౌచి ప్రారబ్ధ ముందింప నీహ దక్కి.
ప్రతిపదార్థం:
అఖిల = సమస్తమైన, కామ = కోరికల
యొక్క, ఉపరతి =
విరక్తి, తనువు + అందున్
= శరీరము నందు, చెంది = కలిగి, ఆత్మ = ఆత్మ, సుఖరూపము = సుఖస్వరూపమై, ఎప్పుడు = సర్వదా, అలరుచుండు = ప్రకాశిస్తూ ఉంటుంది, అనుభవించెదన్ = అనుభవిస్తాను, భోగంబులు = సుఖములను, అప్పుడప్పుడు = అడపా దడపా, ఔచి = లభించినప్పుడు, ప్రారబ్ధము = ప్రారబ్ధ కర్మ, ఉందింపన్ = ఉదయించగా, ఈహ = కోరిక, దక్కి = విడిచి.
తాత్పర్యం:
కోరికలన్నీ నశించినప్పుడు ఆత్మ తన సహజమైన సుఖస్వరూపంతో ప్రకాశిస్తుంది.
ఎటువంటి ప్రత్యేక ప్రయత్నం లేకుండా, ప్రారబ్ధ వశాత్తు అప్పుడప్పుడు ఏవైనా భోగాలు ఎదురైతే, వాటిని కోరిక లేకుండానే అనుభవిస్తాను.
విశేషాలు:
- జ్ఞాని
ప్రారబ్ధ కర్మను ఎలా స్వీకరిస్తాడో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
58వ పద్యం
శా. ఔరా సౌఖ్యము తానె యై మలచి హేయం బైన సంసారమున్
ఘోరంబున్ దుది లేని ద్వైతమున నక్కోల్లాంచి జీవుండు నా
చారం గప్పిన నీరు మాని మృగతృష్ణాబద్ధి యై నోవు దు
ర్వారం బోలి యనర్థ మర్థ మని సంభావించుఁ జిత్రంబుగన్.
ప్రతిపదార్థం:
ఔరా = ఆహా!, సౌఖ్యము =
సుఖము, తాన్ + ఎ =
తానై, ఐ = అయ్యుండి
కూడా, మలచి =
వదిలివేసి, హేయంబు + ఐన =
అసహ్యకరమైన, సంసారమున్ =
సంసారాన్ని, ఘోరంబున్ =
భయంకరమైనది, తుది = అంతము, లేని = లేనట్టి, ద్వైతమునన్ = భేదబుద్ధి యందు, అకోల్లాంచి = చిక్కుకొని, జీవుండు = మానవుడు, నాచారం = నాచు, కప్పిన = కప్పబడిన, నీరు = నీటిని, మాని = వదిలేసి, మృగతృష్ణ = ఎండమావుల యందు, అబద్ధి + ఐ = ఆశ కలవాడై, పోవు = వెళ్లే, దుర్వారంబు + ఓలి = దాటశక్యము కాని రీతిలో, అనర్థము = కీడును, అర్థము = మేలు (ధనము), అని = అని, సంభావించున్ = భావిస్తాడు, చిత్రంబుగన్ = ఆశ్చర్యముగా.
తాత్పర్యం:
ఆత్మ సుఖస్వరూపమైనప్పటికీ, జీవుడు ఆ
సుఖాన్ని వదిలేసి దుఃఖమయమైన సంసారంలో చిక్కుకుంటున్నాడు. నాచు కప్పిన స్వచ్ఛమైన
నీటిని చూడక, ఎండమావుల వెంట
పడే దాహార్తుని వలె, లోకంలోని
అనర్థాలనే పరమార్థాలుగా భావిస్తున్నాడు. ఇది నిజంగా విచిత్రం.
విశేషాలు:
- అజ్ఞానాన్ని
నాచుతోను, ప్రాపంచిక సుఖాలను ఎండమావులతోను పోల్చడం చాలా
అర్థవంతంగా ఉంది.
59వ పద్యం
గీ. తనుముఖంబులు దైవతంత్రంబులు వాన
నాత్మ దుఃఖాత్యయము సుఖ మందఁ దలఁచి
మాటిమాటికి ననీశత మలచు క్రియలు
కృతములు కృతమ్ము లకృతము ల్కృతములు.
ప్రతిపదార్థం:
తను + ముఖంబులు = శరీరము మొదలైనవి, దైవ + తంత్రంబులు = దైవము (ప్రారబ్ధము) ఆధీనములోనివి, వాన = వాటిని (సవరించలేము), ఆత్మ = తనకు, దుఃఖ + అత్యయము = దుఃఖము పోయి, సుఖము = సుఖము, అందన్ + తలచి = పొందాలని కోరి, మాటిమాటికిన్ = పదే పదే, అనీశత = అసమర్థతను, మలచు = కలిగించే, క్రియలు = పనులు, కృతములు = చేయబడినవి, కృతమ్ముల = చేసిన పనుల వలన, అకృతముల్ = పనులు కాకపోవడం, కృతములు = పనులు జరగడం.
తాత్పర్యం:
శరీరము మరియు దాని సుఖదుఃఖాలు దైవాధీనములు. కానీ మానవుడు తన దుఃఖాన్ని
పోగొట్టుకుని సుఖపడాలని పదే పదే ప్రయత్నిస్తుంటాడు. ఈ ప్రయత్నాలు కొన్నిసార్లు
ఫలిస్తాయి, కొన్నిసార్లు
ఫలించవు. ఇదంతా కర్మతంత్రమే.
విశేషాలు:
- మనిషి
ప్రయత్నం కన్నా ప్రారబ్ధ బలమే గొప్పదని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
60వ పద్యం
గీ. అష్టకష్టమ్ములకు నై క్రియాఫలములఁ
దెచ్చికొని యేమి చేయు మత్తెల్లి మర్త్యుఁ?
డవియు నాధ్యాత్మికాదితాపాభిభూత
మైన మది కింపు నింప వియ్యది నిజము.
ప్రతిపదార్థం:
అష్టకష్టమ్ములకున్ + ఐ = ఎన్నో కష్టాలు పడి, క్రియా + ఫలములన్ = పనుల యొక్క ఫలితాలను, తెచ్చికొని = సంపాదించుకొని, ఏమి + చేయు = ఏమి చేయగలడు, మత్తెల్లి = తెలివితక్కువగా, మర్త్యుడు = మనిషి?, అవియున్ = ఆ ఫలితాలు కూడా, ఆధ్యాత్మిక + ఆది = ఆధ్యాత్మిక మొదలైన, తాప + అభిభూతము = తాపత్రయాల చేత పీడించబడిన, ఐన = అయినట్టి, మదికిన్ = మనస్సుకు, ఇంపు = ఆనందాన్ని, నింపవు = కలిగించవు, ఇయ్యది = ఇది, నిజము = సత్యము.
తాత్పర్యం:
మనిషి ఎంతో కష్టపడి తన పనుల ద్వారా కొన్ని ఫలితాలను సాధిస్తాడు. కానీ
ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక తాపత్రయాలతో పీడించబడే మనస్సుకు ఆ
ఫలితాలు ఏమాత్రం శాంతిని లేదా ఆనందాన్ని ఇవ్వవు. ఇది పరమ సత్యం.
విశేషాలు:
- బాహ్య
సంపదలు మనశ్శాంతిని ఇవ్వలేవని ఈ పద్యం నొక్కి చెబుతోంది.
పద్యం 61
సీ. అజితాత్ములును లుబ్ధు లగు ధనవంతుల యర్థ మనర్థ జూ టరయ మొక్కొ?
చోరులు రాజులు వైరులు స్వీయులు నపహరింపఁ తలంతు రర్ధి యర్థ
మదిగాక దినదిన మ్మనుభవమున నది క్షయ మాచు భయము దుఃఖమును జేయుఁ
బశుపక్షు లర్థులు పరిజనమ్ములు గాల మతనికి నొదవింతు రతిభయమ్ము
బ్రాణమున నర్థమున స్పృహఁ పట్టి వచ్చు
మనుజులకు శోక మోహశ్రమభయ దెన్య
రాగరోగాదు లెన్నేనిఁ ప్రాజ్ఞుఁ డెనయు
దాని విడనాడి యనపరాధీనసుఖము.
ప్రతిపదార్థం:
అజిత+ఆత్ములును = జయింపబడని మనస్సు గలవారు, లుబ్ధులు + అగు = పిసినారులైన, ధనవంతుల = ధనవంతుల యొక్క, అర్థము = సంపద, అనర్థ + జూటము = కీడుల సమూహము, అరయ = ఆలోచించినచో, ఒక్కొ = కాదా?, చోరులు = దొంగలు, రాజులు = రాజులు, వైరులు = శత్రువులు, స్వీయులు = బంధువులు, అర్ధి = యాచించువారు, అర్థము = ధనమును, అపహరింపఁ = అపహరించుటకు, తలంతురు = తలచెదరు, అదిగాక = అదికాక, దినదినమ్ము = ప్రతిరోజు, అనుభవమున = అనుభవించుట వలన, అది = ఆ ధనము, క్షయము + ఆచు = తరుగును, భయము = భయమును, దుఃఖమును = దుఃఖమును, చేయుఁ = కలిగించును, పశుపక్షులు = పశువులు, పక్షులు, అర్థులు = యాచకులు, పరిజనమ్ములు = సేవకులు, కాలము = సమయము, అతనికి = ఆ ధనవంతుడికి, అతిభయమ్ము = మిక్కిలి భయమును, ఒదవింతురు = కలిగించెదరు, ప్రాణమున = ప్రాణముల యందు, అర్థమున = ధనమునందు, స్పృహఁ = కోరికను, పట్టి = కలిగి, వచ్చు = వచ్చునట్టి, మనుజులకు = మనుష్యులకు, శోక = దుఃఖము, మోహ = ఆశ, శ్రమ = శ్రమ, భయ = భయము, దెన్య = దీనత్వము, రాగ = కోరికలు, రోగ + ఆదులు = రోగములు మొదలైనవి, ఎన్నేనిఁ = ఎన్నో, ఎనయు = కలుగును, ప్రాజ్ఞుఁడు = జ్ఞాని, దాని = ఆ ధనమును, విడనాడి = వదలి, అనపరాధీన = స్వతంత్రమైన, సుఖము = సుఖమును పొందును.
తాత్పర్యం:
ఓ రాజా! ఇంద్రియములను జయించలేని, లోభత్వం ఉన్న ధనవంతుల సంపద కీడులకు మూలం కాదా? దొంగలు, రాజులు, శత్రువులు, బంధువులు, యాచకులు కూడా ఆ ధనాన్ని అపహరించాలని చూస్తారు. అంతేకాక, ప్రతిరోజు అనుభవించేకొద్దీ అది తరిగిపోతుంది. ఆ
ధనం భయాన్నీ, దుఃఖాన్నీ
కలిగిస్తుంది. పశువులు, పక్షులు, యాచకులు, సేవకులు,
కాలాదులు ఆ ధనవంతుడికి మిక్కిలి భయాన్ని కలిగిస్తాయి. ప్రాణాలపై, ధనంపై ఆశ పెట్టుకున్న మనుష్యులకు దుఃఖం, మోహం, శ్రమ, భయం, దీనత్వం, ఆశలు, రోగాలు
మొదలైనవి ఎన్నో కలుగుతాయి. ఈ కష్టాలను వదిలిపెట్టి, జ్ఞాని ఎవ్వరిపైనా ఆధారపడని ఆత్మసుఖాన్ని
పొందుతాడు.
విశేషాలు:
ధనంపై ఉన్న వ్యామోహం ఎలాంటి దుఃఖాలకు, భయాలకు కారణమవుతుందో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. ధనం ఉండడం వల్ల
కలిగే అనర్థాలను ఇక్కడ వివరించారు.
పద్యం 62
గీ. సర్వకామ వైరాగ్యమ్ము సంతరించి
నాఁడ మధుకరగురువుతోఁ బాడి వేఁడి
సుమసుమమ్మునఁ తెచ్చి దాచుకొనుఁ తేనె
దానిఁ తలఁ తన్ని యొరు లందు దారిఁ చూచి.
ప్రతిపదార్థం:
సర్వకామ = అన్ని కోరికల యందు, వైరాగ్యమ్ము = వైరాగ్యమును, సంతరించి = కూర్చుకున్నాను, నాఁడ = ఒకప్పుడు, మధుకరగురువుతోఁ = తుమ్మెద అనే గురువుతో, పాడి = పాటపాడి, వేఁడి = కోరి, సుమసుమమ్మునఁ = పూవు పూవు నుండి, తెచ్చి = తెచ్చి, దాచుకొనుఁ = దాచుకునే, తేనె = తేనెను, దానిఁ = దానిని, తలఁ = తల, తన్ని = తన్ని, ఒరులు = ఇతరులు, అందు = దానిని, దారిఁ = దారి, చూచి = చూచి.
తాత్పర్యం:
తుమ్మెద అనే గురువు నుండి అన్ని కోరికలపై వైరాగ్యాన్ని నేర్చుకున్నాను.
తుమ్మెద పూల నుండి తేనెను తెచ్చి కూడబెట్టుకుంటుంది, కానీ దానిని పాడుచేసి ఇతరులు దాన్ని
అనుభవిస్తారు.
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుడు తుమ్మెదను తన గురువుగా ఎలా స్వీకరించాడో ఈ పద్యంలో
పేర్కొన్నారు. తుమ్మెద తనకోసం కూడబెట్టుకున్న తేనెను ఇతరులు ఎలా అనుభవిస్తారో
గమనించి, తానూ కోరికలను
కూడబెట్టుకోకుండా వైరాగ్యాన్ని నేర్చుకున్నాడు.
పద్యం 63
క. తహతహవడక యదృచ్ఛో
పహితం బవుదానఁ తృప్తిఁ బడ సెద లేదా ?
బహుదినములు పడియుండెద
నహిపతిఁ కని నేర్చుకొన్న యది యిది వింటే.
ప్రతిపదార్థం:
తహతహపడక = తొందరపడకుండా, యదృచ్ఛ =
దానంతట అదే, ఉపహితంబు + అగు
= లభించిన దానితో, దానఁ = దానితో, తృప్తిఁ = తృప్తిని, పడసెద = పొందెదను, లేదా = లేక, బహుదినములు = చాలా రోజులు, పడియుండెద = ఉండిపోతాను, అహిపతిఁ = పాములరాజును, కని = చూసి, నేర్చుకొన్న = నేర్చుకున్న, యది = అది, ఇది = ఇది, వింటే = విను.
తాత్పర్యం:
(ఈ పద్యం
అసంపూర్ణంగా ఉంది. తరువాతి పద్యంతో కలిపి చదవాలి). "తహతహ పడకుండా, దానంతట అదే లభించిన దానితో నేను తృప్తి పడతాను.
లేకపోతే చాలా రోజులు తినకుండా కూడా ఉంటాను" అని పాములరాజును చూసి నేను
నేర్చుకున్నాను. వింటే ఇది అహిపతి (పాములరాజు) నుండి నేను నేర్చుకున్న పాఠం.
విశేషాలు:
పాములరాజును దత్తాత్రేయుడు గురువుగా ఎంచుకొని ఎలా సంతృప్తిని నేర్చుకున్నాడో ఈ
పద్యం వివరిస్తుంది. పాము చాలా రోజుల వరకూ ఆహారం లేకుండా ఉండగలదు. అదే విధంగా తాను
కూడా ఏదైనా దొరికినపుడు తిని, లేకపోతే చాలా
రోజులు ఆహారం లేకుండా ఉంటానంటూ తన వైరాగ్య స్వభావాన్ని వెల్లడిస్తున్నాడు.
పద్యం 64
ఉ. సత్త్వముకల్మి నే క్రియయు సల్పకయుండుదు నేమఱ స్స్వసం
విత్త్వము దైవలబ్ధముల మే లను కీ డను మాట లేక యే
స్వత్త్వము మాని కై కొనెదఁ చాల భుజింతు భుజింతు స్వల్ప మ
ర్హత్య మనర్హభావ మవు నన్నము రుచ్య మరుచ్యమున్ ఘనా!
ప్రతిపదార్థం:
సత్త్వము + కల్మి = సత్వగుణం కలిగియుండుట వలన, ఏ క్రియయు = ఏ పనిని, సల్పకయుండుదు = చేయకుండా ఉంటాను, నేమఱ = ఏమరి ఉండకుండా, స్వసంవిత్త్వము = ఆత్మజ్ఞానం, దైవ + లబ్ధముల = దైవం వలన లభించిన వాటిని, మేల + అను = మంచి అని, కీడను = చెడు అని, మాట లేక = మాట లేకుండా, స్వత్త్వము = నాది అను భావమును, మాని = వదలి, కై కొనెదఁ = స్వీకరించెదను, చాల = చాలా, భుజింతు = తింటాను, భుజింతు = తింటాను, స్వల్పము = స్వల్పంగా, అర్హత్య = అర్హమైనది, అనర్హభావము = అనర్హమైనది, అగు = అయ్యే, అన్నము = అన్నము, రుచ్యము = రుచికరమైనది, అరుచ్యమున్ = రుచిలేనిది, ఘనా = ఓ గొప్పవాడా!
తాత్పర్యం:
ఓ గొప్పవాడా! నేను సత్వగుణం కలిగి ఉన్నందున ఏ కర్మలూ చేయకుండా ఉంటాను. దేవుడు
ప్రసాదించిన వస్తువులను ఇది మంచిది, ఇది చెడ్డది అనే భావం లేకుండా, నాది అనే భావాన్ని విడిచిపెట్టి స్వీకరిస్తాను.
కొన్నిసార్లు ఎక్కువగా తింటాను,
మరికొన్నిసార్లు తక్కువగా తింటాను. ఆహారం రుచికరంగా ఉన్నా, లేకపోయినా, అది తినడానికి అర్హమైనది అయినా, కాకపోయినా తింటాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో దత్తాత్రేయుని అవధూత స్వభావం, నిష్కర్మత్వము, సమదృష్టి, దైవదత్తమైన దానిని స్వీకరించే విధానం గురించి వివరించారు.
భోజనం విషయంలో కూడా ఏ నియమాలూ లేకుండా, కేవలం లభించిన దానిని యథాతథంగా స్వీకరిస్తానని చెప్పడం
విశేషం.
పద్యం 65
క. తినియెద శ్రద్ధోపాహృత
ము నమానాపితముఁ తినెద మును దీని మరలం
తినియెద దివానిశంబును
దినెద నొకొక చోట నొకొక తేప యదృచ్ఛన్.
ప్రతిపదార్థం:
తినియెద = తింటాను, శ్రద్ధోపాహృతమును
= శ్రద్ధతో సమర్పించిన దానిని, అమానాపితముఁ =
మర్యాద లేకుండా ఇచ్చిన దానిని, తినెద =
తింటాను, మును = ముందు, దీని = దీనిని, మరలం = మళ్లీ, తినియెద = తింటాను, దివానిశంబును = పగలూ రాత్రీ, తినెద = తింటాను, ఒకొక చోట = ఒక్కొక్క చోట, ఒకొక తేప = ఒక్కొక్కసారి, యదృచ్ఛన్ = ఇష్టం వచ్చినట్లు.
తాత్పర్యం:
భక్తులు శ్రద్ధతో ఇచ్చిన ఆహారాన్ని తింటాను. మర్యాద లేకుండా ఇచ్చిన ఆహారాన్ని
కూడా తింటాను. ఈరోజు తిన్నదానిని మళ్ళీ తింటాను. పగలు, రాత్రి కూడా తింటాను. ఒక్కొక్కసారి ఒక్కొక్క చోట, ఇష్టం వచ్చినట్లు తింటాను.
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుడు ఆహార విషయంలో ఎలాంటి నియమాలు పాటించకుండా, ఎవరైనా, ఎక్కడైనా, ఎలా ఇచ్చినా స్వీకరిస్తానని చెబుతూ తన నిర్లిప్త
స్వభావాన్ని వ్యక్తపరిచారు. ఈ వివరణ ఆయన నిస్సంగత్వానికి, నిరాడంబరమైన జీవన విధానానికి నిదర్శనం.
పద్యం 66
ఉ. కుచ్చితమైన చీరము దుకూలము వల్కలము న్మృ గాజిన
మ్మొచ్చెము దక్కి దక్కినది ఒక్కొకవేళ ధరింతు నొక్కటన్
బచ్చిక బూదె యశ్మములు పర్ణములుం గల నేలఁ బండుదున్
మచ్చిక సౌధబాలముల మంచములం బవళింతు నొక్కచోన్.
ప్రతిపదార్థం: కుచ్చితమైన =
మాసిన, చీరము = బట్ట, దుకూలము = పట్టుబట్ట, వల్కలమున్ = నారబట్ట, మృగాజినము = జింక చర్మము, ఒచ్చెమున్ + తక్కి = లోపం లేకుండా, దక్కినది = లభించినది, ఒక్కొకవేళ = కొన్నిసార్లు, ధరింతును = ధరిస్తాను, ఒక్కటన్ = ఒకచోట, పచ్చిక = గడ్డి, బూదె = బూడిద, అశ్మములు = రాళ్ళు, పర్ణములున్ = ఆకులు, కల = ఉన్న, నేలన్ = నేల మీద, పండుదున్ = పడుకుంటాను, మచ్చిక = ఇష్టం, సౌధబాలముల = మేడల మీద, మంచములన్ = మంచాల మీద, పవళింతును = పడుకుంటాను, ఒక్కచోన్ = ఒకచోట.
తాత్పర్యం: మాసిన బట్టలు, పట్టుబట్టలు, నారబట్టలు, జింక చర్మం - ఏది లభిస్తే దానిని ధరిస్తాను. కొన్నిసార్లు
గడ్డి, బూడిద, రాళ్ళు, ఆకులు ఉన్న నేల మీద పడుకుంటాను. మరికొన్నిసార్లు మేడల మీద
ఉన్న పడకల మీద పవళిస్తాను.
విశేషాలు: ఈ పద్యంలో
దత్తాత్రేయుడు భోగాల పట్ల, నిరాడంబర
జీవితం పట్ల తనకు ఎలాంటి భేదం లేదని చెబుతున్నాడు. ఆయనకు ఎలాంటి వస్త్రాలు ఉన్నా, ఎలాంటి పడక ఉన్నా సమానమే. ఇది ఆయన నిర్లిప్తతను, సమత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
పద్యం 67
మ. నవవాసస్స్రగలంకృతాంగకుఁడ నై స్నాతానులిప్తుం డ నై
జవవత్స్యందన వారణాశ్వములతో స్వారు ల్దగం దీర్తునొం
డవు దేశం బరచిత్తభంగికి మఱొం డౌ కాలమం దుందు నె
య్యవియున్ లేక దిగంబరుండ నయి దంశాప్తిం బిశాచస్థితిన్.
- ప్రతిపదార్థం: నవవాసస్ +
స్రక్ + అలంకృత + అంగకుడను + ఐ = కొత్త బట్టలు, పూలమాలలతో
అలంకరించబడిన శరీరం కలవాడినై, స్నాత + అనులిప్తుడును + ఐ = స్నానం చేసి చందనము
పూసుకొనినవాడినై, జవవత్ + స్యందన = వేగము కల రథాలు, వారణ +
అశ్వములతో = ఏనుగులు, గుర్రాలతో, స్వారుల్ = విహారాలు, తగన్ +
తీర్తున్ = బాగా చేస్తాను,
ఒండవు + దేశంబు = ఇతర దేశాలను, అరచిత్తభంగికిన్
= ఇతరుల మనస్సుకి ఇష్టపడినట్లు, మఱొండవు = వేరొక, కాలమందు = సమయంలో, ఉందున్ =
ఉంటాను, ఎయ్యవియున్ + లేక = ఏ విధమైన వస్తువులు లేకుండా, దిగంబరుండను
+ అయి = దిక్కులే వస్త్రాలుగా కలవాడినై, దంశ + ఆప్తిన్ = ఈగల వలన, పిశాచస్థితిన్
= పిశాచము వంటి స్థితిలో.
- తాత్పర్యం: కొన్నిసార్లు
కొత్త బట్టలు, పూలమాలలు ధరించి, స్నానం చేసి చందనం పూసుకుని ఉంటాను. వేగవంతమైన రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలపై
విహరిస్తూ ఇతరుల మనస్సుకి నచ్చినట్లుగా ఇతర దేశాలకు వెళ్తాను. మరో సమయంలో
ఎలాంటి వస్తువులూ లేకుండా,
దిగంబరుడనై, ఈగల బాధను కూడా లెక్కచేయకుండా పిశాచంలా ఉంటాను.
- విశేషాలు: ఈ పద్యం
దత్తాత్రేయుని యోగిత్వంలోని వైరుధ్యాలను వివరిస్తుంది. ఆయన ఒకవైపు రాజుల
మాదిరిగా వైభవంగా జీవించగలడు, మరోవైపు పిశాచంలా నిర్లిప్తంగా, వస్తువులతో
సంబంధం లేకుండా ఉండగలడు. ఇది దత్తాత్రేయుని నిస్సంగతత్వాన్ని, సమత్వాన్ని
స్పష్టం చేస్తుంది.
పద్యం 68
క. నిందించినఁ కొనియాడిన
నిందయుఁ గొనిఁయాట లేక నేనా జనముం
బొందవలె శ్రేయ మందు న
మందానందమున నైక్యమహిమ నెసఁగుదున్.
- ప్రతిపదార్థం: నిందించినన్
= నిందించినా, కొనియాడినన్ = పొగడినా, నిందయున్
= నిందను, కొనియాట = పొగడ్తను, లేక =
లేకుండా, నేను + ఆ = నేను, జనమున్ = ప్రజలను, పొందవలెన్
= పొందాలి, శ్రేయము = మంచి, అందున్ = అక్కడ, అమంద + ఆనందమునన్ = గొప్ప సంతోషంతో, ఐక్య =
ఐక్యత, మహిమన్ = గొప్పదనాన్ని, ఎసగుదున్
= ప్రకాశింపజేస్తాను.
- తాత్పర్యం: నన్ను
ప్రజలు నిందించినా, పొగిడినా నాకు ఆ నింద, పొగడ్తలతో
సంబంధం లేదు. నేను ప్రజలందరి శ్రేయస్సును కోరుకుంటాను. గొప్ప ఆనందంతో ఐక్యత
యొక్క గొప్పదనాన్ని ప్రదర్శిస్తాను.
- విశేషాలు: ఈ పద్యం
దత్తాత్రేయుని మానసిక స్థితిని వివరిస్తుంది. ఆయనకు ఇతరుల ప్రశంసలు లేదా
నిందలు ఏమీ పట్టవు. ఆయన కేవలం ప్రజల శ్రేయస్సు గురించే ఆలోచిస్తాడు. ఇది ఆయన
నిష్పక్షపాత వైఖరిని, సర్వజన హితాన్ని తెలియజేస్తుంది.
పద్యం 69
ఉ. చిత్తవిభేద మాహుతిగఁ జేసి మనమ్మున సార్ధ మందు న
చ్చిత్తిని వ్రేల్చి యమ్మనముఁ చేర్చి వికారక కారణంబునం
దత్తఱి నయ్యహంకృతి మహత్తున దీనిని మాయఁ దార్చి యా
యత్తము మాయఁ చేయవలె స్వానుభవాత్ముని యందు సన్మునుల్.
ప్రతిపదార్థం: చిత్త +
విభేదమున్ = మనస్సులోని భేదభావమును, ఆహుతిగన్ + చేసి = యజ్ఞంలో వేసే ఆహుతిగా చేసి, మనమ్మునన్ = మనస్సులో, సార్థము + అందున్ = సార్థకంగా పొందు, ఆ = ఆ, చిత్తిని = జ్ఞానమును, వ్రేల్చి = వేల్చి, ఆ + మనమున్ = ఆ మనస్సును, చేర్చి = చేర్చి, వికారక + కారణంబునన్ = వికారాలకు కారణమైన, తత్తఱిన్ = ఆ సమయంలో, ఆ + అహంకృతి = ఆ అహంకారాన్ని, మహత్తునన్ = గొప్పదనాన్ని, దీనిని = దీనిని, మాయన్ + తార్చి = మాయలో కలిపి, ఆ + యత్తము = ప్రయత్నమును, మాయన్ + చేయవలెన్ = మాయను చేయవలెను, స్వానుభవ + ఆత్మునిన్ = తన అనుభవంతో కూడిన
ఆత్మను, అందున్ = అక్కడ, సత్ + మునుల్ = మంచి మునులు.
తాత్పర్యం: ఓ ప్రహ్లాదా!
సన్మునులు మనసులోని భేదభావాలను యజ్ఞంలో వేసే ఆహుతిలా చేయాలి. ఆ విధంగా జ్ఞానంతో ఆ
మనస్సును చేర్చి, వికారాలకు
కారణమైన అహంకారాన్ని మాయలో కలుపుకోవాలి. మాయను కూడా తన అనుభవంతో కూడిన ఆత్మలో
కలుపుకోవాలి.
విశేషాలు: ఈ పద్యం
ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో ఉన్నతమైన దశను వివరిస్తుంది. చిత్తం, అహంకారం, మాయ వంటి వాటిని జయించి, స్వానుభవంతో కూడిన ఆత్మలో లీనమవడం ఎలాగో
దత్తాత్రేయుడు ప్రహ్లాదునికి వివరిస్తున్నాడు. ఇది ఆత్మజ్ఞానానికి మార్గం
చూపుతుంది.
పద్యం 70
గీ. సత్యదర్శి యట్టి జాడ నిరీహుడై
విషమవిషయవిపణిరహితుఁ డవు
నట్టివాని కేది యవమాన మన మాన
మెద్ది? స్తవము నింద
యేది? యేది?
ప్రతిపదార్థం: సత్యదర్శి = సత్యాన్ని చూసేవాడు, అట్టి = అలాంటి, జాడన్ = మార్గంలో, నిరీహుడై = కోరికలు లేనివాడై, విషమ + విషయ + విపణి + రహితుడవు = భయంకరమైన
విషయాల వ్యాపారం లేనివాడవు , అట్టివానికిన్
= అలాంటివానికి, ఏది = ఏది, అవమానము = అవమానం, అనన్ = అంటే, మానము = గౌరవం, ఏది = ఏది, స్తవము = పొగడ్త, నింద = నింద, ఏది = ఏది,
తాత్పర్యం: సత్యాన్ని దర్శించినవాడు, కోరికలు లేనివాడు, విషయాలనే భయంకరమైన వ్యాపారం లేనివాడికి అవమానం ఏది? గౌరవం ఏది? పొగడ్త ఏది? నింద ఏది? (అంటే ఏదీ లేదని భావం).
విశేషాలు: ఈ పద్యంలో దత్తాత్రేయుడు ఆత్మజ్ఞాని యొక్క లక్షణాలను
వివరిస్తున్నాడు. సత్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, భోగాలపై ఆసక్తి లేనివాడు అవమానం, గౌరవం, పొగడ్త, నింద వంటి
ద్వంద్వాలకు అతీతంగా ఉంటాడని చెబుతున్నాడు. ఇది జీవన్ముక్తుని స్థితిని
వివరిస్తుంది.
పద్యం 71
ఉ. పావనమూర్తి! నిన్ను భగవత్ప్రియు డంచు నెఱింగియుండుదుం
-గావున గుప్త
మైన నిజకర్మము నీకు నెఱుంగజె ప్పితిన్
గోవిద! లోక శాస్త్రములకున్వెలిగాఁ గనుపట్టు నీ పధం
బావిథ మైన వారలకు నారయఁ కల్గిన తత్త్వమిద్దెయౌ
ప్రతిపదార్థం: పావనమూర్తి =
పవిత్రమైన రూపం కలవాడా (ప్రహ్లాదా), నిన్నున్ = నిన్ను, భగవత్ + ప్రియుడు + అంచున్ = భగవంతునికి ప్రియమైనవాడని, ఎఱింగియుండుదున్ = తెలిసియున్నాను, కావున = అందువల్ల, గుప్తము + ఐన = రహస్యమైన, నిజ + కర్మము = నా స్వంత కర్మను, నీకున్ = నీకు, ఎఱుంగజెప్పితిన్ = తెలిపాను, కోవిద = పండితుడా, లోక + శాస్త్రములకున్ = లోకంలో ఉండే శాస్త్రాలకు, వెలిగాన్ = బయటగా, కనుపట్టు = కనబడే, నీ = నీ, పథంబు = మార్గం, ఆవిథము + ఐన = ఆ విధమైన, వారలకున్ = వారికి, ఆరయన్ = పరిశీలించి చూస్తే, కలిగిన = కలిగిన, తత్త్వము = తత్త్వం, ఇద్దె + ఔ = ఇదే అవుతుంది.
తాత్పర్యం: ఓ
పవిత్రమూర్తివి, పండితుడివి
అయిన ప్రహ్లాదా! నీవు భగవంతునికి ప్రియమైన వాడివని నాకు తెలుసు. అందువల్ల నా
రహస్యమైన కర్మను నీకు వివరించాను. లోక శాస్త్రాలకు అతీతంగా కనబడే ఈ మార్గం, అలాంటి వారికి మాత్రమే లభించే తత్త్వం.
విశేషాలు: ఈ పద్యం
దత్తాత్రేయుడు తన ఉపదేశాన్ని ఎందుకు ప్రహ్లాదునికి మాత్రమే చేశాడో వివరిస్తుంది.
ప్రహ్లాదుని పవిత్రత, జ్ఞానం, భక్తి దత్తాత్రేయునికి తెలుసు. కాబట్టే ఆయన
అత్యంత రహస్యమైన తన కర్మ మార్గాన్ని ప్రహ్లాదునికి ఉపదేశించాడు. ఈ మార్గం సాధారణ
శాస్త్రాలకు అతీతమైనది.
పద్యం 72
క. అని పారమహంస్యము న
మ్ముని చెప్పిన ధర్మము విని పూజించి మనం
బునఁ ప్రీతి గూర వీడ్కొని
తన యింటికి నేగె నసురదాయాదుండున్..
అసుర దాయాదుడు= ప్రహ్లాదుడు
ప్రతిపదార్థం: అని = అని, పారమహంస్యమున్ = పారమహంస్య ధర్మాన్ని, ఆ = ఆ, ముని = ముని (దత్తాత్రేయుడు), చెప్పిన = చెప్పిన, ధర్మము = ధర్మాన్ని, విని = విని, పూజించి = పూజించి, మనంబునన్ = మనస్సులో, ప్రీతి = ప్రేమ, కూరన్ = నిండగా, వీడ్కొని = వీడ్కోలు తీసుకుని, తన = తన, ఇంటికిన్ = ఇంటికి, ఏగెన్ = వెళ్ళాడు, అసురదాయాదుండున్ = అసురులలో ఉత్తముడు (ప్రహ్లాదుడు).
తాత్పర్యం: అని దత్తాత్రేయ
ముని చెప్పిన పారమహంస్య ధర్మాన్ని విని, ప్రహ్లాదుడు ఆ మునిని పూజించాడు. మనస్సులో సంతోషం
నిండినవాడై వీడ్కోలు తీసుకుని తన ఇంటికి వెళ్ళాడు.
విశేషాలు: ఈ పద్యం
దత్తాత్రేయ ప్రహ్లాద సంభాషణ ముగింపును సూచిస్తుంది. దత్తాత్రేయుని ఉపదేశం
ప్రహ్లాదునికి అత్యంత ఆనందాన్ని, జ్ఞానాన్ని కలిగించిందని ఈ పద్యం చెబుతోంది. పారమహంస్య
ధర్మాన్ని స్వీకరించిన ప్రహ్లాదుడు, గురువును సేవించి కృతజ్ఞతతో తిరిగి వెళ్ళాడు.
పారమహంస్య ధర్మము అంటే అత్యున్నతమైన సన్యాస ధర్మం. ఈ ధర్మం ప్రకారం
జీవించేవారిని "పరమహంస" అంటారు. ఇది సాంప్రదాయిక సన్యాస ఆశ్రమంలో చివరి
దశ. ఈ దశలో ఉన్న వ్యక్తి సకల బంధాలకు, లౌకిక విషయాలకు అతీతంగా ఉంటాడు.
పారమహంస్య ధర్మం యొక్క ప్రధాన లక్షణాలు:
- నిర్లిప్తత
(Detachment): పారమహంసకు సుఖదుఃఖాలు, మానావమానాలు, శీతోష్ణాలు
వంటి ద్వంద్వాలు సమానం. ఆయనకు ఏ వస్తువుపై, ఏ
వ్యక్తిపై మమకారం ఉండదు.
- నిరాడంబరత
(Simplicity): ఈ ధర్మాన్ని పాటించేవారు ఎలాంటి ఆడంబరాలు లేకుండా
సాధారణ జీవితాన్ని గడుపుతారు. వారికి నిర్దిష్టమైన నివాసం ఉండదు. ఎక్కడ
పడుకుంటే అదే వారి ఇల్లు.
- ఆత్మజ్ఞానం
(Self-realization): పారమహంసలు కేవలం ఆత్మజ్ఞానం కోసం, పరమాత్మతో
ఐక్యత కోసం మాత్రమే కృషి చేస్తారు. వారికి ప్రపంచంలోని ఏ ఇతర విషయాలపైనా
ఆసక్తి ఉండదు.
- సమభావం (Equanimity): వారు అందరినీ సమానంగా చూస్తారు. శత్రువుల పట్ల, మిత్రుల
పట్ల వారికి ఎలాంటి భేదం ఉండదు.
దత్తాత్రేయుని బోధనలలో పారమహంస్య ధర్మం:
దత్తాత్రేయుడు ప్రహ్లాదునికి తన జీవితాన్ని ఉదాహరణగా చెబుతూ ఈ ధర్మాన్ని
వివరించాడు. ఆయన కొన్నిసార్లు పట్టు వస్త్రాలు ధరిస్తానని, మరికొన్నిసార్లు దిగంబరుడిగా ఉంటానని చెప్పడం ఈ
ధర్మానికి నిదర్శనం. ఆయనకు లౌకిక భోగాలపై కానీ, వైరాగ్యంపై కానీ ఎలాంటి ప్రత్యేక అభిమానం లేదు.
ఈ స్థితిని పొందడమే పారమహంస్య ధర్మం.
పద్యం 73
క. అని నారదముని వినిచిన
వనజాక్షు సమక్షమందు పార్థాగ్రజుఁడున్
విని తృప్తి నెన సె దత్తే
శుని బోధము చొ ప్పిది యనుచుం గురుఁ డనినన్.
ప్రతిపదార్థం:
అని = ఆ విధంగా, నారదముని =
నారద మహర్షి, వినిచిన =
చెప్పగా, వనజాక్షు =
పద్మముల వంటి కన్నులు గల శ్రీకృష్ణుని, సమక్షమందు = ఎదుట, పార్థాగ్రజుఁడున్ = అర్జునుని అన్న అయిన ధర్మరాజు కూడా, విని = ఆ వృత్తాంతాన్ని విని, దత్త + ఈశుని = దత్తాత్రేయుని, బోధము = జ్ఞానం, చొప్పు = విధానం, ఇది = ఇటువంటిది, అనుచున్ = అనుకొంటూ, తృప్తిన్ + ఎనసె = సంతృప్తిని పొందాడు, గురుఁడు + అనినన్ = శుకదేవుడు పరీక్షిత్తుతో
చెప్పగా.
తాత్పర్యం:
నారద మహర్షి ఈ పరమహంస ధర్మాలను చెప్పగా, వాటిని అర్జునుని అన్న అయిన ధర్మరాజు విని, దత్తాత్రేయుని జ్ఞానబోధ ఎంత గొప్పదో అని
సంతృప్తి పొందాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం ధర్మరాజు వంటి ధర్మవేత్త కూడా దత్తాత్రేయుని బోధకు సంతృప్తి చెందాడని
చెప్పడం ద్వారా, ఆ బోధ యొక్క
గొప్పతనం వివరింపబడింది.
పద్యం 74
గీ. దీపకుం డను గురువర్య! దీన లేదు
ద త్తనామం బొకింతయు దైత్యపతికి
నజగరుండు గదా తెల్పె నతఁ డితఁ డని
యనుకొనుట యెట్లు సంశయం బపనయింపు.
ప్రతిపదార్థం:
దీపకుండు + అను = దీపకుడు చెప్పాడు. , గురువర్య! = ఓ గొప్ప గురువా!, దీన = ఈ కథలో, దత్తనామం + ఒకింతయున్ = దత్తాత్రేయుని పేరు
కొంచెమైనా, లేదు = లేదు, దైత్యపతికిన్ = రాక్షసుల రాజు అయిన
ప్రహ్లాదునికి, అజగరుండు + కదా
= అజగరుడు కదా, తెల్పెన్ =
ఉపదేశించాడు, అతఁడు = ఆ
అజగరుడు, ఇతఁడు = ఈ
దత్తాత్రేయుడు, అని = అని, అనుకొనుట + ఎట్లు = అనుకోవడం ఎలా సాధ్యం?, సంశయంబు + అపనయింపు = నా ఈ సందేహాన్ని తొలగించు.
తాత్పర్యం:
ఓ గొప్ప గురువైన దీపకా! ఈ కథలో దత్తాత్రేయుని పేరు ఏమాత్రం లేదు.
ప్రహ్లాదునికి అజగరుడు కదా ఉపదేశించింది? అజగరుడే దత్తాత్రేయుడు అని అనుకోవడం ఎలా సాధ్యం? నా ఈ సందేహాన్ని నివారించు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం, శిష్యుడు
గురువును అడిగిన ఒక సందేహాన్ని వ్యక్తపరుస్తుంది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా, అజగరుడు, దత్తాత్రేయుడు ఇద్దరూ ఒక్కరే అనే విషయాన్ని స్పష్టం
చేయడానికి అవకాశం కలుగుతుంది.
పద్యం 75
చ. అనుడు గురూత్తముం డను స్వయంహరిదేవుఁడె దత్త దేవుఁ డై
యనియతనామరూపముల నక్కడ నక్కడ సంచరించుటన్
మును పనినాఁడఁ కాదె? మనముం
గృతసంశయముం బొనర్పకే
విను మతఁ డర్జునాదుల కవిద్య వెలార్చిన లాగు సెప్పెదన్.
ప్రతిపదార్థం:
అనుడు = అని శిష్యుడు అడుగగా, గురు + ఉత్తముండు + అను = గురువులలో ఉత్తముడైన వేదధర్ముడు
ఇట్లా అన్నాడు, స్వయం =
స్వయంగా, హరిదేవుఁడు + ఎ
= విష్ణువే, దత్తదేవుఁడు +
ఐ = దత్తాత్రేయుడై, అనియత = నియమము
లేని, నామరూపములన్ =
పేరు, రూపాలతో, అక్కడ + నక్కడ = అక్కడక్కడ, సంచరించుటన్ = తిరుగుతూ ఉంటాడు, మును = ముందే, పనినాఁడఁ + కాదె? = చెప్పాను కదా?, మనమున్ = మనములో , కృతసంశయమున్ = సందేహాన్ని, పొనర్పకే = చేసుకోకుండా, వినుము = వినుము, అతఁడు = ఆ దత్తాత్రేయుడు, అర్జున + ఆదుల + కు = కార్తవీర్యార్జునుడు
మొదలైనవారికి, అవిద్య = తన
గొప్పదనాన్ని, వెలార్చిన =
ప్రకటించిన, లాగు =
విధానాన్ని, సెప్పెదన్ =
చెప్తాను.
తాత్పర్యం:
శిష్యుడు అలా అడగగా, గురువైన
దీపకుడు ఇలా అన్నాడు: "స్వయంగా శ్రీమహావిష్ణువే దత్తాత్రేయుడై అనేక రూపాలలో
సంచరిస్తాడని నేను ముందే చెప్పాను కదా? కాబట్టి మనస్సులో సందేహాన్ని వదిలిపెట్టి విను. ఆయన
కార్తవీర్యార్జునుడు మొదలైనవారికి తన గొప్పతనాన్ని ఎలా ప్రకటించాడో
వివరిస్తాను."
విశేషాలు:
ఈ పద్యం, దత్తాత్రేయుడు
విష్ణువు యొక్క అవతారమని స్పష్టం చేస్తుంది. అంతేకాకుండా, భిన్న రూపాలలో ఆయన సంచరిస్తాడనే విషయాన్ని కూడా
వివరిస్తుంది. ఈ పద్యం ద్వారా గురువు, శిష్యుని సందేహాన్ని నివారించి, తదుపరి కథకు ఉపక్రమిస్తాడు.
కార్త వీర్యుని ప్రసంగము
పద్యం 76
క. ఆదత్తవిభు దయ సమా
సాదితకర యోగ భూమసామర్థ్యముతో
మేదినిఁ గృతవీర్యజు నా
రాదవనముఁ జెప్పె బాదరాయణి పతికిన్.
ప్రతిపదార్థం:
ఆ దత్తవిభు = ఆ దత్తాత్రేయుని, దయ = దయ వలన, సమాసాదిత = పొందబడిన, కర = చేతులతో కూడిన, యోగ = యోగ, భూమ = అధికమైన, సామర్థ్యము + తో = సామర్థ్యంతో, మేదినిన్ = భూమిపై, కృతవీర్యజు = కృతవీర్యుని కుమారుడైన
కార్తవీర్యార్జునుని, ఆరాదవనమున్ =
పూజింపదగిన విధమును (ఆరాధనను), బాదరాయణి =
బాదరాయణుని కుమారుడైన శుకుడు, పతికిన్ =
పరీక్షిత్తు మహారాజుకు, చెప్పె =
చెప్పాడు.
తాత్పర్యం:
దత్తాత్రేయుని దయవలన అధికమైన యోగ సామర్థ్యంతో, వెయ్యి చేతులతో భూమిపై వెలసిన కృతవీర్య
పుత్రుడైన కార్తవీర్యార్జునుని పూజించే విధానాన్ని, బాదరాయణి ( బాదరాయణ గోత్రములో పుట్టినవాడు.
