పంచమ గుచ్ఛము

 బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని పంచమ గుచ్ఛము నుండి  పద్యములకు వివరణలు ఇక్కడ ఉన్నాయి.

1వ పద్యము

శ్రీమద్వైశ్వ నిషేవిత! 

ధీమన్మజ్జనక పాదదివ్యకవిత్వ

ప్రేమోల్లసదంతఃకర

ణా! మంజుల తానుషక్త నగరాభరణా!

ప్రతిపదార్థం:

శ్రీమత్ = సంపదలతో కూడిన, వైశ్వ = విశ్వమునకు సంబంధించిన లేదా దేవతా సమూహము చేత, నిషేవిత = సేవింపబడినవాడా!, ధీమత్ = బుద్ధిమంతులైన, మజ్జనక = నా తండ్రిగారి యొక్క, పాద = పాదముల యందలి, దివ్య = పవిత్రమైన, కవిత్వ = కవిత్వము నందు, ప్రేమ = ప్రీతిచేత, ఉల్లసత్ = ప్రకాశించుచున్న, అంతఃకరణా = మనస్సు కలవాడా!, మంజుల = మనోహరమైన, తానుషక్త = తనతో కూడిన లేదా నిరంతరము అనుసరించునట్టి, నగరా = పట్టణమే, ఆభరణా = అలంకారముగా కలవాడా!

తాత్పర్యం:

ఐశ్వర్యవంతులైన దేవతలచే సేవింపబడేవాడా! బుద్ధిమంతులైన నా తండ్రిగారి పాదపద్మముల యందలి దివ్య కవిత్వముపై గల అనురాగముతో వెలిగిపోయే హృదయము కలవాడా! మనోహరమైన చంద్రా నగరాన్ని (చంద్రావతి) ఆభరణముగా ధరించినవాడా!

విశేషాలు:

• ఇది గ్రంథకర్త తన ఆరాధ్య దైవమును లేదా గురువును సంబోధిస్తూ చేసిన ప్రార్థన.

• తన తండ్రిగారి కవిత్వం పట్ల గల భక్తిని, దైవానికి ఆ కవిత్వం పట్ల గల ఇష్టాన్ని ఇక్కడ చాటిచెప్పారు.

---

2వ పద్యము

అవధరింపుము మునులకు ననియె సూతుఁ

డట్లు గురుముఖనిస్సృత మమృతఝరముఁ

గర్ణములతోడఁ గ్రోలి యాకంఠకుహర

మడిగె మఱి దీపకుఁడు గురు నతివినీతి.

ప్రతిపదార్థం:

అవధరింపుము = చిత్తగించుము, మునులకున్ = ఋషులకు, అనియెన్ = పలికెను, సూతుఁడు = సూత మహర్షి, అట్లు = ఆ విధముగా, గురు + ముఖ = గురువు యొక్క నోటి నుండి, నిస్సృతము = వెలువడిన, అమృత + ఝరమున్ = అమృత ప్రవాహము వంటి బోధను, కర్ణములతోడన్ = చెవులతో, క్రోలి = త్రాగి, ఆకంఠకుహరము = కంఠము నిండుగా (తృప్తిగా), అడిగెన్ = ప్రశ్నించెను, మఱి = అటు పిమ్మట, దీపకుఁడు = దీపకుడనే శిష్యుడు, గురున్ = గురువును, అతి + వినీతి = మిక్కిలి వినయముతో.

తాత్పర్యం:

సూత మహర్షి శౌనకాది మునులతో ఇట్లు పలికెను: "గురువుగారి ముఖము నుండి వెలువడిన అమృత ప్రవాహము వంటి జ్ఞానాన్ని చెవుల ద్వారా తృప్తిగా త్రాగిన దీపకుడు, తిరిగి మిక్కిలి వినయముతో తన గురువును ఈ విధముగా ప్రశ్నించెను."

విశేషాలు:

• గురుబోధను అమృత ప్రవాహముతో పోల్చడం ద్వారా ఆ జ్ఞానము యొక్క మాధుర్యాన్ని, పవిత్రతను సూచించారు.

• శిష్యుడైన దీపకుని వినయము ఇక్కడ ప్రశంసనీయము.

---

3వ పద్యము (దీపకుని ప్రశ్న)

ఈసందియము దీర్పుమీ సర్వవిజ్ఞాన

సాగర! భగవంతుఁడా! గురువర!

యత్రికి ననసూయయందు నావిర్భూతుఁ

డసలు త్రిలోకకృత్యావహితుఁడు

మునివేషధరుఁడు యోగనిరూఢుఁ డై యుండి

యేల యనాచారమే నటించె?

శ్రేష్ఠుఁ డెయ్యది యాచరించు ననుసరించు

నద్దానిఁ తదితర మైన జనము

నదియుర గాక విప్రుఁ డానందకందమ్ము

ధార్మికుండు మోక్షధర్మ మొరుల

కధిగతంబు సేయ నవతరించి ప్రతీప

కారి యగుట నమ్మఁగాఁ దగునొ?

ప్రతిపదార్థం:

ఈ + సందియము = ఈ సందేహమును, తీర్పుమీ = తొలగించుము, సర్వ + విజ్ఞాన + సాగర = సమస్త జ్ఞానమునకు సముద్రము వంటివాడా!, భగవంతుఁడా = భగవంతుని స్వరూపమైనవాడా!, గురువర = శ్రేష్ఠుడైన ఓ గురువుగారూ!, అత్రికిన్ = అత్రి మహర్షికి, అనసూయ + అందున్ = అనసూయ దేవి యందు, ఆవిర్భూతుఁడు = జన్మించినవాడు, అసలు = నిజముగా, త్రిలోక + కృత్య + అవహితుఁడు = ముల్లోకముల కార్యముల యందు నిమగ్నమైనవాడు, ముని + వేష + ధరుఁడు = ముని వేషమును ధరించినవాడు, యోగ + నిరూఢుఁడు + ఐ = యోగము నందు నిశ్చలముగా ఉన్నవాడై, ఉండి = ఉండియు, ఏల = ఎందుకు, అనాచారమే = శాస్త్ర విరుద్ధమైన పనులనే, నటించెన్ = చేసెను?, శ్రేష్ఠుఁడు = గొప్పవాడు, ఎయ్యది = ఏ పనిని, ఆచరించున్ = చేయునో, అనుసరించున్ = అనుసరించును, ఆ + దానిన్ = ఆ పనినే, తదితరము + ఐన = మిగిలిన వాడైన, జనము = లోకము, అదియున్ + కాక = అదియే కాకుండా, విప్రుఁడు = బ్రాహ్మణుడు, ఆనంద + కందమ్ము = ఆనందమునకు మూలమైనవాడు, ధార్మికుండు = ధర్మము తెలిసినవాడు, మోక్ష + ధర్మము = మోక్షమునకు సంబంధించిన ధర్మమును, ఒరులకున్ = ఇతరులకు, అధిగతంబు + చేయన్ = తెలియునట్లు చేయుటకు, అవతరించి = పుట్టి, ప్రతీపకారి = వ్యతిరేకముగా ప్రవర్తించువాడు, అగుట = అవ్వడము, నమ్మఁగాన్ + తగునొ = నమ్మదగినదేనా?

తాత్పర్యం:

"సమస్త జ్ఞాన సముద్రులైన ఓ గురుదేవా! నా ఈ సందేహమును తీర్చండి. అత్రి అనసూయలకు జన్మించినవాడు, ముల్లోకముల బాధ్యతలను మోసేవాడు, మునివేషము ధరించి యోగనిష్ఠలో ఉండే ఆ దత్తాత్రేయుడు అనాచారములను ఎందుకు ప్రదర్శించాడు? లోకంలో గొప్పవారు ఏది ఆచరిస్తే సామాన్య ప్రజలు దాన్నే అనుసరిస్తారు కదా! మోక్ష ధర్మాలను ఇతరులకు బోధించవలసిన విప్రుడు, దానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించడం నమ్మదగిన విషయమేనా?"

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయుని అవధూత స్థితిని, ఆయన లోక విరుద్ధంగా కనిపించే చేష్టలను చూసి శిష్యుడైన దీపకుడు అడిగిన సందేహం ఇది.

• "యద్యదాచరతి శ్రేష్ఠస్తత్తదేవేతరో జనః" అనే భగవద్గీత శ్లోక భావం ఇక్కడ స్మరించబడింది

4వ పద్యము

ఆ. ఆప్తకాముఁడు పరమానందరూపుఁ డీ

శ్వరుఁడు దోష మంటఁ జాల దతని

నందు వేమొ? దేవతాధీశుఁ డట్లుండ

కేల విప్రభావ మెన సెనయ్య?

ప్రతిపదార్థం:

ఆప్తకాముఁడు = కోరికలన్నియు తీరినవాడు, పరమ + ఆనంద + రూపుఁడు = అత్యున్నతమైన ఆనందమే స్వరూపముగా కలవాడు, ఈశ్వరుఁడు = సర్వేశ్వరుడు (దత్తాత్రేయుడు), దోషము = పాపము లేదా తప్పు, అంటన్ + చాలదు = అంటదు (స్పృశించదు), అతనిన్ = ఆ దేవుని, అందువు + ఏమొ = అంటావేమో?, దేవతా + అధీశుఁడు = దేవతలకు ప్రభువైనవాడు, అట్లు + ఉండక = ఆ విధముగా (నిర్లిప్తముగా) ఉండకుండా, ఏల = ఎందుకు, విప్ర + భావము = బ్రాహ్మణత్వమును లేదా బ్రాహ్మణోచిత ప్రవర్తనను, ఎనసెన్ + అయ్య = పొందేనయ్యా? (అవలంబించెనయ్యా?).

తాత్పర్యం:

గురుదేవా! దత్తాత్రేయుడు ఆప్తకాముడు, పరమానంద స్వరూపుడైన ఈశ్వరుడు కాబట్టి ఆయనకు ఏ దోషము అంటదు అని మీరు అనవచ్చు. కానీ, సాక్షాత్తు దేవతా ప్రభువైన ఆయన, అట్లు నిర్వికారంగా ఉండక, బ్రాహ్మణుడిగా పుట్టి ఇటువంటి లోకాచార విరుద్ధమైన పనులలో ఎందుకు ప్రవేశించాడు?

విశేషాలు:

• దైవానికి దోషం అంటదు అనే వేదాంత సూత్రాన్ని ప్రస్తావిస్తూనే, సామాన్య లోకానికి ఆదర్శంగా ఉండాల్సిన విప్ర రూపంలో ఎందుకు ఇలా ప్రవర్తించారని శిష్యుడు ప్రశ్నిస్తున్నాడు.

---

5వ పద్యము

చ. మును పధిదేవుఁ డిప్పుడును బుట్టె మునీంద్రుల యింట బ్రాహ్మణుం

డయి మద్యపానరతుఁడా? మదఘూర్ణితలోచనాంతుఁడా?

ప్రణదితమ కావలితవర్ష్మకుఁడా? కమనీయకామినీ

ప్రణయవశంవదాత్మహితవర్తనుడా? యిది బుద్ధమార్గమే?