వ్యాసకుమారుడు, శుకుడు.)
పరీక్షిత్తుకు చెప్పాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం దత్తాత్రేయ అనుగ్రహం వల్ల కార్తవీర్యార్జునుడు వేయి చేతుల యోగ
సామర్థ్యం పొందాడని స్పష్టం చేస్తుంది. కార్తవీర్యార్జునుడు పుట్టుకతోనే
చేతులు లేకుండా జన్మించాడు. ఈ శాపం నుండి
విముక్తి పొందడానికి, అతను
దత్తాత్రేయ మహర్షిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి తీవ్రమైన తపస్సు చేశాడు. దత్తాత్రేయుడు అతని భక్తికి మెచ్చి ప్రత్యక్షమై, కోరిన వరాలను ప్రసాదించాడు. ఆ వరాలలో యుద్ధంలో వేయి
చేతులు కలిగి ఉండే శక్తి కూడా ఒకటి. ఈ
విధంగా, కార్తవీర్యార్జునుడు
దత్తాత్రేయ అనుగ్రహం వల్ల వేయి చేతుల యోగ సామర్థ్యాన్ని పొందాడు.
పద్యం 77
క. రేణుసుతఁ బెండ్లియాడెన్
రేణుక జమదగ్ని కనె నరీణుల సుతులన్
బ్రాణములఁ దత్క నిష్ఠుఁడు
రాణ నెనసె రాముఁ డన నరాతిదమనుఁ డై.
ప్రతిపదార్థం:
రేణుసుతన్ = రేణువు యొక్క పుత్రికను (రేణుకను), పెండ్లి + ఆడెన్ = వివాహమాడాడు, జమదగ్ని = జమదగ్ని మహర్షి, రేణుక = రేణుకాదేవి, అరీణుల = తక్కువ కాని, సుతులన్ = పుత్రులను, కనెన్ = కన్నది, ప్రాణములన్ = ప్రాణాలతో సమానమైన, తత్ + కనిష్ఠుఁడు = వారిలో చిన్నవాడైన, రాణన్ + ఎనసె = గొప్ప కీర్తిని పొందాడు, రాముఁడు + అనన్ = పరశురాముడు అని, అరాతి = శత్రువులను, దమనుఁడు + ఐ = అణచేవాడై.
తాత్పర్యం:
జమదగ్ని మహర్షి రేణుకను వివాహమాడాడు. రేణుకాదేవి గొప్ప గుణాలు గల పుత్రులను
కన్నది. వారిలో చిన్నవాడైన పుత్రుడు శత్రువులను అణచివేసేవాడై పరశురాముడు అనే
పేరుతో గొప్ప కీర్తిని పొందాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం జమదగ్ని మహర్షి, రేణుకాదేవిల
పుత్రుడైన పరశురాముని గురించి వివరిస్తుంది. పరశురాముని శక్తి సామర్థ్యాలను 'అరాతిదమనుఁడు' అనే పదం ద్వారా సూచిస్తుంది.
పద్యం 78
ఉ. ఆ మహితుండు కేశవునియంశమున న్మహిఁ తోఁచి యేచి యం
హోమయ రాజవంశముల హోమము సేసె స్వవీర్యవహ్ని యం
దామెయిఁ జుట్టివచ్చి ధర యంతయు నిర్వది ఒక్కమార్లు త
ద్ధామమున న్భరం బుడిగెఁ ద త్తఱవో యె నధర్మ మొత్తిలెన్,
ప్రతిపదార్థం:
ఆ మహితుండు = ఆ గొప్పవాడైన పరశురాముడు, కేశవుని = విష్ణుమూర్తి యొక్క, అంశమునన్ = అంశతో, మహిన్ = భూమిపై, తోఁచి = పుట్టి, ఏచి = పెరిగి, అంహోమయ = పాపమయమైన, రాజవంశములన్ = రాజుల వంశాలను, స్వ = తన యొక్క, వీర్య = పరాక్రమమనే, వహ్ని + అందు = అగ్నిలో, హోమము + చేసె = హోమం చేశాడు, ఆ + మెయిన్ = ఆ విధంగా, చుట్టి + వచ్చి = తిరిగి తిరిగి, ధర = భూమి, అంతయున్ = అంతటినీ, ఇర్వది + ఒక్కమార్లు = ఇరవై ఒక్క సార్లు, తత్ + ధామమునన్ = అతని పరాక్రమంతో, భరంబు + ఉడిగెన్ = భూమి తన భారాన్ని
వదిలించుకుంది, తత్తఱవు +
ఒయెన్ = అధర్మం భయపడింది, అధర్మము +
ఒత్తిలెన్ = అధర్మం నొక్కుడు పడింది.
తాత్పర్యం:
ఆ గొప్పవాడైన పరశురాముడు శ్రీమహావిష్ణువు అంశతో భూమిపై జన్మించి, పెరిగి, పాపాలు నిండిన రాజుల వంశాలను తన పరాక్రమమనే అగ్నిలో హోమం
చేశాడు. ఆ విధంగా ఇరవై ఒక్క మార్లు భూమి అంతా తిరిగి, దానిపై ఉన్న రాజుల భారాన్ని తొలగించాడు. అప్పుడు
అధర్మం భయపడింది.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం పరశురాముని యొక్క గొప్ప పరాక్రమాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన విష్ణువు అంశ
అని, దుష్ట
క్షత్రియులను ఇరవై ఒక్క సార్లు సంహరించి భూభారాన్ని తగ్గించాడని తెలియజేస్తుంది.
ఇక్కడ 'అంహోమయ
రాజవంశము' అనే పదం నాటి
రాజుల అధర్మాన్ని సూచిస్తుంది.
79వ పద్యం
ఉ. ఉత్తమ రాజవంశభవ! ఓర్పును నేర్పును మాను క్షత్రియ
పత్తి యభీష్ట మా నెవడు పాపము అంతట నొనర్చినారె? సం
పత్తి మదంబె కాదె భగవంతు నెఱుంగగనీక జాలెడిన్? నా
నుత్తముడౌ పరీక్షితునియుక్తికి యుక్తము నొంది యుండెడున్.
ప్రతిపదార్థం:
ఉత్తమ+రాజవంశభవ = శ్రేష్ఠమైన రాజవంశమున పుట్టినవాడా!, ఓర్పును = సహనమును, నేర్పును = చాకచక్యమును, మాను = విడిచిపెట్టు, క్షత్రియ+పత్తి = క్షత్రియ ధర్మమును వహించుట, అభిష్టము+ఆ = కోరికయా?, ఎవడు = ఏ పురుషుడు, పాపము = అధర్మమును, అంతటన్ = అన్నిచోట్లా, ఒనర్చినారె = చేశారా?, సంపత్తి = ఐశ్వర్యము యొక్క, మదంబు+ఎ = గర్వమే గదా!, భగవంతున్ = ఈశ్వరుని, ఎఱుంగగనీక = తెలుసుకోనివ్వకుండా, జాలెడిన్ = చేయునది, నా = నా యొక్క, ఉత్తముడు+ఔ = శ్రేష్ఠుడైన, పరీక్షితుని = పరీక్షిన్మహారాజు యొక్క, యుక్తికి = ఆలోచనకు, యుక్తము = తగినట్లుగా, ఒంది+యుండెడున్ = పొందియున్నది.
తాత్పర్యం:
ఓ ఉత్తమ రాజవంశ సంజాతుడా! ఓర్పును, నేర్పును పక్కన పెట్టు. క్షత్రియ ధర్మాన్ని పాటించడమే నీ
అభిష్టమా? లోకంలో ఎవరైనా
ఇంతగా పాపకార్యాలు చేశారా? ఐశ్వర్య గర్వం
అనేది మనిషిని భగవంతుని తెలుసుకోనివ్వకుండా అడ్డుకుంటుంది. ఉత్తముడైన
పరీక్షిన్మహారాజు ఆలోచనలకు అనుగుణంగానే నీ ప్రవర్తన ఉంది.
విశేషాలు:
- ఇక్కడ
పరీక్షిన్మహారాజు వంశాభిమానాన్ని, రాజధర్మాన్ని కవి ప్రశంసించారు.
- సంపద వల్ల
కలిగే గర్వం ఆధ్యాత్మిక ప్రగతికి ఎలా అడ్డుపడుతుందో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
80వ పద్యం
ఉ. ఆయెడ హేహయాధిపతి యర్జున నామకు డర్థిఁ జేరి నా
రాయణు మూర్తి దత్తముని నవ్యయ సేవలు దన్పి కైకొనెన్
వేయి భుజంబు లప్రహతవీర్యము రోచులు తేజమున్ సము
ద్వాయతమైన శ్రియున్ సకలమాడులలో మరయోగసిద్ధియున్.
ప్రతిపదార్థం:
ఆ+యెడ = ఆ సమయంలో, హేహయాధిపతి =
హేహయ వంశానికి ప్రభువు, అర్జున+నామకుడు
= కార్తవీర్యార్జునుడు అను పేరు గలవాడు, అర్థిన్ = కోరికతో, చేరి = సమీపించి, నారాయణు+మూర్తి = నారాయణ స్వరూపుడైన, దత్తమునిన్ = దత్తాత్రేయ మునీంద్రుని, అవ్యయ = తరిగిపోని, సేవలు = పరిచర్యలతో, తన్పి = సంతోషపెట్టి, కైకొనెన్ = పొందెను, వేయి = సహస్ర, భుజంబులు = బాహువులను, అప్రహత = ఎదురులేని, వీర్యము = పరాక్రమమును, రోచులు = కాంతులను, తేజమున్ = ప్రకాశమును, సముద్వాయతమైన = మిక్కిలి విస్తారమైన, శ్రియున్ = సంపదను, సకల = అన్ని, మాడులలో = ప్రాణులలో, మరయోగసిద్ధియున్ = గొప్పదైన యోగ శక్తిని.
తాత్పర్యం:
హేహయ వంశాధిపతి అయిన కార్తవీర్యార్జునుడు సాక్షాత్తు శ్రీమన్నారాయణ స్వరూపుడైన
దత్తాత్రేయుని ఆశ్రయించి, నిరంతర సేవలతో
ఆయనను ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు. తద్వారా వేయి బాహువులను, తిరుగులేని పరాక్రమాన్ని, అద్భుతమైన తేజస్సును, అపారమైన సంపదను మరియు సకల ప్రాణులలో శ్రేష్ఠమైన
యోగసిద్ధిని వరాలుగా పొందాడు.
విశేషాలు:
- దత్తాత్రేయుని
అనుగ్రహం వల్ల కలిగే అణిమాది అష్టసిద్ధులను, శారీరక
బలాన్ని ఇక్కడ వివరించారు.
- కార్తవీర్యార్జునుని
తపస్సుకు, దత్తుని కరుణకు ఇది నిదర్శనం.
81వ పద్యం)
చ. మలని జగంబులందుఁ బవమానుని మానమునన్ శైలంబు వాడు
బోలె నిజంగ నల్గొలువ నొక్కటె జన సర్వరాజులున్
బల మెలయార లాడ నటు బుట్టిన రోమున సేయి చేతులన్
కలని రోధము జలిపినే దురి రావణు రాణ ముంచినే.
ప్రతిపదార్థం:
మలని = నిర్మలమైన (లేక చలించని), జగంబులందున్ = లోకములలో, పవమానుని = వాయుదేవుని వలె, మానమునన్ = వేగముతో, శైలంబు = పర్వతము, వాడు = అతడు, బోలె = వలె, నిజంగ = నిజముగా, నల్గొలువ = సేవించగా, ఒక్కటె = ఒక్కటిగానే, జన = జనులారా, సర్వరాజులున్ = రాజులందరూ, బలము = శక్తి, ఎలయార = అతిశయించగా, లాడ = క్రీడించగా, అటు = ఆ విధముగా, బుట్టిన = పుట్టిన, రోమున = రోమముతో, సేయి = వేయి, చేతులన్ = హస్తములతో, కలని = యుద్ధమున, రోధము = అడ్డగింపు, జలిపినే = చేసెనా, దురి = దుష్టుడైన, రావణు = రావణాసురుని, రాణ = గర్వమును, ముంచినే = అణచివేసెనా.
తాత్పర్యం:
లోకమున వాయుదేవుని వంటి వేగముతో సంచరిస్తూ, పర్వతము వలె అచంచలముగా ఉండి, రాజులందరినీ జయించిన పరాక్రమవంతుడాయన. తన వేయి
చేతులతో యుద్ధరంగంలో శత్రువులను అడ్డుకొని, సాటిలేని గర్వం గల రావణాసురుని గర్వాన్ని కూడా అణచివేసిన
వీరుడాయన.
విశేషాలు:
- కార్తవీర్యార్జునుడు
రావణాసురుని బంధించిన పౌరాణిక గాథ ఇక్కడ సూచించబడింది.
- వేయి
చేతుల శక్తిని, వేగాన్ని వాయువుతోను, స్థిరత్వాన్ని
పర్వతంతోను పోల్చడం జరిగింది.
82వ పద్యం)
గీ. వీరమాని దశాసనం డా రసేసు
మన్య మున్మముఁ దలపడె రవ్య సేయు
చా విభుడు లెక్కసేయ కా యసురఁ గట్టి
కొట్టునం బెట్టె వనచారిఁ గోతి నట్లు.
ప్రతిపదార్థం:
వీరమాని = తనను తాను వీరునిగా భావించుకునే, దశాసనండు = పది ముఖములు కల రావణుడు, ఆ = ఆ, రసేసు = రాజ్యేశ్వరుడైన అర్జునుని, మన్య = అడవి వంటి, మున్మమున్ = సేనను, తలపడె = ఎదిరించెను, రవ్య = ధ్వని చేయుచున్న, సేయు = చేయునట్టి, చా = ఆ, విభుడు = ప్రభువైన అర్జునుడు, లెక్కసేయక = ఖాతరు చేయకుండా, ఆ = ఆ, అసురన్ = రాక్షసుడైన రావణుని, కట్టి = బంధించి, కొట్టునన్ = పంజరమున (లేక చెరసాలలో), పెట్టె = ఉంచెను, వనచారిన్ = అడవి జంతువును, కోతిన్ = వానరమును, అట్లు = వలె.
తాత్పర్యం:
తనను మించిన వీరుడు లేడని గర్వించే రావణాసురుడు, కార్తవీర్యార్జునుని సైన్యంపై దాడి చేశాడు. కానీ
ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు రావణుని పరాక్రమాన్ని ఏమాత్రం లెక్కచేయకుండా, ఒక అడవి కోతిని పట్టుకుని బంధించినట్లుగా అతడిని
బంధించి చెరసాలలో వేశాడు.
విశేషాలు:
- రావణుని
అహంకారాన్ని కోతితో పోల్చడం ద్వారా కార్తవీర్యార్జునుని ఆధిక్యత
వ్యక్తమవుతోంది.
- దత్తాత్రేయుని
వరప్రసాదం ఎంతటి బలశాలినైనా లొంగదీసుకోగలదని దీని అంతరార్థం.
83వ పద్యం
గీ. అనయంబు వన కేళిరించి దూరండు నవ్య
జిక్కి మాహిష్మతిని రుద్ధచేయుఁ డై న
మునుమునిఁ బులస్త్యుని యయ్యాజ్ఞఁ బా గడి
విడిచిపుచ్చినఁ బోయె సపీడముగను.
ప్రతిపదార్థం:
అనయంబు = ఎల్లప్పుడు, వనకేళి =
జలక్రీడల యందు (లేక వన విహారమున), రించి = ఆసక్తుడై, దూరండు = దూరముగా నున్నవాడు, నవ్య = నూతనమైన, జిక్కి = దొరికి, మాహిష్మతిని = మాహిష్మతీ నగరమున, రుద్ధచేయుడై = బంధింపబడినవాడై, న = ఉన్నట్టి ఆ రావణుడు, మునుమునిన్ = మొదటగా, పులస్త్యుని = పులస్త్య బ్రహ్మ యొక్క, అయ్యాజ్ఞన్ = ఆ ఆజ్ఞను, పాగడి = పొంది (లేక గౌరవించి), విడిచిపుచ్చినన్ = విడుదల చేయగా, పోయె = వెళ్ళిపోయెను, సపీడముగను = అవమానముతో కూడిన బాధతో.
తాత్పర్యం:
జలక్రీడలలో మునిగి ఉన్న సమయంలో పట్టుబడిన రావణుడు, కార్తవీర్యార్జునుడి చేతిలో బందీ అయి మాహిష్మతీ
నగరంలో ఉంచబడ్డాడు. ఆ తర్వాత రావణుని తాతగారైన పులస్త్య మహర్షి వచ్చి వేడుకోగా, ఆయన ఆజ్ఞను మన్నించి అర్జునుడు రావణుని
విడిచిపెట్టాడు. అప్పుడు రావణుడు అవమాన భారంతో, పరాభవంతో అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయాడు.
విశేషాలు:
- శత్రువును
బంధించినా, పెద్దల మాటను గౌరవించి విడిచిపెట్టే
కార్తవీర్యార్జునుని గుణశీలం ఇక్కడ కనబడుతుంది.
84వ పద్యం)
శా. దత్తాత్రేయ విభుప్రసాదమునఁ దత్తాదృక్ప్రభావాఢ్యు డై
యత్యుత్పాత్ముఁడు తెల్వి వర్ణములు పంచాశీతిసాహస్రముల్
చిత్తం బెత్తు పడెంద్రిమూర్తముల వాసిం బోని లేకుండ స్వా
యత్తం బై ధర యేలుచుం బడె నె వృత్తాన్వన్యసామాన్యుడై.
ప్రతిపదార్థం:
దత్తాత్రేయ = దత్తాత్రేయ, విభు = స్వామి
యొక్క, ప్రసాదమునన్ =
అనుగ్రహము చేత, తత్తాదృక్ =
అటువంటి, ప్రభావ+ఆఢ్యుడు+ఐ
= మహిమతో నిండినవాడై, అత్యుత్పాత్ముడు
= మిక్కిలి గొప్ప మనస్సు గలవాడు, తెల్వి = జ్ఞానము, వర్ణములు = అక్షరములు లేదా వర్ణములు, పంచాశీతి = ఎనభై ఐదు, సాహస్రముల్ = వేల సంవత్సరములు, చిత్తంబు = మనస్సు, ఎత్తు = పొందు, పడెంద్రి = ఇంద్రియములను, మూర్తముల = రూపములను, వాసిన్ = ఖ్యాతిని, పోనిలేకుండ = తగ్గకుండా, స్వాయత్తంబు+ఐ = తన ఆధీనమున ఉంచుకొని, ధర = భూమిని, ఏలుచున్ = పరిపాలించుచు, పడెనె = ఉండెను గదా, వృత్త = నడవడికలో, అన్వన్య = ఇతరులకు, సామాన్యుడు+ఐ = సామాన్యుడు కాకుండా
(అసామాన్యుడై).
తాత్పర్యం:
దత్తాత్రేయ స్వామి అనుగ్రహం వల్ల కార్తవీర్యార్జునుడు అసాధారణమైన ప్రభావం
కలవాడయ్యాడు. ఆయన ఎనభై ఐదు వేల సంవత్సరాల పాటు భూమండలాన్ని ఏకఛత్రాధిపత్యంగా
పరిపాలించాడు. తన ఇంద్రియాలను, మనస్సును
అదుపులో ఉంచుకుని, కీర్తి
ప్రతిష్టలు ఏమాత్రం తగ్గకుండా అసామాన్యమైన రీతిలో ధర్మాన్ని రక్షించాడు.
విశేషాలు:
- దత్తాత్రేయుని
అనుగ్రహం ఉంటే మనిషి ఎంతటి దీర్ఘాయువును, అఖండ
ఐశ్వర్యాన్ని పొందగలడో ఈ పద్యం చెబుతుంది.
- కార్తవీర్యార్జునుని
పరిపాలనా కాలం మరియు ఆయన యోగ శక్తి ఇక్కడ ప్రశంసించబడ్డాయి.
పద్యం 85
గీ. యాగ యోగ తపో దాన భోగములను
విశ్రుతి శ్రుత శీ లోరు వీర్య జయ వి
లాసములఁ కార్తవీర్యుని లాగు .ఱేడు
లేఁడు లేఁ డనిపించె నానాఁడు వాఁడు.
ప్రతిపదార్థం: యాగ = యాగాల
వల్ల, యోగ = యోగసాధనల
వల్ల, తపస్ = తపస్సు
వల్ల, దాన = దానాల
వల్ల, భోగములను =
భోగముల వల్ల, విశ్రుతి =
గొప్ప కీర్తి, శ్రుత =
శాస్త్ర పరిజ్ఞానం, శీల = మంచి
నడవడిక, ఉరువీర్య =
గొప్ప పరాక్రమం, జయ = విజయాలు, విలాసములన్ = వైభవాల వల్ల, కార్తవీర్యుని = కార్తవీర్యార్జునుడి వంటి, లాగు = విధంగా, ఱేడు = రాజు, లేఁడు = లేడు, లేఁడు = లేడు, అనిపించె = అనిపించుకున్నాడు, ఆనాఁడు = ఆ రోజుల్లో, వాఁడు = అతడు.
తాత్పర్యం: యాగాలు, యోగం, తపస్సు, దానాలు, భోగాల వల్ల; గొప్ప కీర్తి, శాస్త్ర జ్ఞానం, మంచి నడవడిక, అపారమైన పరాక్రమం, విజయాలు, మరియు వైభవాల వల్ల కార్తవీర్యార్జునుడి వంటి రాజు ఆ
రోజుల్లో మరొకడు లేడు అనిపించుకున్నాడు.
విశేషాలు: ఈ పద్యం
కార్తవీర్యార్జునుడి సర్వతోముఖ ప్రతిభను వివరిస్తుంది. అతడు కేవలం యుద్ధంలోనే కాక, ధార్మిక, ఆధ్యాత్మిక, మరియు ఐహిక విషయాలలో కూడా అత్యున్నత స్థానంలో ఉన్నాడని
తెలుపుతుంది. ఇది దత్తాత్రేయుడి అనుగ్రహం వల్ల లభించిన ఫలమని పరోక్షంగా
సూచిస్తుంది.
పద్యం 86
క. వానికొఱ కవతరించెన్ శ్రీనాథుఁడు రాముఁ డన ననిందితుఁడౌ నా
ఱేనికి దుర్మతి వొడముడు నానెపమున హతమొనర్చె నది పతికులమున్.
ప్రతిపదార్థం: వానికొఱకు =
అతని కోసం, శ్రీనాథుఁడు =
శ్రీపతి (విష్ణువు), రాముఁడు =
పరశురాముడు, అనన్ = అనగా, అవతరించెన్ = అవతరించాడు, అనిందితుఁడౌ = నింద లేనివాడైన, ఆ ఱేనికిన్ = ఆ రాజుకి (కార్తవీర్యార్జునుడికి), దుర్మతి = దుర్బుద్ధి, పొడముడున్ = పుట్టగా, ఆ నెపమున = ఆ నెపంతో, అది = ఆ రాజు, పతికులమున్ = ప్రభువుల కులాన్ని, హతమొనర్చెన్ = నాశనం చేశాడు.
తాత్పర్యం: ఆ
కార్తవీర్యార్జునుడి కోసం శ్రీమహావిష్ణువు పరశురాముడిగా అవతరించాడు. నిష్కళంకుడైన
ఆ రాజుకు దుర్బుద్ధి పుట్టగా, ఆ నెపంతో
పరశురాముడు రాజుల వంశాన్ని నాశనం చేశాడు.
విశేషాలు: ఈ పద్యం
కార్తవీర్యార్జునుడు అంతటి గొప్పవాడైనప్పటికీ, అతనికి దుర్బుద్ధి ఎలా కలిగిందో, దాని పర్యవసానంగా పరశురాముడు రాజుల వంశాన్ని ఎలా
సంహరించాడో సూచిస్తుంది. ఇది దైవ సంకల్పం యొక్క ప్రభావాన్ని వివరిస్తుంది. ఇక్కడ
“అనిందితుడౌ ఆ రాజుకు” అని చెప్పబడినది, అతడు ముందు మంచివాడే అయినప్పటికీ, తర్వాత జరిగిన సంఘటనల వల్ల దుర్మతి పుట్టిందని
సూచిస్తుంది.
పద్యం 87
గీ. సంగ్రహించి వచించితి సార్వభౌమ
తాప్రదాన మనంగ దత్తవిభువిభుత
ననెద యదున కతఁడు సెప్పినట్టి యోగ
ముద్ధవున కెట్టు లనెఁగృ ష్ణుఁ డూర్జితుండు.
ప్రతిపదార్థం: సార్వభౌమ = ఓ
సార్వభౌమా (పరీక్షిత్తు), సంగ్రహించి =
సంగ్రహంగా, వచించితిన్ =
చెప్పాను, తాప్రదానము +
అనంగ = గొప్పదైన అనుగ్రహం అనగా,
దత్తవిభు = దత్తప్రభువు యొక్క, విభుతన్ = గొప్పదనాన్ని, అనెద = అని చెప్పవచ్చును, యదునకున్ = యదువుకు, అతఁడు = ఆ దత్తాత్రేయుడు, చెప్పినట్టి = చెప్పిన, యోగము = యోగాన్ని, ఉద్ధవునకున్ = ఉద్ధవుడికి, కృష్ణుడు = శ్రీకృష్ణుడు, ఊర్జితుండు = గొప్పవాడైనవాడు, ఎట్టులన్ = ఎలాగంటే, అనెన్ = అని చెప్పాడు.
తాత్పర్యం: ఓ పరీక్షిత్తు
మహారాజా, సంగ్రహంగా
చెప్పాలంటే, దత్తాత్రేయ
ప్రభువు యొక్క గొప్పతనం వల్లనే కార్తవీర్యార్జునుడు అటువంటి ఉన్నత స్థానాన్ని
పొందాడు. ఇప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు యదువుకు చెప్పిన యోగవిద్యను ఉద్ధవుడికి ఎలా
చెప్పాడో వివరిస్తాను.
విశేషాలు: ఈ పద్యం
శుకమహర్షి పరీక్షిత్తుకు చెప్పే కథలో ఒక కీలకమైన మలుపును సూచిస్తుంది.
కార్తవీర్యార్జునుడి కథను ముగించి, దత్తాత్రేయుడు యదువుకు చెప్పిన యోగ రహస్యాలను గురించి
చెప్పడం ప్రారంభిస్తున్నాడు. ఈ పద్యం ద్వారా శుకుడు కథా గమనాన్ని మార్చి, దత్తాత్రేయుడి గొప్పదనాన్ని మరింత విస్తృతంగా
వివరించబోతున్నాడు.
పద్యం 88
గీ. లోకతత్త్వవిచక్షణు లై కృతమునఁ
దఱచు నశుభాశయమువల్లఁ దమ్ముఁ దామ
యుద్ధరింతురు మనుజు లిం దుద్ధవుండ!
యాత్మ సువివేకచతురమ్ము నవధరించి.
ప్రతిపదార్థం: లోకతత్త్వ =
లోకతత్వం పట్ల, విచక్షణులై =
జ్ఞానం గలవారై, కృతమునన్ =
ధర్మంతో, తఱచు = తరచుగా, అశుభ = చెడు, ఆశయమువల్లన్ = ఉద్దేశ్యం వల్ల, తమ్మున్ తామ = తమను తాము, ఉద్ధరింతురు = ఉద్ధరించుకుంటారు, మనుజులు = మానవులు, ఇంద = ఈ విషయంలో, ఉద్ధవుండ = ఓ ఉద్ధవా, ఆత్మ = ఆత్మ యొక్క, సువివేక = మంచి వివేకంతో, చతురమ్మున్ = చతురతను, అవధరించి = తెలుసుకొని.
తాత్పర్యం: ఓ ఉద్ధవా!
మానవులు లోకతత్వం పట్ల జ్ఞానం గలవారై, ధర్మంతో,
తరచుగా తమలో కలిగే చెడు ఉద్దేశ్యాల నుండి తమను తాము రక్షించుకుంటారు. ఇది ఆత్మ
యొక్క మంచి వివేకంతో కూడిన చతురతను అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా సాధ్యం.
విశేషాలు: ఈ పద్యం
శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ధవుడికి ఆత్మ జ్ఞానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తున్న సందర్భం.
మానవుడు తనలోని చెడు ప్రవృత్తుల నుండి ఎలా బయటపడాలో, దానికి ఆత్మవివేకం ఎంత అవసరమో ఈ పద్యం
వివరిస్తుంది.
పద్యం 89
గీ. మంచి చెడుగుల నెఱిఁగింప మనసె గురు విఁ
కెందు నిందు విశేషించి యిది పురుషున
కతఁడు ప్రత్యక్ష మనుమాన మను తెరువుల
శ్రేయ మెనయఁగ నగు దీనిచేతఁ గా దె?
ప్రతిపదార్థం: మంచి = మంచిని, చెడుగులన్ = చెడును, ఎఱిఁగింప = తెలుసుకోవడానికి, మనసె = మనసే, గురువు = గురువు, ఇంక = ఇక, ఎందు = ఎక్కడ, ఇందు = ఈ విషయంలో, విశేషించి = ముఖ్యంగా, ఇది = ఈ మనస్సు, పురుషునకు = పురుషునికి, అతడు = అతడు, ప్రత్యక్షము = ప్రత్యక్షంగా, అనుమానము = అనుమానము, అను తెరువుల = అనే మార్గాల ద్వారా, శ్రేయము = శ్రేయస్సు, ఎనయఁగనగు = పొందవచ్చు, దీనిచేతఁ కాదె = దీని ద్వారా కాదా?
తాత్పర్యం: మంచి, చెడులను తెలుసుకోవడానికి మనస్సే గొప్ప గురువు. ఈ
విషయంలో విశేషించి, పురుషుడికి
మనస్సు ప్రత్యక్షంగాను, అనుమానం
ద్వారాను శ్రేయస్సును ప్రసాదించగలదు కదా.
విశేషాలు: ఈ పద్యం కూడా
శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ధవుడికి ఆత్మ జ్ఞానం గురించి చెప్పిన భాగమే. ఇందులో మనసు యొక్క
ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతాడు. మనసును గురువుగా చేసుకుని, మంచి-చెడులను వివేకంతో గ్రహించి, తమ శ్రేయస్సును తామే సాధించుకోవాలని బోధిస్తాడు.
పద్యం 90
చ. మనుజశరీరమంద మతిమంతులు సాంఖ్యము యోగ మూది స
ర్వనియతశక్త్యనూదితుఁ పరాత్పరు జ్ఞానమయుం గ్రహింతు ర
య్యనువున నారసర్గ మపదై కపదత్రిచతుష్పదాది సృ
ష్టినిచయమందు సుప్రియము శ్రీయుత! నాకు మనంబునం గడున్.
ప్రతిపదార్థం: మనుజశరీరమంద =
మానవ శరీరంలో, మతిమంతులు =
బుద్ధిమంతులు, సాంఖ్యము =
సాంఖ్య యోగాన్ని, యోగము = యోగ
మార్గాన్ని, ఊది =
అనుసరించి, సర్వనియత =
సర్వమూ నియమించబడిన, శక్తి +
అనుదితుఁన్ = శక్తిని అనుసరించే, పరాత్పరున్ = పరమాత్ముని, జ్ఞానమయున్ = జ్ఞానస్వరూపుని, గ్రహింతురు = గ్రహిస్తారు, ఆ + అనువున = ఆ విధంగా, ఆరసర్గ = ఆ ఆరసర్గం, అపదైక = పాదాలు లేని, పదత్రి = మూడు పాదాలు, చతుష్పదాది = నాలుగు పాదాలు మొదలైన, సృష్టినిచయమందు = సృష్టి సమూహంలో, సుప్రియము = చాలా ప్రియమైనది, శ్రీయుత = ఓ శ్రీయుతా, నాకు = నాకు, మనంబునన్ = మనసులో, కడున్ = మిక్కిలి.
తాత్పర్యం: మానవ శరీరంలో
బుద్ధిమంతులు సాంఖ్య యోగం, యోగ మార్గాలను
అనుసరించి, సర్వశక్తిమంతుడు, జ్ఞానస్వరూపుడైన పరమాత్ముడిని గ్రహిస్తారు. ఓ
ఉద్ధవా! అందుకే, పాదాలు లేనివి
(పాములు), మూడు పాదాలు, నాలుగు పాదాలు ఉన్న జంతువులతో కూడిన సృష్టిలో
నాకు మానవ జన్మ మిక్కిలి ప్రియమైనది.
విశేషాలు: ఈ పద్యంలో
శ్రీకృష్ణుడు మానవ జన్మ యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తున్నాడు. మానవ శరీరం ద్వారా
మాత్రమే జ్ఞానాన్ని, మోక్షాన్ని
పొందడం సాధ్యమని, ఇతర జన్మల
కన్నా మానవ జన్మ అత్యంత శ్రేష్ఠమైనదని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. ఈ పద్యం
"ఉద్ధవగీత"లోని ఒక భాగం.
మనుషుల జన్మను, వారి
ప్రయాణాన్ని లేదా వారి సృష్టిని వివరించే సందర్భంలో, "ఆరసర్గ" అనే పదం
సాధారణంగా అర్థరహితమైన
లేదా అసంబద్ధమైన సృష్టిని సూచిస్తుంది.
మీరు పద్యంలో అడిగిన విధంగా శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ధవుడికి చెప్పిన సందర్భంలో, జ్ఞానం లేని ప్రాణుల సృష్టిని గురించి
మాట్లాడినప్పుడు ఈ పదాన్ని ఉపయోగించారు. అక్కడ ఆరసర్గ అంటే అజ్ఞానంతో, జ్ఞానసిద్ధి లేని ప్రాణుల సృష్టి అని అర్థం.
అంటే, కేవలం
పాప-పుణ్యాల వల్ల పునరావృతం అయ్యే, ఆత్మజ్ఞానం లేని జీవుల సృష్టి.
సారంశంగా, ఆరసర్గ అనేది
మానవుడికి జ్ఞానసముపార్జనకు వీలు లేని, కేవలం భోగాల కోసం సృష్టించబడిన ఇతర జీవుల సృష్టిని
సూచించడానికి వాడబడింది. పద్యం ప్రకారం, మానవ జన్మ మాత్రమే ఆత్మ జ్ఞానాన్ని, మోక్షాన్ని సాధించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది
కాబట్టి, ఇతర సృష్టి
కంటే మానవ సృష్టి గొప్పది అని చెప్పడానికి "ఆరసర్గ" అనే పదం
ఉపయోగపడింది.
పద్యం 91
సీ. స్వప్రకాశ మొకండు వస్తు వుండక యహం
కారాదిజడత త్త్వకప్రకాశ
మొనరదు పొ మ్మని యనుపపత్తినిఁ గొని
బుద్ధ్యాదికరణము ల్పురుషుఁ డెడగ
పనిచేయఁజాలవు వాస్యాదులుం బోలె
నని యనుమానంబు ననుసరించి
యౌపనిషద మైన యాత్మతత్త్వము నిందు
నెదకుదు రాత్తవివేకయుక్తి
నీ విధంబు వచించు మహేతిహాస
మనువదించెద నవధూత యదు వివాద
మనఁగ నకుతోభయుం గవి ననఘుఁ తరుణుఁ
నొక్క- ద్విజుఁ గాంచి యడిగె యదూద్వహుండు.
ప్రతిపదార్థం:
స్వప్రకాశము = తనంత తాను ప్రకాశించేది, ఒకండు = ఒకటి, వస్తువు = వస్తువు, ఉండక = లేకుండగా, అహంకారాది = అహంకారము మొదలైన, జడతత్త్వ = జడ పదార్థాల యొక్క, ప్రకాశము = ప్రకాశము, ఒనరదు = ఉండదు, పొమ్ము = పొమ్మని, అని = అని, అనుపపత్తినిన్ = సరిపోని దానిని, కొని = ఆధారంగా తీసుకొని, బుద్ధి+ఆది = బుద్ధి మొదలైన, కరణముల్ = ఇంద్రియాలు, పురుషుడు = జీవుడు, ఎడగ = దూరంగా ఉన్నప్పుడు, పనిచేయఁజాలవు = పనిచేయలేవు, వాస్య+ఆదులున్ = వాసము మొదలైనవి, పోలె = వలె, అని = అని, అనుమానంబున్ = ఊహను, అనుసరించి = అనుసరించి, ఔపనిషదమైన = ఉపనిషత్తులలో చెప్పబడిన, ఆత్మతత్త్వమున్ = ఆత్మతత్త్వాన్ని, ఇందున్ = ఇక్కడ, వెదకుదురు = వెదుకుతారు, ఆత్తవివేక+యుక్తిన్ = ఆత్మవివేకంతో కూడిన
యుక్తితో, ఈ విధంబు = ఈ
విధానాన్ని, వచించు =
చెప్పే, మహా+ఇతిహాసము =
గొప్ప ఇతిహాసాన్ని, అనువదించెదన్ =
అనువదిస్తాను, అవధూత+యదు+వివాదము
= అవధూతకు, యదువుకు జరిగిన
సంవాదము, అనఁగన్ = అనగా, అకుతోభయున్ = ఏ భయము లేనివాడు, కవిన్ = కవి, అనఘున్ = పాపరహితుడు, తరుణున్ = యవ్వనవంతుడు, ఒక్క = ఒక, ద్విజున్ = బ్రాహ్మణుడిని, కాంచి = చూసి, అడిగెన్ = అడిగెను, యదు+ఉద్వహుండు = యాదవులలో శ్రేష్ఠుడైన యదువు.
తాత్పర్యం:
తనంతట తాను ప్రకాశించే ఒక వస్తువు (ఆత్మ) లేకపోతే, అహంకారం వంటి జడ పదార్థాలకు ప్రకాశం ఉండదు.
బుద్ధి మొదలైన ఇంద్రియాలు పురుషుడు (ఆత్మ) తోడు లేకుండా పని చేయలేవు. ఒక గొడ్డలి
చెక్కడానికి పురుషుడి (మనిషి) ఆధారం అవసరం. అలాగే ఆత్మ అనే ఒక వస్తువు ఉంది అనే
అనుపపత్తి, అనుమానం ద్వారా
ఉపనిషత్తులలో చెప్పబడిన ఆత్మతత్త్వాన్ని ఆత్మజ్ఞానులు వివేకంతో శోధిస్తారు. ఈ
విధంగా చెప్పబడిన గొప్ప ఇతిహాసం, అంటే భయము లేనివాడు, కవి, పాపరహితుడు, యువకుడు అయిన ఒక బ్రాహ్మణుడిని చూసి యాదవులలో
శ్రేష్ఠుడైన యదువు అడిగిన అవధూత యదు సంవాదాన్ని ఇప్పుడు నేను అనువదిస్తాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో, సాంఖ్యవాదాన్ని
ఖండించి అద్వైత సిద్దాంతాన్ని స్థాపించే ప్రయత్నం జరుగుతుంది. అహంకారాది జడ
పదార్థాల ప్రకాశానికి మూలమైన స్వప్రకాశ వస్తువు (ఆత్మ) ఉందని నిరూపించబడింది.
ఉపమానాల ద్వారా ఆత్మ యొక్క సత్తను నిరూపించడం జరిగింది.
పద్యం 92
ఉ. ధర్మము నర్థకామములఁ దత్త్వవిచారము సంతగింతు రిం
దర్మిలిఁ కీర్తినో, సిరినొ, యాయువునందొ, వహించియే జనుల్
నిర్మమ! దక్ష! కల్ప! కవి! నీవు పిశాచజడాదిపద్ధతిన్
గర్మమునందుఁ గర్తవును గామివిఁ కాక చరించే దెట్లొకో!
ప్రతిపదార్థం:
ధర్మమున్ = ధర్మాన్ని, అర్థ =
అర్థాన్ని, కామములన్ =
కామాలను, తత్త్వవిచారమున్
= తత్త్వ విచారాన్ని, సంతగింతురు =
కోరుకుంటారు, ఇందు
+అర్మిలిన్ = ఇక్కడ (ఈ లోకంలో),అపేక్షతో
కీర్తిన్+ఓ = కీర్తినో, సిరిన్+ఓ =
సంపదనైనా, ఆయువునందున్+ఓ
= ఆయుష్షునైనా, వహించి+ఏ =
పొంది, జనుల్ = జనులు, నిర్మమ = మమకారం లేనివాడా!, దక్ష = సమర్థుడా!, కల్ప = కల్పుడా!, కవి = జ్ఞాని!, నీవు = నీవు, పిశాచజడ+ఆది = పిశాచము, జడపదార్థము మొదలైన, పద్ధతిన్ = పద్ధతిలో, కర్మమునందున్ = కర్మలయందు, కర్తవును = కర్తవు, కామివిన్ = కోరికలు లేనివాడివి, కాక = కాకుండా, చరించేదెట్లొకో! = ఎలా తిరుగుతున్నావు?
తాత్పర్యం:
ఈ లోకంలో ప్రజలు ధర్మాన్ని,
అర్థాన్ని, కామాన్ని, తత్త్వవిచారాన్ని, కీర్తిని, సంపదను, ఆయుష్షును
కోరుకుంటారు. కానీ ఓ నిర్మముడా! సమర్థుడా! జ్ఞానీ! నీవు పిశాచము, జడపదార్థము వలె కర్మలను చేస్తూ కూడా వాటికి
కర్తగా లేకుండా, వాటి ఫలాలను
కోరుకోకుండా ఎలా తిరుగుతున్నావు?
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో యదు మహారాజు అవధూతను చూసి ఆశ్చర్యపోతూ అడుగుతున్నాడు. సంసారంలో
మమకారాలు, కర్మఫలాపేక్ష
లేని స్థితిని వర్ణించడం ఈ పద్యం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యం.
పద్యం 93
గీ. కామలోభదవాగ్నిఁ బొకాలు జనులఁ
గనుఁగొనుచు గంగలో నున్న కరివిధమునఁ
దాప మెఱుఁగకయున్నావు తత్త్వయుక్తి
నెవరు సూపిరి యీ మార్గమీశ! నీకు?
ప్రతిపదార్థం:
కామ = కోరికలు, లోభ = లోభము
అనే, దవ+అగ్నిన్ =
అడవి మంటలో, పొకాలు =
వేగిపోతున్న, జనులన్ =
ప్రజలను, కనుఁగొనుచు =
చూస్తూ, గంగలోన్ =
గంగలో, ఉన్న = ఉన్న, కరి+విధమునన్ = ఏనుగు వలె, తాపము = వేడిమిని, ఎఱుఁగక = తెలుసుకోకుండా, ఉన్నావు = ఉన్నావు, తత్త్వయుక్తిన్ = తత్త్వజ్ఞానయుక్తితో, ఎవరు = ఎవరు, సూపిరి = చూపించారు, ఈ మార్గమున్ = ఈ మార్గాన్ని, ఈశ! = ఓ స్వామీ!, నీకు? = నీకు?
తాత్పర్యం:
కామ, లోభాలనే అడవి
మంటల్లో కాలిపోతున్న ప్రజలను చూస్తున్నా కూడా, గంగలో ఉన్న ఏనుగు వలె ఎటువంటి బాధ లేకుండా
ఉన్నావు. ఓ స్వామీ! ఈ తత్త్వజ్ఞాన మార్గాన్ని నీకు ఎవరు చూపించారు?
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో యదువు అవధూత నిస్సంగత్వం, నిర్వికార స్థితిని చూసి ఆశ్చర్యపడుతున్నాడు. ఇతరుల
కష్టాలను చూసి కూడా ఆయనలో ఎటువంటి వికారమూ లేకపోవడం ఈ పద్యం యొక్క విశేషం.
పద్యం 94
మ. విషయస్పర్శము 'లేని
యింద్రియముల న్వేర్వట్టి సంకల్పమ
న్విష మాఱు దీర మైన చిత్తమున నిర్వేశంబు నీ కెట్టు ల
బ్బె షడధ్వజ్ఞ! మహాత్మ! 'బ్రాహ్మణ! నను
న్విన్పింపవే యంచుఁ పౌ
రుషసద్గౌరవ మెంచి తన్నడుగు చారుప్రజ్ఞతో నిట్లనున్.
ప్రతిపదార్థం:
విషయ = విషయాల యొక్క, స్పర్శమున్ =
స్పర్శను, లేని = లేని, ఇంద్రియములన్ = ఇంద్రియాలతో, వేరు+పట్టి = వేరుచేసి, సంకల్పము+అన్ = సంకల్పము అనే, విషము = విషము, ఆఱు = తగ్గిన, ధీరము = ధైర్యము, ఐన = అయిన, చిత్తమునన్ = మనస్సుతో, నిర్వేశంబు = ప్రవేశము లేకపోవడము, నీకున్ = నీకు, ఎట్టులన్ = ఎలా, అబ్బెన్ = లభించింది?, షడ్+అధ్వ+జ్ఞ! = ఆరు మార్గాలను తెలిసినవాడా!, మహాత్మ! = గొప్ప ఆత్మ కలవాడా!, బ్రాహ్మణ! = బ్రాహ్మణుడా!, ననున్ = నన్ను, విన్పింపవే = వివరింపవా!, అంచున్ = అని, పౌరుష = పురుషార్థముల యందు, సత్+గౌరవమున్ = మంచి గౌరవాన్ని, ఎంచి = తలచి, తన్నున్ = ఆయన్ని, అడుగు = అడుగుతూ, చారు+ప్రజ్ఞతోన్ = అందమైన జ్ఞానంతో, ఇట్లు = ఈ విధంగా, అనున్ = అన్నాడు.