ప్రతిపదార్థం:

మునుపు = పూర్వము, అధిదేవుఁడు = గొప్ప దేవుడైనవాడు, ఇప్పుడును = ఈ జన్మలోనూ, పుట్టెన్ = జన్మించెను, ముని + ఇంద్రుల + ఇంటన్ = మునిశ్రేష్ఠులైన (అత్రి అనసూయల) ఇంటిలో, బ్రాహ్మణుండు + అయి = బ్రాహ్మణుడై ఉండి, మద్య + పాన + రతుఁడా = కల్లు త్రాగుట యందు ఆసక్తి కలవాడా?, మద + ఘూర్ణిత + లోచన + అంతుఁడా = మత్తు చేత తిరుగుతున్న కన్నుల చివరలు కలవాడా?, ప్రణదిత + మకావలిత + వర్ష్మకుఁడా = పెద్దగా ధ్వని చేయుచున్న వస్త్రమును (లేదా శరీరమును) కప్పి ఉంచుకున్నవాడా?, కమనీయ + కామినీ = అందమైన స్త్రీ యొక్క, ప్రణయ + వశంవద = ప్రేమకు లోబడిన, ఆత్మ + హిత + వర్తనుడా = తన మనస్సుకు నచ్చినట్లు ప్రవర్తించువాడా?, ఇది = ఇటువంటి ప్రవర్తన, బుద్ధ + మార్గమే = జ్ఞానులు నడిచే మార్గమేనా?

తాత్పర్యం:

పూర్వము అధిదేవుడైన ఆయన, ఇప్పుడు మునీంద్రుల ఇంట్లో బ్రాహ్మణుడిగా పుట్టి, మద్యపానము చేయుట, మత్తుతో కళ్ళు తిరుగుతూ ఉండటము, స్త్రీ వ్యామోహముతో ఆమెకు లోబడి ప్రవర్తించడము వంటివి చేస్తున్నాడు. ఇది జ్ఞానులు అనుసరించే పద్ధతేనా?

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయుని 'అవధూత' చేష్టలను చూసి, అవి కేవలం ఇంద్రియ భోగాలుగా భావించి శిష్యుడు ఆవేదన చెందుతున్నాడు.

---

6వ పద్యము

క. కరిణీవశంగతోన్మద

కరినిభమున వర్తనంబు గలవాని నిఁకే

కరణి నపరాగనిర్జిత

కరణు లనుసరించి యెఱుఁగఁ గలరు శమంబు?

ప్రతిపదార్థం:

కరిణీ = ఆడ ఏనుగు యొక్క, వశంగత = వశమున చిక్కుకున్న, ఉన్మద = మదించిన, కరి = మగ ఏనుగు యొక్క, నిభమున = విధముగా, వర్తనంబు = ప్రవర్తన, కలవానిన్ = కలవానిని, ఇంకే + కరణిన్ = ఇంక ఏ విధముగా, అపరాగ = ఆసక్తి లేని (వైరాగ్యము గల), నిర్జిత + కరణులు = జయింపబడిన ఇంద్రియములు కలవారు, అనుసరించి = అనుసరించి, ఎఱుఁగన్ + కలరు = తెలుసుకోగలరు, శమంబు = శాంతిని?

తాత్పర్యం:

ఆడ ఏనుగు వశమైన మదపుటేనుగు వలె ప్రవర్తించే వానిని చూసి, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలిగిన మునులు ఏ విధంగా అనుసరించగలరు? ఆయనను చూసి శాంతిని ఎలా పొందగలరు?

విశేషాలు:

• ఏనుగుకు 'స్పర్శ' బలహీనత. ఇక్కడ దత్తాత్రేయుని ప్రవర్తనను మదపుటేనుగుతో పోల్చడం శిష్యుని సందేహ తీవ్రతను తెలుపుతోంది.

---

7వ పద్యము

క. వినయమ్మున విప్రశ్న

మనక సమాధాపఱుపు మయ్యా! యని మ్రొ

క్కిన శిష్యునిఁ గనుఁగొని యనెఁ

దన మది నొచ్చియును వేదధర్ముఁడు కరుణన్.

ప్రతిపదార్థం:

వినయమ్మున = అణకువతో, విప్రశ్నము + అనక = విపరీతమైన ప్రశ్న అని అనుకోకుండా, సమాధాపఱుపుము + అయ్యా = పరిష్కరించవయ్యా, అని = అని ప్రార్థిస్తూ, మ్రొక్కిన = నమస్కరించిన, శిష్యునిన్ = శిష్యుడైన దీపకుని, కనుఁగొని = చూసి, అనెన్ = పలికెను, తన + మది = తన మనస్సు, నొచ్చియును = బాధపడినప్పటికీ, వేదధర్ముఁడు = వేదధర్ముడనే గురువు, కరుణన్ = దయతో.

తాత్పర్యం:

"నేను అడిగేది విపరీతమైన ప్రశ్న అని భావించకుండా నా సందేహాన్ని తీర్చండి" అని వినయంగా మ్రొక్కిన శిష్యుని చూసి, వేదధర్ముడు అనే గురువు తన మనస్సులో కొంత బాధ కలిగినప్పటికీ, దయతో ఇట్లు పలికెను.

విశేషాలు:

• దైవనింద లేదా గురునిందగా ధ్వనిస్తున్న శిష్యుని మాటలకు గురువు బాధపడ్డాడు, కానీ శిష్యుని అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టాలనే దయతో సమాధానం చెప్పడానికి సిద్ధమయ్యాడు.

---

8వ పద్యము

చ. ద్యుచరమనుష్యవిష్కరచతుష్పదజాతిగతిప్రకార భే

దందచయ మటు ల్సదాచరణతత్పరు లౌ నరు లాచరించు బా

హ్యచరితమానిదర్శితకులాశ్రమధర్మములందు లేవె? భే

దచితపథంబు లెన్ని యొ? పృథక్పృథగాస్థితము ల్కన న్వినన్.

ప్రతిపదార్థం:

ద్యుచర = ఆకాశమున తిరుగునవి (పక్షులు), మనుష్య = మనుషులు, విష్కర = నేల మీద పాకేవి, చతుష్పద = నాలుగు కాళ్ల జంతువులు, జాతి = జాతుల యొక్క, గతి = నడక, ప్రకార = పద్ధతుల, భేద + అందచయము = సమూహముల భేదము వలె, అటుల్ = ఆ విధముగా, సత్ + ఆచరణ + తత్పరులు + ఔ = మంచి ఆచారములను పాటించు వారైన, నరులు = మనుషులు, ఆచరించు = పాటించునట్టి, బాహ్య + చరిత = బయటకు కనిపించే ప్రవర్తన, మానిదర్శిత = మునులచే చూపబడిన, కుల + ఆశ్రమ + ధర్మములందు = కుల ఆశ్రమ ధర్మములలో, లేవె = లేవా?, భేద + చిత + పథంబులు = భేదములతో కూడిన మార్గములు, ఎన్నియొ = ఎన్నో, పృథక్ + పృథక్ = వేరువేరుగా, ఆస్థితముల్ = ఉన్నవి, కనన్ = చూచుటకు, వినన్ = వినుటకు.

తాత్పర్యం:

పక్షులు, మనుషులు, జంతువుల నడకలు, పద్ధతులు వేరువేరుగా ఉన్నట్లే, మునులు నిర్దేశించిన కుల ఆశ్రమ ధర్మాలలో కూడా ఎన్నో భేదాలు ఉన్నాయి. బాహ్య ప్రవర్తనను బట్టి చూసినా, విన్నా అవి ఎంతో వైవిధ్యంగా కనిపిస్తాయి.

విశేషాలు:

• లోకంలో ధర్మం అనేది అందరికీ ఒకేలా బాహ్యంగా కనిపించదని, అధికారాన్ని బట్టి మారుతుందని గురువు వివరణ ఇస్తున్నారు.

---

9వ పద్యము

ఉ. అందును గొంద ఱిష్టపరమార్థసునిష్ఠ, నివృత్తకాము లై

డెందముశుద్ధిఁ గోరుచుఁ కడింత్రు యథాంగబలంబు కర్మముల్

కొందఱు కామకాము లయి కోరి యజింతురు వేల్పుల యశం

బందును రాజ్యమందు ధనమందు సుతాదులయందు నర్థితో.

ప్రతిపదార్థం:

అందును = ఆ మనుషులలో, కొందఱు = కొంతమంది, ఇష్ట = కోరబడిన, పరమ + అర్థ = మోక్షము నందు, సునిష్ఠన్ = మంచి నిశ్చయముతో, నివృత్త + కాములు + ఐ = కోరికలు వదిలినవారై, డెందము + శుద్ధిన్ = మనఃశుద్ధిని, కోరుచున్ = కోరుకుంటూ, కడింత్రు = ఆచరిస్తారు, యథా + అంగబలంబు = తమ శక్తి కొలది, కర్మముల్ = పనులను, కొందఱు = మరికొందరు, కామ + కాములు + అయి = కోరికలే కోరికలుగా కలవారై, కోరి = ఆశించి, యజింతురు = పూజిస్తారు, వేల్పులన్ = దేవతలను, యశంబు + అందును = కీర్తి కోసం, రాజ్యము + అందున్ = రాజ్యం కోసం, ధనము + అందున్ = ధనం కోసం, సుత + ఆదుల + యందున్ = సంతానం మొదలైన వాటి కోసం, అర్థితో = ఆసక్తితో.

తాత్పర్యం:

మనుషులలో కొందరు మోక్షమే పరమావధిగా భావించి, నిష్కామంగా మనఃశుద్ధి కోసం తమ శక్తి కొలది కర్మలు చేస్తారు. మరికొందరు కోరికలతో నిండిపోయి కీర్తి, రాజ్యం, ధనం, సంతానం కోసం దేవతలను అర్చిస్తూ ఉంటారు.

---

10వ పద్యము

గీ. వేదవాదప్రభేదనిర్వాదమోహి

తాత్ము లై యాచరింతు రా యా విధముల

నేవి యగునందు మవ్వాని నేవి కాని

వందు మందేరు విజ్ఞులు నజ్ఞు లెవరు?

ప్రతిపదార్థం:

వేద + వాద + ప్రభేద = వేదములలోని రక రకములైన వాదములలోని, నిర్వాద = నిశ్చయముల చేత, మోహిత + ఆత్ములు + ఐ = భ్రమకు లోనైన మనస్సు కలవారై, ఆచరింతురు = ప్రవర్తిస్తారు, ఆ + ఆ + విధములన్ = ఆయా పద్ధతులలో, ఏవి = ఏ కార్యములు, అగును + అందుము = సరియైనవని అందాము, ఆ + వానిన్ = ఆ పనులలో, ఏవి = ఏవి, కానివి + అందుము = సరికానివని అందాము, అందున్ = ఆ ప్రవర్తనలలో, ఏరు = ఎవరు, విజ్ఞులు = జ్ఞానవంతులు, అజ్ఞులు + ఎవరు = తెలియని వారు ఎవరు?