తాత్పర్యం:
ఓ ఆరు మార్గాలను తెలిసినవాడా! గొప్ప ఆత్మ కలవాడా! బ్రాహ్మణుడా! విషయాల స్పర్శ
లేని ఇంద్రియాలను వేరుచేసి, సంకల్పం అనే
విషం తగ్గిన ధైర్యవంతమైన మనస్సుతో ఎటువంటి బంధం లేకుండా నీవు ఎలా ఉన్నావు? నాకు వివరింపవా? అని పురుషార్థాల యందు గౌరవాన్ని చూపిస్తూ అందమైన
జ్ఞానంతో ఆయనను యదువు అడిగాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో యదువు అవధూతలో కనిపించే అసాధారణమైన స్థితిని గురించి అడుగుతున్నాడు.
సంకల్పం, విషయాల నుండి
విడివడిన మనస్సుతో కూడిన స్థితి, కర్మల ఫలాలను కోరుకోని స్థితిని ఈ పద్యం వర్ణిస్తోంది.
షడధ్వజ్ఞ అంటే ఆరు మార్గాలను తెలిసినవాడు అని అర్థం. ఆధ్యాత్మిక మరియు
తాంత్రిక సంప్రదాయాలలో ఈ షడధ్వాలు (ఆరు మార్గాలు) చాలా ముఖ్యమైనవి. అవి:
- వర్ణాధ్వ: అక్షరాలు, శబ్దాలు.
- పదాధ్వ: పదాలు.
- మంత్రాధ్వ: మంత్రాలు.
- కళాధ్వ: కళలు.
- తత్త్వాధ్వ: తత్త్వాలు
(సృష్టిలోని మూల సూత్రాలు).
- భువనాధ్వ: భువనాలు
(లోకాలు).
ఈ ఆరు మార్గాలను పూర్తిగా అవగాహన చేసుకున్నవాడిని "షడధ్వజ్ఞ" అని
అంటారు. ఇది సంపూర్ణ జ్ఞానాన్ని, ముఖ్యంగా సృష్టి రహస్యాలను, యోగ మార్గాలను, ఆధ్యాత్మిక సాధనలను క్షుణ్ణంగా తెలిసినవాడిని
సూచిస్తుంది.
శ్రీ దత్త భాగవతంలో అవధూతను షడధ్వజ్ఞ అని యదువు సంబోధించడంలో, ఆయన కేవలం ఒక బ్రాహ్మణుడు మాత్రమే కాకుండా, ఈ ఆరు ఆధ్యాత్మిక మార్గాలను అవగాహన చేసుకున్న
గొప్ప జ్ఞాని అని సూచించబడింది.
పద్యం 95
గీ. గురువు లున్నా రనేకులు కువలయేశ!
బుద్ధ్యుపాశ్రితు లవ్వారిబోధ మెనసి
తిరుగుచుంటి విమోక్షంబు తెరువుఁ గాంచి
పరిగణించెద వారి భావజ్ఞ! వినుము.
ప్రతిపదార్థం:
గురువులు = గురువులు, ఉన్నారు =
ఉన్నారు, అనేకులు =
చాలామంది, కువలయ+ఈశ! =
భూమికి ప్రభువైనవాడా!, బుద్ధి+ఉపాశ్రితుల్
= బుద్ధిని ఆశ్రయించినవారు, ఆ+వారి = ఆ
గురువుల యొక్క, బోధమున్ =
బోధను, ఎనసి = పొంది, తిరుగుచుంటివి = తిరుగుతున్నావు, విమోక్షంబు = మోక్షం యొక్క, తెరువున్ = మార్గాన్ని, కాంచి = చూసి, పరిగణించెదన్ = లెక్కిస్తాను, వారి = వారి యొక్క, భావజ్ఞ! = భావాలను తెలిసినవాడా!, వినుము = విను.
తాత్పర్యం:
ఓ భూమికి ప్రభువైనవాడా! నాకు చాలామంది గురువులు ఉన్నారు. బుద్ధిని ఆశ్రయించిన
ఆ గురువుల బోధను పొంది, నేను మోక్షం
యొక్క మార్గాన్ని చూస్తూ తిరుగుతున్నాను. ఓ నా భావాలను తెలిసినవాడా! ఆ గురువుల
గురించి నేను నీకు వివరిస్తాను,
వినుము.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో అవధూత యదు మహారాజు ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడం ప్రారంభించాడు. తనకు
చాలామంది గురువులు ఉన్నారని, వారి నుండి
పొందిన జ్ఞానంతోనే తాను ఈ స్థితిలో ఉన్నానని తెలియజేస్తున్నాడు. మోక్ష మార్గాన్ని
తెలుసుకోవడం కోసం వివిధ జీవులను, ప్రకృతిని గురువులుగా భావించడం ఈ పద్యం యొక్క ప్రధాన
ఇతివృత్తం.
పద్యం 96
. భూమి వాయు
వాకాశ మంబువులు వహ్ని
చంద్రరవులు కపోతం బజగర సింధు
వులు పతంగము మధుపేభములు మధుహరి
హరిణ మీన కురర పింగలార్భకులును.
ప్రతిపదార్థం:
భూమి = భూమి, వాయువు = గాలి, ఆకాశము = ఆకాశం, అంబువులు = నీరు, వహ్ని = అగ్ని, చంద్ర = చంద్రుడు, రవులు = సూర్యుడు, కపోతంబు = పావురం, అజగర = కొండచిలువ, సింధువులు = సముద్రం, పతంగము = మిడుత, మధుప = తుమ్మెద, ఇభములు = ఏనుగు, మధుహరి = తేనెటీగ, హరిణ = జింక, మీన = చేప, కురర = కురర పక్షి( లకుముకి పిట్ట) , పింగల = పింగల వేశ్య, అర్భకులును = పిల్లలు.
తాత్పర్యం:
అవధూత యదు మహారాజుతో మాట్లాడుతూ, తన గురువుల గురించి చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. భూమి, గాలి, ఆకాశం, నీరు, అగ్ని, చంద్రుడు, సూర్యుడు, పావురం, కొండచిలువ, సముద్రం, మిడుత, తుమ్మెద, ఏనుగు, తేనెటీగ,
జింక, చేప, కురర పక్షి, పింగల వేశ్య, మరియు పిల్లలు మొదలైనవి నా గురువులని
వివరించాడు.
విశేషాలు: ఈ పద్యంలో
అవధూత తన గురువులైన 24 మందిలో 19 గురు పేర్లు చెప్పారు. ఈ పేర్లన్నీ
బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని బోధించే ప్రకృతి అంశాలు, జీవరాశులు మరియు వ్యక్తులు.
తేనెటీగలు మరియు తుమ్మెదలు రెండూ ఒకే జాతికి చెందినవి అయినప్పటికీ, వాటి మధ్య కొన్ని ప్రధాన తేడాలు ఉన్నాయి.
తేనెటీగలు (Honey Bees)
తేనెటీగలు సామాజిక జీవులు. అవి చాలా పెద్ద గుంపులుగా లేదా కాలనీలుగా
నివసిస్తాయి.
- జీవనం: అవి ఒక
రాణి ఈగ, కొన్ని వేల కూలీ ఈగలు, మరియు
కొన్ని మగ ఈగలతో కూడిన ఒక వ్యవస్థీకృత సామాజిక జీవనాన్ని కలిగి ఉంటాయి.
- ఆహారం: అవి
ప్రధానంగా పూల నుండి తేనెను, పుప్పొడిని సేకరిస్తాయి. ఈ తేనెను తమ గూళ్ళలో నిల్వ
చేసి, దానిని ఆహారంగా వాడతాయి.
- పని: తేనెను
సేకరించి, తేనెపట్టులో నిల్వ చేయడమే వాటి ప్రధాన పని.
- శరీరం: అవి
సాధారణంగా పసుపు-నలుపు రంగు చారలతో, శరీరంలో తక్కువ రోమాలతో ఉంటాయి.
తుమ్మెదలు (Bumblebees)
తుమ్మెదలు కూడా సామాజిక జీవులే అయినప్పటికీ, వాటి కాలనీలు తేనెటీగల కంటే చాలా చిన్నవిగా
ఉంటాయి.
- జీవనం: వాటి
గుంపులు కొన్ని వందల ఈగలతో మాత్రమే ఉంటాయి. వీటికి రాణి ఈగ ఉన్నా, తేనెటీగల
వలె వ్యవస్థీకృతంగా ఉండవు.
- ఆహారం: ఇవి కూడా
పుప్పొడి, తేనెను సేకరిస్తాయి, కానీ తమ
ఆహారాన్ని తేనెటీగల వలె పెద్ద మొత్తంలో నిల్వ చేయవు.
- పని: పువ్వుల
నుండి ఆహారం సేకరించి, తమ గుంపుకు అందించడం వాటి పని.
- శరీరం: అవి
తేనెటీగల కంటే పెద్దవిగా, గుండ్రంగా, మరియు శరీరం నిండా నల్లటి దట్టమైన రోమాలతో ఉంటాయి. ఇవి
సాధారణంగా నలుపు-పసుపు రంగులో ఉంటాయి.
సాధారణంగా, తేనెటీగలను
తేనె ఉత్పత్తికి వాడతారు, తుమ్మెదలను
పుప్పొడి సంరక్షణకు (pollination)
ఉపయోగిస్తారు.
పద్యం 97
గీ. నాగ శరకృ త్కుమా ర్యూర్థనాభు లనఁగ
భ్రమరయుతముగ నాకు నిర్వదినలువురు
గురువు లవ్వారిఁ కనుఁగొన్న చరితములకుఁ
జిత్తమును మున్న నేను శిక్షించుకొంటి.
ప్రతిపదార్థం: నాగ = పాము, శరకృత్ = బాణములను చేసేవాడు, కుమారి = కన్యక, ఊర్ధ్వనాభు లనగ = ఊర్ణనాభి (సాలెపురుగు), భ్రమరయుతముగ = భ్రమరముతో సహా, నాకు = నాకు, నిర్వదినలువురు = ఇరవై నలుగురు, గురువులు = గురువులు, అవ్వారిన్ = ఆ గురువుల నుండి, కనుగొన్న = తెలుసుకున్న, చరితములకున్ = చరిత్రల ద్వారా, చిత్తమును = మనసును, మున్న నేను = ముందుగానే నేను, శిక్షించుకొంటి = శిక్షణ ఇచ్చుకున్నాను.
తాత్పర్యం: పాము, బాణాలు చేసేవాడు, కన్యక, సాలెపురుగు, మరియు భ్రమరములతో కలిపి నాకు మొత్తం ఇరవై నాలుగు మంది
గురువులు. నేను వారి నుండి తెలుసుకున్న గుణపాఠాలతో నా మనసును ముందుగానే శిక్షణ
ఇచ్చుకున్నాను.
విశేషాలు: ఈ పద్యంలో
మిగిలిన ఐదుగురు గురువుల పేర్లను చెప్పడం ద్వారా ఇరవై నాలుగు మంది గురువుల
జాబితాను పూర్తి చేశారు. ఈ గురువుల నుండి జ్ఞానాన్ని ఎలా పొందాడో అవధూత ఇక్కడ
వివరిస్తున్నారు.
పద్యం 98
క. ఏ యే విధంబు నేర్చితి
నే యే భూతములవలన నేఁ బురుషవరా!
యా యా విధంబు నొడివెద
నాయతముగఁ తెలిసికొను యయాతితనూజా!
ప్రతిపదార్థం: పురుషవరా =
పురుష శ్రేష్ఠుడా!, ఏ యే = ఏ ఏ, విధంబు = విధాలుగా, ఏ యే = ఏ ఏ, భూతముల వలన = ప్రాణుల నుండి, నేర్చితిన్ = నేర్చుకున్నానో, నేను = నేను, ఆ ఆ = ఆ ఆ, విధంబు = విధాన్ని, నొడివెదన్ = చెబుతాను, ఆయతముగన్ = విస్తారంగా, యయాతి తనూజా = యయాతి కుమారుడా (యదు మహారాజా!), తెలిసికొనుము = తెలుసుకో.
తాత్పర్యం: "పురుష
శ్రేష్ఠుడా! యయాతి కుమారుడా (యదు)! నేను ఏ ఏ ప్రాణుల నుండి ఏ ఏ విధంగా
నేర్చుకున్నానో ఆ విషయాలను నీకు విస్తారంగా వివరిస్తాను, బాగా తెలుసుకో" అని అవధూత చెప్పారు.
విశేషాలు: ఈ పద్యం రాబోయే
వివరణకు నాంది. ఇరవై నాలుగు గురువుల నుండి తాను పొందిన జ్ఞానాన్ని ఒక్కొక్కరి
గురించి వివరించనున్నట్లు అవధూత ఇక్కడ సూచిస్తున్నారు.
పద్యం 99
క. దైవవశానుగమౌ భూ
తావళి యెటు లాక్రమింప నైన నిజపథం
బావంత తొలఁగకుండుట
భూవర! భూవ్రత మటంచు బుద్ధి నెఱిఁగితిన్
ప్రతిపదార్థం: భూవర = రాజా!, దైవవశానుగమౌ = దైవం యొక్క ఆధీనంలో ఉన్న, భూతావళి = ప్రాణుల సమూహం, ఎటులన్ = ఏ విధంగా, ఆక్రమింపన్ = దాడి చేసినా, అయినన్ = అయినా, నిజ = తన యొక్క, పథంబు = మార్గం నుండి, ఆవంత = కొంచెమైనా, తొలగక = తొలగకుండా, ఉండుట = ఉండడం, భూవ్రతము = భూమి యొక్క వ్రతం, అటంచున్ = అని, బుద్ధిన్ = బుద్ధితో, ఎరిగితిన్ = తెలుసుకున్నాను.
తాత్పర్యం: ఓ రాజా! దైవం
ఆధీనంలో ఉన్న ప్రాణులు తనను ఏ విధంగా దాడి చేసినా, భూమి తన మార్గం నుండి కొంచెమైనా తొలగకుండా
ఉంటుంది. ఇదే భూమి యొక్క వ్రతం అని నేను నా బుద్ధితో తెలుసుకున్నాను
. విశేషాలు: ఇక్కడ భూమిని
మొదటి గురువుగా వర్ణించి, దాని నుండి
నేర్చుకున్న సహనం, స్థిరత్వం అనే
గుణాలను వివరించారు. పరిస్థితులు ఎలా ఉన్నా తన కర్తవ్యం నుండి వైదొలగకూడదని ఈ
పద్యం ద్వారా తెలుపుతున్నారు.
వివరణ:
ఈ పద్యాలలో అవధూత తన 24 గురువుల నుంచి
నేర్చుకున్న పాఠాలను యదు మహారాజుకు వివరిస్తున్నారు. ప్రతి గురువు నుంచి ఏ నీతిని
గ్రహించారో స్పష్టంగా చెబుతున్నారు.
పద్యం 100
క. తన పుట్టువు తన వ్యాపృతి
యు ననాత్మాధీన మని పరోపకృతిపరం
బనియు నగనగాత్మిక యగు
ననంతఁ కని నేర్చుకొన్న య న్నయ మన్నా!
ప్రతిపదార్థం: అన్నా! =
సోదరా!, తన = తన యొక్క, పుట్టువున్ = పుట్టుక, తన = తన యొక్క, వ్యాపృతియున్ = వ్యాపారము, అనాత్మాధీనమని = ఇతరులకు అధీనమైనదని, పరోపకృతిపరంబు = ఇతరులకు ఉపకారం చేయుటయని, అనియున్ = అని, అగ = పర్వతాలు, అనగాత్మిక = అగ్ని యొక్క స్వభావం కలది, యగు = అయిన, అనంతన్ = అనంతుడిని (భూమిని), కని = చూచి, నేర్చుకొన్న = నేర్చుకున్న, ఆ = ఆ, నయము = నీతి.
తాత్పర్యం: సోదరా! తన
పుట్టుక, తన పనులు ఇతరుల
ఆధీనంలో ఉన్నాయని, తన జీవితం
పరోపకారానికి అంకితమైందని, పర్వతాలు, అగ్నిని తనలో ఇముడ్చుకున్న అనంతమైన భూమిని చూసి
ఈ నీతిని నేను నేర్చుకున్నాను.
విశేషాలు: ఈ పద్యం కూడా
భూమి నుండి నేర్చుకున్న గుణాలను వివరిస్తుంది. భూమి తనలో ఏది దాచకుండా, తనను తాను పూర్తిగా పరోపకారానికి
వినియోగించుకోవడం ద్వారా నిస్వార్థ సేవ యొక్క ప్రాముఖ్యతను బోధిస్తుంది.
పద్యం 101
సీ. నానారసాంచితాన్నము పేయ మది యెల్ల
నింద్రియలౌల్యసమీహితమ్ము
లాహార మెది యైనఁ ప్రాణంబు తృప్త మౌ
బడలు నిరాహారు వాఙ్మనసము
విక్షిప్త మది యవు విధమునఁ గోరమి
జ్ఞాన మ్మడంగని సరణిఁ తినుట
యీ యుభయముఁ ప్రాణవాయువు నారసి
గని కొన్న విజ్ఞానగమనిక యిఁక
బాహ్యపవనమ్ము నేర్పిన పద్ధతి యిది
నై కవిధధర్మముల విషయముల నెందుఁ
జొచ్చి వెడలెడు యతి వాని సుగుణవిగుణ
ముల నిషక్తుడు గాఁడు నా పోల్కి సనుచు.
ప్రతిపదార్థం: నానా = అనేక
రకాల, రస = రుచులతో, అంచిత = కూడిన, అన్నము = అన్నము, పేయము = పానీయము, అది = అది, ఎల్లన్ = అంతా, ఇంద్రియ = ఇంద్రియాల, లౌల్య = లోభం, సమీహితమ్ముల = కోరికలు, ఆహారము = ఆహారము, ఏది అయినన్ = ఏదైనప్పటికీ, ప్రాణంబు = ప్రాణము, తృప్తమౌ = తృప్తి చెందుతుంది, నిరాహారు = ఆహారం లేనివాడు, వాక్ = మాట, మనసము = మనస్సు, బడలు = అలసిపోతుంది, విక్షిప్తము = చెదరిపోయినది, అది = అది, అగు = అవుతుంది, విధమునన్ = విధంగా, కోరమి = కోరనివాడై, జ్ఞానమ్ము = జ్ఞానము, అడంగని = తగ్గని, సరణిన్ = విధంగా, తినుట = తినడం, ఈ = ఈ, ఉభయమున్ =
రెండు, ప్రాణవాయువున్
= ప్రాణవాయువును, నారసి = చూసి, గనికొన్న = తెలుసుకున్న, విజ్ఞానగమనిక = విజ్ఞానం యొక్క విధానం, ఇక = ఇకపై, బాహ్యపవనమ్ము = బయటి గాలి, నేర్పిన = నేర్పిన, పద్ధతి = పద్ధతి, ఇది = ఇది, నైక = అనేక రకాలైన, విధ = విధములైన, ధర్మముల = ధర్మాలలో, విషయమునన్ = విషయాలలో, ఎందున్ = ఎక్కడైనా, చొచ్చి = ప్రవేశించి, వెడలెడు = బయటకు వెళ్లే, యతి = యతి, వాని = వాని యొక్క, సుగుణ = మంచి గుణాల, విగుణముల = చెడు గుణాల, నిషక్తుడు = ఆసక్తి కలవాడు, కాడు = కాడు, నా = నా, పోల్కి = పోలికగా, అనుచున్ = అనుకొంటూ.
తాత్పర్యం: అవధూత
ప్రాణవాయువు నుండి తాను నేర్చుకున్న జ్ఞానాన్ని వివరిస్తున్నారు. అనేక రుచులతో
కూడిన ఆహారాన్ని కోరేది ఇంద్రియాల లోభమే కానీ, ఏదైనా ఆహారం ప్రాణానికి తృప్తినిస్తుంది. ఆహారం
లేకపోతే వాక్కు, మనసు అన్నీ
అలసిపోతాయి. కోరికలు లేకుండా, జ్ఞానం
తగ్గకుండా తినడం ప్రాణవాయువు నుండి నేర్చుకున్న జ్ఞానం. అలాగే, బయటి గాలి ఎన్నో వస్తువులలోకి వెళ్ళి బయటకు
వచ్చినా వాటి సుగుణాలను, దుర్గుణాలను
అంటించుకోదు. అదే విధంగా, యతి అయిన నేను
అనేక విషయాలలో ప్రవేశించినా వాటికి బానిస కాకుండా ఉంటాను.
( ఆహారం ఏదైనా
ప్రాణానికి తృప్తినిస్తుంది. అలాగే, అనేక గుణాలతో కూడిన విషయాలలో ప్రవేశించినా, వాటికి అంటకుండా నిష్కామంగా ఉండడం వాయువు నుంచి
నేర్చుకున్నాను.)
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో వాయువు నుండి నేర్చుకున్న గుణాలను వివరించారు. ఇక్కడ అవధూత నిష్కామ
కర్మను గాలి ప్రయాణంతో పోల్చి, దాని ఆవశ్యకతను
వివరించారు.
పద్యం 102
గీ. 'వెండియుం
బార్థివాంగప్రవిష్టుఁడయ్యు
తద్గుణాశ్రయుఁ డయ్యెఁ నాత్మప్రదర్శి
కాడు తత్సంగత్యుం డని కంటి గంధ
వాహుఁ డయ్యు నగంధుఁ డౌ వాయువుఁగ ని,
ప్రతిపదార్థం: వెండియున్ =
మరియు, పార్థివ + అంగ
+ ప్రవిష్టుఁడు + అయ్యున్ = మట్టి యొక్క భాగములలో ప్రవేశించినవాడైనప్పటికీ, తద్గుణ + ఆశ్రయుఁడు = ఆ (భాగముల) గుణములను
ఆశ్రయించినవాడు, ఆత్మ +
ప్రదర్శి = తన యొక్క స్వరూపమును చూపునట్టి, కాడు = కాడు, తత్ + సంగత్యుండు + అని = ఆ వాటితో కలయిక కలవాడు కాడని, కంటిన్ = నేను చూచితిని, గంధవాహుఁడు + అయ్యున్ = గంధమును
మోయువాడైనప్పటికీ, అగంధుఁడు + ఔ =
గంధము లేనివాడు అగు, వాయువున్ + కని
= గాలిని చూచి.
తాత్పర్యం: మట్టియొక్క
వివిధ భాగాలలో ప్రవేశించినప్పటికీ, వాయువు ఆయా భాగాల గుణాలను ఆశ్రయించదు; ఆయా వస్తువుల సంయోగముతో కూడినప్పటికీ, నిజానికి వాటితో సంబంధం లేనిదిగా, మరియు గంధాన్ని మోసేదైనప్పటికీ, స్వయంగా గంధం లేనిదిగా ఉండే ఆ వాయువును నేను
గురువుగా చూచితిని. దీనిద్వారా ఆత్మస్వరూపం అనాతమ (ప్రకృతి) గుణాలకు అంటదని
తెలుసుకున్నాను.
విశేషాలు: ఈ పద్యంలో
**వాయువు (గాలి)**ను గురువుగా అవధూత పేర్కొన్నాడు. ఆత్మ (పురుషుడు) దేహంలో
ఉన్నప్పటికీ దేహగుణాలకు అంటకుండా ఎలా ఉండాలో వాయువు ద్వారా తెలుసుకున్నాడు. వాయువు
అనేది ప్రపం చంలో ఎక్కడైనా సంచరించినా, దేనితోనూ సంబంధం పెట్టుకోకుండా, నిస్సంగత్వంతో ఉంటుందని తెలియజేయబడింది. వాయువు
దేహంలో ఉన్న జీవుడి నిస్సంగత్వమును
బోధించింది.
పద్యం 103
గీ. అమరు బ్రహ్మాత్వభావసమన్వయమునఁ
తన్ను యోగి చరాచరాంతర్హిత మయి
వితత మయి సంగరహిత మై విడుపు లేని
నభముగతి నెన్నుకొసవలె ననుచు వ్యాప్తి.
ప్రతిపదార్థం: బ్రహ్మాత్వ +
భావ + సమన్వయమునన్ = బ్రహ్మము యొక్క భావముతో కూడి ఉండడం వలన, తన్ను = తనను, యోగి = యోగసాధన చేసేవాడు, చర + అచర + అంతర్హితము + అయి = కదలిక ఉన్న, కదలిక లేని వస్తువుల లోపల ఉండి, వితతము + అయి = విస్తరించినదై, సంగ + రహితము + అయి = దేనితోనూ అంటనిదై, విడుపు లేని = అంతము లేని, నభము + గతిన్ = ఆకాశము మాదిరిగా, ఎన్నుకొసవలెన్ = భావించుకోవాలి, అనుచున్ = అని, వ్యాప్తి = విస్తరించిన ఆకాశం.
తాత్పర్యం: యోగసాధన
చేసేవాడు, ఆకాశము మాదిరిగా, సర్వత్రా వ్యాపించి, చరాచర వస్తువుల లోపల ఉంటూ, దేనితోనూ అంటకుండా, అంతం లేకుండా ఉండే బ్రహ్మభావము తనయొక్క
స్వరూపమని గుర్తించాలి. ఈ విధంగా బ్రహ్మాత్మ భావ సమన్వయంతో తనను తాను ఆకాశంలా
భావించుకోవాలి.
విశేషాలు: ఈ పద్యంలో
రెండవ గురువుగా ఆకాశము (నభము) గురించి
వివరించబడింది. ఆకాశం సమస్త వస్తువులకూ ఆధారమై, సర్వత్రా విస్తరించి ఉన్నా, ఆ వస్తువుల గుణాలకు అతీతంగా ఉంటుంది. అలాగే, ఆత్మ కూడా దేహంలో ఉండి, అన్నింటినీ ఆశ్రయించినా, ఏ గుణాలకూ అంటకుండా ఉండాలనే విషయాన్ని ఈ పద్యం
బోధిస్తుంది.
పద్యం 104
క. వాతేరిత మేఘాదుల
చేత నభం బెట్టు లాస్పృశింపంబడ దా
భాతిం పురుషుఁడు "కాలిక
భౌతికగుణభావశే_క్తిఁ బ డయమిఁ
కంటిన్.
ప్రతిపదార్థం: వాత + ఈరిత =
గాలిచేత కదిలించబడిన, మేఘాదుల + చేత
= మేఘాలు మొదలైన వాటిచేత, నభంబు = ఆకాశం, ఎట్టుల = ఏవిధంగా, ఆస్పృశింపన్ + పడదు + ఆ = తాకబడదో, ఆ + భాతిన్ = ఆ విధంగా, పురుషుఁడు = జీవుడు/ఆత్మ, కాలిక + భౌతిక + గుణ + భావ + శక్తిన్ = కాలముచేత, పంచభూతములచేత కలిగే గుణాల యొక్క స్వభావ శక్తిని, పడయమిన్ = పొందకుండా ఉండడం, కంటిన్ = నేను చూచితిని.
తాత్పర్యం: గాలిచేత
కదలింపబడే మేఘాలు మొదలైనవాటిచేత ఆకాశం ఏ విధంగానూ
తాకబడదో, అదే విధంగా
పురుషుడు (ఆత్మ) కూడా కాలానికి,
పంచభూతాలకూ సంబంధించిన గుణాల యొక్క స్వభావానికి అంటకుండా ఉండడం నేను ఆకాశం
నుండి నేర్చుకున్నాను.
విశేషాలు: మునుపటి
పద్యానికి కొనసాగింపుగా, ఈ పద్యంలో కూడా ఆకాశం గురువే. ఆకాశం
దేనిచేత ప్రభావితం కాకుండా, నిర్లిప్తంగా
ఉండడాన్ని పురుషుని నిర్లిప్తతకు పోలుస్తూ, ఆత్మ యొక్క నిత్యశుద్ధత్వాన్ని, గుణాతీతత్వాన్ని వివరించడం జరిగింది.
పద్యం 105
గీ. నీరము స్వభావమధురంబు స్నిగ్ధ మచ్చ
మన్యవిధములు దేశదేజాపితములు
నని యెఱుఁగు యోగి కది గురు నై వచించు
నాత్మ యగుణము గొనము లనాత్మ వనుచు.
ప్రతిపదార్థం: నీరము = నీరు, స్వభావ + మధురంబు = సహజంగా తియ్యనైనది, స్నిగ్ధము = మెత్తనైనది (చల్లనైనది), అచ్చము = నిర్మలమైనది, మన్య + విధములు = అనేక విధాలుగా, దేశ + దేజ + ఆపితములు = దేశము (ప్రదేశము) యొక్క, మరియు దేహము యొక్క ప్రభావములను పొందునది
(మిళితమగునది), అని = అని, ఎఱుఁగు = తెలుసుకొనే, యోగికిన్ = యోగికి, అది = ఆ నీరు, గురువు + ఐ = గురువుగా ఉండి, వచించున్ = తెలుపుతుంది, ఆత్మ = ఆత్మ, అగుణము = గుణములు లేనిది, గుణముల్ = (మిగిలిన) గుణములు, అనాత్మవు = ఆత్మకు చెందనివి, అనుచున్ = అని.
తాత్పర్యం: నీరు సహజంగా తియ్యగా, మెత్తగా, నిర్మలంగా ఉన్నప్పటికీ, అది చేరిన ప్రదేశాల, దేహాల ప్రభావాల వల్ల అనేక విధాలుగా మారుతుంది. ఈ
విషయాన్ని తెలుసుకునే యోగికి, ఆ నీరు
గురువుగా ఉండి, ఆత్మ గుణరహితమైనది, మిగిలిన గుణాలన్నీ అనాత్మ
(ప్రకృతి) యొక్క లక్షణాలే
అని బోధిస్తుంది.
విశేషాలు: ఈ పద్యంలో
**ఉదకము (నీరు)**ను గురువుగా స్వీకరించిన వైనం వివరించబడింది. ఆత్మ స్వచ్ఛంగా, నిత్యంగా ఉంటుంది, కానీ దేహం (ఉపాధి) యొక్క గుణాలను పొందినట్లుగా
కనిపిస్తుంది. నీరు స్వచ్ఛంగా ఉన్నా, చేరిన పాత్ర యొక్క గుణాలను పొందినట్లు కనబడినట్లుగా, ఆత్మ కూడా దేహ గుణాలచేత ప్రభావితమైనట్లు
కనిపిస్తుంది, కానీ నిజానికి
ఆత్మ నిత్య శుద్ధమైనది.
106. సీస పద్యం
తేజస్వి తపమున దీప్తుండు దుర్ధర్షు
డుదర భా బనుఁడై న యోగయుక్తు
డఖిల భక్షణుఁ డయ్యు నందఁడు దోసమ్ము
జ్ఞానాతిశయమువశంబున నని
ఒకచోట ఛన్నుఁ డై యొకచోఁ బ్రకాశుఁ డై
శ్రేయోర్థుల కుపాసనీయుఁ డగుచుఁ
ప్రాగుత్తరాశుభ ప్రధ్వంసియై దాత
లిడు భోజ్యములఁ దిను నెల్లెడ నని
దైవవశమున దొరకు నేధములఁ దవిలి
తత్తదాకృతి మండు న ద్దహనుఁ జూచి
విభుఁ డొకఁడు స్వీయమాయ నౌ వివిధతనువు
లెనసి తద్రీతిఁ దోఁచుటయును జదివితి.
ప్రతి పదార్థం:
తేజస్వి = కాంతితో
కూడినవాడు, తపమున = తపస్సుచేత, దీప్తుండు = ప్రకాశించేవాడు, దుర్ధర్షుండు = ఇతరులు
ఎదుర్కొనలేనివాడు, ఉదర
భాబు+అనుఁడు+ఐన = కడుపులోని
ఆకలిచే బాధపడినవాడైనప్పటికీ, యోగయుక్తుడు = యోగములో
కుదిరినవాడు (అగ్ని), అఖిల
భక్షణుఁడు+అయ్యున్ = అన్నింటినీ
తినేవాడైనప్పటికీ, జ్ఞాన+అతిశయము
వశంబునన్ = జ్ఞానము యొక్క
గొప్పదనముచేత, దోసమ్మున్+అందఁడు = పాపమును పొందడు, అని = అని
(దత్తభగవానుడు), ఒకచోట = ఒక స్థలమున, ఛన్నుఁడు+ఐ = కప్పబడినవాడై
(ధూమముచే), ఒకచోటన్ = ఇంకొక స్థలమున, ప్రకాశుఁడు+ఐ = మిక్కిలి
వెలుగుతున్నవాడై, శ్రేయస్+అర్థుల
కున్ = శుభమును
కోరువారలకు, ఉపాసనీయుఽడు+అగుచున్ = పూజింపదగినవాడగుచు, ప్రాక్+ఉత్తర+అశుభ
ప్రధ్వంసి+ఐ = పూర్వజన్మల
మరియు రాబోవు జన్మల అశుభములను నాశనము చేయువాడై, దాతలు+ఇడు = దానము చేయువారు
ఇచ్చే, భోజ్యములన్ = తినదగిన వాటిని, ఎల్లెడన్+తినును = అన్ని చోట్లా
తింటాడు, అని = అని
(దత్తభగవానుడు), దైవవశమునన్ = దైవము యొక్క
వశముచేత, దొరకు = లభించే, ఏధములన్ = కట్టెలను
(ఇంధనాలను), తవిలి = ఆశ్రయించి, తత్+తత్+ఆకృతిన్ = ఆయా ఆకారములలో, మండు = మండునట్టి, ఆ+దహనున్ = ఆ అగ్నిని, చూచి = చూసి, విభుఁడు+ఒకఁడు = ఆ ప్రభువైన
పరమాత్మ, స్వీయమాయన్+ఔ = తన మాయచేత
కలిగిన, వివిధతనువులు = అనేక శరీరములను, ఎనసి = పొంది, తద్+రీతిన్ = ఆ విధముగా, తోఁచుటయునున్ = కనబడుటను కూడా, చదివితి = తెలుసుకున్నాను.
తాత్పర్యం:
అవధూత యదు మహారాజుతో,
"నేను అగ్నిని నా గురువుగా భావించి ఒక నీతిని గ్రహించాను.
అగ్ని తేజస్వి, తపస్సుతో ప్రకాశించేవాడు, ఇతరులు ఎదుర్కొనలేనివాడు. ఆకలి బాధ ఉన్నా కూడా, యోగయుక్తుడై ఉంటాడు.
అన్నింటినీ భక్షించినా, తన జ్ఞానాతిశయం వల్ల ఏ పాపమూ
అంటనివాడు. ఒకచోట దట్టమైన పొగతో కనబడకుండా ఉన్నా, ఇంకొకచోట అత్యంత ప్రకాశవంతుడై వెలుగుతూ, శుభము కోరుకునేవారికి ఆరాధనీయుడై ఉంటాడు. పూర్వజన్మల, రాబోవు జన్మల పాపాలను నశింపజేసేవాడై, దాతలు ఇచ్చే భోజన పదార్థాలన్నింటినీ అన్ని
చోట్లా స్వీకరిస్తాడు. దైవవశం వల్ల దొరికిన కట్టెలను ఆశ్రయించి, ఆయా కట్టెల ఆకారాలలోనే అగ్ని మండుతున్నట్లుగా, పరమాత్మ కూడా
తన మాయచేత ఏర్పడిన ఈ వివిధ శరీరాలను పొంది, ఆయా రూపాలలో కనబడతాడు అనే సత్యాన్ని నేను అగ్ని నుంచి నేర్చుకున్నాను."
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో అగ్నిని అవధూత
తన గురువులలో ఒకరిగా పేర్కొన్నారు. అగ్ని ధర్మాలు రెండు గొప్ప పాఠాలను
బోధిస్తున్నాయి:
- కర్మలేప
రాహిత్యం (దోషము అంటకపోవడం): అగ్ని దేనిని భక్షించినా అంటని స్వచ్ఛతను కలిగి
ఉన్నట్లే, జ్ఞాని కూడా కర్మలు చేస్తూ కూడా, వాటి
ఫలాలను ఆశించక, తన జ్ఞానాతిశయం వల్ల వాటి మంచి చెడులు తనను
అంటనివ్వడు.
- అనేక
రూపాలలో ఏకత్వం: అగ్ని వివిధ ఆకారాల కట్టెలను ఆశ్రయించి ఆయా ఆకృతులలో
కనబడినప్పటికీ, అది ఒకే అగ్ని అయినట్లుగానే, పరమాత్మ (విభుడు) కూడా తన మాయచేత అనేక రకాల శరీరాలలో
కనబడుతున్నా, అతడు ఒకడే అనే వేదాంత సత్యాన్ని అగ్నిని చూసి అవధూత గ్రహించారు.
అగ్నిని బ్రహ్మమునకు పోల్చడం ఇందులో ప్రధానాంశం.
107. తేటగీతి
ఆత్మభూతాకృతులఁ దోఁపు లడఁగుటలును
నోఘ మనఁ బాఱు కాలనియుక్తి నవియు
నిత్యముల యయ్యుఁ గనఁబడని విధ మగ్ని
కీలలం జూచి నేచిన కీలు యదుఁడ!
ప్రతి పదార్థం:
యదుఁడ! = యదు మహారాజా!, ఆత్మ = తన యొక్క, భూత+ఆకృతులన్ = జీవుల యొక్క
ఆకారాలలో (శరీరాలలో), తోఁపులు = పుట్టుకలు
(కనబడుటలు), అడఁగుటలునున్ = మరియు
అణగిపోవుటలు (మరణించుటలు), ఓఘము+అనన్ = ప్రవాహము వలె, పాఱు = జరుగుతున్న, కాల నియుక్తిన్ = కాలము యొక్క
నిశ్చయముచేత (నియమముచేత), అవియున్ = అవి కూడా
(పుట్టుకలు, అణగుటలు), నిత్యముల
యయ్యున్ = నిత్యము అయినవి
అయినప్పటికీ, కనఁబడని విధము = దృశ్యమానము
కాని విధానమును, అగ్ని కీలలన్ = అగ్ని యొక్క
జ్వాలలను, చూచి = పరిశీలించి, నేచిన కీలు = నేర్చుకున్న
నీతి (రహస్యం).
తాత్పర్యం:
యదు మహారాజా! అగ్ని జ్వాలలు నిరంతరం పుడుతూ, కనుమరుగవుతూ ఉంటాయి. అవి నిత్యము కనబడినప్పటికీ, ఒకే రూపంలో నిలకడగా ఉండక, కాలము యొక్క నియమానుసారం ప్రవాహంలా పుడుతూ, అణగిపోతూ ఉంటాయి. అగ్ని యొక్క ఆ కదలికను చూసి, నేను ఒక సత్యాన్ని గ్రహించాను. అదేమిటంటే, జీవుల శరీరాలలో
పుట్టుకలు, మరణాలు కూడా
కాలము యొక్క నిర్ణయముచే ప్రవాహములా నిరంతరాయంగా జరుగుతున్నా, వాస్తవానికి ఆ పుట్టుకలు, అడగుటలు ఆత్మకు సంబంధించినవి కావు, అవి కేవలం శరీరానికే చెందుతాయి, ఆత్మ
నిత్యమైనది అని నేను
తెలుసుకున్నాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కూడా అగ్ని నుంచే మరొక
పాఠాన్ని అవధూత గ్రహించారు. అగ్ని జ్వాలలు క్షణక్షణం పుడుతూ, నశిస్తూ, నిరంతరాయమైన మార్పును సూచిస్తాయి. దీనికి సంబంధించిన
సత్యాన్ని జీవుల పుట్టుక, మరణాలకు
అన్వయించారు.
- దేహానికే
మార్పు, ఆత్మకు కాదు: దేహాలు మారుతున్నా, ఆత్మ మాత్రం
నిత్యం, శాశ్వతం. అగ్ని జ్వాలలలోని మార్పులు అగ్ని తత్వాన్ని
మార్చనట్లు, శరీరం యొక్క ఆకృతుల తోఁపులు, అడఁగుటలు (పుట్టుక, మరణం) ఆత్మను ప్రభావితం చేయవని గ్రహించడం ఇక్కడి
ప్రధాన నీతి. ఇది ఆత్మ నిత్యత్వం గురించిన వేదాంత సత్యాన్ని బోధిస్తోంది.
108. తేటగీతి
హానివృద్ధులు కలలకే కాని శశికి
లేమి యారసి షడ్భావలీల లెల్ల
దేహసమితిన లేనివి దేహి కనుచుఁ
జంద్రమునివల్లఁ గై కొన్నచంద మింత.
ప్రతి పదార్థం:
శశికి = చంద్రునికి, హాని వృద్ధులు = తగ్గిపోవడం, పెరిగిపోవడం (క్షయం, వృద్ధి), కలలకే కాని = కేవలం కళలకే గాని, లేమి =
లేకపోవడం (చంద్రునికి ఆ మార్పులు ఉండకపోవడం), ఆరసి = పరిశీలించి
(తెలుసుకొని), షట్+భావ
లీలలు+ఎల్లన్ = ఆరు రకాల
భావముల విలాసములు (పుట్టుట, ఉండుట, పెరుగుట, మార్పు చెందుట, క్షీణించుట, నశించుట అనేవి), దేహసమితిన = దేహముల సమూహమునందే, దేహికిన్ = దేహమును ధరించిన ఆత్మకు, లేనివి = లేనివి, అనుచున్ = అని, చంద్రమునివల్లన్ = చంద్రుడనే
గురువు వల్ల, కైకొన్న చందము = గ్రహించిన
విధానము, ఇంత = ఇది.
తాత్పర్యం:
చంద్రుడికి కనిపించే క్షయం, వృద్ధి (తగ్గడం, పెరగడం) అనేవి
కేవలం అతని కళలకు మాత్రమే
సంభవిస్తాయి తప్ప, చంద్రుని స్వరూపానికి కాదు. ఈ
సత్యాన్ని నేను పరిశీలించి, షడ్భావ
వికారాలు (పుట్టుట, ఉండుట, పెరుగుట,
మార్పు చెందుట, క్షీణించుట, నశించుట) అనేవి కేవలం దేహ
సమూహానికే చెందుతాయి గాని, దేహి అయిన
ఆత్మకు ఆ మార్పులు ఏవీ
లేవని, ఆత్మ నిత్యము అని చంద్రుడనే గురువు నుండి
గ్రహించిన నీతి ఇది.
విశేషాలు:
అవధూత ఇక్కడ చంద్రుడిని తన గురువుగా
స్వీకరించి, ఆత్మతత్వాన్ని బోధించారు.
- షడ్భావ
వికారాలు (Six
Changes): ఇవి ప్రతి వస్తువుకూ, శరీరానికీ
ఉండే ఆరు మార్పులు. ఈ మార్పులు దేహానికి మాత్రమే చెందుతాయని, చంద్రుడి
విషయంలో కళలు ఎలా మారుతాయో, చంద్రుడు ఎలా నిత్యంగా ఉంటాడో, అలాగే
ఆత్మ కూడా నిత్యమైనది, మార్పులేనిది అని గ్రహించడం ఈ పద్యంలోని విశేషం. చంద్రుడు
కేవలం ఉదాహరణ మాత్రమే, ఆత్మ నిత్యత్వాన్ని బోధించడమే ముఖ్యోద్దేశం.
109. తేటగీతి
ఇంద్రియముల విషయము ల్గ్ర హించుఁ గాక
విడుచుఁ గా 'కాత్మ
తదుభయాస్పృష్టుఁ డనుచు
జలములం గిరణంబుల సమయయుక్తి
గొని వదలు రవిఁ గని నేర్చుకొన్న నయము.
ప్రతి పదార్థం:
ఇంద్రియముల = ఇంద్రియముల
యొక్క, విషయముల్ = వస్తువులను, గ్ర హించున్
+కాక = స్వీకరించవచ్చు
గాక, విడుచుzుఁ గాక = వదిలివేయవచ్చు గాక, ఆత్మ =
ఆత్మ, తద్+ఉభయ+అస్పృష్టుఁడు = ఆ
రెండింటిచేతనూ (స్వీకరించడం, వదిలివేయడం)
అంటబడనివాడు, అనుచున్ = అని, జలములన్ = నీటిని, కిరణంబులన్ = తన కిరణములచేత, సమయయుక్తిన్ = కాలము యొక్క
నియమముతో, కొని = గ్రహించి, వదలు = వదిలివేసే
(వర్షించే), రవిన్ = సూర్యుడిని, కని = చూసి, నేర్చుకొన్న
నయము = నేర్చుకున్న
నీతి.
తాత్పర్యం:
ఇంద్రియాలు తమ విషయాలను (శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలను) స్వీకరించవచ్చు లేదా వదిలివేయవచ్చు గాక! కానీ ఆత్మ మాత్రం ఆ
స్వీకరించడం, వదిలివేయడం అనే రెండు క్రియలకు
అంటబడనిది (సంబంధం లేనిది)
అని నేను గ్రహించాను. ఎలాగంటే, సూర్యుడు తన కిరణాల
ద్వారా కాలము యొక్క నియమానుసారం నీటిని గ్రహిస్తాడు, మళ్ళీ వర్ష రూపంలో
వదిలివేస్తాడు. ఈ గ్రహించడం, విడిచిపెట్టడం అనే క్రియలు సూర్యుడిని ఏ
విధంగానూ ప్రభావితం చేయవు. ఆ విధంగా సూర్యుడిని చూసి, ఆత్మ
నిర్లిప్తత అనే నీతిని
నేను నేర్చుకున్నాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో సూర్యుడు (రవి) అవధూతకు
గురువు. ఈయన సూర్యుని నుండి నేర్చుకున్న ముఖ్య పాఠం: ఆత్మ యొక్క
నిర్లిప్తత.