తాత్పర్యం:

వేదములలోని వివిధ సిద్ధాంతాల చర్చల వల్ల భ్రమకు లోనై జనులు ఆయా పద్ధతులలో కర్మలు ఆచరిస్తుంటారు. అటువంటప్పుడు వాటిలో ఏవి సరైనవి, ఏవి కావు అని నిర్ణయించడం సాధ్యమా? వారిలో జ్ఞానులు ఎవరు, అజ్ఞానులు ఎవరు అని ఎలా చెప్పగలము?

విశేషాలు:

• గురువు ఇక్కడ లోకంలోని కర్మ వైవిధ్యాన్ని, వాటి వెనుక ఉన్న వేద ప్రోక్త కారణాలను వివరిస్తున్నారు.

---

11వ పద్యము 

గీ. వేదము ననువర్తించుట వీర లెల్ల

నిష్టులే నాకు నందువే నీశ్వరుండు

నింద్యము ననింద్యమును జేయు నిర్విలిప్తుఁ

డచ్ఛబోధై కవిగ్రహుం డై యనె శ్రుతి.

ప్రతిపదార్థం:

వేదమున్ = వేదమును, అనువర్తించుట = అనుసరించుట వలన, వీరలు + ఎల్లన్ = వీరందరూ, నాకున్ = నాకు, ఇష్టులే = ఇష్టమైన వారే, అందువేనిన్ = అని అంటే, ఈశ్వరుండు = భగవంతుడు, నింద్యమున్ = నిందించదగిన పనిని, అనింద్యమును = నిందించదగని (మంచి) పనిని, చేయున్ = చేయును, నిర్విలిప్తుఁడు = దేనికీ అంటనివాడు, అచ్ఛ + బోధ + ఏక + విగ్రహుండు + ఐ = నిర్మలమైన జ్ఞానమే స్వరూపముగా కలవాడై, అనెన్ = పలికెను, శ్రుతి = వేదము.

తాత్పర్యం:

వేదాన్ని అనుసరించే వారందరూ నాకు ఇష్టులే అని భగవంతుడు అంటాడు. ఆ ఈశ్వరుడు లోకరీత్యా నింద్యమైన పనులు, మంచి పనులు రెండింటినీ చేసినా ఆయన నిర్లిప్తుడు. ఆయన కేవలం నిర్మల జ్ఞాన స్వరూపుడని వేదమే ఉద్ఘాటిస్తోంది.

---

12వ పద్యము

ఉ. ఆయభవుండు లీల వివిధాంగముల న్ధరియించి యిచ్చతోరపు

జేయఁడు సేయుఁ గర్మముల సృష్టిముఖమ్ములఁ గాలయుక్తి నా

చాయకుఁ గర్మసంగ్రహము సజ్జనరక్షణదుష్టశిక్షణ

ప్రాయము నిర్ణయింతురు పురాణములం దెది దోస మాదెస?

ప్రతిపదార్థం:

ఆ + అభవుండు = పుట్టుక లేని ఆ పరమేశ్వరుడు, లీలన్ = వినోదముగా, వివిధ + అంగములన్ = రక రకములైన రూపములను, ధరియించి = పొంది, ఇచ్చన్ = తన ఇష్టముతో, తోరపున్ = గొప్పగా, చేయఁడు = చేయడు (కర్తృత్వము లేదు), చేయున్ = చేయును (కర్తగా కనిపిస్తాడు), కర్మములన్ = పనులను, సృష్టి + ముఖమ్ములన్ = సృష్టి మొదలైన వాటిని, కాల + యుక్తిన్ = కాలముతో కూడి, ఆ + ఛాయకున్ = ఆ విధముగా చేసే పనులకు, కర్మ + సంగ్రహము = పనుల యొక్క ఉద్దేశము, సజ్జన + రక్షణ = మంచివారిని కాపాడుట, దుష్ట + శిక్షణ = చెడ్డవారిని శిక్షించుట, ప్రాయము = ముఖ్యముగా కలదని, నిర్ణయింతురు = నిశ్చయిస్తారు, పురాణములందు = పురాణాలలో, ఎది = ఏది, దోసము = తప్పు, ఆ + దెసన్ = ఆ విషయంలో?

తాత్పర్యం:

జన్మరహితుడైన ఆ దేవుడు లీలామాత్రంగా రూపాలు ధరించి, కాలానికి అనుగుణంగా సృష్టి స్థితి లయలనే కర్మలు చేస్తుంటాడు. ఆయన చేసే పనులన్నీ కేవలం సజ్జన రక్షణకు, దుష్ట శిక్షణకు ఉద్దేశించినవే అని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. అటువంటప్పుడు ఆయన చేసే పనులలో తప్పు ఎక్కడుంది?

విశేషాలు:

• దైవం చేసే ఏ పనికైనా లోక కల్యాణమే పరమార్థమని గురువు సమర్థిస్తున్నారు.

---

13వ పద్యము

క. మాయికుఁ డగు నీశుఁడు తన

చేయు పనులు సిద్ధి నెనయఁ జేయు న్మాయా

స్ఫాయన్మోహన వైఖరు

లా యా యెడఁ దోఁచెనొ మది కది దోసముగ?

ప్రతిపదార్థం:

మాయికుఁడు = మాయను ప్రదర్శించేవాడు, అగు = అయినట్టి, ఈశుఁడు = ఈశ్వరుడు, తన + చేయు + పనులు = తాను చేసే పనులు, సిద్ధిన్ = సఫలతను, ఎనయన్ + చేయున్ = పొందేటట్లు చేస్తాడు, మాయా = మాయ యొక్క, స్ఫాయత్ = విస్తరిస్తున్న, మోహన + వైఖరులు = భ్రమ కలిగించే పద్ధతులు, ఆ + ఆ + ఎడన్ = ఆయా సమయాలలో, తోఁచెనో = అనిపించాయో, మదికిన్ = నీ మనస్సుకు, అది = ఆ పని, దోసముగ = తప్పుగా.

తాత్పర్యం:

మాయావియైన ఆ ఈశ్వరుడు తాను చేసే పనులను నెరవేర్చుకుంటాడు. ఆయన మాయా విన్యాసాల వల్ల కలిగే భ్రమ వలన అవి నీ మనస్సుకు తప్పుగా అనిపిస్తున్నాయేమో!

---

14వ పద్యము

గీ. రాము తాటకాహననాదు లామెయి యదు

నాథు బాలలీలలు జగన్నాథు రాక్ష

స వధవిధులును నీవు దోసమ్ము లనెదొ?

చాలుఁ జాలుఁ పురాణప్రసంగ మింక.

ప్రతిపదార్థం:

రాము = శ్రీరాముని యొక్క, తాటకా + హనన + ఆదులు = తాటకను చంపడం మొదలైనవి, ఆ + మెయి = ఆ విధముగానే, యదు + నాథు = శ్రీకృష్ణుని యొక్క, బాల + లీలలు = చిన్ననాటి చేష్టలు, జగత్ + నాథు = లోకనాథుని యొక్క, రాక్షస + వధ + విధులును = రాక్షసులను సంహరించే పద్ధతులు, నీవు = నీవు, దోసమ్ములు + అనెదొ = తప్పులని అంటావా?, చాలున్ + చాలున్ = ఇక చాలు, పురాణ + ప్రసంగము = పురాణముల గురించిన చర్చ, ఇంక = ఇక మీదట.

తాత్పర్యం:

శ్రీరాముడు స్త్రీ అని చూడకుండా తాటకను చంపడం, శ్రీకృష్ణుడు చేసిన బాలలీలలు, రాక్షస సంహారాలు - వీటిని కూడా నువ్వు తప్పులంటావా? పురాణ పురుషుల చరిత్రలపై ఇటువంటి తప్పుడు చర్చలు ఇక చాలు.

---

15వ పద్యము

చ. ఋతము ప్రవృత్తి యం చన నివృత్తి యన౯ ద్వివిధంబు కర్మ మా

నతు లిడు దాన దానికి ఘనంబు వివేకము సేసి వేద మే

యనె నొకసారి కర్త కు భయంబు విరుద్ధ మసాధ్య మంచు నెం

చినఁ బరమందు లే దనియుఁ జెప్పదె దక్షుని కన్నె మున్నెనా!

ప్రతిపదార్థం:

ఋతము = సత్యము, ప్రవృత్తి + అంచున్ + అనన్ = ప్రవృత్తి మార్గమనియు, నివృత్తి + అనన్ = నివృత్తి మార్గమనియు, ద్వివిధంబు = రెండు రకములు, కర్మము = పని, ఆనతులు + ఇడు = ఆజ్ఞలు ఇచ్చును, దానన్ = దాని వలన, దానికిన్ = ఆ కర్మకు, ఘనంబు = గొప్పదైన, వివేకము + చేసి = విచక్షణ చేసి, వేదమే + అనెన్ = వేదమే పలికెను, ఒకసారి = ఒకానొకప్పుడు, కర్తకు = పనిచేసేవానికి, భయంబు = భయము, విరుద్ధము = వ్యతిరేకము, అసాధ్యము = సాధ్యము కానిది, అంచున్ = అని, ఎంచినన్ = తలచినప్పటికీ, పరమందు = పరమాత్మ యందు, లేదు + అనియున్ = లేదనియు, చెప్పదె = చెప్పలేదా?, దక్షుని + కన్నె = దక్షుని పుత్రిక (సతీదేవి), మున్నే = పూర్వమే.

తాత్పర్యం:

కర్మలు ప్రవృత్తి, నివృత్తి అని రెండు రకాలు. వీటిపై వేదమే వివేచన చేసింది. కర్మ చేసేవానికి భయము, విరోధము వంటివి ఉండవచ్చు కానీ, పరమాత్మకు ఇవేవీ అంటవని దక్షపుత్రిక సతీదేవి పూర్వమే చెప్పింది కదా!

---

16వ పద్యము

చ. యతమతు లెందు నెవ్వనిపదాబ్జపరాగలవాప్తిఁ దృప్తులై

యతిశయయోగశక్తి విధుతాఖిలమాయికకర్మబంధు లై

కృతకరణీయు లై యిలఁ జరింతురొ స్వైరముగా? నిజేచ్ఛ నా

దృతకరణుం దథావిధు విధించునే శాస్త్రము? బంధ మున్న దే?

ప్రతిపదార్థం:

యత + మతులు = నిగ్రహించబడిన మనస్సు కలవారు, ఎందున్ = ఎక్కడైనా, ఎవ్వని = ఎవరి యొక్క, పద + అబ్జ = పాదపద్మముల, పరాగ = ధూళి యొక్క, లవ + ఆప్తిన్ = కొంచెం లభించుట చేత, తృప్తులు + ఐ = సంతృప్తి చెందినవారై, అతిశయ = మిక్కిలి, యోగ + శక్తి = యోగ బలము చేత, విధుత = పోగొట్టబడిన, అఖిల = సమస్తమైన, మాయిక = మాయా సంబంధమైన, కర్మ + బంధులు + ఐ = కర్మ బంధములు కలవారై, కృత + కరణీయులు + ఐ = చేయవలసిన పనులను పూర్తి చేసినవారై, ఇలన్ = భూమిపై, చరింతురో = తిరుగుతారో, స్వైరముగా = స్వేచ్ఛగా, నిజ + ఇచ్చన్ = తన ఇష్టముతో, ఆదృత = అంగీకరించిన, కరణున్ = ఇంద్రియములు కలవానిని, తథావిధున్ = అటువంటి వానిని, విధించునే = శాసించునా, శాస్త్రము = శాస్త్రము, బంధము = కట్టుబాటు, ఉన్నదే = ఉన్నదా?

తాత్పర్యం:

ఎవరి పాదధూళి సోకినంతనే మునులు తృప్తి చెంది, యోగశక్తితో కర్మబంధాలను తెంచుకుని, కృతకృత్యులై ఈ లోకంలో స్వేచ్ఛగా విహరిస్తారో, అటువంటి పరమాత్మను శాసించే శాస్త్రం ఏముంటుంది? తన ఇష్టానుసారం రూపం దాల్చిన ఆయనకు కర్మబంధాలు ఎలా ఉంటాయి?

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయుని వంటి పరమయోగికి లోక నియమాలు, శాస్త్ర నిబంధనలు వర్తించవని గురువు శిష్యునికి బోధిస్తున్నారు.

---

17వ పద్యము

గీ. సర్వజగ దాత్మ యైన సాక్షాద్దరి పరుఁ

డాంతరంగికుఁ డధ్యక్షుఁ డతఁ డొకండె

భూమి నోమఁగ విగ్రహముల గ్రహించు

నని వినవె? వాఁడె వీఁ డన నడ్డు గలదె?

ప్రతిపదార్థం:

సర్వ + జగత్ + ఆత్మ = సమస్త ప్రపంచమునకు ఆత్మ అయినట్టి, ఐన = అయిన, సాక్షాత్ + హరి = సాక్షాత్తు ఆ విష్ణుమూర్తి, పరుఁడు = సర్వోత్కృష్టుడు, ఆంతరంగికుఁడు = అందరి హృదయములలో ఉండేవాడు, అధ్యక్షుడు = సర్వమును కనిపెట్టి ఉండేవాడు, అతఁడు + ఒకండె = ఆయన ఒక్కడే, భూమిన్ = భూలోకమును, ఓమఁగన్ = రక్షించుటకు, విగ్రహములన్ = రూపములను (అవతారములను), గ్రహించున్ = ధరించును, అని = అని, వినవె = నీవు వినలేదా?, వాఁడె = ఆ దేవుడే, వీఁడు = ఈ దత్తాత్రేయుడు, అనన్ = అని అనుటకు, అడ్డు + కలదె = అభ్యంతరము ఉన్నదా?

తాత్పర్యం:

సమస్త జగత్తుకు ఆత్మ అయినవాడు, సర్వాంతర్యామి, సర్వాధ్యక్షుడు అయిన ఆ పరమాత్మ ఒక్కడే ఈ భూమిని రక్షించడం కోసం వివిధ రూపాలను ధరిస్తాడని నీవు వినలేదా? ఆ హరియే ఈ దత్తాత్రేయుడు అని చెప్పడానికి ఎటువంటి అభ్యంతరం లేదు.

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయుడు సాక్షాత్తు విష్ణుస్వరూపమని, లోక రక్షణార్థమే ఆయన ఈ రూపం ధరించారని గురువు ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నారు.

---

18వ పద్యము

సీ. విజ్ఞానసన్నిధి విష్ణుఁడే చుమి వీఁడు

మునివిగ్రహము లీల నెనసినాఁడు

సజ్జనాభయదుఁ డై సంచరించుచు నుండె

భూతానుకంప యద్భుతము గాఁగ

నెది యేనిఁ గొనుట వహ్నికి నెట్లు దొసఁగు కా

దల్లె తేజమ్ముల కన్యములకుఁ

గాన నీశ్వరు లెడఁ గానంబడెడు సాహ

సములు ధర్మవ్యతిక్రమము లోలి

నిట్టి వెన్నఁడుఁ జేయరా దెడఁదనే న

నీశ్వరుఁ డెఱింగి యెఱుఁగక యేనిఁ జేసె

నా? వినాశమ్ము నెనయు, సంధకవిరోధి

గాక మఱకండు బ్రదుకునే? గరళము దీని.

ప్రతిపదార్థం:

విజ్ఞాన + సన్నిధి = జ్ఞానమునకు నిలయమైనవాడు, విష్ణుఁడే + చుమి = విష్ణుమూర్తియే సుమా, వీఁడు = ఈయన, ముని + విగ్రహము = ముని రూపమును, లీలన్ = వినోదముగా, నెనసినాఁడు = పొందాడు, సజ్జన + అభయదుఁడు + ఐ = మంచివారికి అభయమిచ్చువాడై, సంచరించుచున్ + ఉండెన్ = తిరుగుతున్నాడు, భూత + అనుకంప = ప్రాణులపై దయ, అద్భుతము + కాఁగన్ = ఆశ్చర్యకరముగా ఉండగా, ఎది + ఏనిన్ = దేనినైనా, కొనుట = స్వీకరించుట, వహ్నికిన్ = అగ్నికి, ఎట్లు = ఏ విధముగా, దొసఁగు + కాదు = తప్పు కాదో, అల్లె = ఆ విధముగానే, తేజమ్ములకున్ = ప్రకాశవంతులకు, అన్యములకున్ = ఇతరులకు (సూర్యుడు మొదలైన వారికి), కాన = కాబట్టి, ఈశ్వరుల + ఎడన్ = సమర్థులైన వారి విషయంలో, కానంబడెడు = కనిపించేటట్టి, సాహసములు = సాహసకృత్యములు, ధర్మ + వ్యతిక్రమములు = ధర్మమును అతిక్రమించిన పనులు, ఓలిన్ = క్రమముగా, ఇట్టివి = ఇటువంటివి, ఎన్నఁడున్ = ఎప్పుడూ, చేయరాదు = చేయకూడదు, ఎడఁదన్ + ఐనన్ = మనస్సులోనైనా, అనీశ్వరుఁడు = శక్తి లేని సామాన్యుడు, ఎఱింగి = తెలిసి, ఎఱుఁగక + ఏనిన్ = తెలియకనైనా, చేసేనా = చేస్తే, వినాశమ్మున్ = నాశనమును, నెనయున్ = పొందును, అంధక + విరోధి = శివుడు, కాక = తప్ప, మఱి + ఒకండు = ఇంకొకడు, బ్రదుకునే = బ్రతుకుతాడా?, గరళము + తిని = విషమును త్రాగి.

తాత్పర్యం:

ఈ దత్తాత్రేయుడు సాక్షాత్తు జ్ఞానస్వరూపుడైన విష్ణుమూర్తి. లోకకల్యాణం కోసం ముని వేషం ధరించాడు. అగ్ని దేనిని దహించినా దానికి దోషం అంటనట్లే, సమర్థులైన ఈశ్వరులకు వారు చేసే పనుల వల్ల దోషం అంటదు. కానీ వారిని చూసి సామాన్యులు అటువంటి పనులు చేయకూడదు. శివుడు విషం త్రాగి ప్రాణాలతో ఉన్నాడని, సామాన్యుడు విషం త్రాగితే మరణిస్తాడు కదా! అలాగే దేవుడు చేసే పనులు సామాన్యులు చేయరాదు.

విశేషాలు:

• 'సమర్థులకు దోషం అంటదు' అనే నీతిని అగ్ని, శివుని ఉదాహరణలతో గురువు ఇక్కడ వివరించారు.

---

19వ పద్యము

గీ. అట్టివారల నుడులు తథ్యములు కొన్ని

నల కొన్ని యాచారములు ననుకూలము లవు

నందు స్వతపోన్విత మ్మవు నట్టిదాని

ధృతియుతు లెఱింగి తగ నాచరింపవలయు.

ప్రతిపదార్థం:

అట్టి + వారల = అటువంటి గొప్పవారి (మహానుభావుల), నుడులు = మాటలు, తథ్యములు = సత్యములు, కొన్ని = కొన్ని, అల = ఆ ప్రసిద్ధమైన, కొన్ని = కొన్ని, ఆచారములు = పద్ధతులు, అనుకూలములు + అవున్ = అనుసరించదగినవి అవుతాయి, అందున్ = వాటిలో, స్వ + తపస్ + అన్వితము + అవున్ = తన తపస్సుకు (నియమమునకు) అనుకూలమైన, అట్టి + దానిని = అటువంటి దానిని, ధృతి + యుతులు = ధైర్యము (వివేకము) కలవారు, ఎఱింగి = తెలుసుకొని, తగన్ = తగినట్లుగా, ఆచరింపవలయున్ = పాటించాలి.

తాత్పర్యం:

మహానుభావుల మాటలు ఎప్పుడూ సత్యాలే. వారి ఆచారాలలో కొన్ని మాత్రమే మనకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. కాబట్టి వివేకవంతులు వారి ప్రవర్తనలో తమ ధర్మానికి, స్థితికి ఏది సరిపోతుందో దానిని మాత్రమే గ్రహించి ఆచరించాలి.

---

20వ పద్యము

గీ. మంచి సేయుటతో వచ్చు మంచి లేదు

లే దానర్థంబు విపరీతలింగగతుల

నేను నాయది యనుమాట లేని వారి,

కున్న వారికి నన్నియు నుండవలయు.

ప్రతిపదార్థం:

మంచి + చేయుటతో = పుణ్యకార్యములు చేయుట వలన, వచ్చు = కలిగే, మంచి = లాభము, లేదు = లేదు, లేదు = లేదు, అనర్థంబు = నష్టము, విపరీత + లింగ + గతులన్ = విరుద్ధమైన చిహ్నములు లేదా పద్ధతుల వలన, నేను = అహంకారము, నా + అది = మమకారము, అను + మాట = అనే భావము, లేని + వారి = లేని వారికి (జ్ఞానులకు), ఉన్న + వారికిన్ = అహంకార మమకారాలు ఉన్నవారికి (సామాన్యులకు), అన్నియు = అన్ని నియమములు, ఉండవలయున్ = ఉండాలి.

తాత్పర్యం:

"నేను, నాది" అనే అహంకార మమకారాలు లేని జ్ఞానులకు మంచి పనులు చేయడం వల్ల కలిగే పుణ్యం గానీ, విరుద్ధమైన పనులు చేయడం వల్ల కలిగే పాపం గానీ ఏమీ ఉండవు. కానీ అరిషడ్వర్గాలకు లోబడే సామాన్యులకు మాత్రం అన్ని శాస్త్ర నియమాలు వర్తిస్తాయి, వారు వాటిని తప్పక పాటించాలి.

విశేషాలు:

• జ్ఞానికి కర్మబంధం ఉండదని, అజ్ఞానికి కర్మ నియమాలు అవసరమని ఇక్కడ స్పష్టపరచబడింది.

21వ పద్యము

గీ. దేవవరపశుతిర్యగాది

సకలభూతచయప్రశాసకుఁడవు నెవఁరచ

డట్టివానికి నీశితవ్యాంశమం ద

నవసరము కుశలాకుశలాన్వయంబు.