- నిర్లిప్తత
(Unattached
Nature): సూర్యుడు నీటిని గ్రహించినా, వదిలిపెట్టినా, ఆ నీటితో
ఎలా సంబంధం లేకుండా ఉంటాడో, అలాగే ఆత్మ కూడా ఇంద్రియాల ద్వారా విషయాలను స్వీకరించినా, వదిలిపెట్టినా వాటితో
సంబంధం లేకుండా, నిర్వికారంగా ఉంటుంది. ఆత్మకు ఈ క్రియలు అంటవు అనే పరమ సత్యాన్ని
అవధూత గ్రహించారు.
110. తేటగీతి
మఱియు నర్కునితోఁ గొన్న మతియ యిదియు
నతఁ డొకఁడు నై కవిధత నుపాధివశత
దోఁచు న ట్లాత్మ యేకమై స్థూలమతికి
వ్యక్తి భేద చిదాభాస బహుళత నని.
ప్రతి పదార్థం:
మఱియున్ = ఇంకొక, అర్కునితోన్ = సూర్యుడితో
(సూర్యుడనే గురువుతో), కొన్న మతియ = గ్రహించిన
జ్ఞానము, ఇదియున్ = ఇది కూడా, అతఁడు = ఆ సూర్యుడు, ఒకఁడు+నై = ఒక్కడే
అయినప్పటికీ, అనేక విధతన్ = అనేక రకములుగా, ఉపాధివశతన్ = ఉపాధులు (నీరు, దర్పణాలు వంటివి) యొక్క వశముచేత, తోచునట్లు = కనబడునట్లు, ఆత్మ = పరమాత్మ, ఏకమై = ఒక్కటై
ఉన్నప్పటికీ, స్థూలమతికి = స్థూలమైన
బుద్ధి కలవానికి, వ్యక్తి భేద = వ్యక్తుల యొక్క
భేదముచేత, చిత్+ఆభాస
బహుళతన్ = చైతన్యము యొక్క
ప్రతిబింబములు అనేకత్వముచేత, తోఽచును = కనబడును, అని = అని (నేను
నేర్చుకున్నాను).
తాత్పర్యం:
ఇది కూడా నేను సూర్యుడనే గురువు నుండి
నేర్చుకున్న ఇంకొక జ్ఞానమే. ఆ సూర్యుడు ఒక్కడే అయినప్పటికీ, నీరు, దర్పణాలు వంటి వివిధ ఉపాధుల కారణంగా అనేక
రూపాలలో ప్రతిబింబించి కనబడతాడు. అదే విధంగా, ఆత్మ కూడా
వాస్తవానికి ఒక్కటే అయినప్పటికీ, స్థూలమైన
బుద్ధి కలవారికి, వ్యక్తులలోని శరీర భేదాల వల్ల, మరియు ఆ చైతన్యము యొక్క ప్రతిబింబాల (చిదాభాస) అనేకత్వం వల్ల, ఆ ఆత్మ అనేక రకాలుగా కనబడుతుంది అని నేను
గ్రహించాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో సూర్యుని ఉదాహరణ ద్వారా ఆత్మయొక్క
ఏకత్వాన్ని (Monism), జీవుల భేదం
కేవలం ఉపాధి వల్లనే అనే సత్యాన్ని
అవధూత వివరించారు.
- ఉపాధి
భేదము - ఏకత్వము: నీటి పాత్రలు వేరైనా, వాటిలో
కనిపించే సూర్యుని ప్రతిబింబం సూర్యునితో సమానం కాదు, సూర్యుడు
ఒక్కడే. అలాగే స్థూల దేహాలు, బుద్ధి అనే ఉపాధులు వేరు వేరుగా ఉన్నప్పటికీ, వాటిలో
అంతర్గతంగా ఉన్న ఆత్మ మాత్రం ఒక్కటే అని తెలుసుకోవడం ఇక్కడి వేదాంత పరమైన
నీతి.
111. కంద పద్యం
అతిసంగ మతిస్నేహము
కృతంబు కారాద యెందునే నెవనికినేఁ
కృత మైనఁ గపోతమువలె
నతిదీనతఁ బరితపింప నగు విను మనఘా!
ప్రతి పదార్థం:
అనఘా! = పాపము లేనివాడా
(యదు మహారాజా!), అతి సంగము = మిక్కిలి తగులు
(ఆసక్తి), అతి స్నేహము = మిక్కిలి ప్రేమ
(మమకారం), ఎందున్+ఏన్ = ఏ
విషయమునందైననూ, ఎవనికిన్+ఏన్ = ఏ వ్యక్తికి
అయినా, కృతంబు కారాద = చేయబడినది
కాకూడదు, కృతము+ఐనన్ = చేయబడినదైతే
(మితిమీరిన స్నేహం ఉంటే), కపోతమువలెన్ = పావురం వలె, అతి దీనతన్ = మిక్కిలి
దీనత్వముతో, పరితపింపన్+అగున్ = బాధపడవలసి
వచ్చును, విను = వినుము.
తాత్పర్యం:
పాపము లేని యదు మహారాజా! ఏ విషయమునందు
కానీ, ఏ వ్యక్తిపట్ల
కానీ మితిమీరిన ఆసక్తి (సంగం) మరియు మిక్కిలి ప్రేమ (స్నేహం, మమకారం) పెట్టుకోకూడదు. ఒకవేళ అలా పెట్టుకుంటే, అది పావురం (కపోతము) తాను పిల్లలపై పెట్టుకున్న మితిమీరిన స్నేహం వల్ల ఎలా
బాధపడిందో, అలాగే మిక్కిలి
దీనత్వంతో పరితపించవలసి వస్తుంది. కాబట్టి,
అతి సంగము, అతి స్నేహము
తగదు అని తెలుసుకో.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో పావురాన్ని
(కపోతము) అవధూత తన
గురువులలో ఒకరిగా స్వీకరించి, అతి సంగము, అతి స్నేహము వలన కలిగే బాధను, బంధాన్ని గురించి తెలియజేశారు.
- విషయం: అవధూత 24 మంది
గురువులలో, కపోతము (పావురం) ఒక గురువు. ఈ ఉదాహరణలో, పావురం తన
కుటుంబంపై చూపిన మితిమీరిన మమకారం కారణంగా, తాను
మరియు తన కుటుంబం బంధించబడి, చివరకు నశించాయి.
నీతి: అతి సంగము
(మితిమీరిన ఆసక్తి/అనుబంధం), అతి స్నేహము
(మితిమీరిన మమకారం) బంధానికి, దుఃఖానికీ కారణమవుతాయి. వాటిని విడిచిపెట్టి, నిర్లిప్తంగా ఉండాలనే నీతిని
ఈ ఉదాహరణ ద్వారా అవధూత బోధించారు.
అవధూత యదు సంవాదము
దత్తాత్రేయ స్వామి తన 24 మంది గురువులలో, కపోతము (పావురం)
గురించి వివరిస్తున్న సందర్భం.
. 112. సీస పద్యం
ఒక్క వనమ్మున నొక్క వనస్పతి
పొంత నుండె నొక కపోతపోత
మాత్మకపోతితో నాబద్దనీడ మై
గృహధర్మమున స్నేహకీలితమతి
దృష్టిని దృష్టితో దేహమ్ము దేహమ్ము
తో బుద్ధి బుద్ధితోఁ దొ త్త ళించి
యా జోడు శయనాసనాటనస్థానవా
రాక్రీడితాశనాద్యము లెనయుచు
అనుభవించెను వనవీధులందు సుఖము
నెఱయు విస్రంభమున మిథునీభవించి
తృప్తి నెలయించుచుఁ గపోతి దేనిఁ గోరు
దాని దెచ్చి యిడుం గపోత మెటుపడియు.
ప్రతిపదార్థం:
ఒక్క వనమ్మున = ఒక అడవిలో, ఒక్క వనస్పతి
పొంత = ఒక పెద్ద చెట్టు దగ్గర, ఆత్మకపోతితోన్
= తన ఆడుపావురంతో, ఆబద్ద నీడమై =
కట్టబడిన గూడు (నీడ) కలదై, గృహధర్మమున =
సంసార ధర్మమందు, స్నేహ కీలితమతి
= స్నేహంతో నిండిన బుద్ధిగలదై, ఒక కపోతపోతము =
ఒక మగ పావురము, ఉండెన్ =
నివసించెను, దృష్టిని
దృష్టితోన్ = చూపును చూపుతో, దేహమ్మున్
దేహమ్ముతోన్ = శరీరాన్ని శరీరంతో, బుద్ధిన్ బుద్ధితోన్ = బుద్ధిని బుద్ధితో, తొత్తళించి = కలుపుకొని (కలగలిపి), ఆ జోడు = ఆ జంట (ఆ మగ పావురము, ఆడు పావురము), శయన + ఆసన + ఆటన స్థాన = పడుకొనుట, కూర్చుండుట, తిరుగుట, నిలబడుట,
వార + ఆక్రీడిత + ఆశన + ఆద్యములు = నీరు త్రాగుట, క్రీడించుట, ఆహారము తినుట మొదలైనవి, ఎనయుచున్ = కలిసి ఉండుచు, నెఱయు విస్రంభమునన్ = నిండిన (పూర్తియైన)
నమ్మకముతో, మిథునీభవించి =
జంటగా మారి, వనవీధులందున్ =
అడవి వీధుల్లో, సుఖమున్
అనుభవించెను = సుఖమును అనుభవించెను, కపోతి = ఆడు పావురము, దేనిన్ కోరున్ = దేనిని కోరునో, కపోతము = మగ పావురము, ఎటుపడియున్ = ఏవిధంగానైనా (కష్టపడి అయినా), తృప్తి నెలయించుచున్ = సంతృప్తిని కలిగించుచూ, దానిన్ తెచ్చి + ఇడున్ = దానిని తెచ్చి ఇచ్చెను.
తాత్పర్యం:
ఒక అడవిలో, ఒక పెద్ద
చెట్టు దగ్గర, ఒక మగ పావురము
తన ఆడుపావురంతో కలిసి గూడు నిర్మించుకొని, సంసార ధర్మమందు స్నేహంతో కూడిన బుద్ధి కలదై నివసించేది. ఆ
జంట చూపును చూపుతో, దేహాన్ని
దేహంతో, బుద్ధిని
బుద్ధితో కలుపుకొని, పడుకొనుట, కూర్చుండుట, తిరుగుట, నిలబడుట,
నీరు త్రాగుట, క్రీడించుట, ఆహారం తినుట మొదలైన పనులన్నీ కలిసి చేస్తూ, ఒకరిపై ఒకరికి పూర్తి నమ్మకంతో జంటగా ఉండి అడవి
వీధుల్లో సుఖంగా అనుభవించేవి. ఆడు పావురము దేనిని కోరుకుంటే, మగ పావురము ఎలాగైనా కష్టపడి దానిని తెచ్చి ఇచ్చి
దానిని సంతృప్తి పరిచేది.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో సంసారంలో అత్యంత అనురాగంతో, అన్యోన్యంగా ఉండే దంపతుల జీవనం కపోతాల ఉదాహరణ ద్వారా
వివరించబడింది. ఇంద్రియాలకు పూర్తిగా వశమై, గృహస్థ ధర్మములో బంధాన్ని పెంచుకునే విధానం ఇందులో
వర్ణించబడింది. మగ పావురం తన భార్య (కపోతి) కోరికలను ఎలాగైనా తీర్చడం ద్వారా వారి
అనురాగం యొక్క తీవ్రత చెప్పబడింది.
113. తేటగీతి
గీ. పట్టలే కింద్రియాశ్వాలి పగ్గములను
వదలి వదలక క్రీడించు నరువశమునఁ
దఱి యగుడుఁ దొలిచూ లాల్చి ధవుదరిఁ
పొరి నీడమున నండములను గనెం కపోతి.
ప్రతిపదార్థం:
కపోతి = ఆడు పావురము, పట్టలేక =
పట్టుకోలేక, ఇంద్రియ +
అశ్వాలి పగ్గములను = ఇంద్రియాలనే గుర్రాల పగ్గాలను, వదలి వదలక = పూర్తిగా వదలకుండా, క్రీడించు నరు వశమునన్ = క్రీడించుతున్న మనిషి
యొక్క వశంలో, తఱి + అగుడున్
= సమయం రాగానే, తొలిచూలున్ +
ఆల్చి = మొదటి గర్భాన్ని కోరి, ధవు దరిన్ =
భర్త (మగ పావురం) దగ్గర, పొరి = వరుసగా
(తొందరగా), నీడమునన్ =
గూటిలో, అండములను =
గుడ్లను, కనెన్ =
పెట్టెను.
తాత్పర్యం:
ఆ ఆడు పావురము, ఇంద్రియాలనే
గుర్రాల పగ్గాలను పట్టుకోలేక, పూర్తిగా
వదలకుండా క్రీడించుతున్న మనిషి యొక్క వశంలో ఉన్నట్లుగా, సమయం రాగానే మొదటి గర్భాన్ని కోరింది. ఆ పిమ్మట, తన భర్త దగ్గరే, తన గూటిలో వరుసగా గుడ్లను పెట్టింది.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో, ఇంద్రియాలకు
పూర్తిగా లొంగిపోయి, సంసార బంధంలో
మరింతగా చిక్కుకునే జీవి యొక్క స్థితిని కపోతి యొక్క ప్రసవంతో పోల్చారు.
ఇంద్రియాలను అదుపు చేయలేని స్థితిని 'పట్టలేకింద్రియాశ్వాలి పగ్గములను వదలి వదలక క్రీడించు
నరువశమునన్' అనే పోలికతో
బంధింపబడ్డారు. తొలిచూలును ఆశించడం అనేది సంసార బంధం ఇంకా దృఢపడటానికి మొదటి
మెట్టుగా చూపబడింది.
114. కంద పద్యం
క. అవి యనిసి విరచితము లవు
నవయవముల దుర్విభావ్య యవు హరిమాయన్
సవ రై న పిల్ల లయి యు
త్సవ మన నూనూగుగఱుల సంగతి నొప్పెన్.
ప్రతిపదార్థం:
అవి = ఆ గుడ్లు, అనిసి =
(పొదిగి) కొంతకాలానికి, దుర్విభావ్య +
అవు = సులభంగా తెలియరానిదైన, హరిమాయన్ =
శ్రీహరి మాయచేత, విరచితములు +
అవు = ఏర్పడిన, అవయవములన్ =
అవయవాలతో, సవ రై న పిల్ల
లయి = అందమైన పిల్ల పావురాలు అయి, ఉత్సవము + అనన్ = పండుగ అనే విధంగా, నూనూగు గఱుల సంగతిన్ = చిన్న చిన్న (నూనూగు
వంటి) ఈకల సమూహంతో (ఉండుటతో), ఒప్పెన్ =
ప్రకాశించెను.
తాత్పర్యం:
ఆ గుడ్లు పొదిగి కొంతకాలం తరువాత, సులభంగా అర్థం చేసుకోలేని శ్రీహరి మాయ ప్రభావం చేత, ఏర్పడిన అవయవాలతో, అందమైన పిల్ల పావురాలుగా మారాయి. ఆ పిల్లలు
చిన్న చిన్న ఈకలతో కూడి, ఆ
తల్లిదండ్రులకు పండుగ వాతావరణాన్ని తీసుకొచ్చినట్లుగా ప్రకాశించాయి.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం శ్రీహరి మాయ యొక్క ప్రభావాన్ని గురించి వివరిస్తుంది. ప్రాణుల దేహాల
యొక్క ఏర్పాటు మరియు ఎదుగుదల అనేది 'దుర్విభావ్య యవు హరిమాయన్' (సులభంగా తెలియరానిదైన హరిమాయ) చేతనే జరుగుతుందని
ఇక్కడ చెప్పబడింది. ఆ పిల్లలు తల్లిదండ్రులకు ఆనందాన్ని (ఉత్సవం) ఇచ్చే విధంగా
వర్ణించబడడం ద్వారా, సంతానంపై ఉండే
మమకారం యొక్క పెంపుదల సూచించబడింది.
115. సీస పద్యం
సీ. మొదలికూజితములకుఎదఁ బంచి కలభాషి
తముల మేలిమి చెవు ల్దవులఁ దార్చి
మెత్తని ఱెక్కల పొత్తున సొగియుచు
ముగ్ధ చేష్టితములు మురిపె మరసి
పడుచు లేచుచు నెదు ర్వచ్చు నదీనమ్ము
లవు వాని గతుల కంతంత లగుచుఁ
చీమ చిటు క్కనఁ జేటు వచ్చె నటంచు
నిదుర లే కల్లంత నెలవు లరయు
చ.ల కపోతదంపతులు తుల లేని స్నే
హానుబంధ మెగువ నజునిమాయ
మోహితాంతరంగము లయి సుఖం బెంచి
పిల్లకదుపుఁ బెరిమఁ బెంచుచుండి.
ప్రతిపదార్థం:
మొదలికూజితములకు+ఎదఁ బంచి = తొలి పలుకులకు (పిల్లల చప్పుడులకు) మనసును ఇచ్చి, కలభాషితముల మేలిమి = తియ్యని మాటల గొప్పదనాన్ని, చెవు ల్దవులఁ దార్చి = చెవుల పండువుగా వింటూ, మెత్తని ఱెక్కల పొత్తున = మృదువైన రెక్కల
ఆశ్రయంలో, సొగియుచు =
హాయిని పొందుతూ, ముగ్ధ
చేష్టితములు = అమాయకపు చేష్టలను, మురిపె మరసి = అప్యాయంగా చూస్తూ, పడుచు లేచుచున్ = పడుతూ లేస్తూ, ఎదుర్+వచ్చున్+అదీనమ్ములవు = తమ వైపుకు ధైర్యంగా
వచ్చేవి అయిన, వాని గతులకున్
= ఆ (పిల్లల) నడకలకు, అంతంత లగుచున్
= వాటికి తోడుగా నడుస్తూ, చీమ చిటు
క్కనన్ = చీమ చప్పుడు చేసినా, చేటు
వచ్చెను+అటంచున్ = ఆపద వచ్చిందేమో అని, నిదుర లేక = నిద్ర లేకుండా, అల్లంత నెలవులు = దూరంగా ఉన్న స్థలాలను
(దిక్కులను), అరయు = వెదకుతూ, చల కపోతదంపతులు = చంచలమైన ఆ పావురాల జంట, తుల లేని = సాటిలేని, స్నేహ+అనుబంధము = స్నేహ బంధం, ఎగువన్ = ఎక్కువ అవడం వలన, అజుని మాయ = బ్రహ్మ దేవుడి మాయతో, మోహిత+అంతరంగములు+అయి = మోహంలో పడిన మనసులు కలవై, సుఖంబు+ఎంచి = సుఖమే ముఖ్యమని భావించి, పిల్లకదుపుఁ బెరిమఁ బెంచుచున్+ఉండి = పిల్లల
సమూహాన్ని పెద్దది చేస్తూ ఉన్నాయి.
తాత్పర్యం:
ఆ పావురాల జంట, తమ పిల్లల తొలి
పలుకులకు మనసును పారేసుకుని, వాటి తియ్యని
మాటల గొప్పదనాన్ని చెవుల పండువుగా వింటూ, తమ మెత్తని రెక్కల ఆశ్రయంలో ఆ పిల్లలు సుఖంగా ఉండేలా
చూసుకుంటూ, వాటి అమాయకపు
చేష్టలను ముచ్చటగా చూస్తూ, పడుతూ లేస్తూ
తమ వైపుకు ధైర్యంగా వస్తున్న ఆ పిల్లల నడకలకు తోడుగా అడుగులు వేస్తూ ఉండేది. చీమ
చిటుక్కుమన్నా తమ పిల్లలకు ఆపద వచ్చిందేమోనని నిద్ర కూడా లేకుండా చుట్టూ ఉన్న
ప్రదేశాలన్నిటినీ వెతుకుతూ, ఆ చంచలమైన కపోత
దంపతులు సాటిలేని స్నేహ బంధం అతిశయించడం వల్ల, బ్రహ్మదేవుని మాయకు మోహితమైన మనసు కలవై, సంసార సుఖాన్నే ముఖ్యంగా తలచి, తమ పిల్లల సమూహాన్ని అతి గారాబంగా పెంచుకుంటూ
ఉన్నాయి.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం కపోత దంపతులు (పావురాల జంట) తమ పిల్లలపై పెంచుకున్న అపారమైన ప్రేమను, వాటి లాలన పాలనలో పడే ఆనందాన్ని చాలా సుకుమారంగా
వర్ణిస్తున్నది.
"మొదలికూజితములకు+ఎదఁ
బంచి", "కలభాషితముల
మేలిమి చెవు ల్దవులఁ దార్చి" వంటి పదబంధాలు పిల్లల తొలి పలుకులపై
తల్లిదండ్రులకున్న మమకారాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్టుగా చూపుతున్నాయి.
"చీమ చిటు క్కనఁ
జేటు వచ్చె నటంచు నిదుర లే కల్లంత నెలవు లరయు" అనే వర్ణన పిల్లల రక్షణ పట్ల
తల్లిదండ్రులు ఎంత జాగ్రత్తగా, భయంతో ఉంటారో
తెలియజేస్తోంది.
పావురాల సంసారాన్ని వర్ణించినప్పటికీ, "అజునిమాయ మోహితాంతరంగము లయి సుఖం బెంచి" అనే భాగం, సంసార బంధంలో మునిగి తేలే జీవులందరూ బ్రహ్మ
మాయకు లోబడి, కేవలం
తాత్కాలిక సుఖాన్నే శాశ్వతంగా భావిస్తారనే తాత్విక సత్యాన్ని సూచిస్తోంది. ఈ భాగం
కపోత కథ యొక్క అంతిమ విషాదానికి ఒక నేపథ్యాన్ని సిద్ధం చేస్తోంది.
116. కంద పద్యం
'కాలక్రమమునఁ
బెరిగెడు
నాలలి కాన్పునకుఁ దగిన యాహారముఁ దే
నోలి విపినములఁ దిరుగుచు
నాలస్య మొనర్చె నవి యనా! యొక్క తిథిన్.
ప్రతిపదార్థం:
అనా = ఓ రాజా (యదు మహారాజా), కాలక్రమమునన్ = సమయము గడచిపోవుట వలన, పెరిగెడు = పెరుగుచున్న, ఆ = ఆ, లలికాన్పునకున్ = అందమైన పిల్లల సమూహమునకు, తగిన = సరియైన, ఆహారమున్ = తిండిని, తేన్ = తీసుకొనివచ్చుట కొఱకు, ఓలిన్ = వరుసగా, విపినములన్ = అడవులలో, తిరుగుచున్ = సంచరించుచు, అవి = ఆ కపోత దంపతులు, ఒక్క తిథిన్ = ఒక దినమున, ఆలస్యము + ఒనర్చెన్ = ఆలస్యం చేసెను.
తాత్పర్యం:
ఓ యదుమహారాజా! కాలక్రమంగా పెరుగుతున్న ఆ అందమైన తమ పిల్లల సమూహానికి సరిపడిన
ఆహారాన్ని తీసుకుని రావడానికి, ఆ కపోత దంపతులు
వరుసగా అడవులలో తిరుగుతూ, ఒక రోజున
ఇంటికి తిరిగి రావడం ఆలస్యం చేశారు.
విశేషాలు:
సంసారబంధంలో చిక్కుకున్న జీవులు తమ సంతానం కోసం పడే శ్రమను, ఆలస్యం చేసినందుకు సంభవించిన విపత్తుకు నాందిని
ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. 'అనా' అనేది యదు మహారాజును ఉద్దేశించి చేసిన సంబోధన.
117. సీస పద్యం
ఇంతలో నెక్కడ నీక్షించెనా? పిసాసి
వ్రాత యట్లుండఁ గిరాతుఁ డొక్కఁ
డనుకొనకుండ న య్యవనికి నేతెంచి
పొంచి వలం బన్ని పున్నె మెన్న
కాత్మనీడాంతిక మం దిటు నటుఁ బాఱు
వాని నన్నింటినిఁ బట్టె నట్టె
యాహారముం గొని యల కపోతి కపోత
మింటికి వచ్చు నా వెంట వినియెఁ
చిక్కి యాక్రోశ మొనరించు చిఱుతల
కుయి యందు సైరింపఁజాలక య క్కపోతి
పనవి పనవి జాల మెనసి చెనయఁబోయి
తాను నబ్బంధమునన నిష్ట యయ్యె.
ప్రతిపదార్థం:
ఇంతలోన్ = ఈ లోపల, ఎక్కడన్ = ఏ
చోట, ఈక్షించెనా =
చూచెనో ఏమో?, పిసాసి వ్రాత +
అట్లుండన్ = దయ్యాల గుంపువలె ఉండగా, ఒక్కఁడు = ఒకానొక, కిరాతుఁడు = బోయవాడు, అనుకొనకుండన్ = ఎవరికీ తెలియకుండా, ఆ + అవనికిన్ = ఆ ప్రదేశానికి, ఏతెంచి = వచ్చి, పొంచి = దాగి ఉండి, వలన్ = వలలను, పన్ని = పరచి, పున్నెము + ఎన్నక = పుణ్యాన్ని గురించి
ఆలోచించకుండా, ఆత్మ = తన
యొక్క, నీడ +
అంతికమందు = గూటి సమీపంలో, ఇటు + అటున్ =
ఇక్కడికి అటు అటు, పాఱు =
పరుగెత్తుతున్న, వానిన్ = ఆ
పిల్లలన్నింటిని, అట్టె = వెంటనే, పట్టెన్ = పట్టుకున్నాడు, ఆహారమున్ = తిండిని, కొని = తీసుకుని, అల = ఆ, కపోతి = ఆడ పావురం, కపోతము = మగ పావురము, ఇంటకిన్ = గూటి వద్దకు, వచ్చునా = వస్తూ ఉండగా, వెంట = వెంటనే, చిక్కి = వలలో చిక్కుకుని, ఆక్రోశము + ఒనరించు = అరుస్తున్న, చిఱుతల = చిన్న పిల్లల యొక్క, కుయిన్ = అరుపును, అందున్ = ఆ ప్రదేశంలో, సైరింపన్ + చాలక = సహించలేక, ఆ + కపోతి = ఆ ఆడ పావురం, పనవి పనవి = బాధపడుతూ, జాలమున్ = వలను, ఎనసి = చేరుకొని, చెనయన్ + పోయి = దానిలో పడడానికి ప్రయత్నించి, తానున్ = అది కూడా, ఆ + బంధమునన = ఆ వలలోనే, ఇష్ట + అయ్యెన్ = చిక్కుబడెను.
తాత్పర్యం:
ఈ లోపల, దయ్యాల
గుంపువలె ఉన్న ఒక బోయవాడు ఎక్కడ చూచాడో ఏమో గాని, అనుకోకుండా ఆ ప్రదేశానికి వచ్చి, దాగి ఉండి, వల పన్ని, పుణ్యం గురించి ఆలోచించకుండా, గూటి సమీపంలో ఇటూ అటూ తిరుగుతున్న ఆ
పిల్లలన్నింటినీ పట్టుకున్నాడు. ఆహారం తీసుకుని ఆ ఆడ కపోతము, మగ కపోతము ఇంటికి వస్తుండగా, వలలో చిక్కి అరుస్తున్న పిల్లల ఏడుపును ఆ
బోయవాడి వద్ద సహించలేక, ఆ కపోతి
బాధపడుతూ, ఆ వలను చేరి
దానికి దగ్గరగా పోయి, తాను కూడా ఆ
బంధంలోనే చిక్కుకుంది.
విశేషాలు:
తమ స్వార్థం కోసం ఇతరులకు హాని చేసే వారి స్వభావాన్ని, సంసార బంధంలోని మితిమీరిన మోహం వలన కలిగే
అపాయాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. తల్లి ప్రేమ, పిల్లల దుస్థితిని చూసి వెంటనే ప్రతిస్పందించే
స్వభావం ఆమెను కూడా బంధనానికి గురిచేసింది.
118. సీస పద్యం
తనకన్నఁ బ్రీతిపాత్రములు దైవముచేత
వలఁ బడ్డ బిడ్డల వలనుఁ గాంచి
కాంచుచుండఁగ స్నేహవంచితస్మృతి యాచు
నటు లైన ప్రాణప్రియం బ్రియఁ గని
'దానితోఁ దనకుఁ
గృతమ్మునఁ గృత మైన
సంబంధబంధంబు సంస్కరించి
కన్నులఁ గట్టిన ట్ల న్నిసువులు లీల
లందాక దోఁచిన నవధరించి
యార్తు లవు వాని యఱపుల నాలకించు
చార్తి దల ముంప నవశ మై యా కపోత
మేమి సేయంగలదు? మొద
లెత్తికొనియె
నజితునకు నింతకన్నఁ గార్యంబు గలదె.
ప్రతిపదార్థం:
తనకన్నన్ = తనకంటే, ప్రీతిపాత్రములు
= ఇష్టమైనవి, దైవముచేత =
దేవునిచేత, వలన్ + పడ్డ =
వలలో పట్టుబడిన, బిడ్డలన్ =
పిల్లల యొక్క, వలన్ + కాంచి =
చిక్కును చూచి, కాంచుచుండన్ +
కన్ = చూస్తూ ఉండగా, స్నేహవంచితస్మృతి
= మోహం చేత మరచిన జ్ఞానం, ఆచున్ + అటులైన
= అడ్డగించినట్లుగా అయిన, ప్రాణప్రియంబున్
= ప్రాణానికి ఇష్టమైన, ప్రియన్ + కని
= భార్యను చూచి, దానితోన్ = ఆ
భార్యతో, తనకున్ = తనకు, కృతమ్మునన్ = పూర్వజన్మలో, కృతము + అయిన = చేయబడిన, సంబంధబంధంబున్ = బంధుత్వపు బంధాన్ని, సంస్కరించి = గుర్తుచేసుకుని, కన్నులన్ + కట్టినట్లు = కళ్ల ఎదుట కట్టినట్లుగా, ఆ + ఇసువులు = ఆ పిల్లల యొక్క, లీలలు = క్రీడలు, అందాకన్ = అప్పటివరకు, దోఁచినన్ = కనిపించగా, అవధరించి = వాటిని మనసులో ఉంచుకొని, ఆర్తులు + అగు = బాధపడుతున్న, వాని = ఆ పిల్లల యొక్క, అఱపులన్ = అరుపులను, ఆలకించుచున్ = వింటూ, ఆర్తి = దుఃఖము, తలన్ + ముంపన్ = పూర్తిగా ముంచెత్తగా, అవశము + ఐ = తన ఆధీనంలో లేనిదై, ఆ కపోతము = ఆ మగ పావురము, ఏమి సేయంగలదు = ఏమి చేయగలదు?, మొదలు + ఎత్తికొనియెన్ = మొదలు పెట్టింది, అజితునకున్ = (ఈ సంసార బంధాన్ని)
జయించలేనివానికి, ఇంతకన్నన్ =
ఇంతకంటే, కార్యంబు +
కలదె = చేయవలసిన పని ఇంకేమైనా ఉన్నదా? (లేదు).
తాత్పర్యం:
తనకంటే ఎంతో ఇష్టమైన, దేవునిచేత
(విధిచేత) వలలో పట్టుబడిన తమ పిల్లల చిక్కును చూసి, అలాగే మోహంచేత జ్ఞానం అడ్డగించబడినట్లుగా అయిన
తన ప్రాణప్రియమైన భార్యను చూసి,
ఆ భార్యతో తనకు పూర్వజన్మలో ఏర్పడిన సంబంధ బంధాన్ని గుర్తుచేసుకుని, కళ్ల ఎదుట కట్టినట్లుగా ఆ పిల్లల క్రీడలు
అప్పటివరకు కనిపించగా, వాటిని మనసులో
ఉంచుకుని, బాధపడుతున్న ఆ
పిల్లల అరుపులను వింటూ, దుఃఖం పూర్తిగా
ముంచెత్తగా, తన ఆధీనంలో
లేనిదై ఆ మగ కపోతం ఏమి చేయగలదు?
విధి యొక్క నిర్ణయం ప్రకారం దుఃఖించసాగింది. ఈ సంసార బంధాన్ని జయించలేనివానికి
ఇంతకంటే చేయవలసిన పని ఇంకేమైనా ఉన్నదా? (లేదనే అర్థం).
విశేషాలు:
సంసార బంధం నుండి విముక్తి పొందలేని జీవి యొక్క నిస్సహాయతను ఈ పద్యం
వర్ణిస్తుంది. మోహం జ్ఞానాన్ని ఎలా కప్పివేస్తుందో, గత స్మృతులు దుఃఖాన్ని ఎలా పెంచుతాయో
తెలియజేస్తుంది. చివరి పాదంలో, సంసార బంధాన్ని
జయించలేని అజితుని (సంసారంలోని కపోతం) దుస్థితిని వ్యంగ్యంగా తెలియజేశారు.
119. తేటగీతి
ఔర నా పాప మేమందు? నరయుచుండ
నల్పభాగ్యుఁడ దుర్మతి నై న నాదు
ధర్మకామార్థ బద్ధపద్మంబు గూలెఁ
జేయలే దొక్కపని తృప్తిఁ జెందలేదు.
ప్రతిపదార్థం:
ఔర = అయ్యో, నా పాపము +
ఏమందున్ = నేను చేసిన పాపాన్ని ఏమని చెప్పగలను?, అరయుచుండన్ = చూస్తూ ఉండగా, అల్పభాగ్యుఁడన్ = దురదృష్టవంతుడను, దుర్మతిని + ఐన = చెడు బుద్ధి కలవాడనైన, నాదు = నా యొక్క, ధర్మ కామ + అర్థ = ధర్మం, కామం, అర్థం అనే, బద్ధ = కట్టబడిన, పద్మంబు = పద్మం (సంసార జీవితం), కూలెన్ = నశించిపోయింది, ఒక్కపని = ఏ ఒక్క పనిని కూడా, చేయలేదు = చేయలేదు, తృప్తిన్ = సంతృప్తిని, చెందలేదు = పొందలేదు.
తాత్పర్యం:
అయ్యో! నా పాపాన్ని ఏమని చెప్పను? చూస్తూ ఉండగానే, దురదృష్టవంతుడనూ, దుర్బుద్ధి కలవాడనూ అయిన నా యొక్క ధర్మార్థకామములతో కూడిన
సంసార జీవితమనే పద్మం కూలిపోయింది. ఏ ఒక్క మంచి పనిని చేయలేదు, ఏ మాత్రం తృప్తిని పొందలేదు.
విశేషాలు:
ఇది కపోతం యొక్క అంతరంగ ఆవేదన. సంసారంలో చిక్కుకుని, ధర్మార్థకామాలనే పురుషార్థాలను సరిగా
నెరవేర్చలేక, చివరికి
అన్నిటినీ కోల్పోయినందుకు పశ్చాత్తాపం చెందుతున్న స్థితిని తెలియజేస్తుంది. 'ధర్మకామార్థ బద్ధపద్మంబు' అనేది సంసార జీవితాన్ని పద్మంతో పోల్చి, అది కూలిపోవడాన్ని వర్ణించింది.
120. ఉత్పలమాల
వృత్తం
దీనుని వీని వీడి పతి దేవత తుల్య మనోనుకూల యీ
సానియు సాధు పైన తనసంతతితో దివ మందఁ బోయెడిన్
గానికిఁ గాని పాడ్వడు నగరమున న్విధురుండ నుండఁగా
నౌ నెటు? దుఃఖజీవితుఁడ
నైమునినై యొకరుండ నై యిఁకన్?
ప్రతిపదార్థం:
దీనుని = దయనీయుడైన, వీనిన్ = నన్ను, వీడి = విడిచిపెట్టి, పతిదేవత తుల్య = పతియే దైవంగా భావించే దానితో
సమానమైన, మనస్సుకు +
అనుకూల = మనసుకు ఇష్టమైన, ఈ సానియు = ఈ
భార్యయు, సాధు + అయిన =
మంచిదైన, తన సంతతితో =
తన పిల్లలతో, దివము + అందన్
= స్వర్గాన్ని పొందడానికి, పోయెడిన్ =
పోతున్నది, కాని కిన్ +
కాని = పనికి రాని, పాడ్వడు =
నాశనమైపోయిన, నగరమునన్ =
గూటిలో, విధురుండన్ =
భార్య లేనివాడను, ఉండఁగాన్ =
ఉంటే, ఇఁకన్ = ఇకపై, దుఃఖజీవితుఁడను + ఐ = దుఃఖంతో బ్రతికే వాడనై, మునిని + ఐ = మౌనంగా ఉండి, ఒకరుండను + ఐ = ఒంటరిగా ఉండి, ఎటు + ఔన్ = ఎలా అవుతుంది? (సాధ్యం కాదు).
తాత్పర్యం:
దయనీయుడనైన నన్ను విడిచిపెట్టి, పతిదేవతతో సమానమైన, మనసుకు అనుకూలమైన నా ఈ భార్య, సాధు స్వభావం కల తన పిల్లలతో పాటు స్వర్గాన్ని
పొందడానికి పోతున్నది. పనికి రాని, నాశనమైన గూటిలో భార్య లేనివాడనై నేను ఉండగా, ఇకపై దుఃఖంతో బ్రతికేవాడనై, మౌనంగా ఉండి, ఒంటరిగా ఎలా ఉండగలను? (అది సాధ్యం కాదు).
విశేషాలు:
భార్య, పిల్లలను
కోల్పోయిన కపోతం యొక్క వేదనను, ఆ తరువాత తాను
కూడా మరణించడానికి సిద్ధపడడాన్ని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. సంసార మోహం ఎంత బలంగా
ఉందో, విరహం మనిషిని
(లేదా జీవిని) ఎలా జీవించకుండా చేస్తుందో వివరించబడింది.
121. ఉత్పలమాల
వృత్తం
ఆలి సుఖాలకా? శిశువు లందు
విలాసములందుఁ జిక్కి-యా?
యేల? గృహాలు వీని
కని యేడ్చుచు దీనత దిక్కుమాలియా
జాలమునందు మృత్యుముఖసంస్థము త ద్వ్రజముం కనంగను
త్తాలము శోక మాకఁగొనఁ దత్త్వ మెఱుంగమి దానునుం బడెన్.
ప్రతిపదార్థం:
ఆలి సుఖాలకా = భార్య వల్ల కలిగే సుఖాల కోసమా?, శిశువులందు = పిల్లలలో, విలాసములందున్ = క్రీడలలో, చిక్కి + ఆ = చిక్కుకుని ఉన్నానా?, ఏల = ఎందుకు?, గృహాలు = ఇల్లు, వీని కని = వీటి కోసమే, ఏడ్చుచున్ = ఏడుస్తూ, దీనత = దైన్యంతో, దిక్కుమాలి = దిక్కులేనివాడై, ఆ జాలమునందు = ఆ వలలో, మృత్యుముఖ సంస్థము = చావుకు దగ్గరగా ఉన్న, తత్ + వ్రజమున్ = ఆ సమూహాన్ని, కనంగన్ = చూడగా, ఉత్తాలము = మిక్కిలి అధికమైన, శోకము = దుఃఖము, ఆకన్ + కొనన్ = ఎక్కువైపోగా, తత్త్వమున్ = నిజమైన జ్ఞానాన్ని, ఎఱుంగమి = తెలుసుకోలేకపోవడం వలన, తానునున్ = తాను కూడా, పడెన్ = వలలో పడ్డాడు.
తాత్పర్యం:
భార్య సుఖాల కోసమా? లేక పిల్లల
విలాసాలలో చిక్కుకునే ఉన్నానా? ఎందుకు? ఈ ఇంటి కోసమే అంటూ ఏడుస్తూ, దైన్యంతో, దిక్కులేనివాడై, ఆ వలలో చావుకు దగ్గరగా ఉన్న ఆ పిల్లల సమూహాన్ని, భార్యను చూడగా, మిక్కిలి అధికమైన దుఃఖం పెరిగిపోగా, నిజమైన జ్ఞానాన్ని తెలుసుకోలేకపోవడం వలన, ఆ మగ కపోతం కూడా వలలో పడింది.
విశేషాలు:
అవధూత ఇక్కడ సంసార బంధంలోని మోహం యొక్క శక్తిని, అజ్ఞానాన్ని వివరిస్తున్నారు. తాత్విక జ్ఞానం
లేకపోవడం వల్లనే కపోతం మోహంలో చిక్కుకుని తన ప్రాణాన్ని కూడా కోల్పోవడానికి
సిద్ధపడింది. 'తత్త్వ
మెఱుంగమి' అనే పదబంధం
దీనికి మూల కారణాన్ని సూచిస్తుంది.
122. తేటగీతి
క్రూరమతి యైన యా లుబ్ధకుఁడు కపోతి
నల కపోత కపోతకములను గొనుచుఁ
బోయె సిద్ధమనోరథుఁ డై యిలుఁ జొర
నెవరి సుఖదుఃఖములు వారివే జగమున.
ప్రతిపదార్థం:
క్రూరమతి + అయిన = క్రూరమైన బుద్ధి కలవాడైన, ఆ లుబ్ధకుఁడు = ఆ బోయవాడు, కపోతిని = ఆడ పావురాన్ని, అల కపోత = ఆ మగ పావురాన్ని, కపోతకములను = పిల్లలను, కొనుచున్ = తీసుకుంటూ, సిద్ధ మనోరథు఼డు + ఐ = నెరవేరిన కోరిక కలవాడై, ఇలున్ = ఇంటిని, చొరన్ = ప్రవేశించడానికి, పోయెన్ = వెళ్లాడు, జగమునన్ = లోకంలో, ఎవరి సుఖ దుఃఖములు = ఎవరి సంతోషాలు దుఃఖాలు, వారివే = వారికే చెందుతాయి.
తాత్పర్యం:
క్రూరమైన బుద్ధి కలవాడైన ఆ బోయవాడు, ఆడ పావురాన్ని, ఆ మగ పావురాన్ని, పిల్లలను తీసుకుంటూ, తన కోరిక నెరవేరినందుకు సంతోషంతో ఇంటికి వెళ్లాడు. ఈ లోకంలో
ఎవరి సుఖాలు, దుఃఖాలు వారికే
చెందుతాయి.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం కపోత గాథకు ముగింపు. లోక స్వభావాన్ని, విధి వైచిత్రిని సూచిస్తూ, బోయవానికి కలిగిన సంతోషం, కపోత కుటుంబానికి కలిగిన దుఃఖం వేర్వేరని, ప్రతి జీవి తన కర్మ ఫలాన్ని అనుభవిస్తుందని 'ఎవరి సుఖదుఃఖములు వారివే జగమున' అనే వాక్యం ద్వారా ఒక సార్వత్రిక సత్యాన్ని
వివరించబడింది.
123. ఉత్పలమాల
వృత్తం
ఉ. కానఁ గుటుంబభారమునఁ గాని మనంబున సాధుబంధుఁ డై
కానఁ గపోత మట్లు చెడఁగా నగు దీనుఁ డపండితుండు వి
జ్ఞానికి మర్త్యలోక మనఁగా దలు పెత్తిన ముత్తిద్వార మం
దూనియు జన్మ మెవ్వఁ డెడయుం జ్యుతుఁ డయ్యె నతం డితోర్ధ్వుడై
ప్రతిపదార్థం:
కానన్ = ఆ కారణంగా, కుటుంబ = సంసార, భారమునన్ = బరువుతో, కాని = కలత చెందిన, మనంబునన్ = మనస్సు కలవాడై, సాధుబంధుఁడై = మంచి బంధువు వలె (బంధువులందు
ప్రీతి కలవాడై), కానన్ = ఆ
కారణంగా, కపోతము =
పావురము, అట్లు = వలె, చెడఁగాన్ = నశించుటకు, అగు = తగిన, దీనుఁడు = దయనీయుడు, అపండితుండు = అజ్ఞాని, విజ్ఞానికిన్ = జ్ఞానవంతునకు, మర్త్యలోకము = మనుష్యలోకము, అనఁగాన్ = అనగా, తలుపు + ఎత్తిన = తలుపు తెరవబడిన, ముత్తిద్వారము = మోక్షద్వారము, అందున్ = ఆ లోకమందు, ఊనియున్ = ఆశ్రయించియు, జన్మమున్ = మానవజన్మను, ఎవ్వఁడు = ఏ వ్యక్తి, ఎడయున్ = వృథాచేయునో, అతండు = ఆ వ్యక్తి, ఇతః + ఊర్ధ్వుడై = ఈ లోకము నుండి ఉన్నతుడు కాక, చ్యుతుఁడు = పతనమైనవాడు, అయ్యెన్ = అయినాడు.
తాత్పర్యం:
కుటుంబ భారాన్ని తలచి, మనస్సులో
సాధుబంధువుపై ప్రీతి కలిగి, దాని కారణంగా
పావురం వలె నశించిపోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నవాడే అజ్ఞాని. జ్ఞానవంతునికి మానవ
లోకమనేది తలుపులు తెరచిన మోక్ష ద్వారం వంటిది. ఆ మానవ జన్మను పొంది కూడా ఏ వ్యక్తి
దానిని వృథా చేసుకుంటాడో, వాడు ఈ లోకం
నుండి పైకి పోలేక పతనమైనవాడవుతాడు. (అనగా, మానవ జన్మను సద్వినియోగం చేసుకోనివాడు మోక్షాన్ని
పొందలేడు).
విశేషాలు:
అవధూత ఇక్కడ కపోతం (పావురం) గురువు నుండి నేర్చుకున్న నీతిని యదు మహారాజుకు
వివరిస్తున్నారు. పావురం తన కుటుంబ బంధంపై అతిగా ప్రేమ పెంచుకొని, వాటిని రక్షించుకోవడంలో చిక్కుకొని నశించింది.
మానవ జన్మ మోక్షానికి మార్గం అని, దానిని సంసార బంధాలలో చిక్కుకొని వృథా చేయకూడదని, అటువంటివాడు అజ్ఞాని అని చెప్పబడింది.