ప్రతిపదార్థం:

దేవ = దేవతలు, వర = శ్రేష్ఠులైన మనుషులు, పశు = పశువులు, తిర్యక్ + ఆది = పక్షులు మొదలైన, సకల = సమస్తమైన, భూత + చయ = ప్రాణుల సమూహమునకు, ప్రశాసకుఁడు = శాసించేవాడు (నియంత్రించేవాడు), ఎవఁడు + ఐనన్ = ఎవడైతే, అచటన్ = అక్కడ (ఈ సృష్టిలో), అట్టి + వానికిన్ = అటువంటి వానికి (భగవంతునికి), ఈశితవ్య + అంశము + అందున్ = తాను శాసించే అంశములలో లేదా ప్రాణుల విషయంలో, అనవసరము = అవసరము లేదు, కుశల + అకుశల + అన్వయంబు = శుభ అశుభముల (పుణ్య పాపముల) సంబంధము.

తాత్పర్యం:

దేవతలు, మనుషులు, పశుపక్ష్యాదులు మొదలైన సమస్త ప్రాణికోటిని శాసించే ఆ పరమేశ్వరునికి, తాను శాసించే ఆ ప్రాణుల పట్ల చేసే పనుల వల్ల ఎటువంటి పుణ్య పాపాలు అంటవు. ఆయన అందరికీ పైన ఉన్నవాడు కాబట్టి లోక నియమాలు ఆయనకు వర్తించవు.

---

22వ పద్యము

చ. అశిశుఁడ! దీపకుండ! భువనాశ్రయుఁ డీశ్వరుఁ డీతఁ డిచ్ఛమై

వశివపురాదృతుం డయినవాఁ డని నమ్మినవాఁడ వౌర! యీ

పశుమతిశిక్షితం బయిన ప్రశ్నముఁ జేయకు మింక నెన్నఁడు

గుశలము లోకసంగ్రహముఁ కోరి యతండును నాచరించెడు.

ప్రతిపదార్థం:

అశిశుఁడ = చిన్నపిల్లవాడివి కానివాడా (జ్ఞానివాడా!), దీపకుండ = ఓ దీపకుడా!, భువన + ఆశ్రయుఁడు = లోకములకు ఆధారమైనవాడు, ఈశ్వరుఁడు = భగవంతుడు, ఈతఁడు = ఈ దత్తాత్రేయుడు, ఇచ్చమై = తన ఇష్టముతో, వశి + వపుః + ఆదృతుండు = జితేంద్రియుడైన ముని శరీరమును ధరించినవాడు, అయినవాఁడు + అని = అయినవాడని, నమ్మినవాఁడవు = నమ్మినవాడివి, ఔర = ఆహా!, ఈ = ఇటువంటి, పశు + మతి = పశువు వంటి అజ్ఞాన బుద్ధితో, శిక్షితంబు + అయిన = నేర్చుకోబడిన, ప్రశ్నమున్ = ప్రశ్నను, చేయకుము = అడగవద్దు, ఇంకన్ = ఇక మీదట, ఎన్నఁడున్ = ఎప్పుడూ, కుశలము = శుభమును, లోక + సంగ్రహమున్ = లోక కల్యాణమును, కోరి = ఆశించి, అతండును = ఆ దత్తాత్రేయుడు కూడా, ఆచరించెడు = ప్రవర్తించును.

తాత్పర్యం:

ఓ దీపకుడా! నీవు వివేకవంతుడవు. ఈ దత్తాత్రేయుడు లోకాధారమైన ఈశ్వరుడని, భక్తుల కోసం ముని రూపం ధరించాడని నమ్మావు కదా! మరి అటువంటప్పుడు అజ్ఞాని వలె ఇటువంటి సందేహాలను ఇక ఎప్పుడూ అడగవద్దు. ఆయన చేసే ప్రతి పని లోక శ్రేయస్సు కోసమే అని గ్రహించు.

---

23వ పద్యము

సీ. సంధ్య నుపాసించు స్నానదానాదిక

మాచరించు నొకప్పు డతిచరించు

భిక్షకు నొకనాఁడు వెడలు నిరాహారుఁ

డై యుండు నొక్కనాఁ డాత్మనిష్ఠ

యోగరతుం డయి యుండు దుర్గమవన

సీమల గుహల వసించు నొకపు

డశ్వత్థముల నీడ నాశ్రమవాసుల

దరిని నొక్కొకసారి దవిలి మెలఁగు

నరుగు గ్రామమునుండి గ్రామాంతరమున

కగపడును రాజనగరుల నప్పుడపుడు

ధ్యాని మాని దిగంబరుం డౌ నొకతఱి

దివ్యభూషాంబరం డొక తేప యగును.

ప్రతిపదార్థం:

సంధ్యన్ = సంధ్యను, ఉపాసించున్ = ఉపాసించును, స్నాన + దాన + ఆదికము = స్నానము దానము మొదలైనవి, ఆచరించున్ = చేయును, ఒకప్పుడు = ఒకానొక సమయమున, అతిచరించున్ = నియమములను అతిక్రమించి ప్రవర్తించును, భిక్షకున్ = భిక్షాటనకు, ఒకనాఁడు = ఒక రోజు, వెడలున్ = వెళ్ళును, నిరాహారుఁడు + ఐ = ఆహారము లేనివాడై, ఉండున్ = ఉండును, ఒక్కనాఁడు = ఒక రోజు, ఆత్మ + నిష్ఠన్ = ఆత్మ ధ్యానము నందు, యోగ + రతుండు + అయి = యోగము నందు ఆసక్తి కలవాడై, ఉండున్ = ఉండును, దుర్గమ = వెళ్ళడానికి సాధ్యపడని, వన + సీమలన్ = అడవి ప్రాంతాలలో, గుహలన్ = కొండ గుహలలో, వసించున్ = నివసించును, ఒకపుడు = ఒకప్పుడు, అశ్వత్థముల = రావి చెట్ల యొక్క, నీడన్ = నీడలో, ఆశ్రమ + వాసుల = ఆశ్రమములలో ఉండేవారి, దరిని = దగ్గర, ఒక్కొకసారి = ఒక్కోసారి, తవిలి = చేరి, మెలఁగున్ = తిరుగును, అరుగున్ = వెళ్ళును, గ్రామమునుండి = ఒక ఊరి నుండి, గ్రామ + అంతరమునకున్ = వేరొక ఊరికి, అగపడును = కనిపిస్తాడు, రాజ + నగరులన్ = రాజుల పట్టణములలో, అప్పుడు + అప్పుడు = అప్పుడప్పుడు, ధ్యాని = ధ్యానము చేసేవాడుగా, మాని = మౌనము వహించే మునిగా, దిగంబరుండు + అవున్ = వస్త్రములు లేనివాడు అవుతాడు, ఒక + తఱి = ఒకానొకప్పుడు, దివ్య + భూష + అంబరుండు = పవిత్రమైన నగలు వస్త్రములు ధరించినవాడు, ఒక + తేప = ఒకసారి, అగును = అవుతాడు.

తాత్పర్యం:

ఆయన ఒక్కోసారి సంధ్యావందనం, స్నానదానాలు చేస్తూ కనిపిస్తాడు, మరోసారి శాస్త్ర విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తాడు. ఒకరోజు భిక్షకు వెళతాడు, మరోరోజు ఉపవాసం ఉంటాడు. ఒకనాడు యోగనిష్ఠలో ఉండి అడవులలో, గుహలలో గడుపుతాడు, ఇంకోసారి రావిచెట్ల నీడన ఆశ్రమవాసుల మధ్య తిరుగుతాడు. గ్రామాల నుండి గ్రామాలకు తిరుగుతూ, అప్పుడప్పుడు రాజభవనాలలో కూడా కనిపిస్తాడు. ఒక్కోసారి దిగంబరుడిగా, మరోసారి దివ్య వస్త్రాలంకృతుడిగా దర్శనమిస్తాడు.

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయుని 'అవధూత' లక్షణాలను ఇక్కడ వర్ణించారు. ఆయనకు ఏ నియమము స్థిరము కాదు, ఆయన సర్వతంత్య్ర స్వతంత్రుడు.

---

24వ పద్యము

గీ. గుఱ్ఱముల నెక్కు నెక్కును గుంజరముల

రథము లెక్కును బ్రవహణరాజి నెక్కు

సాధుజనమును గొనియాడు జగముఁ గర్మ

నిర్మితముఁ తిట్టుచుండు నెన్ను మఱకపరి.

ప్రతిపదార్థం:

గుఱ్ఱములన్ = గుర్రములను, ఎక్కున్ = ఎక్కును, ఎక్కును = ఎక్కును, కుంజరములన్ = ఏనుగులను, రథములన్ = రథములను, ఎక్కున్ = ఎక్కును, ప్రవహణ + రాజిన్ = పల్లకీలు లేదా బండ్ల సమూహమును, ఎక్కున్ = ఎక్కును, సాధు + జనమును = మంచి వారిని, కొనియాడున్ = పొగుడును, జగమున్ = లోకమును, కర్మ + నిర్మితమున్ = కర్మల ద్వారా ఏర్పడిన దానినిగా భావించి, తిట్టుచున్ + ఉండున్ = తిడుతూ ఉంటాడు, ఎన్నున్ = తలచును, మఱి + ఒక + పరి = ఇంకొకసారి.

తాత్పర్యం:

ఆయన గుర్రాలను, ఏనుగులను, రథాలను, పల్లకీలను ఎక్కి విహరిస్తాడు. ఒకసారి సజ్జనులను ప్రశంసిస్తాడు, మరోసారి ఈ సంసారమంతా కర్మబద్ధమని లోకాన్ని నిందిస్తూ ఉంటాడు. ఆయన ప్రవర్తన ఊహాతీతము.

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయుని లీలలు సామాన్య మానవ బుద్ధికి విరుద్ధంగా అనిపించినా, అవి ఆయన పూర్ణత్వానికి చిహ్నాలు.

25వ పద్యము

సీ. అమరాంగనాయుక్తుఁ డై వీతరాగుఁ డై

మద్యమాంసాశి యై మహితశుద్ధ

సత్వసమాచార సంస్థితుఁడై లింగ

పూజాపరుం డయి పూరుషోత్త

మారాధనాసక్తుఁ డై శాక్తనిష్ఠాప్తుఁ

డై గణేశార్చకుఁ డై సహస్ర

కరసమర్చామతిపరుఁడై చరించు వాఁ

డొక్కసారి యొక్కొక విధమునఁ

గాశిలో నొక్కెడ శివలింగ ప్రతిష్ఠం

సేసి శివుఁ బార్వతీయుతు నాసఁ గొలుచు

చగ్రమున స్థాణువన్నిశ్చలాకృతిఁ గొని

యోగమార్గప్రవర్తకుఁ దుండుఁ జువ్వె.

ప్రతిపదార్థం:

అమర + అంగనా + యుక్తుఁడు + ఐ = దేవతా స్త్రీలతో కూడినవాడై, వీతరాగుఁడు + ఐ = రాగద్వేషాలు లేనివాడై, మద్య + మాంస + ఆశి + ఐ = మద్య మాంసములను భుజించువాని వలె ఉండి, మహిత = గొప్పదైన, శుద్ధ + సత్వ + సమాచార = పవిత్రమైన సత్వగుణ ప్రవర్తన నందు, సంస్థితుఁడు + ఐ = చక్కగా నిలిచినవాడై, లింగ + పూజా + పరుండు + అయి = శివలింగ పూజ నందు ఆసక్తి గలవాడై, పూరుషోత్తమ + ఆరాధన + ఆసక్తుఁడు + ఐ = విష్ణుమూర్తి ఆరాధన యందు నిమగ్నమైనవాడై, శాక్త + నిష్ఠ + ఆప్తుఁడు + ఐ = శక్తి ఆరాధన (శాక్తేయ) నిష్ఠను పొందినవాడై, గణేశ + అర్చకుఁడు + ఐ = వినాయకుని పూజించువాడై, సహస్రకర = సూర్యుని (వేయి కిరణములు కలవాని), సమర్చా + మతి + పరుఁడు + ఐ = పూజించుట యందు బుద్ధి కలవాడై, చరించువాఁడు = తిరుగువాడు, ఒక్కసారి = ఒకేసారి, ఒక్కొక + విధమునన్ = ఒక్కో రూపంలో, కాశిలోన్ = కాశీ పట్టణములో, ఒక్కెడన్ = ఒకచోట, శివలింగ + ప్రతిష్ఠన్ = శివలింగమును ప్రతిష్ఠించి, చేసి = చేసి, శివున్ = శివుని, పార్వతీ + యుతున్ = పార్వతీదేవితో కూడినవానిని, ఆసన్ = కోరికతో, కొలుచుచున్ = సేవించుచు, అగ్రమునన్ = ముందు భాగమున, స్థాణువు + అన్ = కదలిక లేనివాని వలె, నిశ్చల + ఆకృతిన్ = నిశ్చలమైన రూపమును, కొని = ధరించి, యోగ + మార్గ + ప్రవర్తకుండు + ఉండున్ + చువ్వె = యోగ మార్గమును నడిపించువాడై ఉండును సుమా!

తాత్పర్యం:

ఆయన ఒకే సమయంలో అనేక రూపాలలో దర్శనమిస్తుంటాడు. ఒకచోట స్త్రీలతో ఉన్నట్లు కనిపిస్తూనే వైరాగ్యంతో ఉంటాడు. మరోచోట మద్య మాంసాలు భుజించేవానిలా కనిపిస్తూనే శుద్ధ సత్వగుణంలో ఉంటాడు. ఆయన శివపూజ, విష్ణుపూజ, శక్తి ఆరాధన, గణపతి పూజ, సూర్యారాధన - ఇలా అన్ని మార్గాలలోనూ నిష్ఠ కలిగి ఉంటాడు. కాశీ క్షేత్రంలో పార్వతీ పరమేశ్వరులను ప్రతిష్ఠించి సేవించే భక్తుడిలా, యోగ మార్గాన్ని నిర్దేశించే నిశ్చలమూర్తిలా ఆయన విరాజిల్లుతుంటాడు.

---

26వ పద్యము

క. దత్తాత్రేయేశునకు న

నుత్తరమున భక్తజనుల నోముచు సంసా

రోత్తాలగదాహృతి ని

ర్వృత్తాదిగదాధరాఖ్య నే నివసింతు.

ప్రతిపదార్థం:

దత్తాత్రేయ + ఈశునకున్ = దత్తాత్రేయ స్వామికి, అనుత్తరమునన్ = ఉత్తర దిక్కున, భక్త + జనులన్ = భక్తులను, ఓముచున్ = రక్షించుచు, సంసార = సంసారము అనే, ఉత్తాల = భయంకరమైన, గదా = రోగమును, హృతిన్ = పోగొట్టుటలో, నిర్వృత్త = నిపుణుడనై, ఆదిగదాధర + ఆఖ్యన్ = ఆదిగదాధరుడు అనే పేరుతో, నేన్ = నేను, నివసింతున్ = నివసిస్తాను.

తాత్పర్యం:

ఆ దత్తాత్రేయ స్వామికి ఉత్తర దిశలో నేను 'ఆదిగదాధరుడు' అనే పేరుతో నివసిస్తూ ఉంటాను. సంసారమనే భయంకరమైన వ్యాధిని పోగొట్టి భక్తులను రక్షించడం నా పని.

---

27వ పద్యము

క. ఆయెడ నున్నది దత్తా

త్రేయోత్తమతీర్థ మందుఁ దీర్థ మ్మాడన్

గా యోగసిద్ధి పనుపడుఁ

బాయు నఘం బది త్రిభువనపావన మనఘా!

ప్రతిపదార్థం:

ఆ + ఎడన్ = ఆ ప్రదేశములో, ఉన్నది = ఉన్నది, దత్తాత్రేయ + ఉత్తమ + తీర్థము = దత్తాత్రేయ తీర్థము అనే శ్రేష్ఠమైన తీర్థము, అందున్ = ఆ తీర్థము నందు, తీర్థము + ఆడన్ + కాన్ = స్నానము చేయగా, యోగ + సిద్ధి = యోగ బలము, పనుపడున్ = కలుగును, పాయున్ = తొలగిపోవును, అఘంబు = పాపము, అది = ఆ తీర్థము, త్రిభువన + పావనము = మూడు లోకములను పవిత్రము చేయునది, అనఘా = పాపరహితుడా!

తాత్పర్యం:

ఓ పుణ్యాత్ముడా! ఆ ప్రదేశంలోనే అత్యంత పవిత్రమైన 'దత్తాత్రేయ తీర్థం' ఉన్నది. అందులో స్నానం చేస్తే పాపాలన్నీ తొలగిపోయి యోగసిద్ధి కలుగుతుంది. ఆ తీర్థం ముల్లోకాలను పవిత్రం చేయగల శక్తి కలిగినది.

---

28వ పద్యము

గీ. జ్ఞానదము మహాపుణ్యప్రసాద మై సం

మర్చ్య మున్నది మఱి త్రిపురాంతక మన

దానికిం బడమట శుభదమ్ము గలదు

సంగతమ్ము దత్తాత్రేయలింగమూర్తి.

ప్రతిపదార్థం:

జ్ఞానదము = జ్ఞానమును ఇచ్చునది, మహా + పుణ్య + ప్రసాదము + అయి = గొప్ప పుణ్యమును ప్రసాదించునదై, సమ్మార్చ్యము = చక్కగా పూజింపదగినది, ఉన్నది = ఉన్నది, మఱి = ఇంకా, త్రిపురాంతకము + అనన్ = త్రిపురాంతకము అనే పేరుతో, దానికిన్ = ఆ క్షేత్రమునకు, పడమట = పశ్చిమ దిశలో, శుభదమ్ము = శుభమును కలిగించునది, కలదు = ఉన్నది, సంగతమ్ము = కూడి ఉన్నట్టి, దత్తాత్రేయ + లింగము + మూర్తి = దత్తాత్రేయుడు ప్రతిష్ఠించిన లింగ స్వరూపము.

తాత్పర్యం:

జ్ఞానాన్ని, పుణ్యాన్ని ప్రసాదించే త్రిపురాంతక క్షేత్రం అక్కడ ఉన్నది. దానికి పశ్చిమ దిశలో దత్తాత్రేయ స్వామి ప్రతిష్ఠించిన శుభప్రదమైన శివలింగం పూజలందుకుంటోంది.

---

29వ పద్యము

క. అని కాశీమాహాత్మ్యము

ననుగీతం బయ్యె దత్తనాయకు మహిమం

బును దత్కృతలింగస్థా

పనమును సాక్ష్య మది వాని పావనత కనన్.

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఆ విధముగా, కాశీ + మాహాత్మ్యమునన్ = కాశీ ఖండము లేదా కాశీ మాహాత్మ్యము నందు, అనుగీతంబు + అయ్యెన్ = కొనియాడబడెను, దత్త + నాయకు = దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క, మహిమంబును = గొప్పతనమును, తత్ + కృత = ఆయన చేత చేయబడిన, లింగ + స్థాపనమును = శివలింగ ప్రతిష్ఠయు, సాక్ష్యము = నిదర్శనము, అది = ఆ విషయము, వాని = ఆయన యొక్క, పావనత = పవిత్రతను, కనన్ = చూచుటకు.

తాత్పర్యం:

కాశీ మాహాత్మ్యంలో దత్తాత్రేయ స్వామి మహిమలు, ఆయన చేసిన లింగ ప్రతిష్ఠలు వివరంగా చెప్పబడ్డాయి. ఆ స్వామి యొక్క పవిత్రతకు, దైవత్వానికి ఆ క్షేత్ర విశేషాలే గొప్ప సాక్ష్యాలు.

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయుడు కేవలం ఒక ముని మాత్రమే కాదని, ఆయన సాక్షాత్తు శివ కేశవ స్వరూపుడని, ఆయన ప్రతిష్ఠించిన లింగాలు నేటికీ పూజలందుకుంటున్నాయని గురువు వివరించారు.

30వ పద్యము

సీ. మునులు సూతుని మున్న కొనియాడి దీనించి

యడిగిరి సంసరణామయమ్ము

వోగొట్టు మందు దేవుని విశదయశమ్ము

బాపురే యిది విన్న దీపకుండు

మరల నేమని గురువరునిఁ బ్రశ్నించెనుని

వేదధర్ముఁడు తపస్విప్రవరుఁడు

శిష్యుండు స్వగురుసం సేవాపరాయణుం

డనురక్తుఁడును భక్తుఁ డైన వాని

కాప్తి నేమేమి యుపదేశ మాచరించె

జెప్పు మది యెల్ల నెమ్మది విప్పుకొనఁగ

ద్విజుల నటు లుంచు దత్తేశు దివ్యలీల

లన్యుల విశుద్ధులను జేయున యవలీల.

ప్రతిపదార్థం:

మునులు = శౌనకాది మహర్షులు, సూతునిన్ = సూత మహర్షిని, మున్న = ఇదివరకు, కొనియాడి = స్తుతించి, దీవించి = ఆశీర్వదించి, అడిగిరి = అడిగారు, సంసరణ + ఆమయమ్ము = సంసారమనే రోగమును, పోగొట్టు = నివారించే, మందు = ఔషధము వంటి, దేవుని = దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క, విశద + యశమ్ము = నిర్మలమైన కీర్తిని, బాపురే = ఆహా!, ఇది = ఈ విషయమును, విన్న = ఆలకించిన, దీపకుండు = దీపకుడు, మరలన్ = తిరిగి, ఏమని = ఏ విధముగా, గురువరునిన్ = శ్రేష్ఠుడైన గురువును, ప్రశ్నించెన్ = అడిగెను?, ముని = మునీశ్వరుడైన, వేదధర్ముఁడు = వేదధర్ముడు, తపస్వి + ప్రవరుఁడు = తపస్సంపన్నులలో గొప్పవాడు, శిష్యుండు = శిష్యుడైన దీపకుడు, స్వ + గురు + సంసేవా + పరాయణుండు = తన గురువును సేవించుటలో నిమగ్నమైనవాడు, అనురక్తుఁడును = అనురాగము కలవాడు, భక్తుఁడును + ఐన = భక్తి కలవాడైన, వానికిన్ = ఆ శిష్యునికి, ఆప్తిన్ = ప్రేమతో, ఏమేమి = ఎటువంటి, ఉపదేశము = బోధను, ఆచరించెన్ = చేసెను?, చెప్పుము = వివరించుము, అది + ఎల్లన్ = అదంతా, నెమ్మది = మనస్సు, విప్పుకొనఁగన్ = వికసించునట్లుగా (తెలుసుకొనునట్లుగా), ద్విజులన్ = బ్రాహ్మణులను, అటులు + ఉంచు = అటుండనివ్వు, దత్త + ఈశు = దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క, దివ్య + లీలలు = పవిత్రమైన వినోదములు, అన్యులన్ = ఇతరులను సైతము, విశుద్ధులను = పవిత్రులను, చేయునయ = చేయును కదా, అవలీలన్ = సులభముగా.