124. తేటగీతి
గీ. నిలువ కెచ్చోట నెవనితో స్నేహ మనక
బంధములఁ ద్రెంచుకొనుచుఁ బోవలె బుధుండు
క్షణము తవిలెనొ విడువు సంసారవార్ధి
వీచులు కపోతముం గని నేచిన దిది.
ప్రతిపదార్థం:
బుధుండు = జ్ఞానవంతుడు, ఎచ్చోటన్ = ఏ
స్థలమునందును, నిలువక = ఉండక
(ఆసక్తి పెంచుకోక), ఎవనితో = ఏ
వ్యక్తితోను, స్నేహము =
మైత్రి, అనక = అని
చెప్పక, బంధములన్ =
బంధాలను, త్రెంచుకొనుచున్
= తెంచుకుంటూ, పోవలెన్ =
పోవాలి, క్షణము =
కొద్ది కాలం, తవిలెనొ =
ఆసక్తి చెందెనో, సంసార =
సంసారమనే, వార్ధి =
సముద్రముయొక్క, వీచులు = అలలు, విడువు = విడువవు, కపోతమున్ = పావురాన్ని, కని = చూసి, నేచినది = నేర్చుకున్నది, ఇది = ఈ నీతియే.
తాత్పర్యం:
జ్ఞానవంతుడు ఏ స్థలంలోనూ ఆగిపోకుండా, ఎవరితోనూ ప్రత్యేకమైన స్నేహాన్ని కోరకుండా, అన్ని బంధాలను తెంచుకుంటూ ముందుకు సాగాలి.
క్షణమాత్రం ఆసక్తి చూపినా, సంసార సముద్రపు
అలలు ఆ వ్యక్తిని విడువవు. పావురాన్ని చూసి నేర్చుకున్న నీతి ఇదే.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో కూడా కపోత గురువు నుండి నేర్చుకున్న విరాగాన్ని, అనాసక్తిని వివరిస్తున్నారు. సంసార బంధాలు
క్షణకాలపు ఆసక్తితో కూడా విడువని సముద్రపు అలల వంటివని, వాటిని పూర్తిగా త్యజించడమే జ్ఞాని లక్షణమని
చెప్పబడింది.
125. తేటగీతి
గీ. నరకమున నెంద్రియకము దుఃఖరస మెట్లా?
నాకమున సౌఖ్యరస మట్ల యైంద్రియకమ
యగుట బుధుఁ డాదరింపఁ డా యుగము నెప్పు
డప్పుడె సుఖాత్ముఁ డగుట సిద్ధాన్త మింత.
ప్రతిపదార్థం:
నరకమునన్ = నరకంలో, ఐంద్రియకము =
ఇంద్రియాలకు సంబంధించినది, దుఃఖరసము =
దుఃఖమనే అనుభవము, ఎట్లాన్ = ఏ
విధంగా ఉంటుందో, నాకమున =
స్వర్గంలో, ఐంద్రియకము =
ఇంద్రియాలకు సంబంధించినది, సౌఖ్యరసము =
సుఖమనే అనుభవము, అట్ల = ఆ
విధంగానే, అగుటన్ =
అవుతున్నందువలన, బుధుఁడు =
జ్ఞాని, ఆ యుగమున్ = ఆ
రెండు లోకాలను (నరక స్వర్గాలను), ఎప్పుడున్ = ఎల్లప్పుడూ, ఆదరింపఁడు = గౌరవించడు, అప్పుడె = ఆ తక్షణమే, సుఖ + ఆత్ముఁడు = ఆనంద స్వరూపుడు, అగుట = అవుతాడు, సిద్ధాన్తము = వేదాంత నిర్ణయము, ఇంత = ఇదే.
తాత్పర్యం:
నరకంలో ఇంద్రియాలకు సంబంధించిన అనుభవం దుఃఖ రసమైతే, స్వర్గంలో ఇంద్రియాలకు సంబంధించిన అనుభవం సుఖ
రసం. ఈ రెండు అనుభవాలూ ఇంద్రియ సంబంధమైనవే. కాబట్టి జ్ఞాని (బుధుడు) ఆ రెండు
లోకాలను (నరక స్వర్గాలను) ఎప్పుడూ ఆదరించడు. ఎప్పుడైతే వాటిని త్యజిస్తాడో, అప్పుడే ఆ వ్యక్తి ఆనంద స్వరూపుడు అవుతాడు.
వేదాంత నిర్ణయం ఇంతే.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం అజగర గురువు నుండి నేర్చుకున్న నీతికి సంబంధించినదై ఉండవచ్చు లేదా
సాధారణ వైరాగ్య భావాన్ని తెలియజేస్తుంది. స్వర్గ సుఖాలు, నరక దుఃఖాలు రెండూ ఇంద్రియాల ద్వారా పొందే
అనుభవాలే కాబట్టి, మోక్షాన్ని
కోరే జ్ఞాని వాటిని త్యజించాలని, అప్పుడే ఆత్మ సుఖాన్ని పొందుతాడని తెలుపుతుంది.
126. కంద పద్యం
క. సరసమొ విరసమొ యల్పమొ
గరిష్ఠమొ యదృచ్ఛ నొదవు గ్రాసముఁ తినుచున్
కరణీయర హితుఁ డై యజ
గరముక్రియం బరగువాని కై వల్య మురున్.
ప్రతిపదార్థం:
సరసమొ = రుచిగా ఉన్నా, విరసమొ = రుచి
లేకున్నా, అల్పమొ =
తక్కువగా ఉన్నా, గరిష్ఠమొ =
ఎక్కువగా ఉన్నా, యదృచ్ఛన్ =
దానంతట అదే, ఒదవు = లభించే, గ్రాసమున్ = ఆహారాన్ని, తినుచున్ = తింటూ, కరణీయరహితుఁడై = చేయవలసిన పనులు లేనివాడై, అజగరము = కొండచిలువ, క్రియన్ = వలె, పరగువానికిన్ = ప్రవర్తించే యోగికి, కైవల్యము = మోక్షము, ఉరున్ = గొప్పదిగా (సిద్ధించును).
తాత్పర్యం:
రుచిగా ఉన్నా, లేకపోయినా; తక్కువగా ఉన్నా, ఎక్కువగా ఉన్నా; దానంతట అదే లభించిన ఆహారాన్ని తింటూ, చేయవలసిన పనులు ఏమీ లేనివాడై కొండచిలువ వలె
ప్రవర్తించే యోగికి గొప్ప మోక్షం సిద్ధించును.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో అవధూత తన గురువులలో ఒకరైన అజగరం (కొండచిలువ) నుండి నేర్చుకున్న
నీతిని వివరిస్తున్నారు. కొండచిలువ కదలకుండా, ఏ ప్రయత్నం చేయకుండా, దొరికిన ఆహారాన్ని తిని జీవిస్తుంది. దీని నుండి యోగి
నేర్చుకోవలసినది: ఆహారం కోసం ప్రయత్నం చేయకుండా, దానంతట అదే లభించిన దానితో సంతృప్తి చెందడం, కర్మలను త్యజించడం. దీనినే అజగర వ్రతం అంటారు.
127. తేటగీతి
గీ. గ్రాస మొదవక యున్నఁ బ్రారబ్ధభోగి
భోగివలెఁ పెక్కు దినము లే పోక లేక
యుజ్ఝితాహారుఁ డై పడియుండవలయు
నిదురవోకుండ మది వెట్టి నిజసుఖమున.
ప్రతిపదార్థం:
గ్రాసము = ఆహారము, ఒదవక = లభించక, ఉన్నన్ = ఉన్నట్లయితే, ప్రారబ్ధభోగి = ప్రారబ్ధ కర్మల ఫలాన్ని
అనుభవించే యోగి, భోగివలెన్ =
సర్పము వలె, పెక్కు దినముల్
= అనేక దినాలు, ఏ పోక = ఎటు
పోవడం, లేక = లేకుండా, ఉజ్ఝిత = వదిలివేయబడిన, ఆహారుఁడై = ఆహారం కలవాడై, నిదురపోకుండ = నిద్రపోకుండా, నిజసుఖమున = ఆత్మ సుఖంలో, మది = మనస్సును, పెట్టి = పెట్టి, పడి + ఉండవలయున్ = పడి ఉండిపోవాలి.
తాత్పర్యం:
ఆహారం లభించకపోయినా, ప్రారబ్ధ కర్మల
ఫలాన్ని అనుభవించే యోగి, సర్పము వలె
అనేక రోజులు ఎటు పోకుండా, ఆహారం
తీసుకోకుండా, నిద్రపోకుండా, తన మనస్సును ఆత్మ సుఖంలో లగ్నం చేసి ఉండిపోవాలి.
విశేషాలు:
ఇది కూడా అజగర గురువు నుండి నేర్చుకున్న నీతిని వివరిస్తుంది. ఆహారం
లభించకపోయినా, దాని కోసం
ప్రయత్నించక, ఆకలికి
చింతించక, ఆత్మ సుఖంలోనే
నిమగ్నమై ఉండాలని బోధిస్తుంది.
128. కంద పద్యం
క. ఏ కర్మమునకు నొదవని
దౌ కాయముఁ దాల్చి యోగి యైం ద్రియహృదయాం
గాకలితబలుం డయ్యుం
గై కొనఁ డెది యూహ నాజగరసువ్రతుఁ డై.
ప్రతిపదార్థం:
ఏ కర్మమునకున్ = ఏ పనికి, ఒదవనిది + ఔ =
తగనిదైన, కాయమున్ =
శరీరాన్ని, తాల్చి =
ధరించి, యోగి =
యోగీశ్వరుడు, ఐంద్రియ =
ఇంద్రియ, హృదయ = మనస్సు, అంగ = శరీరములతో, ఆకలితబలుండు = కలుపబడిన (సంబంధించిన) బలము
కలవాడై, అయ్యున్ =
ఉన్నప్పటికినీ, ఆజగర =
కొండచిలువ యొక్క, సువ్రతుఁడై =
మంచి వ్రతం కలవాడై, ఎది = ఏ
విషయాన్ని, ఊహన్ = తలపును, కైకొనఁడు = స్వీకరించడు (ఆశించడు).
తాత్పర్యం:
ఏ కర్మకూ తగనిదైన శరీరాన్ని ధరించిన యోగి, ఇంద్రియాలు, మనస్సు, శరీర బలము కలవాడైనప్పటికీ, కొండచిలువ వ్రతాన్ని ఆచరించడం వలన, ఏ విషయాన్ని కూడా కోరికతో స్వీకరించడు.
విశేషాలు:
ఇది కూడా అజగర వ్రతానికి సంబంధించినదే. యోగి తన శరీర, ఇంద్రియ, మనో బలాలను దేనికీ ఉపయోగించకుండా, కర్మరహితుడై, ఏ కోరికలూ లేని అజగరం వలె నిష్క్రియాత్మకంగా
ఉండాలని తెలియజేయబడింది.
129. చంపకమాల వృత్తం
చ. అజగర శిక్షితం బిది మహార్ణవమున్ స్తిమితోదముఁ గనం
గ జనిత మైన బుద్ధి విను కామవశంబున నాపగా ప్తి న
బ్ధి జత వివృద్ధి కార్శ్య మెడపెట్టి గభీరత తేఱియుంటస
ర్వజనదురత్య యత్వ మనిభావ్యత మానికి సంతరింప నౌ.
ప్రతిపదార్థం:
అజగర = కొండచిలువచే, శిక్షితంబు +
ఇది = నేర్పబడినది ఇది, మహార్ణవమున్ =
గొప్ప సముద్రాన్ని, స్తిమిత +
ఉదమున్ = నిశ్చలమైన నీరు కల దానినిగా, కనంగన్ = చూచుటకు, జనితము + ఐన = పుట్టిన, బుద్ధి = జ్ఞానమును, విను = వినుము, కామ = కోరికల, వశంబునన్ = ఆధీనంలో, ఆపగా = నదుల, ఆప్తిన్ = రాక వలన, అబ్ధి = సముద్రం, జతన్ = తోడుగా, వివృద్ధి = గొప్ప వృద్ధిని, కార్శ్యమున్ = తగ్గిపోవడాన్ని, ఎడపెట్టి = విడిచిపెట్టి, గభీరతన్ = లోతుగా, తేఱియున్ + ఉంటన్ = ఉండుట వలన, సర్వజన = అందరికీ, దురత్యయత్వము = దాటశక్యము కానిదైన, అనిభావ్యత = ఊహించలేని గుణము, మానికిన్ = మునికి, అంతరింపన్ + ఔ = అంతర్గతమై (సిద్ధించవలసి) ఉంది.
తాత్పర్యం:
కొండచిలువ నుండి నేర్చుకున్న నీతి ఇది. దీని తరువాత గొప్ప సముద్రాన్ని
నిశ్చలమైన నీరు కలదిగా చూచుటకు పుట్టిన జ్ఞానాన్ని వినుము (అనగా, సముద్రం గురువు గురించి చెప్తున్నాను అని
అర్థం). కోరికల వశంలో ఉన్నప్పటికీ, నదులు వచ్చి చేరడం వలన సముద్రం వృద్ధి చెందదు, నదులు లేకపోయినా తగ్గదు. అది ఎల్లప్పుడూ లోతుగా, నిశ్చలంగా ఉంటుంది. ఈ విధంగా అందరూ దాటలేని, ఊహించలేని (సముద్రం వంటి) నిశ్చల గుణం మునికి
సిద్ధించవలసి ఉంది.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం రెండు గురువుల నుండి నేర్చుకున్న నీతిని కలిపి చెబుతోంది. మొదటి
భాగంలో అజగర గురువును స్మరించి,
రెండవ భాగంలో సముద్రం గురువు నుండి నేర్చుకున్న నీతిని వివరిస్తున్నారు.
సముద్రం గుణం: నదులు కలిసినా పొంగదు, కలవకపోయినా ఇంకిపోదు. అంటే, సుఖాలు వచ్చినా పొంగిపోవడం, దుఃఖాలు వచ్చినా కృంగిపోవడం చేయకుండా, మనస్సును నిశ్చలంగా ఉంచుకోవాలనే నీతి మునికి
అత్యవసరం.
130వ పద్యము
తేటగీతి
గీ. అన్య భూతచయాక్షోభ్యుఁ డై శమి యయి
కాల దేశాపరిచ్ఛేద్యకలన నునికి
యును దదభ్యస్తముల యిన్ని విను జనేశ!
యిఁకఁ బతంగముం గని కొన్న యింగితంబు.
ప్రతిపదార్థం:
జనేశ! = ఓ రాజా!, అన్య =
ఇతరములైన, భూతచయ = ప్రాణి
సమూహములచే, అక్షోభ్యుడై =
చలింపనివాడై, శమి+అయి =
ఇంద్రియ నిగ్రహము కలవాడై, కాల = సమయము, దేశ = స్థలము, అపరిచ్ఛేద్యకలనన్+ఉనికియును = పరిమితి లేని
స్థితిలో ఉండుట, తద్+అభ్యస్తములు
= ఆ సాధనలచే అభ్యాసము చేయబడినవి, ఇన్ని = ఇవన్నియు, విను = వినుము, ఇంకన్ = ఇకమీదట, పతంగమున్ = మిడుతను, కని = చూచి, కొన్న = గ్రహించిన, ఇంగితంబు = నీతిని (చెప్పెదను).
తాత్పర్యం:
ఓ రాజా! ఇతరులైన ప్రాణుల సమూహాల వలన చలించనివాడై, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలవాడై, కాలదేశాలచే పరిమితి లేని స్థితిలో ఉండటం మొదలైన
ఇవన్నీ ఆ సాధనల ద్వారా అభ్యసించిన నీతులు. ఇప్పుడు మిడుతను చూచి నేర్చుకున్న
నీతిని చెప్తాను, వినుము.
విశేషాలు:
అవధూత ఇతరుల (మునుపటి గురువుల) నుండి నేర్చుకున్న నీతులను స్థూలంగా చెప్పి, ఇక మిడుతను చూసి గ్రహించిన నీతిని చెప్పడానికి ఈ
పద్యంలో ఉపక్రమిస్తున్నారు. ఇక్కడ 'అక్షోభ్యుడు' అనగా ఇతరుల ప్రవర్తన వలన కానీ, చర్యల వలన కానీ కలత చెందని స్థితప్రజ్ఞతను
సూచిస్తుంది. 'శమి' అంటే ఇంద్రియ నిగ్రహం కలవాడు. ఈ గుణాలు యోగికి
ముఖ్యమైనవి.
131వ పద్యము
ఉత్పలమాల వృత్తం
ఉ. నిప్పును జూచి తా బ్రమసి నింగి మెలంగి పతంగ మెల్లచో
నొప్పమిఁ జెందు టెంచి ధనయోషి దలంకరణాంబరాదులం
దొ ప్పది మాయచొ ప్పనక యూఁగి యిటే యురి దెచ్చుకొంటి న
న్విప్పున నెందునేని మది వెట్టక యున్నది కర్ణ మూర్జితా!
ప్రతిపదార్థం:
ఓ మూర్జితా! = ఓ శక్తిమంతుడవైన యదురాజా!, నిప్పును = అగ్నిని, చూచి = దర్శించి, తాన్ = తాను, బ్రమసి = భ్రమచెంది, నింగిన్ = ఆకాశంలో, మెలంగి = తిరుగుతూ, పతంగము = మిడుత, ఎల్లచోన్ = అన్నిచోట్ల, ఒప్పమిన్ = అనుకూలత లేమిని, చెందుట+ఎంచి = పొందుతుందని తెలుసుకొని, ధన = సంపద, యోషిత్ = స్త్రీలు, అలంకరణ = అలంకారములు, అంబర+ఆదులందున్ = వస్త్రములు మొదలైన వాటియందు, ఒప్పు+అది = అనుకూలమైనది, మాయచొప్పు+అనక = మాయ యొక్క తీరు అని తెలియక, ఊఁగి = ఆకర్షించబడి, ఇటే = ఈ విధంగానే, ఉరి = ఉరిని, తెచ్చుకొంటిన్+అన్ = తెచ్చుకున్నానని, విప్పునన్ = స్పష్టంగా, ఎందున్+ఏనిన్ = ఎక్కడైననూ, మదిన్ = మనసులో, వెట్టక = ఉంచకుండా, ఉన్నది = ఉన్నాను, కర్ణ = వినుము.
తాత్పర్యం:
ఓ శక్తిమంతుడవైన యదురాజా! నిప్పును చూసి భ్రమచెంది, ఆకాశంలో తిరుగుతూ మిడుత సర్వనాశనం అవుతుంది కదా!
అట్లే, ధనము, స్త్రీలు, అలంకారాలు, వస్త్రాలు మొదలైన విషయాలు మంచివి అని భ్రమపడి, ఇవి మాయా సంబంధమైనవి అని తెలియక, వాటికి ఆకర్షితుడై, ఈ విధంగానే నేను నాశనాన్ని తెచ్చుకున్నానని
స్పష్టంగా తెలుసుకుని, ఎక్కడా మనసులో
వాటిని తలపెట్టక ఉన్నాను, వినుము.
విశేషాలు:
మిడుత అగ్నిని చూసి ఆకర్షింపబడి, దానిలో పడి నాశనమైనట్లుగా, మనిషి కూడా ధన, స్త్రీ, వస్త్రాది భోగ వస్తువులనే మాయా స్వరూపాన్ని, 'ఒప్పది' అంటే మంచివిగా భావించి, వాటికి ఆకర్షితుడై, తన నాశనానికి తానే కారణమవుతాడని అవధూత
చెబుతున్నారు. మిడుత నాశనం నుంచి తాను వైరాగ్యాన్ని నేర్చుకున్న విషయాన్ని
వివరిస్తున్నారు.
132వ పద్యము
చంపకమాల వృత్తం
చ. భ్రమరముఁ గాంచి మే నిలుపుగ్రాసముఁ గొంచెముఁ గొంచె మే గ్రసిం
చి ముని గృహస్థులన్ వెగడుసేయని వృత్తి మెలంగు టొప్పు వెం
డి మహిత మల్ప మం చనక డెప్పర మెంచి సుమంబులంబలెన్
సుమతి నరుండు శాస్త్రములఁ జొప్పడు సారము నాహరింప నౌ.
ప్రతిపదార్థం:
భ్రమరమున్ = తుమ్మెదను, కాంచి = చూచి, మేను = శరీరాన్ని, నిలుపు = నిలబెట్టే, గ్రాసమున్ = ఆహారాన్ని, కొంచెమున్+కొంచెము+ఏ = కొద్ది కొద్దిగానే, గ్రసించి = భుజించి, ముని = సన్న్యాసి, గృహస్థులన్ = ఇల్లు కలవారిని, వెగడు+సేయని = విసుగు పుట్టించని, వృత్తిన్ = విధానంలో, మెలంగుట+ఒప్పు = ప్రవర్తించుట మంచిది, వెండి = మరియు, సుమతి = మంచి బుద్ధి కల, నరుండు = మానవుడు, మహితము = గొప్పది, అల్పము+అంచు+అనక = తక్కువది అని చెప్పక, డెప్పరమున్ = సారమును, ఎంచి = లెక్కించి, సుమంబులన్+పలెన్ = పూవుల నుండి వలె, శాస్త్రములన్ = వేదాంగాల నుండి, చొప్పడు = లభించే, సారమును = సారాంశమును, ఆహరింపన్+ఔ = స్వీకరించవలెను.
తాత్పర్యం:
తుమ్మెదను చూచి, సన్న్యాసి తన
శరీరాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి అవసరమైన ఆహారాన్ని కొద్దికొద్దిగానే భుజించాలి. అలా
భుజించేటప్పుడు ఇతరులను (గృహస్థులను) విసుగు పుట్టించని విధంగా ప్రవర్తించడం
మంచిది. అలాగే, మంచి బుద్ధి
కలవాడు, ఇది గొప్పది
లేదా చిన్నది అని తేడా చూడకుండా, సారవంతమైనదని భావించి, తుమ్మెద పూల నుండి తేనెను సేకరించినట్లుగా, శాస్త్రాల నుండి లభించే సారాన్ని మాత్రమే
గ్రహించాలి.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో తుమ్మెద (భ్రమరము) నుండి రెండు నీతులను గ్రహించినట్లు అవధూత
తెలిపారు:
అల్ప భోజనం: సన్న్యాసి
అల్పంగా, తన శరీరపోషణకు
సరిపడా ఆహారాన్ని మాత్రమే, అదీ ఇతరులకు
భారం కాకుండా స్వీకరించాలి.
సార సంగ్రహణం: మంచి చెడు, చిన్న పెద్ద అని తేడాలు చూడకుండా, పూల నుంచి తేనెను సేకరించినట్లుగా, శాస్త్రాలలోని సారాన్ని మాత్రమే స్వీకరించాలి.
(పదాల గొడవలలో పడక, అంతరార్థాన్ని
గ్రహించడం).
133వ పద్యము
ఆటవెలది పద్యం
అ. తేనెటీఁగ తిరిసి తెచ్చిన తేనియ
ల్సంగ్రహించికాదె చచ్చు నొచ్చుఁ
గోలుపోవు ననుచు నా లలి వీక్షించి
సంగ్రహింపకుండు సరణి మేలు.
ప్రతిపదార్థం:
తేనెటీఁగ = తేనెటీగ, తిరిసి =
కష్టపడి తిరిగి, తెచ్చిన =
సంపాదించిన, తేనియల్ =
తేనెలను, సంగ్రహించి+కాదె
= కూడబెట్టుకొనేందుకే కదా, చచ్చున్ =
మరణిస్తుంది, నొచ్చున్ =
బాధపడుతుంది, కోలుపోవున్ =
పోగొట్టుకుంటుంది, అనుచున్ = అని, ఆ లలి = ఆ తీరును, వీక్షించి = చూచి, సంగ్రహింపక+ఉండు = (మితిమీరి) కూడబెట్టుకోకుండా
ఉండే, సరణి = పద్ధతి, మేలు = శ్రేయస్కరము.
తాత్పర్యం:
తేనెటీగ కష్టపడి తిరిగి తెచ్చిన తేనెను కూడబెట్టుకోవడం వల్లనే కదా, చివరకు మరణిస్తుంది, బాధపడుతుంది, లేదా దాన్ని కోల్పోతుంది! అని ఆ తేనెటీగ తీరును
గమనించి, అవసరానికి
మించి దేనినీ కూడబెట్టుకోకుండా ఉండే పద్ధతి ఉత్తమమైనది.
విశేషాలు:
ఇక్కడ కూడా తేనెటీగ గురువుగా గ్రహింపబడింది. తేనెటీగ అతిగా దాచుకునే తత్త్వం
వలన చివరికి మరణాన్ని, బాధను, నష్టాన్ని పొందుతుందని చెబుతున్నారు. దీని నుండి
యోగి 'సంగ్రహ
రాహిత్యం' (ఎక్కువగా పోగు
చేసుకోకపోవడం) అనే నీతిని గ్రహించాలి. అతిగా పోగుచేయడం బంధానికి, నాశనానికి దారి తీస్తుందని సూచించారు.
134వ పద్యము
ఆటవెలది పద్యం
ఆ. విడుపు లేక యనుభవింపలేక గడించి
నట్టి యర్థనిచయ మరయుచుండ
నీఁగ రేపి తేనె నెనయు నుపాయజ్ఞు
వరుస నాహరింతు రొరు లనియును.
ప్రతిపదార్థం:
విడుపు లేక = విరామం లేకుండా, అనుభవింపన్+లేక = అనుభవించకుండా, కడించినట్టి = సంపాదించిన, అర్థనిచయము = ధన సమూహమును, అరయుచుండన్ = చూచుచుండగా, ఈగ = తేనెటీగ, రేపి = తొలగించి, తేనెన్ = తేనెను, ఎనయు = పొందే, ఉపాయజ్ఞు = ఉపాయము తెలిసినవారి, వరుసన్ = వలె, ఒరులు = ఇతరులు, ఆహరింతురు+అనియును = దోచుకుపోతారు అనియును
(నేర్చుకొంటిని).
తాత్పర్యం:
విరామం లేకుండా కష్టపడి, తాను
అనుభవించకుండా సంపాదించిన ధనరాశులను చూస్తూ ఉండగానే, తేనెటీగను తొలగించి తేనెను సంపాదించే ఉపాయజ్ఞులు
(తెలివైన వారు) వలె, ఇతరులు ఆ
ధనాన్ని దోచుకుపోతారు అనే నీతిని కూడా నేర్చుకున్నాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం 133వ పద్యానికి
అనుబంధంగా తేనెటీగ గురువు నుండి గ్రహించిన మరొక నీతిని వివరిస్తుంది. వ్యక్తి తాను
దాచుకున్న ధనాన్ని అనుభవించకుండా ఉంటే, తేనెటీగ నుండి తేనెను ఇతరులు అపహరించినట్లుగా, ఆ ధనాన్ని ఇతరులు సులభంగా దోచుకుపోతారు.
సంపాదించిన దానిపై మమకారం పెంచుకొని, దాన్ని సద్వినియోగం చేయకపోతే, అది దుఃఖానికే కారణమవుతుందని సూచన.
135వ పద్యము
ఆటవెలది పద్యం
ఆ. పాత్ర మేల? యతికిఁ పాణులు
గల్గ న
మత్ర మేల! యుదరమాత్ర ముండఁ
రేపటి కని కాని మాపటి కని కాని
నిలువసేయరామి నేర్చుకొంటి.
ప్రతిపదార్థం:
యతికిన్ = సన్యాసికి, పాణులు =
చేతులు, కల్గన్ = ఉండగా, పాత్ర మేల? = పాత్ర ఎందుకు?, ఉదరమాత్రము = కడుపు మాత్రమే (ఉండుటచేత), అ మత్ర మేల! = అన్నం పెట్టుకొను పాత్ర (
కంచుపాత్ర) ఎందుకు?, రేపటి కని కాని
= రేపటి కోసం అని కానీ, మాపటి కని కాని
= సాయంత్రం కోసం అని కానీ, నిలువ+చేయరామి
= నిల్వ ఉంచుకోకపోవడాన్ని, నేర్చుకొంటి =
నేర్చుకున్నాను.
తాత్పర్యం:
సన్యాసికి చేతులు ఉండగా (భోజనం చేయడానికి), అదనంగా అన్నం పెట్టుకొను పాత్ర- భిక్షాపాత్ర
ఎందుకు? (చేతులే పాత్రగా
ఉపయోగపడతాయి). కడుపు మాత్రమే (అంటే కడుపు నిండే వరకు మాత్రమే భుజించాలనే నియమం)
ఉండగా, అదనంగా పాత్ర
ఎందుకు? (చేతులు
ఉదరానికి సరిపడా ఆహారాన్ని మాత్రమే తీసుకుంటాయి). ముఖ్యంగా, రేపటి కోసమని కానీ, సాయంత్రం కోసమని కానీ ఆహారాన్ని నిల్వ
ఉంచుకోకపోవడాన్ని (నిలువ చేయరామి) నేర్చుకున్నాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో 'ఆహార సంచయం
చేయకపోవడం' అనే నీతిని
వివరించారు. ఈ నీతి కూడా తుమ్మెద లేదా భిక్షాటనకు సంబంధించిన గురువు నుండి
గ్రహించినట్లుగా భావించవచ్చు. సన్యాసికి కేవలం చేతులే పాత్రగా, కడుపు నిండుగా ఆహారం తీసుకునేంతవరకే సరిపోతాయి.
అదనంగా పాత్రలతో నిల్వ చేయవలసిన అవసరం లేదు. భవిష్యత్తు గురించి ఆలోచించకుండా, ఆ రోజు అవసరానికి సరిపడా మాత్రమే స్వీకరించాలనే 'అపరిగ్రహ' (సంగ్రహం చేయకపోవడం) నీతిని ఈ పద్యం బోధిస్తుంది.
136. మత్తేభ వృత్తం
మ. కరిణీ సంగతి బంధ మందు నిభముం గామించి దానిన్ బలో
త్తర నాగంబులచేతఁ దా నిహత మౌ తద్ధర్మముం గాంచి సుం
దరినిం దారవి నై న నశ్మమయి నై నం దాకరాదంచుఁ ద
త్పరిభోగంబుల కగ్గ మౌట మృతికిం దా ర్కొంట యం చెంచితిన్.
ప్రతిపదార్థం: కరిణీ సంగతి =
ఆడ ఏనుగుతోడి సాంగత్యము కొఱకు, బంధమందు =
బంధనము నందు, ఇభమున్ =
ఏనుగును, కామించి = కోరి, దానిన్ = ఆ ఏనుగును, బలోత్తర = బలముచేత శ్రేష్ఠులైన, నాగంబులచేతన్ = మగ ఏనుగులచేత, తా = తాను, నిహతము + ఔ = చంపబడినది అగు, తత్ + ధర్మమున్ = ఆ స్వభావమును, కాంచి = చూచి, సుందరినిన్ = అందమైన స్త్రీని, తారవి + నై నన్ = కట్టెతో చేసినదైననూ, అశ్మమయి + నై నన్ = రాతిదైననూ, తాకరాదు + అంచున్ = తాకకూడదు అని, తత్ + పరిభోగంబులకున్ = ఆ (స్త్రీ) భోగములకు, అగ్గము + ఔట = లోబడుట, మృతికిన్ = మరణమునకు, తార్కొంట = ఎదుర్కొనుట, అంచున్ = అని, ఎంచితిన్ = తలచితిని.
తాత్పర్యం: ఆడ ఏనుగు
సాంగత్యమును కోరి, ఆ బంధనంలో
చిక్కిన మగ ఏనుగును, బలవంతులైన ఇతర
మగ ఏనుగులు వచ్చి చంపుతాయి. దాని యొక్క ఈ స్వభావాన్ని (మదించి నాశనమవడం) చూచి, సుందరి అయిన స్త్రీని, అది కట్టెతో చేసిన బొమ్మ అయినా, రాతి బొమ్మ అయినా సరే, తాకకూడదు. ఆ స్త్రీ భోగాలకు లోబడుట అంటే
మరణాన్ని ఎదుర్కొన్నట్లే అని నేను భావించాను. (ఏనుగు గురువు నుండి స్త్రీ
సాంగత్యాన్ని దూరంగా ఉంచడం అనే నీతిని గ్రహించాను).
విశేషాలు:
- ఈ పద్యంలో
**గజము (ఏనుగు)**ను గురువుగా స్వీకరించిన వృత్తాంతం వివరించబడింది.
- తాత్కాలిక
భోగాలకు లోబడి, చివరకు ప్రాణాలకే ముప్పు తెచ్చుకునే స్వభావాన్ని ఏనుగు
నుండి గ్రహించారు.
- స్త్రీ
సాంగత్యం కేవలం బంధం మాత్రమే కాక మృత్యుతుల్యమని దత్తాత్రేయుడు ఎంచుకున్నారు.
- ఆడు
ఏనుగుల మోహంలో పడి, ఇతర బలమైన మగ ఏనుగుల చేత చావటం అనేది ఇక్కడ
నేర్చుకోవలసిన నీతి.
137. ఆటవెలది పద్యం
ఆ. వేటకాని గీతి విని యురిఁ బడు హరి
ణమ్మువలన శిక్షితమ్ముఁ గొంటి
వనచరుండు యోగి వినరాదు కనరాదు
గ్రామ్య గీతనృత్యకలన లెందు.
ప్రతిపదార్థం: వేటకాని =
వేటగాని యొక్క, గీతిన్ = పాటను, విని = విని, ఉరిన్ = ఉరిలో, పడు = పడిన, హరిణమ్మువలన = జింక వలన, శిక్షితమ్మున్ = శిక్షణను, కొంటిన్ = గ్రహించితిని, వనచరుండు = అడవిలో తిరిగేవాడు, యోగి = యోగి అయినవాడు, గ్రామ్య = అశ్లీలమైన లేదా లోక సంబంధమైన, గీత = పాటల యొక్క, నృత్య = నాట్యముల యొక్క, కలనలు = కూడికలు/చేష్టలు, ఎందున్ = ఎక్కడా, వినరాదు = వినకూడదు, కనరాదు = చూడకూడదు.
తాత్పర్యం: వేటగాడి పాటను
విని, ఆ పాట యొక్క
మాధుర్యానికి లోబడి ఉరిలో చిక్కుకున్న జింక నుండి నేను ఒక శిక్షణను పొందాను.
అడవులలో తిరిగే యోగి అయినవాడు ఎప్పుడూ లోక సంబంధమైన, అశ్లీలమైన పాటలనూ, నాట్యములనూ వినకూడదు, చూడనూ కూడదు. (జింక గురువు నుండి శబ్ద భోగాలపై
ఆసక్తి చూపరాదనే నీతిని గ్రహించాను).
విశేషాలు:
- ఈ పద్యంలో
**జింక (హరిణము)**ను గురువుగా స్వీకరించిన విషయం ఉంది.
- శబ్దము
లేదా వినసొంపైన గీతాల పట్ల ఆకర్షణ మృత్యువుకు దారి తీస్తుందని జింక ఉదాహరణ
ద్వారా తెలుస్తోంది. జింక పాట వినగానే ఏకాగ్రత కోల్పోయి, ప్రమాదంలో
పడుతుంది.
- యోగి
అయినవాడు గ్రామ్య గీతనృత్యకలనల (లౌకికమైన
పాటలు, నాట్యాలు) నుండి దూరంగా ఉండాలని స్పష్టంగా
తెలుపుతున్నారు.
138. కంద పద్యం
క. మృగి కొడుకు ఋశ్యశృంగుఁడు
మగువల వాదిత్రగీతమంజులనటనా
నుగమనవశ్యమనుండై
మొగి వారలచేతి యాటబొమ్మ యనఁ జనెన్.
ప్రతిపదార్థం: మృగి కొడుకు =
జింకకు పుట్టిన కుమారుడైన, ఋశ్యశృంగుఁడు =
ఋశ్యశృంగుడు, మగువల =
స్త్రీల యొక్క, వాదిత్ర =
వాయిద్యముల యొక్క, గీత = పాటల
యొక్క, మంజుల =
మనోహరమైన, నటనా = నాట్యము
యొక్క, అనుగమన =
అనుసరించుటచే, వశ్యమనుండు + ఐ = వశపడిన మనస్సు కలవాడై, మొగి = వెంటనే, వారలచేతి = ఆ స్త్రీల చేతి యొక్క, ఆటబొమ్మ = ఆటబొమ్మ, అనన్ = అన్నట్లుగా, చనెన్ = అయ్యెను.
తాత్పర్యం: జింకకుమారుడైన
ఋశ్యశృంగుడు, స్త్రీల
వాయిద్యాలు, పాటలు, మరియు మనోహరమైన నాట్యాలకు ఆకర్షితుడై, వాటిని అనుసరించడం వల్ల మనస్సును వారి వశం
చేసుకున్నవాడై, వెంటనే ఆ
స్త్రీల చేతిలో ఆటబొమ్మ అయ్యాడు. (ఇది
కూడా శబ్ద భోగం నుండి దూరంగా ఉండాలనే నీతిని బలపరుస్తోంది).
విశేషాలు:
- ఈ పద్యం ఋశ్యశృంగుని ఉదాహరణ
ద్వారా శబ్ద భోగం యొక్క పర్యవసానాన్ని వివరిస్తోంది.
- ఋశ్యశృంగుడు
అరణ్యంలో పెరిగినప్పటికీ, స్త్రీల వాదిత్రగీతమంజులనటనానుగమనం (వాయిద్యాలు, పాటలు, నాట్యాలు)
వల్ల తన తపస్సును, పట్టుదలను కోల్పోయాడు.
- ఇది పూర్వ
పద్యం (జింక గురువు) లోని నీతిని బలపరచి, శబ్ద
విషయాల పట్ల ఆకర్షణ ఎంత ప్రమాదకరమో చెబుతోంది.
139. మత్తేభ వృత్తం
మ. రసనాశ న్బ డిశంబు మ్రింగి యెర కై ప్రాణార్ధము ల్వాయు మ
త్స్య సమాజంబునఁ గొంటి గెల్వవలె జిహ్వ న్ముందుఁ దత్ప్రీ తిమో
హసమావిష్టుఁడు మృత్యువక్త్రగతుఁ డౌ నంచున్ నిజం బట్ల కా
దె? సుధీవర్యుఁడ!
దాని నాఁగు గతి యేదీ? యెంత
చింతించినన్.
ప్రతిపదార్థం: రసనాశన్ =
రుచియందు ఆశచేత, బడిశంబున్ =
గాలమును, మ్రింగి =
మింగి, ఎర + ఐ = ఎరగా
ఉంచబడిన దానికి లోనై, ప్రాణార్ధముల్
= ప్రాణాల యొక్క సగభాగమును (ప్రాణాలను), వాయు = పోగొట్టుకొనే, మత్స్య సమాజంబునన్ = చేపల సమూహము వలన, ముందు = మొట్టమొదట, జిహ్వన్ = నాలుకను, గెల్వవలెన్ = జయించాలి, తత్ = ఆ (రుచి) యొక్క, ప్రీతి = ఇష్టము, మోహ = వ్యామోహములతో, సమావిష్టుబుడు = కూడినవాడు, మృత్యువక్త్రగతుఁడు + ఔన్ + అంచున్ = మృత్యువు
యొక్క నోటిలోనికి వెళ్ళునని, నిజంబు = ఇది
సత్యము, అట్ల + కాదె? = అట్లాగే కదా!, సుధీవర్యుఁడ! = మంచి బుద్ధి గలవాడా!, దానిన్ = దానిని (జిహ్వను),ఆగు = నిలుపుటకు, గతి = మార్గము, ఏదీ? = ఏమున్నది?, ఎంత చింతించినన్ = ఎంత ఆలోచించిననూ.
తాత్పర్యం: రుచిపై ఆశతో
ఎరగా ఉంచబడిన గాలాన్ని మింగి, తమ ప్రాణాలను
పోగొట్టుకునే చేపల సమూహం నుండి
నేను ఒక నీతిని గ్రహించాను. (అదేమిటంటే) మనిషి ముందుగా నాలుకను జయించాలి.
రుచిపట్ల ప్రేమ, మోహంతో
కూడినవాడు మృత్యువు నోట్లోకి వెళ్తాడు అనేది సత్యం. మంచి బుద్ధిగలవాడా! ఎంత
ఆలోచించినా, ఆ నాలుకను
నిగ్రహించడానికి వేరే మార్గమేముంది? (నాలుక నిగ్రహమే సర్వ నిగ్రహాలకు ఆధారం).
విశేషాలు:
- ఈ పద్యంలో
**చేప (మత్స్యము)**ను గురువుగా స్వీకరించిన వృత్తాంతం వివరించబడింది.
- రసనాశ (రుచిపై
ఆశ) ఎంత ప్రమాదకరమో, అది ప్రాణాలకే ముప్పు తెస్తుందో చేపల ఉదాహరణ ద్వారా
తెలుపుతున్నారు.
- జిహ్వా
నిగ్రహం (నాలుకను అదుపులో ఉంచుకోవడం) అన్ని ఇంద్రియ
నిగ్రహాలలోనూ ప్రధానమైనదని నొక్కి చెబుతున్నారు.
140. మత్తేభ వృత్తం
మ. తినకున్న న్బలహీనుఁ డౌఁ దినఁ తినుం దీ పెక్కి యింకింత య
ప్పనితోఁ బా డ్వడు యోగి కాన నది తప్పం దక్కు నక్షంబులం
దినకుండం గెలువంగ వచ్చు ననుట దీ ర్పౌ నే? ముమ్మాటికిన్
విను జిహ్వ న్ము ను గెల్చెనా? గెలిచె నన్నింటిన్ యథార్థంబుగన్.
ప్రతిపదార్థం: తినకున్నన్ =
ఆహారం తీసుకోకపోతే, బలహీనుఁడు +
ఔన్ = బలము లేనివాడవుతాడు, తినున్ = తింటే, తినున్ = తినాలనే, తీపి + ఎక్కి = కోరిక పెరిగి, ఇంక + ఇంత = ఇంకా కొంచెము, ఆ + పనితోన్ = ఆ తినుట అనే కర్మతో, పాడ్పడు = కష్టపడే, యోగి = యోగికి, కాన = కాబట్టి, అది = ఆ (నాలుక)ను, తప్పన్ = మినహాయించి, తక్కు + అక్షంబులన్ = మిగిలిన ఇంద్రియములను, తినకుండన్ = జయించకుండానే, గెలువంగన్ + వచ్చున్ = జయించవచ్చు, అనుట = అని చెప్పుట, తీర్పు + ఔనే? = సరైన నిర్ణయమవుతుందా?, ముమ్మాటికిన్ = మూడుసార్లు (ఖచ్చితంగా), విను = వినుము, జిహ్వన్ = నాలుకను, మును = మొదట, గెల్చెన్ + ఆ? = జయించాడా?, యథార్థంబుగన్ = నిజముగా, అన్నింటిన్ = అన్ని ఇంద్రియములను, గెలిచెన్ = జయించినట్టే.
తాత్పర్యం: ఆహారం తినకపోతే
బలహీనుడవుతాడు, తింటే మాత్రం
మరింత తినాలనే కోరిక పెరిగి, ఆ తిండిపనితోనే
యోగి కష్టపడతాడు. కాబట్టి, ఆ నాలుకను
మినహాయించి, మిగిలిన
ఇంద్రియాలను జయించవచ్చు అనుకోవడం సరైన నిర్ణయం అవుతుందా? ముమ్మాటికీ కాదు! వినుము, నాలుకను
మొట్టమొదట ఎవరు జయిస్తారో, వారు నిజంగా
అన్ని ఇంద్రియాలను జయించినట్లే.
విశేషాలు:
- ఇది కూడా చేప గురువు
నుండి గ్రహించిన నీతిని బలపరిచేదే.
- జిహ్వా
నిగ్రహం యొక్క ప్రాముఖ్యతను మరొక్కసారి నొక్కి చెబుతున్నారు.
- మిగిలిన
ఇంద్రియాలను జయించినప్పటికీ, నాలుకను జయించకపోతే అది నిష్ప్రయోజనం అని దత్తాత్రేయుల
వారి ఉద్దేశం.
- యోగ
సాధనలో ఆహార నియంత్రణ (జిహ్వా నిగ్రహం) అత్యంత ముఖ్యమైన తొలి మెట్టుగా ఇక్కడ
చెప్పబడింది.
141. తేటగీతి
గీ. అన్ని యింద్రియముల గెల్వ నగునుగాక
యంతదాఁక జితేంద్రియుం డతఁడు కాదు
జిహ్వ యెందాఁక యజిత యాఁ జేప చెడుట
చూచి యిది చిత్తగింప నౌ సుమతి కెందు.
ప్రతిపదార్థం: అన్ని +
ఇంద్రియములన్ = సమస్త ఇంద్రియములను, గెల్వన్ = జయించుటకు, అగును + కాక = సాధ్యమవుతుంది కాని, జిహ్వ = నాలుక, ఎందాఁకన్ = ఎంతవరకు, అజిత + ఆన్ = జయించబడక, ఉన్నదో, అంతదాఁకన్ = అంతవరకు, అతఁడు = ఆ సాధకుడు, జితేంద్రియుండు = ఇంద్రియములను జయించినవాడు, కాడు = కాడు, చేప = చేప, చెడుట = నశించుట, చూచి = గమనించి, ఇది = ఈ విషయాన్ని, సుమతికిన్ = మంచి బుద్ధి గలవానికి, ఎందున్ = ఎల్లప్పుడూ, చిత్తగింపన్ + ఔ = మనస్సులో ఉంచుకోదగినది.