తాత్పర్యం:

శౌనకాది మునులు సూత మహర్షిని పొగిడి, "ఓ మహర్షీ! సంసార రోగాన్ని పోగొట్టే ఔషధం వంటి దత్తాత్రేయుని చరిత్రను మాకు వినిపించావు. గురు సేవలో తరించే దీపకుడు తన గురువైన వేదధర్ముని ఇంకేమని ప్రశ్నించాడు? ఆ గురువు తన భక్తుడైన శిష్యునికి ఇంకా ఏమేమి బోధించాడు? మా మనస్సులకు ఆనందం కలిగేలా వివరించు. బ్రాహ్మణుల మాట దేవుడెరుగు, దత్తాత్రేయుని లీలలు సామాన్యులను కూడా సులభంగా పవిత్రులను చేస్తాయి కదా!" అని అడిగారు.

---

31వ పద్యము

క. సూతుఁడు మరల నను న్విన

యాతిభరానమ్రుఁ డగుచు న య్యాచార్యుం

దాత! పురాణశ్రుతులం

దాతతములు దత్తలీల లను మింక ననెన్.

ప్రతిపదార్థం:

సూతుఁడు = సూత మహర్షి, మరలన్ = తిరిగి, అనున్ = పలికెను, వినయ + అతిభర + ఆనమ్రుఁడు = మిక్కిలి వినయముతో వంగినవాడు, అగుచున్ = అవుతూ, ఆ + ఆచార్యున్ = ఆ గురువును (వేదధర్ముని), తాత = ఓ తండ్రీ (గౌరవ సంబోధన), పురాణ + శ్రుతులందు = పురాణములలోనూ వేదములలోనూ, ఆతతములు = విస్తారముగా ఉన్నవి, దత్త + లీలలు = దత్తాత్రేయుని లీలలు, అనుము = చెప్పుము, ఇంకన్ = ఇక మీదట, అనెన్ = అని పలికెను.

తాత్పర్యం:

అప్పుడు సూత మహర్షి మునులతో ఇట్లు పలికెను: "దీపకుడు మిక్కిలి వినయముతో తన గురువుకు నమస్కరించి, 'ఓ గురుదేవా! పురాణ వేదాలలో ప్రసిద్ధమైన దత్తాత్రేయ స్వామి లీలలను ఇంకా వివరించండి' అని ప్రార్థించాడు."

---

32వ పద్యము

గీ. వేదధర్ముండు వక్కణించె వినుము వత్స!

సారమును సారమును సర్వశాస్త్రసమితి

నుండియు సముద్ధరించి సమున్నతంబు

దత్తదేవుమహత్త్వమ్ముఁ తగఁ పలికెద.

ప్రతిపదార్థం:

వేదధర్ముండు = వేదధర్ముడు అనే గురువు, వక్కణించెన్ = వివరించెను, వినుము = ఆలకించుము, వత్స = ఓ కుమారా!, సారమును + సారమును = అత్యంత శ్రేష్ఠమైన సారాంశమును, సర్వ + శాస్త్ర + సమితి + నుండియు = సమస్త శాస్త్రముల సమూహము నుండి, సముద్ధరించి = సేకరించి, సమున్నతంబు = మిక్కిలి గొప్పదైన, దత్త + దేవు + మహత్త్వమ్మున్ = దత్తాత్రేయ స్వామి గొప్పతనమును, తగన్ = తగినట్లుగా, పలికెదన్ = చెప్పెదను.

తాత్పర్యం:

అప్పుడు వేదధర్ముడు ఇట్లు పలికెను: "నాయనా! సమస్త శాస్త్రాలను మధించి తీసిన వెన్న వంటి సారాంశాన్ని నీకు వివరిస్తాను. అత్యంత ఉన్నతమైన దత్తాత్రేయ స్వామి మహిమను ఇప్పుడు నీకు వినిపిస్తాను, జాగ్రత్తగా విను."

విశేషాలు:

• ఇక్కడ నుండి కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయ స్వామిని ఆశ్రయించిన ఘట్టం ప్రారంభమవుతుంది.

• గురువు శిష్యునికి బోధించేటప్పుడు శాస్త్ర సారాన్ని గ్రహించి చెప్పడం ఇక్కడ విశేషం.

33వ పద్యము

సీ. ఒకసారి సహ్యసానూ పరివిరచి తా

వాసు సుఖాసీనుఁ బరమయోగి

గురు జగదుపకృతికరణాదృతుని విశ్వ

వంద్యపదాంభోజు వరదు నీశు

జ్ఞానవిజ్ఞానర్ధిసన్నిధి నెన్ననౌ

పౌరుషతను వంది వరలువాని

దర్శింపఁ తలఁచి తత్పర్వతాధిత్యకం

జేరి సహస్రాక్షు చెన్ను గొన్న

యల సహస్రకరం డర్జునాభిధుండు

కార్తవీర్యుండు విజితసుక్షత్రియుండు

యోగివిభుఁడు ధనుర్ద్వితీయుం డపదరుఁ

డరయఁ జొచ్చెను దరులఁ తత్తరుతలముల.

ప్రతిపదార్థం:

ఒకసారి = ఒకానొక సమయమున, సహ్య + సాను + ఉపరి = సహ్య పర్వతపు చరియల పైన, విరచిత + ఆవాసున్ = నిర్మించుకున్న నివాసము కలవానిని, సుఖ + ఆసీనున్ = సుఖముగా కూర్చున్నవానిని, పరమ + యోగిన్ = శ్రేష్ఠుడైన యోగిని, గురున్ = గురువును, జగత్ + ఉపకృతి + కరణ + ఆదృతునిన్ = లోకమునకు మేలు చేయుటయందు ఆసక్తి కలవానిని, విశ్వ + వంద్య + పద + అంభోజున్ = లోకమంతటి చేత నమస్కరింపబడే పాదపద్మములు కలవానిని, వరదున్ = వరములను ఇచ్చువానిని, ఈశున్ = భగవంతుని, జ్ఞాన + విజ్ఞాన + ఋద్ధి + సన్నిధిన్ = జ్ఞాన విజ్ఞానముల సమృద్ధికి నిలయముగా, ఎన్నన్ + ఔ = ఎంచదగిన, పౌరుష + తనువున్ = పురుష శరీరమును, అంది = పొంది, వరలువానిన్ = ప్రకాశించువానిని, దర్శింపన్ + తలఁచి = చూడాలని కోరి, తత్ + పర్వత + అధిత్యకన్ = ఆ పర్వతము పైనున్న ప్రదేశమును, చేరి = చేరుకొని, సహస్ర + అక్షు = ఇంద్రుని యొక్క, చెన్ను + కొన్న = అందమును (వైభవమును) కలిగిన, అల = ఆ ప్రసిద్ధుడైన, సహస్ర + కరండు = వెయ్యి చేతులు కలవాడు, అర్జున + అభిధుండు = అర్జునుడు అనే పేరు గలవాడు, కార్తవీర్యుండు = కృతవీర్యుని కుమారుడు, విజిత + సుక్షత్రియుండు = గొప్ప క్షత్రియులను జయించినవాడు, యోగి + విభుఁడు = యోగులలో శ్రేష్ఠుడు, ధనుః + ద్వితీయుండు = విల్లు మాత్రమే తోడుగా కలవాడు, అపదరుఁడు = గర్వము లేనివాడు, అరయన్ + చొచ్చెను = వెతకడం ప్రారంభించాడు, దరులన్ = కొండ గుహలలో, తత్ + తరు + తలములన్ = ఆ చెట్ల నీడలలో.

తాత్పర్యం:

ఒకానొక సమయమున, సహ్య పర్వతముపై నివసిస్తూ, లోక కల్యాణము కోరుతూ, జ్ఞాన విజ్ఞానమూర్తిగా వెలుగొందుతున్న దత్తాత్రేయ స్వామిని దర్శించాలని కార్తవీర్యార్జునుడు నిశ్చయించుకున్నాడు. వెయ్యి చేతులు కలిగి, ఇంద్రుని వంటి వైభవము ఉన్నప్పటికీ, గర్వము లేకుండా కేవలం తన విల్లును తోడుగా తీసుకుని, ఆ పర్వత ప్రాంతములోని గుహలలో, చెట్ల నీడలలో స్వామి కోసం వెతకడం మొదలుపెట్టాడు.

---

34వ పద్యము

సీ. నారి కేలవనంబు దారిఁ గైకొని పోయి

యామ్రాతకామ్రమ్ము లనుసరించి

పోకతోటలు దాఁటి పున్నాగమందార

చందనాద్యంచితస్థలలు సొచ్చి

మాధవీమల్లికామంజుల తాకీర్ణ

సుమవనమ్ముల మేలు చూచుచుఁ జని

కదలికాషండము ల్గడచి చెఱకుచేల

కలుముల కెలయుచుఁ గెలఁకు లరయు

చరగి కుముదోత్పలాబ్జక ల్హరకలిత

హంస కారండవబకచక్రాభిశోభి

శీతలామృతమృష్ట విశిష్ట విమల

సరసి కాంచలముల నేగెఁ చక్రవర్తి.

ప్రతిపదార్థం:

నారికేల + వనంబు = కొబ్బరి తోటల, దారిన్ = మార్గమును, కైకొని + పోయి = పట్టుకొని వెళ్లి, ఆమ్రాతక + ఆమ్రమ్ములు = అడవి మామిడి మరియు మామిడి చెట్లను, అనుసరించి = దాటుకుంటూ, పోక + తోటలు = పోక చెట్ల తోటలను, దాఁటి = దాటి, పున్నాగ + మందార + చందన + ఆది + అంచిత = పున్నాగ, మందార, చందనము మొదలైన చెట్లతో ఒప్పే, స్థలలు = ప్రదేశములను, సొచ్చి = ప్రవేశించి, మాధవీ + మల్లికా + మంజుల + లతా + ఆకీర్ణ = మాధవీ లతలు, మల్లె తీగలతో నిండిన మనోహరమైన, సుమ + వనమ్ముల = పూదోటల, మేలు = అందమును, చూచుచున్ = చూస్తూ, చని = వెళ్లి, కదలికా + షండముల్ = అరటి తోటలను, గడచి = దాటి, చెఱకు + చేల = చెరకు గడల పొలముల యొక్క, కలుములన్ = సంపదలను (సమృద్ధిని), ఎలయుచున్ = సంతోషముతో చూస్తూ, కెలఁకులు = పరిసర ప్రాంతములను, అరయుచున్ = వెతుకుతూ, అరిగి = వెళ్లి, కుముద + ఉత్పల + అబ్జ + కల్హర + కలిత = తెల్ల కలువలు, నల్ల కలువలు, పద్మములతో కూడిన, హంస = హంసలు, కారండవ = నీటి కాకులు, బక = కొంగలు, చక్ర + అభిశోభి = చక్రవాక పక్షులతో ప్రకాశించే, శీతల + అమృత + మృష్ట = చల్లని అమృతము వంటి తీయని, విశిష్ట = గొప్పదైన, విమల = స్వచ్ఛమైన, సరసిక + అంచలములన్ = సరస్సుల ఒడ్డుల వెంట, ఏగెన్ = వెళ్ళాడు, చక్రవర్తి = ఆ కార్తవీర్యార్జునుడు.