తాత్పర్యం: సాధకుడు అన్ని
ఇంద్రియాలను జయించడానికి సాధ్యమైనప్పటికీ, నాలుక ఎంతవరకు
జయించబడకుండా ఉంటుందో, అంతవరకు అతను జితేంద్రియుడు (ఇంద్రియాలను
జయించినవాడు) కాడు. చేప రుచికి లోబడి నశించడాన్ని చూసి, ఈ విషయాన్ని మంచి బుద్ధిగలవాడు ఎల్లప్పుడూ తన
మనస్సులో ఉంచుకోవాలి.
విశేషాలు:
- ఈ పద్యం
కూడా చేప గురువు నుండి గ్రహించిన నీతి యొక్క ముగింపు.
- జిహ్వా
నిగ్రహం తప్పనిసరి అని నిర్ధారించబడింది.
- జితేంద్రియుడు అనే
పదానికి నిజమైన నిర్వచనాన్ని ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నారు: నాలుకను
జయించనివాడు ఇంద్రియాలను జయించినవాడు కాడు.
సుమతి (మంచి
బుద్ధిగలవాడు) ఈ కీలకమైన విషయాన్ని తప్పక గ్రహించాలని దత్తాత్రేయుడు యదు మహారాజుకు
ఉపదేశిస్తున్నారు.
142. సీస పద్యం
సీ. మున్ను వి దేహుల పురి నుండెఁ బిం గళ
పేరి రూపాజీవ ప్రియమతి నది
యొకనాఁ డలంకృత యుత్సుక యును నయి
వాకిలిఁ జే సొబగుని నొకని
బహుధని వేనినే న్వలపించికొనిపోవఁ
ద్రోవ వచ్చెడు వారిఁ పోవువారి
స్వార్థాగతులటంచు నర్థకాముక యెంచె
వచ్చినవా రెల్ల వరుసఁ బోవ
ఇం కొకఁ డెవండో రాకుండునే? యిదె యదె
వచ్చె వచ్చెన యనుచు న వ్వార వనిత
యరయ నరయ దురాశ నిద్దుర యెడపడె
నర్ధరాత్ర మైన విడదు ద్వార మదియు.
ప్రతిపదార్థము: మున్ను =
పూర్వము, విదేహుల పురిన్
= విదేహ రాజ్యపు రాజధానిలో, పింగళ పేరి =
పింగళ అను పేరుగల, రూపాజీవ =
వేశ్య, ప్రియమతిన్ =
ప్రీతి గల మనస్సుతో, అది = ఆ వేశ్య, ఉండెన్ = ఉండెను, ఒకనాఁడు = ఒక రోజు, అలంకృతయున్ = అలంకరించుకున్నదియును, ఉత్సుకయున్ + అయి = ఆసక్తి గలదియునై, వాకిలిన్ = వాకిలిని, చేన్ = చేరి, సొబగుని = అందగాడిని, బహుధనిన్ = చాలా ధనము గలవానిని, ఒ కని = ఒకానొకనిని, ఏన్ = నేను, వలపించి కొని పోవన్ = వలపించుకొని పోవుటకు
(కలుసుకొనుటకు), త్రోవన్ =
దారిలో, వచ్చెడు వారిన్
= వచ్చుచున్న వారిని, పోవు వారిన్ =
పోవుచున్న వారిని, అర్థకాముక =
ధనమును కోరువారు, స్వార్థాగతులు
+ అటంచున్ = స్వార్థముతో వచ్చినవారు అని, ఎంచెన్ = భావించెను, వచ్చిన వారు + ఎల్ల = వచ్చిన వారందరూ, వరుసన్ = వరుసగా, పోవన్ = వెళ్ళిపోగా, ఇంకొకడు + ఎవండో = ఇంకొకడు ఎవడో, రాకుండునే? = రాకుండా ఉంటాడా?, ఇదె = ఇదిగో, అదె = అదిగో, వచ్చెన్ = వచ్చెను, వచ్చెన్ + అ = వచ్చెను అని, అనుచున్ = అనుకొనుచు, ఆ + వారవనిత = ఆ వేశ్య, అరయన్ + అరయన్ = వెతకగా వెతకగా, దురాశన్ = తీరని ఆశ వలన, నిద్దుర = నిద్ర, ఎడపడెన్ = దూరమయ్యెను, అర్ధరాత్రము + ఐనన్ = అర్థరాత్రి అయినప్పటికీ, అదియున్ = ఆ వేశ్య, ద్వారమున్ = ద్వారమును, విడదు = వదలలేదు.
తాత్పర్యము: పూర్వము విదేహ
రాజ్యపు రాజధానిలో పింగళ అను పేరుగల ఒక వేశ్య ఉండేది. ఒకనాడు ఆమె చక్కగా
అలంకరించుకొని, ఉత్సాహముతో
వాకిలి దగ్గర నిలబడి, ఒక అందగాడిని, గొప్ప ధనవంతుడిని వలపించుకొని తన గృహమునకు
తీసుకుపోవాలని ఆశించింది. దారిలో వచ్చేవారిని, పోయేవారిని చూచి, వీరంతా స్వార్థముతో వచ్చినవారు, ధనమును కోరుకొనువారు కాదు అని భావించింది.
వచ్చిన వారంతా వరుసగా వెళ్ళిపోగా, 'ఇంకొక గొప్ప ధనవంతుడు ఎవడో రాకుండా ఉంటాడా? ఇదిగో వస్తున్నాడు, అదిగో వస్తున్నాడు' అని ఆ వేశ్య ఆశతో ఎదురు చూస్తూ ఉంది. ఆమె అలా
వెతకగా వెతకగా, ఆ దురాశ వలన
నిద్ర దూరమైపోయింది. అర్థరాత్రి అయినప్పటికీ ఆ వేశ్య వాకిలిని వదలలేదు.
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుడు యదుమహారాజుకు పింగళ వేశ్య ద్వారా నేర్చుకున్న పాఠాన్ని
వివరించడం మొదలుపెట్టాడు.
పింగళ వేశ్య యొక్క నిరంతర ధనాశ మరియు ఆమె పడిన ఆశనిరాశలు ఈ పద్యంలో
వర్ణించబడ్డాయి.
'రూపాజీవ' (రూపముతో జీవించునది) అనగా వేశ్య.
'అర్థకాముక' అనగా ధనమును కోరునది. ఆమె దురాశ ఎంత బలమైనదో
తెలుపుతుంది.
143. కంద పద్యం
క. నో రెండఁ జి త్తముం జెడ
నారీరత్నము దురాశ నవయు కనులతో
నీ రహి నిర్వేదమ్మున
సారసుఖముఁ జెందెఁ జింత సడల నరేంద్రా!
ప్రతిపదార్థము: నరేంద్రా! =
రాజా!, నారీరత్నము =
స్త్రీలలో ఉత్తమురాలు (పింగళ), నోరు + ఎండన్ =
నోరు ఎండిపోగా, చిత్తమున్ +
చెడన్ = మనస్సు చెడిపోగా (వికలమైపోగా), దురాశన్ = దురాశ వలన, అవయు కనులతో = చింతిస్తున్న కళ్ళతో, ఈ రహిన్ = ఈ విధముగా, చింత సడలన్ = చింతలు తొలగిపోగా, నిర్వేదమ్మున = నిర్వేదము (వైరాగ్యము) వలన, సారసుఖమున్ = ముఖ్యమైన సుఖమును, చెందెన్ = పొందెను.
తాత్పర్యము: ఓ రాజా! ఆ
స్త్రీలలో ఉత్తమురాలైన పింగళ నోరు ఎండిపోయి, మనస్సు వికలమై, దురాశతో చింతించిన కళ్ళతో ఉండి, ఈ విధంగా చింతలన్నీ తొలగిపోగా, నిర్వేదము (వైరాగ్యము) వలన ముఖ్యమైన సుఖమును
పొందగలిగింది.
విశేషాలు:
పింగళ వేశ్య యొక్క దురాశ నుండి నిర్వేదము (వైరాగ్యము) వైపుకు మనస్సు
మళ్లడాన్ని ఈ పద్యం సూచిస్తుంది.
'చిత్తముం జెడ' అంటే మనస్సు వికలమై నిరాశ చెందడం. ఈ నిరాశే
వైరాగ్యానికి తొలిమెట్టు.
'సారసుఖము' అంటే శాశ్వతమైన, ముఖ్యమైన ఆత్మసుఖం లేదా బ్రహ్మానందం అని భావము.
ఇది భౌతిక సుఖానికి విరుద్ధమైనది.
144. కంద పద్యం
క. నాశము సంస్కృతిఁ గను నరు
నాశాపాశములఁ దెచ్చు నసి నిర్వేదం
బాశ క్తి బంధ మెడసిన
వేశవనిత గీత మొండు విను నావలనన్
ప్రతిపదార్థము: నరున్ =
మనిషిని, నాశమున్ =
నాశమును, సంస్కృతిన్ =
సంసారములో, కనున్ =
పొందునట్లు చేయును, నిర్వేదము =
వైరాగ్యము, ఆశాపాశములన్ =
ఆశ అను త్రాళ్ళను, తెంచున్ =
తెగగొట్టును, ఆసక్తి బంధము +
ఎడసిన = కోరికల బంధమును వదిలిన,
వేశవనిత = వేశ్య అయిన స్త్రీ యొక్క, గీతము + ఒండు = ఒక గీతమును, నా వలనన్ = నా ద్వారా, విను = వినుము.
తాత్పర్యము: (ఓ రాజా!), ఆశ మనిషిని నాశనమును, సంసార బంధమును పొందునట్లు చేస్తుంది. వైరాగ్యము
ఆశ అనే త్రాళ్ళను తెగగొడుతుంది. ఆసక్తి బ్రాంధమును వదిలిన ఆ వేశ్య స్త్రీ యొక్క ఒక
గీతము (పాట లేదా ఉపదేశము) ను నా మాటగా వినుము.
విశేషాలు:
ఆశ ఎంత ప్రమాదకరమైనదో, నిర్వేదం
(వైరాగ్యం) దానిని ఎలా నివారిస్తుందో దత్తాత్రేయుడు ఈ పద్యంలో స్పష్టం చేశారు.
'ఆశాపాశములు' (ఆశ అను పాశములు) - రూపకాలంకారం. ఆశ బంధించి ఉంచే
త్రాడు వంటిదని భావం.
తదుపరి పద్యంలో రాబోయేది పింగళ యొక్క 'గీతము' (ఆత్మ విమర్శ, జ్ఞానోపదేశం) అని ప్రకటిస్తున్నారు.
145. ఉత్పలమాల
వృత్తం
ఉ. ఎంతటి మోహజాలములు నేఁ బడితి న్నజితాత్మ నై యస
త్కాంతునివల్ల బాలిశత గామము లందఁ దలంచితింగదా
హంత! రతిప్రదున్ రమణు నర్థదు నిత్యు నిజేశు వీడి కా
మింతు నే మోహశోకభయమిశ్రధనప్రదుఁ దుచ్చు నజ్ఞ నై.
ప్రతిపదార్థము: అజితాత్మన్ + ఐ
= జయించబడని మనస్సు గలదాననై, నేన్ = నేను, ఎంతటి = ఎంత పెద్ద, మోహజాలములలోన్ = మోహమనే వలలో, పడితిన్ = పడ్డాను, అసత్కాంతుని వల్ల = శాశ్వతం కాని భర్త (లేదా
ప్రియుని) నుండి, బాలిశతన్ =
మూర్ఖత్వము వలన, కామములు =
కోరికలను, అందన్ +
తలంచితిన్ + కదా = పొందాలని అనుకున్నాను కదా, హంత! = అయ్యో!, అజ్ఞన్ + ఐ = జ్ఞానం లేనిదాననై, రతిప్రదున్ = సుఖమునిచ్చువానిని, రమణున్ = రమించువానిని (ప్రియుడిని), అర్థదున్ = ధనమునిచ్చువానిని, నిత్యున్ = శాశ్వతుడైనవానిని, నిజ + ఈశున్ = తన నిజమైన ప్రభువును (పరమాత్మను), వీడి = వదలి, మోహ + శోక + భయ + మిశ్ర + ధన + ప్రదున్ = మోహము, దుఃఖము, భయములతో కూడిన ధనము నిచ్చువానిని, తుచ్చున్ = అల్పుడైనవానిని (ప్రియుడిని), కామింతున్ = కోరుకొనుచున్నాను.
తాత్పర్యము: (పింగళ
పలికింది): అయ్యో! జయించబడని మనస్సు గలదాననై, నేను ఎంతటి మోహపు వలలో పడ్డాను. శాశ్వతం కాని ప్రియుడి
ద్వారా మూర్ఖత్వముతో కామములను పొందాలని కోరుకున్నాను కదా! అయ్యో! నేను జ్ఞానం
లేనిదాననై, సుఖము, రమించుట, ధనము నిచ్చువానిని, శాశ్వతుడైన నిజమైన ప్రభువును (పరమాత్మను) వదలి, మోహము, దుఃఖము, భయములతో కూడిన
ధనము నిచ్చు అల్పుడైన ప్రియుడిని కోరుకుంటున్నాను.
విశేషాలు:
ఇది పింగళ వేశ్య యొక్క 'గీతము'లోని మొదటి పద్యం.
ఆమె తన పూర్వపు దురాశను, మోహాన్ని, అజ్ఞానాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించుకుంటోంది.
'నిత్యున్
నిజేశున్' అనేది
పరమాత్మను సూచిస్తుంది, ఆత్మజ్ఞానము
వైపుకు ఆమె దృష్టి మళ్ళినట్లు తెలుపుతోంది. భౌతిక సుఖాలన్నీ మోహశోకభయాలతో కూడినవని
నిరాకరిస్తోంది.
146. శార్దూల వృత్తం
శా. అకటా! స్వాత్మఁ దపింపఁ జేసితి విగర్హ్యం బెన సంకేతవృ
త్తికిఁ, బాల్మాలిచి
స్త్రీ స్వభావమున సర్దిన్ మ ర్త్యు డర్థ స్పృహా
వికృతాత్ముం డనుశోచ్యుఁ డౌ మగనిచే విక్రీ తమైనట్టి యం
గక మిచ్చున్ రతి విత్త మం చని వృథాగా నింతకుం జింతతోన్.
ప్రతిపదార్థము: అకటా! = అయ్యో!, విగర్హ్యంబు + ఐన = నిందింపదగినదైన, సంకేతవృత్తికిన్ = సంకేతము (నిర్ణీత స్థానము)
వద్ద వేచియుండు వృత్తికి (వేశ్యావృత్తికి), స్వాత్మన్ = తన ఆత్మను (మనస్సును), తపింపన్ + చేసితిన్ = తపింపజేసాను, స్త్రీ స్వభావమునన్ = స్త్రీ యొక్క స్వభావముచేత, అర్దిన్ = కోరిక గలవాడై, అర్థస్పృహ = ధనముపై కోరికతో, వికృత + ఆత్ముండు + ఔ = వికారమైన మనస్సు గలవాడైన, అనుశోచ్యుడు + ఔ = దుఃఖించదగినవాడైన, మర్త్యుడు = మనిషి (ప్రియుడు) చేత, విక్రీతము + ఐనట్టి = అమ్మబడినదైన, అంగకమున్ = శరీరమును, రతి + విత్తమున్ = సుఖమును ధనమును, ఇచ్చున్ + అంచున్ + అని = ఇస్తుంది అని, పాల్మాలిచి = వ్యర్థము చేసి, ఇంతకున్ = ఈ రోజు వరకు, చింతతోన్ = చింతతో, వృథాగా = వ్యర్థముగా (కాలము గడిపాను).
తాత్పర్యము: అయ్యో! నేను
నిందింపదగినదైన ఈ వేశ్యావృత్తికి, నా ఆత్మను (మనస్సును) తపింపజేశాను. స్త్రీ సహజమైన
స్వభావముచేత, (ఆశతో) ధనముపై
కోరికతో మనస్సు వికలమైన, దుఃఖించదగిన
ప్రియుడు ఇచ్చే (తక్కువ) ధనము కోసం, తన శరీరము రతిని, ధనమును ఇస్తుంది అనుకొని, నేను ఈ రోజు వరకు చింతతో వ్యర్థముగా కాలాన్ని
గడిపాను.
విశేషాలు:
పింగళ తన వేశ్యావృత్తిని, దాని ద్వారా
పొందిన ధనము యొక్క అల్పాన్ని తీవ్రంగా ఖండించుకుంటోంది.
'విగర్హ్యం బెన
సంకేతవృత్తి' అనేది ఆమె
వృత్తి పట్ల గల పశ్చాత్తాపాన్ని తెలియజేస్తుంది.
'అర్థస్పృహా
వికృతాత్ముండు' అనే పదబంధం, కేవలం ధనము కోసమే వచ్చే మగవారి యొక్క
నీచత్వాన్ని, వారికోసం తన
శరీరాన్ని అమ్ముకోవడం యొక్క దుస్థితిని సూచిస్తుంది.
ఈ పద్యం పింగళ యొక్క వైరాగ్యానికి గల కారణాన్ని, ఆమె ఆత్మ విమర్శను పూర్తి చేస్తుంది
దత్తాత్రేయుని 24 గురువులలో ఒక
గురువయిన పింగళ అను వేశ్య తన యొక్క వైరాగ్యానికి గల కారణాన్ని, ఆత్మ విమర్శ చేసుకొంటున్న సందర్భం
147. ఉత్పల మాల
పద్యం
ఉ. ఎమ్ముల వంశవంశ్యముల నెల్లెడఁ బూన్చి సశోణితమ్ము మాం
సమ్మున నండ దారిచి పసందుగఁ జర్మముఁ గప్ప ద్వారముల్
తొమ్మిది కల్గి మూత్రములతుందిల మై క్షర మైన కొంప వి
త్త మ్మిడుఁ గాంతుఁ డంచు నిది తప్ప మఱొక్కతె చెంతఁ జేరునే ?
ప్రతిపదార్థం:
ఎమ్ముల = ఎముకల యొక్క, వంశవంశ్యములన్
= వరుసలు (సమూహములు), ఎల్లెడన్ =
అన్ని చోట్లా, పూన్చి =
అమర్చి, సశోణితమ్ము =
రక్తముతో కూడిన, మాంసమ్మునన్ =
మాంసముతో, అండన్ =
దేహమంతటా, దారిచి = పూసి, పసందుగన్ = అందముగా, చర్మమున్ = చర్మమును, కప్పన్ = కప్పగా (కప్పుగా), ద్వారముల్ = గుంటలు, తొమ్మిది = తొమ్మిది, కల్గి = కలిగి, మూత్రముల+తుందిలమై = మూత్రములతో నిండినదై, క్షరము+ఐన = నశించునట్టిదైన, కొంప = ఇంటిని (శరీరాన్ని), విత్తము+ఇడున్ = ధనము నిచ్చు, కాంతుడు+అంచున్ = భర్త (ప్రియుడు) అని, ఇది = ఈ వేశ్య తప్ప, మఱొక్కతె = వేరే ఏ స్త్రీ, చెంతన్ = దగ్గర, చేరునే? = చేరుతుందా (ఉంటుందా)?
తాత్పర్యం:
ఎముకల సమూహాలను వరుసలుగా అన్ని చోట్లా అమర్చి, రక్తంతో కూడిన మాంసంతో దేహమంతా పూత పూసి, అందంగా చర్మమనే కప్పు కప్పి, తొమ్మిది రంధ్రాలు కలిగి, మూత్రాలతో నిండినదై, నశించిపోయే స్వభావమున్న ఈ దేహమనే ఇంటిని, డబ్బులు ఇచ్చే ప్రియుని కోసం దీనిని ఆశ్రయించి
ఉండేది ఈ వేశ్య తప్ప వేరే ఏ స్త్రీ అయినా ఉంటుందా? (ఉండదు).
విశేషాలు:
- ఈ పద్యంలో దేహము
యొక్క అశాశ్వతత్వాన్ని, అసహ్యతను పింగళమ్మ ఆత్మ విమర్శ చేసుకుంటూ వర్ణించింది. ఇది వైరాగ్య
భావనను బలంగా తెలియజేస్తుంది.
- శరీరాన్ని "ఎముకల
వంశము", "రక్త మాంసాలు పూసిన కప్పు", "మూత్రాలతో
నిండినది", "నశించే కొంప" అని
వర్ణించడం ద్వారా దేహ తాదాత్మ్యాన్ని తొలగించుకునే
ప్రయత్నం కనిపిస్తోంది.
- ద్వారముల్
తొమ్మిది అనగా, మానవ దేహంలోని నవరంధ్రాలను (కళ్ళు రెండు, చెవులు
రెండు, ముక్కు రంధ్రాలు రెండు, నోరు, మలద్వారం, మూత్ర
ద్వారం) సూచిస్తుంది.
148. గీత పద్యం
గీ. ఈ విదేహుల పురమున నేన మూఢ
మతి నొక తెఁ గాక యన్య కామమునఁ దవిలి
యింత యొసఁగి నిరీక్షించు యినుని వదలి
యప రు నెడ నమ్ముకొనునట్టి యసతి కలదె?
ప్రతిపదార్థం:
ఈ = ఈ, విదేహుల పురమున
= దేహము లేనివారి (జీవన్ముక్తుల) నగరంలో, ఏన = నేను, మూఢమతిన్ = మూర్ఖమైన బుద్ధి కలిగిన, ఒక తెన్+కాక = ఒక్క స్త్రీని తప్ప, అన్య కామమునన్ = వేరొక కోరికతో, తవిలి = చిక్కుకొని, ఇంత = సమస్తాన్ని (లేదా ఆత్మను), ఒసగి = ఇచ్చి, నిరీక్షించు = కనిపెట్టుకొని ఉండే, ఇనుని = ఆత్మను (పరమాత్మను), వదలి = విడిచిపెట్టి, అపరున్+ఎడన్ = ఇతరుని దగ్గర, నమ్ముకొనునట్టి = ఆధారపడేటటువంటి, అసతి = దుర్మార్గురాలు (లేక అవివేకి), కలదె? = ఉన్నదా?
తాత్పర్యం:
ఈ లోకంలో, దేహంపై మమకారం
లేనివారు (విదేహులు/జీవన్ముక్తులు) నివసించే నగరంలో, నేను ఒక్కదాన్నే కదా! మూర్ఖమైన బుద్ధి కలిగి, వేరే కోరికలకు లొంగి, సమస్తము ఇచ్చి కనిపెట్టుకొని ఉండే ఆత్మను (లేక
పరమాత్మను) విడిచిపెట్టి, ఇతరుల దగ్గర
ఆధారపడేటటువంటి అవివేకి అయిన స్త్రీ ఎవరైనా ఉందా? (లేదంటే నేనే ఉన్నాను.)
విశేషాలు:
- విదేహుల
పురము అనేది లోకాన్ని, లేదా జ్ఞానులు ఉండే ప్రదేశాన్ని సూచిస్తుంది.
- నినుడు అంటే
ఇక్కడ ఆత్మ లేక పరమాత్మ అని అర్థం. ఈ ఆత్మయే సమస్తము ఇచ్చి (శరీరాన్ని, జీవితాన్ని)
కనిపెట్టుకొని ఉంటుందని భావన. ఆ నిజమైన 'ఇనుని' వదిలి
ఇతరులను ఆశ్రయించడం తన అవివేకమని పింగళమ్మ దుఃఖించింది.
- ఈ పద్యంలో ఆత్మార్పణభావన మరియు పరమాత్మపై
దృష్టి కేంద్రీకరించే ఆలోచన మొదలైనట్లు తెలుస్తోంది.
149. గీత పద్యం
గీ. అంతరాత్మ శరీరుల కచ్యుతుండు
ప్రియతముఁడు నాథుఁడు సుహృత్తు వెలుఁగుచుండె
నిందె యాత్మార్పణమున నయ్యీశుఁ జెంది
రమ యన రమింతు నింక నిరామయముగ
ప్రతిపదార్థం:
అంతర+ఆత్మ = లోపల ఉన్న ఆత్మగా, శరీరుల కు = శరీరము కలవారికి, అచ్యుతుండు = నాశము లేనివాడు (విష్ణువు/పరమాత్మ), ప్రియతముఁడు = మిక్కిలి ఇష్టుడు, నాథుఁడు = భర్త, సుహృత్తు = మంచి స్నేహితుడు, వెలుఁగుచుండె = ప్రకాశిస్తూ ఉన్నాడు, ఇందు+ఎ = ఇక్కడే (ఈ దేహంలోనే), ఆత్మ+అర్పణమునన్ = ఆత్మను సమర్పించుటతో, ఆ+ఈశున్ = ఆ ఈశ్వరుడిని (పరమాత్మను), చెంది = పొంది, రమ యన = లక్ష్మి లాగా, నింక = ఇకపై, నిరామయముగ = రోగము లేని విధంగా (నిర్మలముగా, శాంతముగా), రమింతు = సంతోషిస్తాను (లేదా అనురాగముతో జీవిస్తాను).
తాత్పర్యం:
శరీరం కలవారికి లోపల ఉన్న ఆత్మగా, ఆ అచ్యుతుడే (పరమాత్మయే) మిక్కిలి ప్రియతముడిగా, భర్తగా మరియు మంచి స్నేహితుడిగా
ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఇకపై ఈ దేహంలోనే ఆత్మ సమర్పణ భావంతో ఆ ఈశ్వరుడిని పొంది, లక్ష్మి వలె నిశ్చలంగా, నిర్మలంగా (నిరామయముగా) సంతోషంగా జీవిస్తాను.
విశేషాలు:
- ఈ పద్యంలో
పింగళమ్మ పరమాత్మను భర్తగా, ప్రియతముడిగా, సుహృత్తుగా భావించింది.
ఇది మధుర భక్తికి దారితీస్తుంది.
- నిరామయముగ
రమింతు అనడం ద్వారా, భౌతిక సుఖాల నుండి విడివడి ఆత్మ నిశ్చలమైన శాంతిని
పొందుతుందనే భావన తెలుస్తుంది.
- ఆత్మార్పణము అనేది
శరణాగతి తత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
150. గీత పద్యం
గీ. కామములు తత్పదులు నరు ల్కామినులును
కాలవిద్రుతు లల దేవ తాలితోడ
మొదలు తుదియును గల యిట్టి మూఁకఁ తవిలి
యేమి యార్జించితిమి ప్రియ మింతదాఁక?
ప్రతిపదార్థం:
కామములు = కోరికలు, తత్+పదులు =
వాటికి లోబడిన వారు (పురుషులు),
నరుల్ = మనుష్యులు, కామినులును =
కోరికలు కల స్త్రీలును, అల = ఆ, దేవతాలితోడ = దేవతల సమూహంతో కలిసి, కాల+విద్రుతులు = కాలంచేత నశింపబడేవారు, మొదలు = ఆది, తుదియును = అంతము, కల = ఉన్న, ఇట్టి = ఇటువంటి, మూఁకన్ = జనసమూహంలో, తవిలి = చిక్కుకొని, ఇంత దాఁక = ఇప్పటివరకు, ప్రియము = ఇష్టమైనది, ఏమి = ఏది, ఆర్జించితిమి? = సంపాదించుకున్నాము?
తాత్పర్యం:
కోరికలు, ఆ కోరికలకు
లొంగిపోయిన పురుషులు, కోరికలు గల
స్త్రీలు మరియు దేవతలు కూడా కాలంచేత నశింపబడేవారే. ఆది, అంతం ఉన్న ఇటువంటి జన సమూహంలో చిక్కుకొని, ఇప్పటివరకు ఇష్టమైనది (శాశ్వతమైన సుఖాన్ని) ఏమీ
సంపాదించుకోలేకపోయాము కదా?
విశేషాలు:
- ఈ పద్యం జగత్తు
యొక్క అనిత్యతను, క్షణభంగురతను వర్ణిస్తుంది.
- కాలవిద్రుతులు అంటే
కాలంచేత నాశనమయ్యేవారు. మనుష్యులే కాక దేవతలు కూడా కాలానికి లోబడినవారే అని
చెప్పడం ద్వారా సంసారంలోని అశాశ్వతమైన వాటిపై వైరాగ్యాన్ని ధృవీకరిస్తుంది.
- "ప్రియ
మింతదాఁక ఏమి యార్జించితిమి?" అనే వాక్యం వైరాగ్యంతో కూడిన ఆత్మపరిశీలనను తెలియజేస్తుంది.
151. సీస పద్యం
సీ. ఏసుకృతముననో యీ మందభాగ్యకు
విష్ణుఁ డీశుండు సుప్రీతుఁ డయ్యె
గాకున్న నిర్వేద కారణంబులు క్లేశ
ములు మున్ను పెక్కులు వొడమలేదె?
యీనాఁటి నిర్వేద మీ హతాశకు సుఖా
వహ మౌచు వచ్చిన వరుసఁ దోఁచె
పురుషుఁ డెద్దాన సంసరణానుబంధసం
బంధంబు విడనాడి పడయు శమము
గీ. నట్టి దై వదత్త మౌ నుపకార మౌఁ దల
ధరించి చెడ్డతలఁపు లుడిగి
శరణ మందుదాన సర్వాధినాధు న
వ్వాని నొద్ద నున్న వాని విభుని.
ప్రతిపదార్థం:
ఏసుకృతముననో = ఏ మంచి కర్మల వలనో, ఈ = ఈ, మందభాగ్యకు =
దురదృష్టవంతురాలికి, విష్ణుఁడు =
విష్ణుమూర్తి, ఈశుండు =
దేవుడు, సుప్రీతుఁడు+అయ్యె
= మిక్కిలి సంతోషించినవాడయ్యెను, కాకున్నన్ = లేకపోతే, నిర్వేద కారణంబులు = విరక్తికి హేతువులు, క్లేశములు = బాధలు, మున్ను = ఇంతకుముందు, పెక్కులు = చాలా, పొడమలేదె? = కలగలేదా?,
ఈనాఁటి = ఈ రోజున కలిగిన, నిర్వేదము =
విరక్తి, ఈ = ఈ, హత+ఆశకు = నశించిన కోరికలు కల
(దురదృష్టవంతురాలికి), సుఖ+ఆవహము+ఔచున్
= సుఖాన్ని కలిగించేది అవుతూ, వచ్చిన =
సంభవించిన, వరుసన్ =
క్రమంలో, తోఁచె =
కనిపించింది, పురుషుఁడు =
మానవుడు, ఏ+దాన =
దేనిచేత, సంసరణ+అనుబంధ+సంబంధంబు
= సంసార బంధంలోని అనుబంధాన్ని, విడనాడి =
వదిలిపెట్టి, శమము = శాంతిని, పడయు = పొందుతాడో, అట్టి = అటువంటి, దైవ+దత్తము+ఔ = దేవునిచే ఇవ్వబడిన, ఉపకారము+ఔన్ = ఉపకారమే అవుతుంది, తల = ఆ ఉపకారాన్ని శిరస్సున, ధరించి = ఉంచుకొని, చెడ్డ+తలఁపులు = చెడు ఆలోచనలను, ఉడిగి = వదిలిపెట్టి, సర్వ+అధినాధున్ = అందరికీ ప్రభువైన, ఆ+వానిన్ = ఆ స్వామిని, ఒద్దన్ = దగ్గర, ఉన్న = ఉండునట్టి, వానిన్ = స్వామిని, విభుని = భర్తను (ప్రభువును), శరణము+అందుదాన = శరణు పొందుతాను.
తాత్పర్యం:
ఏదో మంచి కర్మల ఫలితంగానో ఏమో, ఈ దురదృష్టవంతురాలిపై ఆ విష్ణుమూర్తి/ఈశ్వరుడు మిక్కిలి
సంతోషించాడు. లేకపోతే, ఇంతకుముందు
విరక్తికి కారణాలైన బాధలు, కష్టాలు చాలా
కలిగాయి కదా, అప్పుడే ఈ
నిర్వేదం ఎందుకు కలగలేదు? ఈ రోజున కలిగిన
ఈ విరక్తి, నశించిన
కోరికలు గల నాకు సుఖాన్ని కలిగించేదిగా కనిపిస్తోంది. మానవుడు దేనిచేతైతే సంసార
బంధంలోని అనుబంధాన్ని వదిలిపెట్టి శాంతిని పొందుతాడో, అటువంటి దేవునిచే ఇవ్వబడిన ఈ ఉపకారాన్ని
శిరస్సున ఉంచుకొని, చెడు ఆలోచనలను
వదిలిపెట్టి, అందరికీ
ప్రభువు, తనలోనే
ఉన్నవాడు అయిన ఆ స్వామిని, ఆ విభుని శరణు
పొందుతాను.
విశేషాలు:
- ఈ పద్యంలో నిర్వేదము
(వైరాగ్యం) కలగడం అనేది పరమాత్మ అనుగ్రహం (దైవదత్తమౌ నుపకారము) గా
పింగళమ్మ భావించింది.
- సంసరణానుబంధసంబంధంబు
విడనాడి పడయు శమము - ఈ వైరాగ్యం సంసార బంధాన్ని విడనాడి శాంతిని
(మోక్షాన్ని) ఇచ్చేదని స్పష్టంగా చెప్పబడింది.
శరణ మందుదాన సర్వాధినాధున్... విభుని - చివరికి,
సర్వశక్తిమంతుడైన పరమాత్మకు శరణాగతి చెందాలనే నిర్ణయానికి రావడం పింగళమ్మ
యొక్క భక్తి
మార్గాన్ని సూచిస్తుంది.
దత్తాత్రేయుని 24 గురువులలో ఒక
గురువయిన పింగళ అను వేశ్య తన యొక్క వైరాగ్యానికి గల కారణాన్ని, ఆత్మ విమర్శ చేసుకొంటున్న సందర్భం ( యదు
మహారాజుకు దత్తాత్త్రేయుడు ఈ కథ చెబుతున్నాడు)
152. గీత పద్యం
లోన నిద్రితుఁ డని వాని లో తరయక
వెలిఁ జరించితి నిందాఁక విదితుఁ డతఁడు
వల దనఁడు పోవువారి రావలవ దనఁడు
వచ్చువారి సుఖాత్ముఁ డవ్వాఁ డొకండె.
ప్రతిపదార్థం:
లోనన్ = నా అంతరంగమునందు, నిద్రితుఁడు +
అని = నిద్రించుచున్నవాడని (లేక అజ్ఞానముచే కప్పబడిన వాడని), వానిన్ = ఆ ఆత్మను, లోన్ + తరయక = లోపల వెదకక (తెలిసికొనక), ఇందాఁక = ఇప్పటివరకు, వెలిన్ + చరించితిని = బయటి విషయములను వెదకుచూ
తిరిగాను, అతఁడు = ఆ ఆత్మ, విదితుఁడు = తెలియబడినవాడు (జ్ఞానస్వరూపుడు), పోవువారిన్ = (తనను వదిలి) వెళ్ళిపోవువారిని, వలదు + అనఁడు = వద్దని ఆపడు, వచ్చువారిన్ = (తనయందు లీనమగుటకు) వచ్చువారిని, రావలవదు + అనఁడు = రావద్దని చెప్పడు, అవ్వాఁడు + ఒకండు + ఎ = ఆ ఒక్కడే, సుఖ + ఆత్ముఁడు = ఆనంద స్వరూపుడు.
తాత్పర్యం:
నా అంతరంగంలో ఉన్న పరమాత్మను నిద్రించుచున్నాడని (అజ్ఞానంలో ఉన్నాడని)
తెలుసుకోకుండా, ఇంతకాలం బయటి
విషయాలలో తిరుగుతూ కాలం గడిపాను. ఆ ఆత్మ జ్ఞానస్వరూపుడు, ఆయన వెళ్ళేవారిని వద్దని ఆపడు, వచ్చేవారిని రావద్దని చెప్పడు. అటువంటి ఆ ఆత్మ
ఒక్కడే నిజమైన ఆనంద స్వరూపుడు (సుఖాత్ముడు).
విశేషాలు:
పింగళ తాను చేసిన తప్పును తెలుసుకుని ఆత్మవిమర్శ చేసుకునే సందర్భమిది. ఆత్మ
అంతరంగంలోనే ఉన్నా, దానిని
తెలుసుకోకుండా బయటి విషయాల వెంట పరుగెత్తడాన్ని గురించి విచారం వ్యక్తమైంది. ఆత్మ
యొక్క నిష్క్రియత్వం, నిస్సంగత్వం, మరియు ఆనందస్వరూపత్వం ఈ పద్యంలో వర్ణించబడ్డాయి.
153. గీత పద్యం
తనకు గుణదోషములతోడి తవులు లేద
యొరుల గుణదోషముల సంగ మొందు టెట్లు
గుణులు దోషు లటన్న తద్గుణము లడఁగు
సంద్రమును వానిఁ జెందిన ఝరులకట్లు.
ప్రతిపదార్థం:
తనకున్ = ఆ ఆత్మకు, గుణ +
దోషములతోడి = మంచి చెడు లక్షణములతో కూడిన, తవులు = సంబంధము, లేదు = లేదు, (అయినప్పుడు), ఒరుల = ఇతరుల యొక్క, గుణ + దోషముల = మంచి చెడు లక్షణముల యొక్క, సంగము + ఒందుట = స్నేహాన్ని పొందుట, ఎట్లు = ఎలా (సాధ్యమవుతుంది)?, గుణులు = సద్గుణములు కలవారు, దోషులు + అటన్న = దుర్గుణములు కలవారు అయిననూ, సంద్రమును = సముద్రమును, వానిన్ = ఆ సముద్రాన్ని, చెందిన = చేరుకున్న, ఝరులకట్లు = నదుల వలె, తద్గుణములు = వారి యొక్క ఆ గుణాలు, అడఁగున్ = అణగిపోతాయి.
తాత్పర్యం:
ఆత్మకు మంచి-చెడు గుణాలతో ఎలాంటి సంబంధమూ లేదు. అలాంటప్పుడు, ఇతరుల మంచి-చెడు గుణాల సంగతి ఆ ఆత్మకు ఎలా
అంటుకుంటుంది? సద్గుణవంతులు, దుర్గుణవంతులు అయినప్పటికీ, సముద్రాన్ని చేరుకున్న నదుల స్వభావం
అణగిపోయినట్లుగా, ఆత్మను
చేరినప్పుడు వారి గుణాలు అణగిపోతాయి. (ఆత్మపై గుణదోషాల ప్రభావం ఉండదు).
విశేషాలు:
ఆత్మ నిస్సంగమైందని, అది గుణదోషాలకు
అతీతమైందని పింగళ గ్రహించింది. నదులు సముద్రంలో కలిసిన తరువాత వాటి స్వతంత్ర
నామరూపాలు కోల్పోయి, కేవలం సముద్రమై
పోయినట్లు, ఆత్మజ్ఞానం
పొందినవారి గుణదోషాలు ఆత్మయందు లీనమై ప్రభావం చూపలేకపోతాయని ఉపదేశం.
154. గీత పద్యం
దొరకొనిన లాభమున నె సంతుష్ట నగుచు
ననవరత మిదె శ్రద్ధతో నవధరించి
యాత్మరామునితో విహారమున దవిలి
విషయవిషయి విభేదంబు విడుతు నింక.
ప్రతిపదార్థం:
దొరకొనిన = లభించిన, లాభమునన్ + ఎ =
ధనముతోనే (లేక అదృష్టముతోనే), సంతుష్టన్ +
అగుచు = సంతోషించినదాననై, అనవరతము + ఇదె
= ఎల్లప్పుడు ఈ విషయాన్ని (ఆత్మ జ్ఞానాన్ని) ఎ, శ్రద్ధతోన్ = ఏకాగ్రతతో, అవధరించి = మనసునందుంచుకొని, ఆత్మరామునితోన్ = అంతరాత్మయైన పరమాత్మతో, విహారమునన్ = క్రీడించుటయందు, దవిలి = ఆసక్తి కలిగి, ఇంక = ఇకపై, విషయ + విషయి = బాహ్య వస్తువులు, వాటిని అనుభవించే ఇంద్రియాలు అను, విభేదంబు = భేదమును, విడుతున్ = విడిచిపెడతాను.
తాత్పర్యం:
ఇకనుండి నాకు లభించిన ధనంతోనే (లేదా అదృష్టంతోనే) సంతృప్తి చెందుతూ, నిరంతరం ఈ ఆత్మజ్ఞానాన్ని శ్రద్ధతో మనసులో
ఉంచుకొని, నా అంతరాత్మయైన
పరమాత్మతో విహారంలో మునిగిపోతాను. బాహ్య విషయాలు, వాటిని అనుభవించే నేను అనే భేదాన్ని (విషయ-విషయి
భేదాన్ని) పూర్తిగా విడిచిపెడతాను.
విశేషాలు:
పింగళ వైరాగ్య నిశ్చయం ఈ పద్యంలో స్పష్టమవుతోంది. లభించిన దానితో తృప్తి
చెందడం, ఆత్మపై దృష్టి
నిలపడం, మరియు
ద్వైతభావనను (విషయము, విషయి - Subject and Object) వదిలి
అద్వైతంలో నిలవాలనే సంకల్పం ఇందులో కనిపిస్తోంది.
155. గీత పద్యం
భవమహాకూపమందు నిపతితు విషయ
విషముషిత వీక్షణుం డయి వెలయకున్న
యాత్ముఁ గాలాహిసంగ్రస్తు నన్యుఁ డెవ్వ
డే ననుచు నుద్ధరింప నధీశ్వరుండు?
ప్రతిపదార్థం:
భవ + మహా + కూపము + అందున్ = సంసారం అనే గొప్ప నూతిలో, నిపతితున్ = పడిపోయినవాడును, విషయ + విష = విషయములనే విషముచే, ఉషిత + వీక్షణుండు + అయి = చెదిరిపోయిన చూపు
కలవాడై, వెలయక + ఉన్నన్
= ప్రకాశించకుండా ఉన్నప్పటికీ, కాల + అహి =
కాలము అను పాముచే, సంగ్రస్తున్ =
పూర్తిగా కబళించబడినవాడును అయిన, ఆత్మున్ = జీవుడిని, అన్యుఁడు = వేరొకడు, ఎవ్వఁడు + ఏన్ +, అనుచున్ = నేను అని అనుకొని, ఉద్ధరింపన్ = పైకి తీయడానికి, అధీశ్వరుండు = సమర్థుడు? (ఎవడూ లేడు).
తాత్పర్యం:
సంసారం అనే గొప్ప నూతిలో పడిపోయి, విషయాలనే విషం వల్ల చూపు చెడిపోయి, ప్రకాశించకుండా ఉన్నప్పటికీ, కాలం అనే పాముచే కబళించబడిన ఈ జీవుడిని, "నేను" అని
భావించి (అనగా తన ఆత్మను తానే) ఉద్ధరించడానికి ప్రయత్నించేవాని కంటే వేరే ఏ ఒక్కరూ
సమర్థుడు (అధీశ్వరుడు) లేడు. (తనను ఉద్ధరించుకోవడానికి తానే ప్రయత్నించాలి).
విశేషాలు:
సంసారాన్ని మహాకూపంగా, విషయాలను
విషంగా, కాలాన్ని
పాముగా ఉపమానం చెప్పడం ద్వారా పింగళ వైరాగ్యానికి గల తీవ్రతను తెలుపుతోంది. మోక్ష
సాధనలో స్వయంకృషి యొక్క
ఆవశ్యకతను ఈ పద్యం నొక్కి చెబుతోంది.
156. ఆటవెలది పద్యం
ఈ ప్రపంచము విధమిట్టిదియే యని
యప్రమ తవృత్తి నరసి యరసి
నిఖిలము ఖిల మనుచు నిర్వేద మెనసిన
యాత్మ యొకఁడె చాలు నాత్ము నోమ.
ప్రతిపదార్థం:
ఈ = ఈ, ప్రపంచము =
జగత్తు యొక్క, విధము =
స్వభావము, ఇట్టిది + ఏ =
ఈ విధమైనదే (అనగా నశించేది, దుఃఖమయమైనది)
అని, అప్రమత +
వృత్తిన్ = ఏకాగ్రతతో కూడిన మనస్సుతో, అరసి + అరసి = విచారించి విచారించి, నిఖిలము = అంతయు, ఖిలము + అనుచు = వ్యర్థము (శూన్యము) అని తలచి, నిర్వేదము + ఎనసిన = విరక్తిని పొందిన, ఆత్మ + ఒకఁడు + ఎ = ఆత్మజ్ఞానం పొందిన ఆ ఒక్క
జీవుడే, ఆత్మున్ = తనను, ఓమ = రక్షించుటకు, చాలున్ = సరిపోతాడు.
తాత్పర్యం:
ఈ ప్రపంచం యొక్క స్వభావం నశించేదేనని, దుఃఖమయమైనదేనని ఏకాగ్రతతో పదేపదే విచారించి, అన్నీ వ్యర్థమని తెలుసుకొని విరక్తిని పొందిన ఆ
ఒక్క ఆత్మజ్ఞానియే, తనను తాను
రక్షించుకోవడానికి (ఉద్ధరించుకోవడానికి) సరిపోతాడు.
విశేషాలు:
నిర్వేదం (విరక్తి) మోక్ష సాధనకు ఎంత ముఖ్యమో పింగళ తెలుసుకుంది. ప్రపంచం
యొక్క అనిత్యతను తెలుసుకొని, తనను
రక్షించుకోవడానికి ఇతరుల సహాయం కాకుండా ఆత్మ జ్ఞానం పొందిన తన ఆత్మయే చాలునని ఈ పద్యంలో నిశ్చయించుకుంది.
157. కంద పద్యం
అని వ్యవసిత మగు మతితో
ధనపతిత ర్ష జ దురాశఁ దలత్రొక్కి ధనాం
గన శాంతి నొంది చెందెను
ఘనశయనీయంబు సౌఖ్యక లనకు నయ్యెన్.
ప్రతిపదార్థం:
అని = ఈ విధంగా (పైన చెప్పిన విధంగా), వ్యవసితము + అగు = నిశ్చయించుకున్న, మతితోన్ = బుద్ధితో, ధన + పతిత = ధనముపై పడిన, తర్ష + జ = దాహము వలన పుట్టిన, దుర్ + ఆశన్ = చెడు కోరికను, తలత్రొక్కి = పూర్తిగా అణచివేసి, ధన + అంగన = ధనమే ముఖ్యమైన వనిత అయిన పింగళ, శాంతిన్ + ఒంది = మనశ్శాంతిని పొంది, ఘన + శయనీయంబున్ = గొప్పదైన తన పడక గదిని (లేక
పరుపును), సౌఖ్య + కలన =
సుఖప్రాప్తి కొరకు, చెందెను +
అయ్యెన్ = చేరింది, అయ్యింది.
తాత్పర్యం:
ఈ విధంగా దృఢ నిశ్చయం చేసుకున్న బుద్ధితో, ధనంపై పడిన దాహం వలన కలిగిన దురాశను పూర్తిగా
అణచివేసి, ఆ పింగళ
శాంతిని పొంది, గొప్పదైన తన
పడకను సుఖప్రాప్తి కోసం చేరుకుంది. (సంసారంలోని అలసట తొలగి, ఆత్మవిశ్రాంతిని పొందింది).
విశేషాలు:
ఆశను తలత్రొక్కడం అంటే పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం. పింగళ దురాశను వదిలి, శాంతిని పొంది, చివరకు తన ఇల్లే తనకు ఆనంద నిలయంగా
మారిందని ఈ పద్యం చెబుతోంది. ఇది కేవలం పడుకోవడం కాదు, ఆత్మారామంతో విహరించే అంతర్ముఖ స్థితిని
సూచిస్తోంది.
158. ఆటవెలది పద్యం
పరమదుఃఖ మాశ పరమసుఖంబు వై
రాగ్య మింత యెంచి యాశఁ ద్రెం చి
యోగి స్వాత్మసుఖము నొంద నౌ నని
పింగలకథ నెఱిఁగినట్టిలాగు రాజ !
ప్రతిపదార్థం:
రాజ! = ఓ మహారాజా!, ఆశ = కోరిక, పరమ + దుఃఖము = గొప్ప దుఃఖమునకు కారణము, వైరాగ్యము = విరక్తి, పరమ + సుఖంబు = గొప్ప సుఖమునకు కారణము, ఇంతన్ + ఎంచి = ఈ విషయాన్ని బాగా ఆలోచించి, ఆశన్ + త్రెం చి = కోరికను తెంపివేసి, యోగి = యోగి అయినవాడు, స్వ + ఆత్మ + సుఖమున్ = తన ఆత్మయొక్క ఆనందాన్ని, ఒందన్ + ఔను + అని = పొందడానికి సాధ్యమౌతుంది
అని, పింగల + కథన్ =
పింగళ యొక్క ఈ వృత్తాంతాన్ని, ఎఱిఁగినట్టి =
తెలుసుకున్నటువంటి, లాగు = పద్ధతి
(కథ).
తాత్పర్యం:
ఓ రాజా (యదుమహారాజా)! కోరిక అత్యంత దుఃఖాన్ని ఇస్తుంది, విరక్తి అత్యంత సుఖాన్ని ఇస్తుంది. ఈ విషయాన్ని
బాగా ఆలోచించి, కోరికను
తెంచేసిన యోగి తన ఆత్మసుఖాన్ని పొందడానికి వీలవుతుంది. ఈ విషయాన్ని
తెలుసుకునేందుకే ఈ పింగళ కథను చెప్పాను.
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుడు యదుమహారాజుకు పింగళ కథ చెప్పడంలో ఉన్న ఉద్దేశాన్ని ఈ పద్యం
ద్వారా స్పష్టం చేశాడు. ఆశ దుఃఖానికి, వైరాగ్యం సుఖానికి మూలం అనే
సారాంశాన్ని పింగళ అనుభవం ద్వారా ఉద్ఘాటించారు. పింగళను తన గురువులలో ఒకరిగా
స్వీకరించడానికి గల కారణాన్ని ఈ పద్యం తెలుపుతోంది.
పద్యం 159 (గీత పద్యం)
పద్యం:
ఏది యేది ప్రియం బని యెంచి మర్త్యు
డా హరించునొ యది సేయు నధిక దుఃఖ
మది యెఱింగి యకించనుఁ డైన వాని
యనుభవించు సుఖంబు నిరంతరంబు.
ప్రతిపదార్థం:
మర్త్యుఁడు = మానవుడు, ఏది యేది = దేనిని దేనిని, ప్రియంబు అని =
ఇష్టమైనది అని, ఎంచి = భావించి, ఆ హరించునో = ఆశించి గ్రహించునో (పొందునో),
అది = ఆ వస్తువు, అధిక దుఃఖము = ఎక్కువైన దుఃఖమును, సేయున్ =
కలుగజేయును, అది = ఆ విషయాన్ని, ఎఱింగి = తెలుసుకొని, అకించనుఁడు ఐన
వాని = ఏ విధమైన వస్తువులు లేనివాడైన మనిషి, నిరంతరంబు =
ఎల్లప్పుడూ, సుఖంబు = సుఖమును, అనుభవించున్ = పొందును.
తాత్పర్యం:
మానవుడు దేనిని దేనిని ఇష్టమైనదిగా భావించి పొందుటకు ప్రయత్నిస్తాడో, ఆ వస్తువులే
అతనికి మరింత దుఃఖాన్ని కలుగజేస్తాయి. ఈ విషయాన్ని తెలుసుకున్నవాడై, ఏ విధమైన వస్తు
వ్యామోహాలు లేనివాడు (నిస్సంగుడు) మాత్రమే ఎల్లప్పుడూ సుఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుడు "ఆకాశం" అనే గురువు నుండి గ్రహించిన గుణంలో, నిస్సంగత్వం
వలన కలిగే నిత్య సుఖాన్ని గురించి వివరిస్తున్న సందర్భం ఇది. సుఖానికి కారణమని
భావించే వస్తువులే బంధానికి, దుఃఖానికి మూలమని, వాటిని త్యజించిన నిరాడంబరత్వమే శాశ్వత సుఖాన్ని
ఇస్తుందని దీని భావం.
పద్యం 160 (కంద పద్యం)
పద్యం:
సామిషకురరము సబలని
రరామిషకురరములు సంప నై పై ఁ బడ న
య్యామిషము వైచి యది సుఖ
మాముకొనెన్ దానివల్ల నధిగత మిదియున్
ప్రతిపదార్థం:
సామిష+కురరము = మాంసముతో కూడిన (ఎర ఉన్న) లకుముకిపిట్ట, నిరరామిష+కురరములు
= మాంసములేని (ఎర లేని) కోడికాకులు, సంపన్ = సమూహమై (గుంపుగా), పైన్ పడన్ =
దాని మీద పడగా, ఆ+ఆమిషము = ఆ మాంసమును, వైచి =
విడిచిపెట్టి, అది = ఆ పక్షి, సుఖము = సుఖమును, ఆముకొనెన్ =
పొందింది, దాని వల్లన్ = ఆ సంఘటన వలన, అధిగతము =
తెలుసుకోబడింది, ఇదియున్ = ఈ విషయం కూడా.
తాత్పర్యం:
మాంసం ముక్కను నోట కరుచుకున్న లకుముకిపిట్టపై మాంసం లేని ఇతర లకుముకిపిట్టల
న్నీ గుంపుగా దాడి చేశాయి. అప్పుడు ఆ మాంసం ముక్కను విడిచిపెట్టి, ఆ లకుముకిపిట్ట
సుఖాన్ని పొందింది. ఈ సంఘటన వలన (కురరము అనబడే లకుముకిపిట్ట గురువుగా స్వీకరించి)
సుఖాన్నిచ్చే జ్ఞానం లభించింది.
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుడు "కురరము" లకుముకిపిట్ట అనే పక్షిని ఒక గురువుగా
పేర్కొన్న సందర్భంలోని పద్యం ఇది. భోగవస్తువులు ఎంతవరకు ఉంటాయో, అంతవరకు
ప్రమాదాలు, కష్టాలు వెంటాడతాయి. వాటిని వదిలివేసినప్పుడే శాంతి,
సుఖం లభిస్తాయనే వైరాగ్య భావాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
పద్యం 161 (ఉత్పలమాల వృత్తం)
పద్యం:
మహి విచరింతు మాన మవమానము లేక కుటుంబచింతతో
రహితుఁడు నైన న బాలు సమరం గని యిర్వురె యుర్వి సౌఖ్యదూ
ర్వహులు విముగ్ధుఁ డైన పసిపాపయు దద్గుణ పారయాతుఁ డౌ
మహితుఁడు నంచు నెంచి గరిమన్ స్వరతి న్స్వ విహారినై ధృతిన్.
ప్రతిపదార్థం:
మహి = భూమిపై, మానము = గౌరవము, అవమానము = అగౌరవము, లేక = లేకుండా,
కుటుంబ చింతతోన్ = కుటుంబము గురించిన ఆలోచనతో, రహితుఁడున్ =
లేనివాడు, ఐన = అయిన, ఆ బాలున్ = ఆ బాలుడిని, సమరన్ +కని =
సమానంగా చూసి, ఉర్విన్ = భూమిపై, సౌఖ్య+దూర్వహులు = సుఖమును మోయువారు (పొందువారు),
ఇరువురె = ఇద్దరే, విముగ్ధుఁడు ఐన = మాయనుండి విడివడిన, పసిపాపయు =
చిన్న బిడ్డయు, తద్గుణ = ఆ పాప యొక్క గుణముల యొక్క, పారయాతుఁడు ఔ =
అవతలి తీరమును చేరిన, మహితుఁడున్ = గొప్పవాడును, అంచున్ = అని,
ఎంచి = భావించి, గరిమన్ = గొప్పతనముతో, స్వ+రతిన్ =
ఆత్మయందే సంతోషము గలవాడనై, స్వ+విహారిని ఐ = తనలో తాను విహరించువాడనై, ధృతిన్ =
స్థైర్యముతో, విచరింతున్ = తిరుగుదును.
తాత్పర్యం:
భూమిపై గౌరవాలపైనా, అగౌరవాలపైనా దృష్టి లేక, కుటుంబ చింతలు
లేని ఆ బాలునితో సమానంగా చూస్తూ, ఈ లోకంలో నిరంతర సుఖాన్ని పొందేవారు ఇద్దరే అని భావించాను:
మాయలో చిక్కుకోని చిన్నపిల్లవాడు, మరియు ఆ బిడ్డ యొక్క నిర్మలమైన గుణాలను పొందిన గొప్ప జ్ఞాని
(సన్యాసి). ఈ జ్ఞానాన్ని పొంది, నేను గొప్ప ఆనందంతో, ఆత్మయందే
సంతోషించువాడనై, నాలో నేను విహరించేవాడనై, స్థిరత్వంతో
తిరుగుతున్నాను.
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుడు "బాలక" (పిల్లవాడు) అనే గురువు నుండి పొందిన
జ్ఞానాన్ని వివరిస్తున్నాడు. చింతలు, మానావమానాలు లేని నిర్మలమైన బాలుని స్వభావం,
సర్వసంగ పరిత్యాగం చేసిన జ్ఞాని స్వభావం ఒకటేనని, అటువంటి
స్వభావమే నిజమైన సుఖాన్ని ఇస్తుందని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
పద్యం 162 (సీస పద్యం)
పద్యం:
తనవా రెటో చన్న తఱికిఁ దన్ను వరింప
వసతికి వచ్చిన వరునివారి
స్వయముగఁ దగు గౌరవము సేయవలసిన
పెండ్లికూతు రొకర్తు విందుకొఱకు.
శాల్యవహననమ్ము చాటుగా నొనరింప
ముంజేతి వలయము ల్మ్రో యఁ జొచ్చె
నది జుగుప్సిత మంచు మది నెంచి సిగ్గిలి
యూడ్చె నొకొక్కటి యుండె రెండు
మరల దంచుచుండ మొరయు నా రెంటిలో
నొకటి దూయ మెదలకుండె నొకటి
లోకతత్త్వ మెఱుఁగ లో నెంచి తిరుగుచు
గ న్నెవలన నేర్చుకొన్న దిదియు.
ప్రతిపదార్థం:
తనవారు = తనవారు (బంధువులు), ఎటో = ఎక్కడికో, చన్న = వెళ్ళిన, తఱికిన్ =
సమయానికి, తన్ను = తనను, వరింప = వివాహము చేసుకొనుటకు, వసతికిన్ =
నివాసమునకు, వచ్చిన = వచ్చిన, వరునివారిన్ = పెండ్లికుమారుని బంధువులకు,
స్వయముగన్ = తానే, తగు = తగిన, గౌరవము = మర్యాదను, చేయవలసిన = చేయవలసిన, ఒకర్తు = ఒక,
పెండ్లికూతురు = వధువు, విందు కొఱకున్ = విందు (భోజనము) తయారుచేయుట కొఱకు, శాల్యవహననమ్ము
= వడ్లను దంచుటను, చాటుగాన్ = రహస్యముగా, ఒనరింప = చేయగా,
ముంజేతి = మణికట్టు మీద ఉన్న, వలయముల్ = గాజులు, మ్రోయన్ చొచ్చెన్ = శబ్దము చేయ నారంభించెను,
అది = ఆ శబ్దము, జుగుప్సితము అంచున్ = అసహ్యకరమైనది అని, మదిన్ =
మనస్సులో, ఎంచి = భావించి, సిగ్గిలి = సిగ్గుపడి, ఒకొక్కటి =
ఒక్కొక్క గాజును, ఊడ్చెన్ = తీసివేసెను, రెండు = రెండు
గాజులు, ఉండెన్ = మిగిలాయి, మరల = మళ్ళీ, దంచుచున్+ఉండ =
దంచుతుండగా, ఆ రెంటిలోన్ = ఆ రెండు గాజులలో, ఒకటి = ఒక
దానిని, దూయ = తీసివేయగా, ఒకటి = ఒక గాజు, మెదలకుండెన్ =
శబ్దము చేయలేదు, లోకతత్త్వము = లోక స్వభావమును, ఎఱుఁగ =
తెలుసుకొనుటకు, లోన్ = మనస్సులో, ఎంచి = భావించి, తిరుగుచున్ =
తిరుగుతూ, కన్నె వలనన్ = ఆ కన్య వలన, నేర్చుకొన్నది
= నేర్చుకోబడినది, ఇదియున్ = ఈ విషయము కూడా.
తాత్పర్యం:
తన బంధువులంతా ఎక్కడికో వెళ్ళిన సమయంలో, తనను పెండ్లి
చేసుకోవడానికి వచ్చిన వరుని బంధువులకు మర్యాద చేయవలసిన ఒక పెండ్లికూతురు, వారికి భోజనం
తయారుచేయడం కోసం రహస్యంగా వడ్లను దంచసాగింది. అలా దంచుతుంటే ఆమె ముంజేతి గాజులు
శబ్దం చేశాయి. ఆ శబ్దం అవాంఛనీయమని భావించి సిగ్గుపడి, ఆమె ఒక్కొక్క
గాజును తీసివేసింది. చివరకు రెండు గాజులు మిగిలాయి. మళ్ళీ దంచగా ఆ రెండు గాజులు
కూడా శబ్దం చేశాయి. అప్పుడు వాటిలోంచి ఒక గాజును తీసివేయగా, మిగిలిన ఒక
గాజు ఎటువంటి శబ్దం చేయకుండా ఉంది. లోకంలోని ఏకాంత తత్వాన్ని తెలుసుకోవడానికి
అంతరంగంలో భావిస్తూ తిరుగుతున్న నేను, ఈ విషయాన్ని ఆ కన్య ద్వారా నేర్చుకున్నాను.
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుడు "కన్య" అనే గురువు నుండి పొందిన ఉపదేశాన్ని
వివరిస్తున్నాడు. ఎక్కువమంది ఒకచోట ఉన్నప్పుడు వాదాలు, కలహాలు,
అనవసర ప్రసంగాలు జరుగుతాయి. ఒకరు ఉన్న చోట మాత్రమే శాంతి, మౌనం, ఏకాగ్రత
సాధ్యమవుతాయి. అందుకే జ్ఞానాన్వేషణకు, సాధనకు ఏకాంతం అవసరమని, ఎక్కువ
పరికరాలు, వ్యక్తులు ఉంటే ధ్యానానికి భంగమని ఈ పద్య సారాంశం.
యదు మహారాజుకు దత్తాత్త్రేయుడు 24 గురువులను
వివరిస్తున్న సందర్భం
163. ఆటవెలది పద్యం
చాల మందియందు సంభవించు వివాద
మిరువురందు వార్త లెవియె దొరలు
గాన నొంటి మెలఁగు మౌనికి రొద లేదు
కన్నెకంకణంబు కరణి ననఘ!
ప్రతి పదార్థం:
అనఘ! = పాపరహితుడా!, చాల మందియందు = చాలా మందిలో, సంభవించు =
ఏర్పడే, వివాదము = కలహం, ఇరువురందు =
ఇద్దరిలో, ఎవియె = ఏవేవో, వార్తలు =
మాటలు, దొరలు = దొర్లుతాయి, కాన = కాబట్టి,
ఒంటి మెలఁగు = ఒంటరిగా తిరిగే, మౌనికి = మునికి, కన్నె కంకణంబు
= కన్య యొక్క గాజుల, కరణిన్ = వలె, రొద లేదు =
శబ్దం ఉండదు.
తాత్పర్యం:
పాపరహితుడవైన యదురాజా! చాలా మంది కలిసి ఉన్నప్పుడు వాదవివాదాలు కలుగుతాయి.
కనీసం ఇద్దరు ఉన్నా ఏవేవో మాటలు (వార్తలు) దొర్లుతాయి. కానీ, ఒంటరిగా తిరిగే
మునికి (సన్యాసికి) కన్య చేతికి ఉన్న గాజుల మాదిరిగా ఎటువంటి శబ్దమూ, గందరగోళమూ
ఉండదు. (అనగా, ఒంటరిగా ఉండటం వలన శాంతి లభిస్తుంది).
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుడు తాను గ్రహించిన 24 గురువుల నుండి
నేర్చుకున్న విషయాలను వివరిస్తున్నారు. ఇందులో కంకణాల (గాజుల) గురువు నుండి
నేర్చుకున్న పాఠాన్ని తెలుపుతున్నారు. ఒంటరిగా ఉండటం వలన కలిగే ప్రశాంతత, వివాదాల లేమి
ఇక్కడ వివరించబడ్డాయి. ఏకాంతంగా ఉండటం మునికి అత్యంత ఆవశ్యకం అని చెప్పబడింది.
164. ఉత్పలమాల వృత్తం
ఓపి జితాసనుండు విజితోచ్ఛ్వసనుం డగుచు న్విర క్తి వి
క్షేపము మాన్చి యభ్యసనశీలమునన్ ధ్రియమాణ మా మనం
బౌ పద మందు గూర్చు యతియందు రుచిం బొరి గర్మవాసనల్
చేపడఁ బేరు సత్త్వమునఁ చిత్త మడంచు రజస్తమంబులన్
ప్రతి పదార్థం:
ఓపి = శక్తి కలిగి, జిత ఆసనుండు = జయించబడిన ఆసనము కలవాడు, విజిత
ఉచ్ఛ్వసనుండు+అగుచున్ = జయించబడిన శ్వాస నియంత్రణ కలవాడు అవుతూ, విరక్తి =
వైరాగ్యం వలన, విక్షేపము = చంచలత్వాన్ని, మాన్చి =
పోగొట్టి, అభ్యసన శీలమునన్ = అభ్యాసం చేయు స్వభావముతో, ధ్రియమాణము =
ధరింపబడుతున్న, ఆ మనంబు+ఔ = ఆ మనస్సనే, పద మందు =
స్థానమునందు, రుచిన్ = ఇష్టాన్ని, కూర్చు =
చేర్చు, యతి యందు = సన్యాసి యందు, కర్మ వాసనల్ =
కర్మల వలన కలిగే వాసనలు, పొరి = మాటిమాటికి, చేపడన్ =
చేరినప్పటికీ, సత్త్వమునన్ = సత్త్వగుణముతో, రజస్+తమంబులన్
= రజోగుణమును తమోగుణములను, చిత్తమున్ = మనస్సును, అడంచు =
అణచివేస్తాడు.
తాత్పర్యం:
శక్తి కలిగి, ఆసనాన్ని జయించినవాడై, ప్రాణాయామాన్ని
అభ్యసించినవాడై, వైరాగ్యంతో మనస్సు యొక్క చంచలత్వాన్ని మాన్పి, అభ్యాసం ద్వారా
మనస్సును లయం చేయవలసిన ఆత్మస్థానంలో నిలిపే సన్యాసి యందు, మాటిమాటికీ
కర్మవాసనలు చేరినప్పటికీ, అతడు సత్త్వగుణ సహాయంతో రజోగుణాన్ని, తమోగుణాన్ని
అణచివేసి చిత్తాన్ని అదుపులో ఉంచుతాడు.
విశేషాలు:
యోగమార్గంలో చిత్తవృత్తులను నిరోధించే విధానం ఇక్కడ చెప్పబడింది.
యోగాభ్యాసానికి జితాసనం (ఆసన జయం), ప్రాణాయామం (శ్వాస జయం) ముఖ్యం. విరక్తితో
విక్షేపాన్ని పోగొట్టుకుని, సత్త్వగుణాన్ని పెంచి, రజస్తమస్సులను
అణచివేయడం ద్వారా మనస్సును అదుపులో ఉంచుకోవచ్చని యోగి లక్షణం ఇక్కడ వివరించబడింది.
165. ఉత్పలమాల వృత్తం
అమ్మెయి నేంధన మ్మగుట నాటిన వహ్ని యనంగ డెంద మా
యిమ్మున రుద్ధ మైన శర మే మదిఁ జొన్పి పొనర్చువాఁడు పా
ర్శ్వమ్మునఁ బోవుచున్న నరపాలు నెఱుంగని యోజ యోగి యే
క మ్మపరమ్ముఁ గానఁ డిషుకారుని శిక్ష గృహీత మిద్దియున్.
ప్రతి పదార్థం:
అమ్మెయిన్ = ఆ ప్రకారంగా, ఏంధనము+అగుటన్ = కట్టెలు అవడం వలన, నాటిన =
స్థిరపడిన, వహ్ని అనంగన్ = అగ్ని వలె, డెందము =
మనస్సు, ఆ ఇమ్మున = ఆ స్థానమునందు, రుద్ధము+ఐన =
నిరోధించబడిన, శరము+ఏమి = బాణమును, మదిన్ =
మనస్సులో, చొన్పి = ప్రవేశింపజేసి, పొనర్చువాఁడు =
సరిచేయువాడు (బాణాలను తయారుచేయువాడు), పార్శ్వమ్మునన్
= పక్కనుండి, పోవుచున్న = పోవుచున్న, నరపాలున్ =
రాజును, ఎఱుంగని ఓజ = తెలుసుకోలేని విధంగా, యోగి =
యోగీశ్వరుడు, ఏకము+అపరమ్మున్ = వేరే దేనిని కూడా, కానఁడు = చూడడు,
ఇద్దియున్ = ఇది కూడా, ఇషుకారుని = బాణాలు చేయువాని యొక్క, శిక్ష =
ఉపదేశముగా, గృహీతము = గ్రహించబడినది.
తాత్పర్యం:
కట్టెలు నిశ్చలంగా ఉండడం వలన అగ్ని నిశ్చలంగా ఉంటుంది. అలాగే, మనస్సును
స్థానంలో (ఆత్మయందు) నిరోధించిన యోగి, బాణాలను
తయారుచేసేవాడు కేవలం తన పనిపైనే దృష్టి కేంద్రీకరించి, పక్కనుండి రాజు
వెళుతున్నా గమనించనట్లుగా, తన ఏకాగ్రతలో పరమాత్మ తప్ప వేరే దేనినీ చూడడు. ఈ ఉపదేశాన్ని
బాణాలు చేయువాని (ఇషుకారుని) నుండి గ్రహించడం జరిగింది.
విశేషాలు:
ఇషుకారుని (బాణాలు తయారుచేసేవాడి) గురువుగా స్వీకరించిన వృత్తాంతం ఇది. ఇక్కడ
ముఖ్యంగా ఏకాగ్రత, తదేక దీక్ష యొక్క గొప్పదనం వివరించబడింది. బాణం చేయువాడు
లక్ష్యంపై దృష్టి కేంద్రీకరించినట్లు, యోగి తన
చిత్తాన్ని పరమాత్మ యందే స్థిరపరచాలి అని ఉపదేశిస్తున్నారు.
166. మత్తేభ విక్రీడితం వృత్తం
అనికేతుం డయి యేకచారి యయి యల్పాభాషణుం డై మహా
ముని నై జాచరణ మ్మలక్ష్యముగ భూభూభృద్గు హాశాయి యై
మన నౌ నంచు నశాశ్వతాత్మ గృహనిర్మాణప్రయాసమ్ము వ
మ్మని యన్యావసధంబు దూఱుటయు గూఢాంఘ్రి ప్రచారా త్తముల్ .
ప్రతి పదార్థం:
అనికేతుండు+అయి = నివాసము లేనివాడై, ఏకచారి+అయి =
ఒంటరిగా తిరుగువాడై, అల్ప ఆభాషణుడు+ఐ = తక్కువగా మాట్లాడువాడై, మహా ముని+ఐ =
గొప్ప మునియై, నైజ ఆచరణమ్ము = తన యొక్క ఆచారములు, అలక్ష్యముగ =
ఇతరులకు కనపడకుండా, భూభూభృత్+గుహ ఆశాయి+ఐ = పర్వత గుహలలో పడుకునేవాడై, మనన్+అవున్+అంచున్
= జీవించడానికి వీలవుతుంది అని, అశాశ్వత ఆత్మ = నిలకడ లేని ఈ శరీరము కొరకు,
గృహ నిర్మాణ ప్రయాసమ్ము = ఇల్లు కట్టుకునే ప్రయత్నం, వమ్ము+అని =
వ్యర్థము అని, అన్య ఆవసధంబు = ఇతరుల యొక్క నివాసములను, తూఱుటయున్ =
ప్రవేశించుటయు, గూఢ+అంఘ్రి = రహస్యమైన పాదములతో, ప్రచార+ఆత్తముల్
= తిరగడం అలవాటుగా కలవాడు.
తాత్పర్యం:
నివాసం లేకుండా, ఒంటరిగా తిరుగుతూ, తక్కువగా
మాట్లాడుతూ, గొప్ప మునియై, తన ఆచారాలు
ఇతరులకు తెలియకుండా, పర్వత గుహల్లో నిద్రించేవాడై, ఈ నిలకడ లేని
శరీరం కోసం ఇల్లు కట్టుకునే ప్రయత్నం వ్యర్థం అని భావించి, ఇతరుల
నివాసాల్లోకి ప్రవేశిస్తూ, ఎవరికీ తెలియకుండా రహస్యంగా సంచరించడం యోగి లక్షణం. ఈ
జ్ఞానం లభించడం పక్షుల నుండి నేర్చుకున్నది (గూఢాంఘ్రి ప్రచారాత్తముల్ - పక్షి
లక్షణం).
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో, పక్షి (కపోతం/పావురం) నుండి గురువుగా నేర్చుకున్న వైరాగ్య
జీవితం యొక్క గొప్పదనం వివరించబడింది. మునికి నివాసం, స్థిరమైన గృహం
అవసరం లేదని, దేహం అశాశ్వతం కాబట్టి దాని కోసం పాకులాడకూడదని, పర్వత గుహలు
వంటి వాటిలో ఒంటరిగా ఉంటూ, ఇతరులకు తెలియకుండా సంచరించాలని బోధించారు.
167. సీస పద్యం
ఏకాకి దేవుం డనీశుఁ డీశుండు నా
రాయణుఁ డాత్మ మాయాచితమ్ము
కాలకలనచేతఁ గల్పాంత మగుడు నీ
సర్వప్రపంచమ్ము సంహరించి
యాత్మానుభావమ్మ యవు కాలగతి సత్వ
ముఖశక్తి తతి సామ్యము నెనయింప
నొకఁ డద్వితీయుండు సకలాశ్రయుం డాది
పురుషుఁ డాత్మాధారుఁ డరుసము మెయి
నుండును బ్రధానపూరుషేశుం డనాది
పరముఁడు పరావరముల కుపాధిరహితుఁ
డాత్మ కైవల్య మన బ్రహ్మ మనఁ బరమన
నాఖ్యుఁ డస్మదాదివిభావితాఖ్యుఁ డెం దు.
ప్రతి పదార్థం:
ఏకాకి = ఒంటరివాడు, దేవుండు = ప్రకాశించేవాడు, అనీశుఁడు =
అన్య ప్రభువు లేనివాడు, ఈశుండు = సమస్తమునకు ప్రభువు, నారాయణుఁడు =
నారాయణుడు, ఆత్మ మాయాచితమ్ము = తన మాయతో కూడినవాడు, కాలకలనచేతన్ =
కాలము యొక్క పరిమాణముచేత, కల్పాంతము+అగుడున్ = కల్పము ముగిసినప్పుడు, ఈ సర్వ
ప్రపంచమ్ము = ఈ సమస్త సృష్టిని, సంహరించి = లయం చేసి, ఆత్మ
అనుభావమ్ము+అవు = తన అనుభవము అయిన, కాలగతిన్ = కాలము యొక్క గమనంలో, సత్వ ముఖ శక్తి
తతి = సత్త్వము మొదలైన శక్తుల సమూహము, సామ్యమున్ =
సమానత్వాన్ని, ఎనయింపన్ = పొందునట్లు చేయగా, ఒకఁడు = ఒక్కడే
అయినవాడు, అద్వితీయుండు = రెండవవాడు లేనివాడు, సకల ఆశ్రయుండు
= సమస్తమునకు ఆధారం, ఆదిపురుషుఁడు = మొట్టమొదటి పురుషుడు, ఆత్మ ఆధారుడు =
తనకు తానే ఆధారమైనవాడు, అరుసము మెయిన్ = క్రమము ప్రకారం, ఉండును =
ఉంటాడు, ప్రధాన పూరుషేశుండు = ప్రకృతి పురుషులకు అధిపతి, అనాది పరముఁడు
= ఆదీ అంతము లేని పరమాత్మ, పరావరములకు = కార్య కారణాలకు (లేదా ఉన్నతమైన, హీనమైన వాటికి),
ఉపాధి రహితుఁడు = పరిమితి లేనివాడు, ఆత్మ కైవల్యము
అనన్ = ఆత్మ కైవల్యం అని, బ్రహ్మ అనన్ = బ్రహ్మ అని, పరమ అనన్ = పరమ
అని, ఆఖ్యుఁడు = పేరు కలవాడు, అస్మదాది
విభావిత+ఆఖ్యుఁడు = మన వంటి వారిచేత ఆరాధింపబడు పేరు కలవాడు, ఎందు = ఎక్కడ.
తాత్పర్యం:
ఆ పరమేశ్వరుడు ఒక్కడే, స్వయం ప్రకాశి, అన్య ప్రభువు
లేనివాడు, సమస్తానికి ప్రభువు, నారాయణుడు. తన
మాయతో కూడి ఉన్న ఆ దేవుడు, కల్పాంత కాలంలో ఈ సమస్త ప్రపంచాన్ని లయం చేసి, తన అనుభవంగా
ఉన్న కాలగతిలో సత్త్వ, రజస్, తమో గుణాల సమూహాన్ని సమానత్వం పొందేలా చేస్తాడు.
అప్పుడు ఆయన ఒక్కడే, రెండవవాడు లేనివాడు, సమస్తానికి
ఆధారం, మొట్టమొదటి పురుషుడు, తనకు తానే
ఆధారమైనవాడై ఉంటాడు. ప్రకృతి పురుషులకు అధిపతి, ఆదీ అంతము లేని
పరమాత్మ, కార్యకారణాలకు పరిమితి లేనివాడు, ఆత్మ కైవల్యమని,
బ్రహ్మయని, పరమని, మన వంటి వారిచేత ఆరాధింపబడుతున్న పేరు కలవాడుగా
అన్నింటా ప్రకాశిస్తాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం పరమాత్మ యొక్క లక్షణాలను, కల్పాంత సమయంలో
ఆయన స్థితిని వివరిస్తుంది. పరమాత్మ యొక్క ఏకత్వం, అద్వితీయత్వం,
సర్వనియంతృత్వం ఇక్కడ ప్రధానంగా చెప్పబడింది. బ్రహ్మ, పరమాత్మ,
కైవల్యం వంటి పదాల ద్వారా ఆ పరాత్పరుని యొక్క సర్వవ్యాపకత్వం, గుణాతీత
స్థితిని వివరించారు. దత్తాత్రేయుడు ఈ జ్ఞానాన్ని ఆకాశము (లేదా మహాభూతాలు) నుండి
గ్రహించిన పరమార్థంగా చెప్పవచ్చు.
168. గీత పద్యం
త్రిగుణమయి నిజమాయ యద్దేవుశక్తి
సంక్షుభిత మౌచు సూత్రాత్మ సంసృజించె
నాది నదె విశ్వతోముఖం బై జగంబు
సలిపె దానఁ పురుషుఁడు సంసారి యయ్యె.
ప్రతిపదార్థం:
నిజమాయ = తనయొక్క (దత్తాత్రేయుని) మాయ, త్రిగుణమయి =
సత్త్వ, రజో, తమో గుణములు కలిగినదై, అద్దేవుశక్తి =
ఆ దేవునియొక్క శక్తి, సంక్షుభితమౌచు = కదిలించబడినదై, సంసృజించె =
సృష్టించెను, ఆదిన్ = మొదట, సూత్రాత్మ = సూత్రాత్మను (మహత్తును), అదె = ఆ
సూత్రాత్మయే, విశ్వతోముఖంబై = అన్ని వైపులా ముఖము కలదై, జగంబు = ఈ
లోకాన్ని, సలిపె = సృష్టించెను, దానన్ =
దానివలన, పురుషుఁడు = జీవుడు, సంసారియయ్యె =
సంసార బంధంలో చిక్కుకొనెను.
తాత్పర్యం:
ఆ దేవుని (దత్తాత్రేయుని) శక్తియైన త్రిగుణాత్మకమైన మాయ కదిలింపబడినదై,
మొదట సూత్రాత్మను సృష్టించింది. అదే సూత్రాత్మ అటుపై సమస్త దిశలా వ్యాపించి
జగత్తును సృష్టించింది. దాని వలననే జీవుడు సంసార బంధంలో పడ్డాడు.
విశేషాలు:
- ఈ పద్యం ప్రకృతి (మాయ), పురుషుడు (జీవుడు),
మరియు ఈశ్వరుడికి (దత్తాత్రేయుడు) గల సంబంధాన్ని వివరిస్తోంది.
- మాయ త్రిగుణాలతో కూడి దేవుని శక్తిగా, సృష్టికి మూలమైన సూత్రాత్మకు కారణంగా చెప్పబడింది.
- ఈ
మాయాజగత్తు యొక్క సృష్టి వలననే జీవుడు జనన మరణాది సంసారంలో చిక్కుకుంటాడని
తెలుపుతోంది.
169. ఆటవెలది పద్యం
ఊర్ణనాభి హృత్స్థ మూర్ఖ నోట మెలంచి
చెలఁగి యాడి తుది గ్రహించు టరసి
య మ్మహేశుఁ డిటె యని యనుసంధాన
మాచరింప నిదియు నన్వయించె.
ప్రతిపదార్థం: ఊర్ణనాభి = సాలెపురుగు, హృతమూర్ఖ = తన
హృదయమునుండి/నోటినుండి, నోట = నోటితో, మెలంచి = కదిలించి (నూలును వెలికి తీసి),
చెలఁగి = విహరించి, ఆడి = ఆడుకొని, తుదిన్ = చివరకు, గ్రహించుట =
లోనికి తీసుకోవడం, అరసి = చూసి, అ మ్మహేశుఁడు + ఇటె = ఆ మహేశ్వరుడు
(దత్తాత్రేయుడు) ఈ విధంగానే (సృష్టిస్తాడు), అని = అని,
అనుసంధాన మాచరింపన్ = అనుసంధానం (ధ్యానం/మననం) చేయగా, ఇదియున్ = ఈ
నీతి కూడా, అన్వయించె = సరిపోయింది.
తాత్పర్యం: సాలెపురుగు తన హృదయంలోంచి
(లేదా నోటినుంచి) నూలును వెలికి తీసి, అందులో విహరించి, చివరకు మళ్ళీ
దానిని లోపలికి తీసుకుంటుంది. ఈ విషయాన్ని చూసి, పరమేశ్వరుడు (దత్తాత్రేయుడు)
కూడా ఈ విధంగానే లోకాన్ని సృష్టించి, పాలించి, చివరకు తనలో
లీనం చేసుకుంటాడని అనుసంధానం (మననం) చేయగా,
ఈ ఉపదేశం కూడా (గురువుల ఉపదేశానికి) సరిపడింది.
విశేషాలు:
- ఈ పద్యం సాలెపురుగు (ఊర్ణనాభి)
ని గురువుగా స్వీకరించి, దాని నుండి
నేర్చుకున్న నీతిని తెలియజేస్తుంది.
- ఈశ్వరుని సృష్టి, స్థితి, లయ క్రియలను సాలెపురుగు వలయొక్క వ్యాప్తి, ఉపసంహారంతో పోల్చడం జరిగింది. సాలెపురుగు తనకు ఆధారమైన
నూలునే మళ్లీ తనకు ఆహారంగానూ, నివాసంగానూ మార్చుకుని, చివరికి
తనలో లీనం చేసుకున్నట్లు, ఈశ్వరుడు కూడా తన మాయతో జగత్తును సృష్టించి, పాలించి, చివరకు తనలోనే లయం
చేసుకుంటాడని తెలుపుతోంది.
- ఇది సాలెపురుగు గురువు ద్వారా
దత్తాత్రేయుడు తెలుసుకున్న బ్రహ్మ సూత్రము (సృష్టి కారణము) యొక్క జ్ఞానం.
170. గీత పద్యం
సగము సంపి గూడునఁ పెట్టి సంభ్రమించు
భ్రమరముం గని భయమున భ్రమరరూప
మున్న యునికిన కను కీటము న్నయించి
కొన్న నయ మున్న దిదియు వా కొందు వినుము.
ప్రతిపదార్థం:
సగము సంపి = సగం చంపి, గూడునఁబెట్టి = గూటిలో ఉంచి, సంభ్రమించు =
తొందరపడుతున్న, భ్రమరమున్ = తుమ్మెదను, కని = చూసి,
భయమునన్ = భయముతో, భ్రమరరూపము = తుమ్మెద యొక్క రూపాన్ని, ఉన్న యునికిన =
ఉన్న స్థానంలోనే, కను = చూసే, కీటమున్ = పురుగు, నయించి కొన్న = నేర్చుకున్న, నయము = నీతి,
ఉన్నది = కలదు, ఇదియున్ = దీనిని కూడా, వాకొందు =
వివరిస్తాను, వినుము = ఆలకించుము.
తాత్పర్యం:
కొన్ని రకాల పురుగులను సగం చంపి, వాటిని గూటిలో ఉంచి, తొందరపడుతున్న
తుమ్మెదను (భ్రమరము) చూసి, గూటిలో ఉన్న పురుగు (కీటము) నిరంతర భయంతో ఆ తుమ్మెద
రూపాన్నే తలచుకొని తుమ్మెద రూపమును పొందే నీతి ఒకటి ఉంది. దానిని కూడా నీకు
వివరిస్తాను, వినుము.
విశేషాలు:
- ఈ పద్యం తుమ్మెద (భ్రమరము)
మరియు దాని గూటిలో ఉన్న పురుగు (కీటము) గురువులుగా ఉపదేశించిన నీతిని తెలుపుతోంది. దీనిని 'భ్రమర కీట న్యాయం' అంటారు.
- భ్రమర కీట
న్యాయం ప్రకారం, తీవ్రమైన భయం లేదా
గాఢమైన ధ్యానం ద్వారా ఒక వస్తువును లేదా రూపాన్ని నిరంతరం తలవడం వలన చివరకు
అదే రూపాన్ని పొందడం సాధ్యమవుతుంది.
- ఇక్కడ
పురుగు తన గాఢమైన భయం వల్ల
తుమ్మెదగా మారుతుంది. దీనిని భక్తి లేదా ధ్యానంలో తీవ్రమైన ఏకాగ్రత వలన భగవత్ స్వరూపాన్ని పొందడానికి
ఉపమానంగా చెబుతారు.
171. కంద పద్యం
స్నేహద్వేషభయాదుల
దేహి మనం బేకముఖత దేనియెడ నిడున్
మోహముననేని దాద్రూ
ప్యాహితుఁ డవు భక్తి నీశతాప్తి వొసఁగదే?
ప్రతిపదార్థం:
దేహి = జీవుడు, స్నేహద్వేషభయాదులన్ = స్నేహము, ద్వేషము,
భయము మొదలైన కారణాలచేత, ఏకముఖతన్ = ఏకాగ్రతతో, మనంబు =
మనస్సును, దేనియెడన్ = దేనిపైన, ఇడున్ = ఉంచునో,
మోహముననేని = మోహంతోనైనా (అజ్ఞానం వలనైనా), తా
ద్రూప్యాహితుఁడవు = ఆ వస్తువు రూపముతో ఆకర్షింపబడినవాడవు, అగున్ =
అవుతాడు, భక్తి = భక్తిన్, , ఈశతాప్తిన్ = ఈశ్వరుని పొందడాన్ని, ఒసఁగదే =
ఇవ్వదా? (తప్పక ఇస్తుంది కదా).
తాత్పర్యం:
జీవుడు స్నేహం, ద్వేషం, భయం మొదలైన ఏ కారణాల వల్లనైనా, తన మనస్సును
ఏకాగ్రతతో దేనిపై ఉంచుతాడో, అజ్ఞానం (మోహం) వలననైనా, అతడు ఆ వస్తువు
యొక్క రూపాన్ని పొందుతాడు. అలాంటప్పుడు, భక్తితో కూడిన ఏకాగ్రత ఈశ్వరుని పొందడాన్ని
తప్పక ఇవ్వదా? (తప్పక ఇస్తుంది).
విశేషాలు:
- భ్రమర కీట
న్యాయానికి (170వ పద్యం) ఇది కొనసాగింపు మరియు ముగింపు పద్యం.
- భయం,
ద్వేషం వంటి నిషేధాత్మక భావాలతోనే ఏకాగ్రత కుదిరి ఒక రూపం పొందగలిగినప్పుడు, సానుకూల భావమైన
భక్తితో కూడిన ఏకాగ్రత ఈశ్వర ప్రాప్తిని కలుగజేస్తుందని నొక్కి చెబుతోంది.
- ఏకాగ్రత యొక్క శక్తిని, అది
దైవప్రాప్తికి ఎంత ముఖ్యమో తెలియజేస్తోంది.
172. కంద పద్యం
ఇమ్మెయి గురువులతో నా
నెమ్మది శిక్షఁ గొనినట్టి నీతి యితివిధం
బిమ్మెయితో ననుభూతిం
బమ్మిన బోధంబు వినుము పార్థివముఖ్యా!
ప్రతిపదార్థం:
పార్థివముఖ్యా = రాజాదిశ్రేష్ఠుడా (యదు మహారాజా), ఇమ్మెయి = ఈ
విధంగా, గురువులతోన్ = (పూర్వ పద్యాలలో చెప్పబడిన 24 మంది) గురువుల
నుండి, నెమ్మదిన్ = చక్కగా, శిక్షన్ గొనినట్టి = శిక్షణను పొందిన, నీతి = నీతి,
ఇతివిధంబు = ఈ విధంగా ఉన్నది, ఇమ్మెయితోన్ = ఈ విధముగా, అనుభూతిన్ =
అనుభవంతో, పమ్మిన = వ్యాపించిన, బోధంబు =
జ్ఞానాన్ని, వినుము = ఆలకించుము.
తాత్పర్యం:
రాజాదిశ్రేష్ఠుడా! (యదు మహారాజా), ఈ విధంగా (నేను చెప్పిన విధంగా) 24 గురువుల నుంచి
నేను శాంతంగా శిక్షణ పొందిన నీతి ఈ రూపంలో ఉంది. ఈ పద్ధతిలో అనుభవంతో కూడినదై,
అన్నిటా వ్యాపించిన ఆత్మజ్ఞానాన్ని ఇప్పుడు నీకు వివరిస్తాను, వినుము.
విశేషాలు:
- ఈ పద్యం దత్తాత్రేయుడు తాను 24
గురువుల నుండి నేర్చుకున్న నీతిని సంగ్రహంగా తెలియజేసి,
అటుపై అనుభవపూర్వకమైన ఆత్మబోధను వివరించడానికి నాంది పలుకుతున్నాడు.
- గురువుల నుండి కేవలం సిద్ధాంత జ్ఞానమే కాక, శిక్ష (ఆచరణాత్మక
జ్ఞానం) పొందడం ముఖ్యమని తెలుపుతోంది.
173. ఉత్పలమాల వృత్తం
ఇట్టి విబోధసౌధ మెనయించు విమర్శము మూల మైనఁ తాఁ
బుట్టుచుఁ జచ్చుచున్ సతతము న్బహులార్తులపాలు సేయు నే
పట్టుననేని దీనిఁ తినఁ బాఱుఁ గ్రి మిశ్వసృగాల కాదు లం
చటె వివేకము న్విరతి నంది యసంగుఁడ నై చరించెదన్.
ప్రతిపదార్థం:
ఇట్టి = ఇటువంటి, విబోధసౌధము = విశేషమైన జ్ఞానమనే మేడను, ఎనయించు =
పొందగలిగిన, విమర్శము = విచారణ (ఆత్మ విచారణ), మూలమైనన్ =
ఆధారమైనప్పటికి, తాన్ = ఈ దేహం, పుట్టుచున్ = పుడుతూ, చచ్చుచున్ =
చనిపోతూ, సతతమున్ = ఎల్లప్పుడు, బహుళ +
ఆర్తులపాలు = అనేక కష్టాల పాలు, చేయున్ = చేస్తుంది, ఏ పట్టునన్ +
ఏని = ఏ ప్రదేశంలోనైనా, దీనిన్ = ఈ దేహాన్ని, తినన్ =
తినడానికి, క్రిమి + ఈశ్వర + సృగాల కాదులున్ = పురుగులు, కుక్కలు,
నక్కలు మొదలైనవి, పాఱున్ = పరుగెత్తుతాయి, అటె =
అటువంటిది కదా, వివేకమున్ = విచక్షణను, విరతిన్ =
వైరాగ్యాన్ని, అంది = పొంది, అసంగుఁడనై = ఆసక్తి లేనివాడనై, చరించెదన్ =
తిరుగుచున్నాను.
తాత్పర్యం:
ఆత్మ విచారణ ఇటువంటి జ్ఞానమనే మేడకు (మోక్షానికి) మూలమైనప్పటికీ, ఈ దేహం మాత్రం
పుడుతూ చస్తూ ఎల్లప్పుడూ అనేక కష్టాలకు లోనవుతుంది. ఈ దేహాన్ని చనిపోయిన తర్వాత
పురుగులు, కుక్కలు, నక్కలు మొదలైనవి తినడానికి పరుగెత్తుతాయి కదా! కాబట్టి,
వివేకాన్ని మరియు వైరాగ్యాన్ని పొంది, నేను దేనికీ ఆసక్తి లేనివాడనై (అసంగుడనై)
స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తున్నాను.
విశేషాలు:
- ఈ పద్యం అశాశ్వతమైన దేహం పట్ల వైరాగ్యాన్ని (విరతిని)
ఉపదేశిస్తోంది.
- జ్ఞానప్రాప్తికి ఆత్మ విమర్శ (విచారణ)
ముఖ్యమైనప్పటికీ, దేహం యొక్క అంతిమ గతిని తెలుసుకొని, దానిపై మమకారాన్ని విడిచిపెట్టడం అత్యవసరం అని
బోధిస్తోంది.
అసంగుడు (అనగా సంగం లేనివాడు, ఆసక్తి
లేనివాడు) కావడం అనేది దత్తాత్రేయుని అవధూత స్థితికి లక్షణం.
వివేక వైరాగ్యాల ద్వారానే ఈ అసంగుడి స్థితిని పొందవచ్చు.
174వ పద్యం (ఉత్పలమాల వృత్తం)
ఉ. దేనికి మేలు గూర్చెడు మతిం దనుధారి కలత్రపుత్రమి
త్రానుగ పశ్వనంత ధనయానముఖంబులఁ బ్రో వుసేయు నెం
తేనియుఁ గష్టి యై తుదకు నింకొక మేనికి బీజ మిందె సం
స్త్యాన మొనర్చి వృక్షగతి జా నగు మే నిది యేల కాల్పనే?
ప్రతిపదార్థం:
తనుధారి = దేహమును ధరించినవాడు (జీవుడు), దేనికి =
దేహమునకు, మేలున్ = మంచిని, గూర్చెడు =
కలిగించునట్టి, మతిన్ = బుద్ధితో, కలత్ర = భార్య,
పుత్ర = కొడుకులు, మిత్రానుగ = స్నేహితులతో కూడి, పశు = పశువులు,
అనంత = మిక్కిలి, ధన = ధనము, యాన = వాహనములు, ముఖంబులన్ =
మొదలైనవానిచేత, ప్రోవు = రక్షణ, సేయున్ =
చేస్తాడు, ఎంతేనియున్ = మిక్కిలి, కష్టియై =
శ్రమపడేవాడై, తుదకున్ = చివరకు, ఇంకొక = మరొక,
మేనికిన్ = శరీరమునకు, బీజము = విత్తనమును, ఇందు + ఎ = ఈ
దేహమునందే, సంస్త్యానము + ఒనర్చి = గట్టిగా ఉంచి (చేసి), వృక్షగతి =
వృక్షము యొక్క స్థితివలె, చానగు = చచ్చునట్టిది, మేనిది = ఈ
శరీరము, ఏల = ఎందుకు, కాల్పనే =
కాల్చవలసినది? (దీనిని దేనికీ ఉపయోగించకుండా వృథా చేయడం ఎందుకు?)
తాత్పర్యం:
ఈ దేహమును ధరించిన జీవుడు, ఈ శరీరానికే మంచి చేయాలనే బుద్ధితో, భార్య, పుత్రులు,
స్నేహితులు, పశువులు, అపారమైన ధనం, వాహనాలు
మొదలైనవాటి ద్వారా దీనిని రక్షిస్తూ, ఎంతో
కష్టపడతాడు. చివరకు ఈ శరీరంలోనే మరొక శరీరానికి విత్తనాన్ని ఉంచి, వృక్షమువలె
నిలబడి చచ్చునట్టిది ఈ దేహం. దీనిని దేనికీ ఉపయోగించకుండా వృథాగా కాల్చివేయడం
ఎందుకు? (అనగా, ఆత్మజ్ఞానం పొందకుండా ఈ దేహాన్ని నశింపజేయడం
వ్యర్థం).
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో దత్తాత్రేయుడు దేహం యొక్క అనిత్యతను, దానిపై అతిగా
ఆశక్తి పెంచుకోవడం వ్యర్థమని, దానిని సార్థకం చేసుకోకపోవడం అవివేకమని
తెలియజేస్తున్నారు. 'వృక్షగతి జా నగు మేనిది' - వృక్షం
వేళ్ళూని నిలబడి చివరకు నశించినట్లు, దేహం కూడా
కర్మఫలాన్ని సృష్టించి నశిస్తుందని పోల్చడం జరిగింది.
175వ పద్యం (సీస పద్యం)
సీ. జిహ్వ యొక్క డ బాఱు చీఱు నింకొ కెడకు
గుహ్య మ ట్లుదరంబు గోరు నెదియొ
శ్రవణ మెక్కడొ లాగు ఘ్రాణ మిగ్గెడ యను
చపలదర్శన మన్ని చాయ లరయుఁ
ద్వక్చ క్తి యొక వెంట బట్టపుదేవి నాఁ
బలు తెఱంగుల నాశ బంభ్రమించు
పలువురు సవతులు పతి నట్టులు శరీరి
నట్టిట్టుసేయ నై యాతురుఁ డవు
గీ. వృక్షముల పశుపక్షి సరీసృపముల
దంశమశక మత్స్యాదుల తనువు లెన్నొ
యారచించి యతృప్తి నాత్మావలోక
ధిషణు నరుఁ చేసి ముద మందె దేవుఁడు తుది.
ప్రతిపదార్థం:
జిహ్వ = నాలుక, ఒక + ఎడ = ఒక చోటికి, పాఱున్ =
పరుగెత్తును, గుహ్యము = మర్మావయవము, ఇంకొక + ఎడకు =
మరొక చోటునకు, చీఱున్ = లాగును, అట్లు =
అదేవిధంగా, ఉదరంబు = కడుపు, ఏది + ఒ = ఏదో,
కోరున్ = ఆశిస్తుంది, శ్రవణము = చెవి, ఎక్కడో = ఏ
దిశకో, లాగున్ = ఆకర్షిస్తుంది, ఘ్రాణము =
ముక్కు, ఈ + గెడ = ఈ ప్రదేశము, అనున్ =
అంటుంది, చపలదర్శనము = చంచలమైన చూపు (కన్ను), అన్ని = అన్ని,
చాయలు = దిక్కులను, అరయున్ = చూస్తుంది, త్వక్ = చర్మము,
శక్తి = శక్తితో, ఒక వెంట = ఒకేసారి, పట్టపుదేవి
నాన్ = పట్టపురాణి వలె, పలు = అనేక, తెఱంగులన్ = విధాలుగా, ఆశ = కోరిక,
బంభ్రమించున్ = చలించును, పలువురు = అనేకమంది, సవతులు = సవతి
భార్యలు, పతిన్ = భర్తను, అట్టులు = ఆ
విధంగా, శరీరిన్ = శరీరం ఉన్నవానిని (జీవుడిని), అట్టిట్టు =
అటుఇటుగా, చేయన్ = చేయగా, ఐ = అయ్యి,
ఆతురుఁడవు = తొందరపడువాడవు అవుతావు, వృక్షముల =
చెట్లయొక్క, పశు = పశువుల, పక్షి = పక్షుల,
సరీసృపముల = పాకే జంతువుల, దంశ = దోమల, మశక = ఈగల,
మత్స్య + ఆదుల = చేపలు మొదలైనవాటి, ఎన్నొ = ఎన్నో,
తనువులు = శరీరాలు, ఆరచించి = చక్కగా సృష్టించి, అతృప్తిన్ =
తృప్తి లేనివాడై, ఆత్మ + అవలోక = ఆత్మను చూచే, ధిషణున్ =
బుద్ధి కలవాడినిగా, నరున్ = మనిషిని, చేసి = చేసి,
తుది = చివరకు, దేవుఁడు = భగవంతుడు, ముదము =
సంతోషమును, అందెన్ = పొందాడు.
తాత్పర్యం:
నాలుక ఒకవైపు లాగితే, మర్మావయవం మరొకవైపు లాగుతుంది; కడుపు ఇంకేదో
కోరుతుంది; చెవి ఎక్కడో ఆకర్షిస్తే, ముక్కు 'ఈ ప్రదేశమే'
అంటుంది; చంచలమైన కన్ను అన్ని దిక్కులను చూస్తుంది; స్పర్శజ్ఞానం
(చర్మం) ఒకేసారి పట్టపురాణిలా అనేక విధాలుగా కోరికలతో చలిస్తుంది. ఈ ఇంద్రియాలు,
అనేకమంది సవతులు భర్తను అటుఇటు లాగినట్లుగా, శరీరం ఉన్న
జీవుడిని అటుఇటు లాగగా, అతడు తొందరపాటు కలవాడవుతాడు. వృక్షాల, పశుపక్ష్యాదుల,
సరీసృపాల, దోమలు ఈగలు చేపలు మొదలైన అనేక శరీరాలను సృష్టించి
తృప్తిచెందక, చివరకు భగవంతుడు ఆత్మను చూచే బుద్ధికలవాడైన మనిషిని
సృష్టించి సంతోషం పొందాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో ఇంద్రియ నిగ్రహం లేని మనిషి పరిస్థితిని వర్ణించారు. ఇంద్రియాలన్నీ
వేర్వేరు కోరికలతో లాగడంతో జీవుడు అల్లకల్లోలం అవుతాడని ('పలువురు సవతులు
పతి నట్టులు శరీరి నట్టిట్టుసేయ నై యాతురుఁడవు') ఉపమానంతో
వివరించారు. చివర్లో (గీత పద్యంలో) మానవజన్మ యొక్క విశిష్టతను, అది
ఆత్మజ్ఞానానికి ఏకైక సాధనమని తెలియజేస్తున్నారు.
176వ పద్యం (ఉత్పలమాల వృత్తం)
ఉ. ఎక్కుడు పుట్టువు ల్సనఁగ నెప్పుడో వచ్చు మనుష్య జన్మము
న్మిక్కిలి దుర్లభంబును నిత్యము నర్థద మంది ధీరుఁ డిం
దక్కట మిత్తినోటఁబడు నంతకు ముందర ముత్తి గై కొనం
గ్రక్కున నెత్తనౌ విషయగంధము లింత కెఱుంగకుండెనే.
ప్రతిపదార్థం:
ఎక్కుడు = ఎక్కువైన, పుట్టువుల్ = జననములు, చనఁగన్ =
గడచిపోగా, ఎప్పుడు + ఓ = ఎప్పుడో, వచ్చు =
లభించునట్టి, మనుష్య జన్మమున్ = మనిషిగా పుట్టుకను, మిక్కిలి =
అత్యంత, దుర్లభంబును = పొందశక్యం కానిది, నిత్యమున్ =
శాశ్వతమైన ఫలమును, అర్థదన్ = ఇచ్చేదానిని, అంది = పొంది,
ధీరుఁడు = వివేకవంతుడు, ఇందు = ఈ మనిషి జన్మలో, అక్కట = అయ్యో,
మృత్తి = మృత్యువు యొక్క, నోటన్ = నోటిలో, పడునంతకు =
పడేంతవరకు, ముందరన్ = అంతకు పూర్వమే, ముత్తిన్ =
మోక్షమును, గైకొనన్ = పొందటానికి, క్రక్కునన్ =
వెంటనే, ఎత్తనౌ = వదలిపెట్టదగిన, విషయగంధముల్ = విషయముల
యొక్క వాసనలను (ఆశలను), ఇంతకున్ = ఇంతవరకు, ఎఱుంగకుండెనే =
తెలుసుకోలేదా?
తాత్పర్యం:
ఎన్నో జన్మలు గడచిపోగా ఎప్పుడో లభించే మానవ జన్మము, అత్యంత
దుర్లభమైనది, మరియు శాశ్వతమైన మోక్ష ఫలాన్ని ఇచ్చేది. అట్టి ఈ జన్మను
పొంది కూడా, వివేకవంతుడు అయ్యో! మృత్యువు నోట పడేలోపు మోక్షాన్ని
పొందడానికి, వెంటనే వదలిపెట్టవలసిన విషయవాసనల గురించి ఇంతవరకు
తెలుసుకోలేదా? (అంటే, తెలుసుకొని కూడా విషయాలపై ఆసక్తి వదలకపోవడం
అవివేకం).
విశేషాలు:
మానవ జన్మ యొక్క అపూర్వత, దాని యొక్క పరమ ప్రయోజనం (మోక్షం) ఈ పద్యంలో
చెప్పబడింది. 'మిక్కిలి దుర్లభంబును నిత్యము నర్థద' - అత్యంత కష్టంతో
లభించేది, శాశ్వతమైన ఫలాన్ని ఇచ్చేదిగా మానవ జన్మను స్తుతించారు. 'విషయగంధముల్'
- విషయాల యొక్క వాసనలు లేదా అల్పమైన ఆకర్షణలు అని అర్థం, వీటిని వెంటనే
వదలాలని ఉపదేశించారు.
177వ పద్యం (కంద పద్యం)
క. ఇమ్మెయిఁ గ్రమ్మిన వై రా
గ్యమ్మున విజ్ఞానసుప్రకాశాత్మపదం
బిమ్ముకొనియె నహంకా
రమ్మున సంగమ్ము వదలి రస విచరింతున్.
ప్రతిపదార్థం:
ఈ + మెయిన్ = ఈ విధంగా, క్రమ్మిన = వ్యాపించిన, వైరాగ్యమ్మునన్
= వైరాగ్యము చేత, విజ్ఞాన = ప్రత్యేక జ్ఞానము యొక్క, సుప్రకాశ =
మంచి కాంతివంతమైన, ఆత్మపదంబు = ఆత్మ యొక్క స్థితి, ఇమ్ముకొనియెన్
= స్థిరపడింది, అహంకారమ్మునన్ = అహంకారం వలన ఏర్పడిన, సంగమ్ము =
బంధాన్ని (ఆసక్తిని), వదలి = విడిచిపెట్టి, రస = ఆనందాన్ని
(బ్రహ్మానందాన్ని), విచరింతున్ = తెలుసుకుంటాను (సాధిస్తాను).
తాత్పర్యం:
ఈ విధంగా (ఇంద్రియాలు చేసే విపరీతాలను, మానవ జన్మ
విశిష్టతను తెలుసుకోవడం ద్వారా) వ్యాపించిన వైరాగ్యము చేత, విజ్ఞానంతో
కూడిన మంచి కాంతివంతమైన ఆత్మస్థితి నాకు స్థిరపడింది. అహంకారం వల్ల కలిగే బంధాన్ని
విడిచిపెట్టి, నేను ఆ బ్రహ్మానందాన్ని తెలుసుకుంటాను (సాధించుకుంటాను).
విశేషాలు:
వైరాగ్యం ద్వారానే ఆత్మజ్ఞానం, మోక్షప్రాప్తి సాధ్యమవుతుందని
తెలియజేస్తున్నారు. 'విజ్ఞానసుప్రకాశాత్మపదం' - ప్రత్యేకమైన
జ్ఞానం వలన ప్రకాశించే ఆత్మపదవి గురించి చెప్పబడింది. అహంకారాన్ని, దానివల్ల కలిగే
సంగమును వదలడం ముఖ్యం అని చెప్పారు. ఇది దత్తాత్రేయుడు తన అనుభవాన్ని లేదా తన
శిష్యులకు ఉపదేశాన్ని సంగ్రహంగా చెప్పినట్లుగా ఉంది.
178వ పద్యం (గీత పద్యం)
గీ. జ్ఞాన మిది సుస్థిరమ్ము పుష్కలము కాదు
గురుఁ డొకం డెంత చెప్పిన నరయవలయు
లోకతత్త్వమ్ము తత్త్వ మ్మలోక మగుటఁ
గాదె మును లన్ని విధములుగాఁ బలుకుట?
ప్రతిపదార్థం:
ఇది = ఈ లౌకిక జ్ఞానం, సుస్థిరమ్ము = స్థిరమైనది, పుష్కలము =
సమృద్ధి అయినది, కాదు = కాదు, గురుఁడు =
గురువు, ఒకండు = ఒకడు, ఎంత = ఎంత,
చెప్పినన్ = చెప్పినా, లోకతత్త్వమ్ము = లోకం యొక్క నిజమైన స్థితిని, తత్త్వమ్ము = ఆ
బ్రహ్మతత్త్వం, అలోకము = లోకాతీతము (సామాన్య దృష్టికి అందనిది), అగుటన్ =
అయినందువలన, మునులు = ఋషులు, అన్ని = అన్ని,
విధములుగాన్ = రకాలుగా, పలుకుట = చెప్పడం, కాదె = కాదా?,
అరయవలయున్ = తెలుసుకోవాలి (పరిశోధించాలి).
తాత్పర్యం:
ఈ (లౌకిక) జ్ఞానం స్థిరమైనది, సమృద్ధి అయినది కాదు. గురువు ఒకడు ఎంత చెప్పినా,
ఆ లోకం యొక్క నిజమైన స్థితిని తెలుసుకోవాలి (పరిశోధించాలి). ఆ బ్రహ్మతత్త్వం
లోకాతీతమైనది (సామాన్య దృష్టికి అందనిది) కాబట్టే కదా, మునులు కూడా ఆ
తత్వాన్ని అన్ని విధాలుగా చెప్పవలసి వచ్చింది? (అంటే, సులభంగా అర్థం
కాని బ్రహ్మతత్వాన్ని తెలుసుకోవడానికి గురువు ఉపదేశంతో పాటు స్వయంగా పరిశోధన,
అనుభవం అవసరం అని భావం).
విశేషాలు:
కేవలం గురువు చెప్పినంత మాత్రాన జ్ఞానం పూర్తి కాదని, శిష్యుడు
స్వయంగా పరిశోధన (అనుభవం) ద్వారా దానిని స్థిరపరుచుకోవాలని దత్తాత్రేయుడు
సూచిస్తున్నారు. 'లోకతత్త్వమ్ము తత్త్వ మ్మలోక మగుట' - లోకం యొక్క
నిజమైన స్థితి కూడా సామాన్య దృష్టికి అందని బ్రహ్మతత్త్వమే కావడం వలననే ఋషులు అనేక
మార్గాలలో దానిని వివరించారని చెబుతున్నారు. ఇది జ్ఞాన సముపార్జనలో స్వానుభవానికి
ప్రాధాన్యతను తెలియజేస్తోంది.
179. గీత పద్యం
అన్వయవ్యతి రేక దృష్టాంతగతులఁ
జిం తనము సేయవలె గురు చెప్పినవిధ
మనుట కిది వ్యాఖ్య కాని వీరా గురువులు?
నిక్కమున కొక్కఁడె గురుండు నిగమవాది.
ప్రతిపదార్థం:
అన్వయవ్యతిరేకదృష్టాంతగతులన్ = అన్వయము (కలయిక - ఉన్నది ఉన్నట్లు), వ్యతిరేకము
(లేనిది లేనట్లు) అను దృష్టాంత మార్గములందు, చింతనము =
ఆలోచన, చేయవలెన్ = చేయవలెను, గురు = గురువు, చెప్పిన = బోధించిన, విధము =
విధానము, అనుటకిది = అనుటకు+ఇది = అనుటకు ఇది, వ్యాఖ్య =
వివరణ, కాని = అయితే, వీరా = వీరు+ఆ =, గురువులు = గురువులా (లేదు), నిక్కమునకు =
నిజమునకు, ఒక్కఁడె = ఒక్కఁడు+ఏ = ఒక్కడే, గురుండు =
గురువు, నిగమవాది = వేదమును బోధించువాడు.
తాత్పర్యం:
గురువు చెప్పిన మార్గమును (బ్రహ్మమును) అన్వయము (కలిపి), వ్యతిరేకము
(దూరముచేసి) అను దృష్టాంతముల ద్వారానే (ఉదాహరణలతో) ఆలోచన చేయవలెను అని చెప్పుటకే ఈ
(24 గురువుల) వివరణ. నిజమునకు, వేదమును బోధించు పరమాత్మ స్వరూపము ఒక్కడే గురువు. మిగిలిన ఈ
24 మంది కేవలం ఆ ఒక్క గురువును చూపే వ్యాఖ్యాన భూతులు మాత్రమే.
విశేషాలు:
యదు మహారాజుకు దత్తాత్రేయుడు 24 గురువులను వివరించిన పిదప, ఆ గురువుల బోధల
సారాంశాన్ని ఈ పద్యంలో వివరిస్తున్నారు. తాత్విక జిజ్ఞాసకు అన్వయవ్యతిరేక పద్ధతులు
మూలము. ఈ 24 గురువులు కేవలం ఆ పరమగురువును (నిగమవాదిని) తెలుసుకొనుటకు
తోడ్పడు ఉపమానములు (వ్యాఖ్యానములు) మాత్రమేనని చెప్పడం ఇక్కడి ముఖ్యమైన తాత్విక
అంశము.
180. సీస పద్యం
యదున కివ్విధి బోధ మొదవించి వీడ్కొని
చనియె నెందే సంతసమున విభుఁడు
నతులు నుతు లొనర్చి కృతకృత్యుఁ డై మన
పూర్వుల కటఁ బూ ర్వపురుషుఁ డలరె
సర్వసంగము లూడ్చి సమచిత్తుఁ డై యుండి
యడిగినవారికి నుడివె దీని
నది మొద లవధూతయదునాధసంవాద
మన నిది విఖ్యాతమయ్యె సభల
గీ. ననుచు వాసు దేవుఁ డనువదింప ధరించి
యుద్ధవుండు సెం దె నున్మన స్వ
మాదరమున వింటివా? శిష్యకులదీప!
దీపకుండ! ధీరధీవరుండ!
ప్రతిపదార్థం:
యదునకు = యదు మహారాజునకు, ఈ+విధి = ఈ విధముగా, బోధ మొదవించి=
జ్ఞానమును కలిగించి, విభుడు = దత్తాత్రేయ ప్రభువు, సంతసమున =
సంతోషముతో, వీడ్కొని = సెలవు తీసుకొని, ఎందున్ =
ఎక్కడికి, చనియెన్ = వెళ్ళెనో (అచ్చటికి), నతులు =
నమస్కారములు, నుతులు = స్తుతులు, ఒనర్చి = చేసి, కృతకృత్యుడై =
నెరవేరిన పని కలవాడై (సాఫల్యము పొందినవాడై), మన = మన యొక్క,
పూర్వులకున్ = పూర్వీకులకు, అటన్ = ఆ విధముగా, పూర్వపురుషుడు = అనాది పురుషుడైన విష్ణువు అంశ,
అలరె = సంతోషించెను, సర్వసంగములు = అన్ని బంధములను, ఊడ్చి =
తొలగించి, సమచిత్తుడై = సమమైన (నిశ్చలమైన) మనస్సు కలవాడై, ఉండి = ఉండి,
అడిగినవారికిన్ = అడిగిన వారికి, దీనిన్ = దీనిని (ఈ సంవాదమును), నుడివెన్ =
చెప్పెను, అది = ఆ రోజు, మొదలు = మొదలుకొని, అవధూతయదునాధసంవాదము
= అవధూతకు (దత్తాత్రేయుడు), యదురాజుకు జరిగిన సంభాషణ, అనన్ = అనగా,
ఇది = ఈ కథ, సభలన్ = సభలందు, విఖ్యాతమయ్యెన్ = ప్రసిద్ధిచెందెను, అనుచున్ = అని,
వాసుదేవుడు = కృష్ణుడు, అనువదింపన్ = చెప్పగా, ఉ ద్ధవుండు =
యుద్ధవుడు, ఆదరమున = గౌరవముతో, ఉన్మనస్వమున్ = ఉన్మనస్థితిని (మనస్సు లేని
స్థితిని/ఉన్నత స్థితిని), చెందెన్ = పొందెను, శిష్యకులదీప = శిష్యుల వంశమునకు దీపము వంటివాడా,
దీపకుండ = జ్ఞానముతో ప్రకాశించువాడా, ధీరధీవరుండ = ధైర్యము కల బుద్ధిమంతుడా, వింటివా =
విన్నావా?
తాత్పర్యం:
ఈ విధంగా యదుమహారాజుకు జ్ఞానబోధ చేసి, దత్తప్రభువు సంతోషముతో సెలవు తీసుకుని ఎక్కడికి
వెళ్ళారో అచ్చటికి వెళ్లారు. యదు మహారాజు దత్తాత్రేయులకు నమస్కారాలు, స్తుతులు చేసి,
కృతకృత్యుడై (తరించినవాడై), మన పూర్వీకుల యందు పూర్వపురుషుని వలె ప్రకాశించాడు. యదు
మహారాజు అన్ని సంగములను విడిచి, సమమైన చిత్తముతో ఉండి, అడిగిన వారికి
ఈ అవధూత-యదునాథ సంవాదమును ఉపదేశించాడు. అది మొదలు ఈ కథ సభలలో ప్రసిద్ధి చెందింది.
అని శ్రీకృష్ణుడు (వాసుదేవుడు) చెప్తుండగా, ఉద్ధవుడు
దానిని విని, ప్రేమతో, మనస్సు నిశ్చలమైన ఉన్నత స్థితిని పొందాడు. శిష్యకులమునకు
దీపము వంటివాడా! దీపకుడా ! ప్రకాశించువాడా! ధైర్యవంతుడా! బుద్ధిమంతుడా! విన్నావా?
విశేషాలు:
ఈ పద్యము భాగవతంలోని అంశము. శ్రీకృష్ణుడు ఈ అవధూత-యదు సంవాదమును ఉద్ధవునికి
ఉపదేశించగా, ఉద్ధవుడు దానిని మైత్రేయ మహర్షికి ఉపదేశిస్తాడు. ఈ కథ విన్న
ఉద్ధవుడు ఉన్నతమైన జ్ఞానస్థితిని (ఉన్మనస్వమును) పొందడం ఈ జ్ఞానబోధ యొక్క
ప్రభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.
181. కంద పద్యం
తత్తాదృగ్విభవుం డవు
దత్తాత్రేయుఁడు నొడివిన తత్వము వినెనా
యత్తులకును వినిపించిన
ను త్తము లిరువురకు ముత్తి యెదవుఁ తదిచ్చన్.
ప్రతిపదార్థం:
తత్+తాదృక్+విభవుండు+అవు = ఆ విధమైన గొప్ప వైభవము (మహిమ) కలవాడైన, దత్తాత్రేయుఁడు
= దత్తాత్రేయుడు, నుడివిన = చెప్పిన, తత్వము = పరమార్థ సత్యమును, వినెనా =
విన్నవానికి, అత్తులకును = కోరిక కలిగిన ఇతరులకు, వినిపించినన్ =
వినిపించిన వారికిని, ఉత్తములు = ఉత్తమమైన వారైన, ఇరువురకున్ =
ఇద్దరికిని, తత్+ఇచ్చన్ = ఆ దత్తాత్రేయుని సంకల్పముచే, ముత్తి =
ముక్తి, ఒదవున్ = కలుగును.
తాత్పర్యం:
అటువంటి గొప్ప మహిమ కలవాడైన దత్తాత్రేయుడు చెప్పిన తత్త్వమును విన్నవానికి,
మరియు ఆ తత్త్వమును వినాలని కోరిన ఇతరులకు వినిపించిన వారికిని, ఆ ఉత్తములైన
ఇద్దరికిని దత్తప్రభువు సంకల్పము వలన ముక్తి లభిస్తుంది.
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుని బోధ యొక్క శక్తిని, ప్రభావమును ఈ పద్యము తెలియజేస్తుంది. ఈ
జ్ఞానమును విన్నవారే కాక, ఇతరులకు వినిపించినవారు కూడా దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహముచే
ముక్తిని పొందగలరని చెప్పడం ఈ గ్రంథ పఠన, శ్రవణ ఫలమును (ప్రయోజనమును) తెలియజేస్తుంది.
182. కంద పద్యం
అని చెప్పే గురుడు శిష్యున
కని సూతుఁడు మునులతోడ ననె ఘనులారా!
విని శ్రద్ధ నిది ధరించిన
జను బోధము సర్వవేదసమ్మత మనినన్
ప్రతిపదార్థం:
గురుడు = గురువు (శ్రీకృష్ణుడు), శిష్యునకు = శిష్యుడైన ఉద్ధవునకు, అని = ఈ
విధముగా, చెప్పే = చెప్పగా, అని = అని (చెప్పి), సూతుఁడు =
సూతుడు, మునులతోడన్ = మునులతో, అనెన్ =
చెప్పెను, ఘనులారా = గొప్పవారలారా, ఇది = ఈ
దత్తభాగవతమును, విని = విని, శ్రద్ధన్ = శ్రద్ధతో, ధరించినన్ =
మనస్సులో పెట్టుకొనినచో, సర్వవేదసమ్మతము = అన్ని వేదములచే అంగీకరించబడినది, అనినన్ = అని
చెప్పిన, బోధము = జ్ఞానము, చనున్ = లభించును.
తాత్పర్యం:
గురువైన శ్రీకృష్ణుడు శిష్యుడైన ఉద్ధవునకు ఈ విధంగా చెప్పగా, ఆ విషయమును
సూతుడు మునులందరితో చెప్పెను. "ఓ గొప్పవారలారా! ఈ దత్తభాగవతమును విని,
శ్రద్ధతో మనస్సులో ధరించినచో, అన్ని వేదములకు అంగీకారమైన జ్ఞానము లభిస్తుంది" అని
సూతుడు మునులకు చెప్పాడు.
విశేషాలు:
సూత పౌరాణికుడు ఈ కథను మునులకు చెప్పడం ఇక్కడ వర్ణించబడింది. శ్రవణము (వినుట),
ధారణ (మనస్సులో ఉంచుకొనుట) ద్వారానే సర్వవేదసారమైన జ్ఞానము లభిస్తుందని నొక్కి
చెప్పబడింది.
183. గీత పద్యం
మునులు ముదమునఁ తేలి సూతునిఁ కనుఁగొని
వినుతు లొనరించి సుశ్రద్ధ విధ మిది యన
సంజలి ఘటించి యామీఁది యాను శాస
నికము గురుశిష్యకృత మను సుకృత మనిన.
ప్రతిపదార్థం:
మునులు = ఋషులు, ముదమునన్ = సంతోషమునందు, తేలి =
తేలియాడుతూ, సూతునిన్ = సూతుని, కనుఁగొని = చూచి, వినుతులు =
స్తుతులను, ఒనరించి = చేసి, ఇది = ఈ బోధ, సుశ్రద్ధ =
మంచి శ్రద్ధ యొక్క, విధము = పద్ధతి, అనన్ = అని (చెప్పదగినదని), అంజలి =
నమస్కారమును, ఘటించి = చేసి, గురుశిష్యకృతము = గురువు (దత్తాత్రేయుడు)
శిష్యుడు (యదువు) చేసినది, అను = అనబడిన, సుకృతము = మంచి కార్యము (పుణ్యము), ఆ+మీఁది = ఆ
తర్వాత గల, ఆనుశాసనికము = శాసనము వంటి ఉపదేశమును, అనినన్ = చెప్పవలసినదిగా కోరగా.
తాత్పర్యం:
మునులు సంతోషములో తేలియాడుతూ, సూతుని చూసి, స్తుతులు చేసి, ఈ బోధయే మంచి
శ్రద్ధ యొక్క లక్షణము అని చెప్పదగినది అంటూ, నమస్కరించి,
ఆ తరువాత గురుశిష్యులు (దత్తాత్రేయుడు, యదువు) చేసిన
గొప్ప పుణ్యకార్యమైన ఉపదేశమును (ఆనుశాసనికమును) చెప్పవలసినదిగా కోరారు.
విశేషాలు:
మునులు ఈ జ్ఞానబోధ విని ఎంతగా సంతోషించారో, ఎంత శ్రద్ధగా
ఉన్నారో ఈ పద్యము తెలియజేస్తుంది. తరువాతి భాగంలో చెప్పబోవు ఉపదేశమునకు
(ఆనుశాసనికమునకు) ప్రేరణ, నేపథ్యం ఈ పద్యంలో ఉంది.
184. కంద పద్యం
కైలాసకాశికా
శ్రీశై లాదుల నుండి సేవ సలుపంగా రా
జాలని మాదృశుల దృశా
జాలంబులఁ తనుప నిందు సన్నిహితుండా!
ప్రతిపదార్థం:
కైలాస = కైలాసము, కాశికా = కాశి, శ్రీశైల+ఆదుల = శ్రీశైలము మొదలగు స్థలముల,
నుండి = నుండి, సేవ = సేవను, సలుపంగా = చేయుటకు, రాలెని =
రాలేని, మాదృశుల = మా వంటి వారి యొక్క, దృశా+జాలంబులన్
= కనుల సమూహమును, తనుపన్ = తృప్తిపరచుటకు, ఇందున్ = ఇక్కడ
(ఈ సభలో), సన్నిహితుండా = దగ్గరగా ఉన్నవాడా!
తాత్పర్యం:
(మునులు సూతునితో దత్తాత్రేయుని స్తుతిస్తూ) కైలాసము, కాశి, శ్రీశైలము
మొదలైన పుణ్యక్షేత్రములలో సేవ చేయుటకు రాలేని మా వంటి వారి కనుల సమూహమును
తృప్తిపరచుటకు (దర్శనమిచ్చుటకు) ఇక్కడ (మా మధ్య) సన్నిహితముగా ఉన్నవాడా
(దత్తాత్రేయుడా)!
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుని సర్వవ్యాపకత్వము, మరియు భక్తులపై ఆయనకున్న కరుణ ఈ పద్యములో
వ్యక్తమవుతున్నాయి. పుణ్యక్షేత్ర దర్శన ఫలము ఈ కథా శ్రవణము ద్వారా, ఈ సభలో
దత్తాత్రేయుని అనుభూతి ద్వారా లభిస్తున్నదని మునులు భావించడం ఇక్కడి విశేషము.
185. శార్దూల విక్రీడితం వృత్తం
విద్యాస్థానసమన్వయ సమితి సంవత్సం విభాత ప్రభా!
సద్యోజాతముఖ ప్రపంచముఖనిష్ఠా పాలితద్యోచరా!
మాద్యద్ధంతిని శాటపాటనక లామాంజిష్ఠ మంజ్వంబరా!
సోద్యోగక్రమపాలనార్థ హృదయద్యోకస్సమధ్యాసితా!
ప్రతిపదార్థం:
విద్యాస్థానసమన్వయసమితి = విద్యలకు నెలవైన స్థలముల యొక్క సమన్వయముతో కూడిన
సభలో, సంవత్సం = సంవత్సమందు (సంవత్సరము), విభాతప్రభా = ఉదయపు కాంతి (ఉదయించిన కాంతి వలె
ఉండువాడా), సద్యోజాత+ముఖ = సద్యోజాతము అను ముఖము యొక్క, ప్రపంచ+ముఖ+నిష్ఠా
= ప్రపంచమే ముఖముగా గల నిష్ఠ చేత, పాలిత+ద్యోచరా = రక్షింపబడుచున్న దేవతలు కలవాడా, మాద్యత్+దంతిని
= మదించిన ఏనుగు యొక్క, శాట+పాటన+కలా = తోలును చీల్చుట అను కళ కలవాడా, మాంజిష్ఠ =
మంజిష్ఠ (మంచి ఎరుపు) రంగు కల, మంజు+అంబరా = అందమైన వస్త్రములు కలవాడా, స+ఉద్యోగ+క్రమ
= ప్రయత్నముతో కూడిన పద్ధతితో, పాలన+అర్థ = పాలించుట కొరకైన, హృదయ+ద్యోకస్సమధ్యాసితా
= హృదయము అను ఆకాశమునందు అధిష్ఠించినవాడా!
తాత్పర్యం:
(దత్తాత్రేయుని స్తుతి) ఓ దత్తప్రభూ! విద్యాస్థానముల సమన్వయ సభలో ఉదయించిన
కాంతి వలె ఉన్నవాడా! సద్యోజాతము అను ముఖము ద్వారా ప్రపంచమునే ముఖముగా గల నిష్ఠచే
దేవతలను రక్షించువాడా! మదించిన ఏనుగు చర్మాన్ని చీల్చగలిగే కళ కలవాడా! మంచి ఎరుపు
రంగు గల అందమైన వస్త్రాలు ధరించినవాడా! ప్రయత్నపూర్వకమైన పద్ధతిలో జగత్తును
పాలించుట కొరకు హృదయమనే ఆకాశంలో అధిష్ఠించినవాడా!
విశేషాలు:
ఈ పద్యము దత్తాత్రేయుని యొక్క పంచముఖ స్వరూపాన్ని (సద్యోజాత, వామదేవ,
అఘోర, తత్పురుష, ఈశాన ముఖాలు), శివునితో గల అభేదత్వాన్ని ('మాద్యద్ధంతిని
శాటపాటనకలా' - ఏనుగు తోలును చీల్చిన శివుని పోలిక) మరియు యోగసాధనలో ఆయన
స్థానాన్ని (హృదయద్యోకస్సమధ్యాసితా) సూచిస్తూ చేసిన స్తుతి.
186. మాలిని వృత్తం
షడమలకమలశ్రీసంతతాభ్యాసవిద్యా
మృడితమహితవిద్వ ద్ధృద్ద్వి రేపాళివిత్తా!
జడమతినయనౌ ఘాశ్మక్రమాలోక్యమానా!
మృడ! దశశతనామామ్రేడస ప్రీ యమాణా!
ప్రతిపదార్థం:
షట్+అమల+కమల+శ్రీ = ఆరు నిర్మలమైన పద్మముల (చక్రముల) శోభ యొక్క, సంతత+అభ్యాస+విద్యా
= ఎల్లప్పుడూ అభ్యాసము చేయు విద్య కలవాడా, మృడిత+మహిత+విద్వత్+హృత్+ద్విరేప+ఆళి+విత్తా =
శుభకరమైన, గొప్ప విద్వాంసుల హృదయము అను తుమ్మెదల సమూహముచే
తెలియబడినవాడా (ఉన్నవాడా), జడమతి+నయన+ఓఘ = మూర్ఖులైనవారి కనుల సమూహముచే, అశ్మ+క్రమ+ఆలోక్యమానా
= రాతి క్రమము వలె (లేదా నిర్లక్ష్యముగా) చూడబడువాడా, మృడ = సుఖము
నిచ్చువాడా (శివుడా), దశశత+నామ+ఆమ్రేడస = వెయ్యి నామముల (విష్ణు సహస్రనామము/శివ
సహస్రనామము) పునరుచ్ఛారణకు, ప్రీయమాణా = సంతోషించువాడా!
తాత్పర్యం:
(దత్తాత్రేయుని స్తుతి) ఆరు నిర్మలమైన పద్మముల (చక్రముల) శోభను నిరంతరము
అభ్యాసము చేయు విద్య కలవాడా! శుభకరమైన, గొప్ప విద్వాంసుల హృదయమనే తుమ్మెద సమూహముచే
తెలియబడినవాడా! మూర్ఖుల కనుల సమూహముచే రాతి బొమ్మ వలె (నిర్లక్ష్యముగా)
చూడబడువాడా! సుఖము నిచ్చువాడా! వేయి నామముల (సహస్రనామముల) పునరుచ్ఛారణకు
సంతోషించువాడా!
విశేషాలు:
దత్తాత్రేయుని యోగసాధనా రహస్యము (షట్కమలశ్రీ - షట్చక్రములు), జ్ఞానులకు
సులభముగా అర్థమగుట, అజ్ఞానులకు కేవలం రాతి బొమ్మ వలె అగుపించుట వంటి
వైరుధ్యములు ఈ పద్యంలో వర్ణించబడినాయి. శివ-విష్ణువుల అభేద స్వరూపమును కూడా ఈ
స్తుతిలో చూపించారు.
187. సీస పద్యం
ఆంధ్రే ల రామకథామృతమ్మున నింపె
వేంకటప్ప కవి సంవి త్సరుండు
హనుమాంబ పేరి మహాసాధ్వి పత్నిగా
ననుఁ కనెం దనయు విత్తనయుఁ జే సె
నాత్రేయగోత్రుండ నాఖ్యఁతాడేపల్లి
రాఘవ పూర్వ నారాయణుండ
శ్రీ దేవి దయితగా శ్రీవిద్య సేవింతు
బహిరంతరర్చానుభవ మఖముల
గీ. త్వత్ప్రసాదిత వాచా ప్రవాహచితము
ద త్త భాగవతాఖ్య పాదపమునందు
నిందుపురనాథ! లింగోద్భవేళ!యిదిగో -
మాలిఁ తాల్పుము రెండవు పూలగుత్తి.
ప్రతిపదార్థం:
సంవిత్+సరుండు = జ్ఞానమునకు నెలవైన, వేంకటప్ప = వేంకటప్పయ్య అను, కవి = కవి,
ఆంధ్రన్+ఏల = ఆంధ్ర దేశమును ఏలిన, రామకథా+అమృతమ్మునన్ = రామాయణ కథా అమృతముచే,
ఇంపెన్ = నింపెను, హనుమాంబ = హనుమాంబ, పేరి = పేరుగల, మహాసాధ్వి =
గొప్ప సాధ్వి, పత్నిగా = భార్యగా, తనయున్ = కుమారుడైన నన్ను, కనెన్ = కనెను,
తనయు = కుమారుడైన నన్ను, విత్+తనయున్ = జ్ఞానము యొక్క కుమారునిగా, చేసెన్ =
చేసెను, ఆత్రేయగోత్రుండన్ = ఆత్రేయ గోత్రము కలవాడను, ఆఖ్యన్ =
పేరుచేత, తాడేపల్లి = తాడేపల్లి వంశమునకు చెందిన, రాఘవ+పూర్వ+నారాయణుండన్
= రాఘవ నారాయణ శాస్త్రిని , శ్రీదేవి = లక్ష్మీదేవిని (లేదా శక్తిని), దయితగా =
ప్రియురాలిగా (లేదా పత్నిగా), శ్రీవిద్య = శ్రీవిద్యను, బహిరంతర+అర్చా+అనుభవ+మఖములన్
= వెలుపల, లోపల చేసే పూజా అనుభవములతో కూడిన యాగముల ద్వారా, సేవింతున్ =
సేవిస్తాను, ఇందుపురనాథ = చందవోలు నగరానికి నాథుడా, లింగోద్భవ+ఈశ =
లింగరూపంలో ఉద్భవించిన ఈశ్వరా, త్వత్+ప్రసాదిత = నీ అనుగ్రహముచే లభించిన, వాచా+ప్రవాహ+చితము
= మాటల ప్రవాహముచే కూర్చబడిన, దత్తభాగవత+ఆఖ్య = దత్తభాగవతము అను పేరుగల, పాదపమునందున్ =
వృక్షమునందు, ఇదిగో = ఇదిగో, రెండవు = రెండవ, పూలగుత్తి =
పూల గుత్తిని, మాలిన్ = మాలగా, తాల్పుము = ధరించుము.
తాత్పర్యం:
జ్ఞానవంతుడైన వేంకటప్పయ్య కవి ఆంధ్రదేశాన్ని ఏలే రామకథా అమృతంతో నింపారు.
హనుమాంబ అనే మహాసాధ్వి నా తల్లి. ఆ తండ్రి నన్ను జ్ఞానవంతునిగా చేశాడు. నేను
ఆత్రేయ గోత్రము కలవాడను, తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రిని. నేను శ్రీదేవిని భార్యగా,
లోపల-వెలుపల పూజలతో కూడిన యాగముల ద్వారా శ్రీవిద్యను సేవిస్తాను. ఓ చందవోలు
నగరానికి నాథా! లింగోద్భవేశ్వరా! నీ అనుగ్రహముచే లభించిన వాక్ప్రవాహముతో కూర్చబడిన
'దత్తభాగవతము' అనే వృక్షమునందు ఇదిగో! రెండవ పూలగుత్తిని (ద్వితీయ
స్కంధమును) నీకు మాలగా సమర్పిస్తున్నాను, దయచేసి ధరించుము.
విశేషాలు:
ఈ పద్యము గ్రంథకర్త అయిన బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి
యొక్క వంశ నామము (కవిత్వ నామము), గోత్రము, తల్లిదండ్రులు, భార్య, ఉపాసనా విధానము (శ్రీవిద్య), మరియు ఈ
గ్రంథము యొక్క ద్వితీయ స్కంధ సమాప్తిని తెలియజేస్తుంది.
No comments:
Post a Comment