తాత్పర్యం:

ఆ చక్రవర్తి కొబ్బరి తోటలు, మామిడి తోటలు, పోక తోటలు దాటుకుంటూ వెళ్ళాడు. పున్నాగ, మందార, చందన వృక్షాలతో నిండిన అడవులలో ప్రవేశించాడు. మల్లెపూల పరిమళాలను ఆస్వాదిస్తూ, అరటి తోటలు, చెరకు గడల పొలాల సౌందర్యాన్ని చూస్తూ ముందుకు సాగాడు. రక రకముల కలువలు, పద్మాలతో నిండి, హంసలు, చక్రవాక పక్షులతో అలరారుతున్న స్వచ్ఛమైన సరస్సుల ఒడ్డుల వెంబడి స్వామి కోసం వెతికాడు.

---

35వ పద్యము

గీ. జాతిసంభవ వైరము ల్సంత్యజించి

మునుల పోలిక కగు మృగములఁ గనుఁగొని

భ్రమరగీతమ్ము కోయిలపాట నెమ్మి

యాట కేకలతో విని యాగ కేగి.

ప్రతిపదార్థం:

జాతి + సంభవ = పుట్టుకతో వచ్చే, వైరముల్ = పగలను (శత్రుత్వములను), సంత్యజించి = వదిలిపెట్టి, మునుల + పోలికన్ = మునుల వలె శాంతముగా, అగు = ఉన్నట్టి, మృగములన్ = జంతువులను, కనుఁగొని = చూసి, భ్రమర + గీతమ్ము = తుమ్మెదల ఝంకారమును, కోయిల + పాట = కోకిలల గానమును, నెమ్మి + ఆట = నెమళ్ల నాట్యమును, కేకలతో = వాటి కూతలతో, విని = ఆలకించి, ఆగక + ఏగి = ఆగకుండా వెళ్లి.

తాత్పర్యం:

ఆ పర్వత ప్రాంతములో జంతువులు తమ సహజ శత్రుత్వాన్ని మరచి మునుల వలె శాంతంగా ఉండటాన్ని చూసి అర్జునుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. తుమ్మెదల రొదలు, కోయిలల పాటలు, నెమళ్ల కేకలు వింటూ ఆయన ముందుకు సాగాడు.

విశేషాలు:

• దత్తాత్రేయుని వంటి పరమయోగి నివసించే చోట క్రూర మృగాలు కూడా తమ స్వభావాన్ని వీడి శాంతంగా ఉంటాయని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

36వ పద్యము

గీ. బ్రాహ్మణప్రవరుల వేదవాదనాద

మేదురము లైన యాశ్రమ వేదు లెనసి

హోమధూమసమాకీర్ణహుతభుగా ప్త

సంగతుల ఘ్రాణ మంగంబు సంమదింప.

ప్రతిపదార్థం:

బ్రాహ్మణ + ప్రవరుల = ఉత్తమ బ్రాహ్మణుల యొక్క, వేద + వాద + నాద = వేద మంత్రముల ఉచ్చారణ ధ్వనులతో, మేదురములు + ఐన = నిండినవైన, ఆశ్రమ + వేదులు = ఆశ్రమ వాకిళ్లను, ఎనసి = చేరుకొని, హోమ + ధూమ = యజ్ఞములలోని పొగతో, సమాకీర్ణ = నిండిన, హుతభుక్ = అగ్ని దేవుని యొక్క, ఆప్త + సంగతులన్ = సంబంధము చేత, ఘ్రాణము = ముక్కు (ఘ్రాణేంద్రియము), అంగంబు = శరీరము, సంమదింపన్ = మిక్కిలి ఆనందమును పొందగా.

తాత్పర్యం:

ఉత్తమ బ్రాహ్మణుల వేద ఘోషతో ప్రతిధ్వనిస్తున్న ఆశ్రమ ప్రాంతాలకు ఆయన చేరుకున్నాడు. యజ్ఞ కుండాల నుండి వెలువడుతున్న పవిత్రమైన హోమ ధూమము ఆ ప్రదేశమంతా నిండి ఉంది. ఆ సుగంధమును పీల్చిన అర్జునుని మనస్సు, శరీరము ఎంతో పులకించిపోయాయి.

---

37వ పద్యము

చ. నెమకుచుఁ బోయి పోవుచుఁ గనెం గృతవీర్యభవుండు తద్గుహా

స్యమున నవప్రవాలవిలసద్వతతీతత చూతపోతర

ద్యు మహిత వేది కాతలమునందు సుఖాస్థితు మీలితాక్షు దే

వమునిసమర్చనీయు గురువల్లభు యోగసమాధిసాధితున్.

ప్రతిపదార్థం:

నెమకుచున్ = వెతుకుతూ, పోయి + పోవుచున్ = వెళ్ళి వెళ్ళి, కనెన్ = చూసెను, కృతవీర్య + భవుండు = కృతవీర్యుని కుమారుడైన కార్తవీర్యార్జునుడు, తద్ + గుహా + ఆస్యమునన్ = ఆ గుహ యొక్క ద్వారమునందు, నవ + ప్రవాల = చిగురుటాకులతో, విలసత్ = ప్రకాశించుచున్న, వతతీ + తత = తీగలు వ్యాపించిన, చూత + పోత = మామిడి చెట్ల యొక్క, రద్యు = కాంతిచే, మహిత = గొప్పదైన, వేదికా + తలమునందున్ = అరుగు (వేదిక) పైన, సుఖ + ఆస్థితున్ = సుఖముగా కూర్చున్నవానిని, మీలిత + అక్షున్ = మూయబడిన కన్నులు కలవానిని, దేవ + ముని + సమర్చనీయున్ = దేవతల చేత మునుల చేత పూజింపదగినవానిని, గురు + వల్లభున్ = గురువులలో శ్రేష్ఠుడైనవానిని, యోగ + సమాధి + సాధితున్ = యోగ సమాధి స్థితిని పొందినవానిని.

తాత్పర్యం:

కృతవీర్యుని కుమారుడైన అర్జునుడు వెతుకుతూ వెళ్ళి, ఒక గుహ ద్వారము వద్ద చిగురుటాకులతో, తీగలతో అల్లుకున్న మామిడి చెట్ల నీడలో, ఒక పవిత్రమైన వేదికపై సుఖంగా కూర్చుని ఉన్న దత్తాత్రేయ స్వామిని చూశాడు. ఆయన కన్నులు మూసుకుని యోగ సమాధిలో ఉన్నారు. ఆయన దేవతలకు, మునులకు పూజనీయుడైన పరమగురువు.

---

38వ పద్యము

గీ. చూచినంతన హృష్టుఁడై సుచిర కాల

మంగములు పులకింప నాస్యము వికాస

మెనయఁ దత్పాదపర్యంతమునఁ బడె నృపుఁ

డుదితభక్తి ప్రసక్తి నయోన్నతుండు.

ప్రతిపదార్థం:

చూచిన + అంతన = చూడగానే, హృష్టుఁడు + ఐ = సంతోషించినవాడై, సుచిర + కాలము = చాలసేపు, అంగములు = అవయవములు, పులకింపన్ = గగుర్పాటు చెందగా, ఆస్యము = ముఖము, వికాసము + ఎనయన్ = వెలుగు పొందగా, తత్ + పాద + పర్యంతమునన్ = ఆ స్వామి పాదముల చెంత, పడెన్ = పడెను, నృపుఁడు = రాజు (కార్తవీర్యుడు), ఉదిత + భక్తి + ప్రసక్తిన్ = పుట్టిన భక్తి భావముతో, నయ + ఉన్నతుండు = నీతిమంతులలో గొప్పవాడు.

తాత్పర్యం:

స్వామిని చూడగానే ఆ రాజు అమితానందాన్ని పొందాడు. ఒళ్లు పులకరించగా, ముఖము వెలిగిపోతుండగా, పరమ భక్తితో ఆ యోగి పాదాలపై పడి నమస్కరించాడు.

---

39వ పద్యము

కడువడిఁ బుడమిపయిం బడి

తడవని గురువరునిచాయఁ తడఁబడి కనుచున్

బడి లేచి చూచి మరలం

బడి దండమువోలె మాటిమాటికి మ్రొక్కెన్.

ప్రతిపదార్థం:

కడువడిన్ = వేగముగా, పుడమి + పయిన్ = నేల పైన, పడి = పడి, తడవని = కదలని (సమాధిలో ఉన్న), గురు + వరుని + ఛాయన్ = శ్రేష్ఠుడైన గురువు యొక్క వైపు, తడఁబడి = తడబాటుతో, కనుచున్ = చూస్తూ, పడి = పడి, లేచి = లేచి, చూచి = చూసి, మరలన్ = తిరిగి, పడి = పడి, దండము + వోలెన్ = కర్ర వలె (సాష్టాంగముగా), మాటిమాటికిన్ = పదేపదే, మ్రొక్కెన్ = నమస్కరించెను.

తాత్పర్యం:

నిశ్చలంగా ఉన్న ఆ గురుదేవుని వైపు తడబాటుతో కూడిన చూపులతో చూస్తూ, ఆ రాజు నేలపై పడి, లేచి, మళ్ళీ పడి దండం వలె సాష్టాంగ నమస్కారాలు పదేపదే చేశాడు.

---

40వ పద్యము

శా. ప్రేమోద్భిన్న హృదంబుజాతుఁ డయి యాపృథ్వీశుఁ డాధ్యానని

ష్ఠాముద్రాంకితు సద్గురుం తలఁచి చే శస్త్రంబు ల ట్లుంచి వి

ద్యామేయుండు సహస్రబాహువుల వాద్యంబు ల్తగం బూని తా

నామధ్యాహ్నము నానిశీథమును గాయన్నృత్యదారంభుఁడై.

ప్రతిపదార్థం:

ప్రేమ + ఉద్భిన్న = ప్రేమతో వికసించిన, హృత్ + అంబుజాతుఁడు + అయి = హృదయము అనే పద్మము కలవాడై, ఆ + పృథ్వీశుఁడు = ఆ రాజు, ఆ + ధ్యాన + నిష్ఠా + ముద్రా + అంకితున్ = ఆ ధ్యాన ముద్రలో ఉన్న, సత్ + గురున్ = సద్గురువును, తలఁచి = ధ్యానించి, చే = చేతిలోని, శస్త్రంబులు = ఆయుధములను, అట్లు + ఉంచి = అక్కడ పెట్టి, విద్యా + అమేయుండు = విద్యల యందు సాటిలేనివాడు, సహస్ర + బాహువులన్ = తన వెయ్యి చేతులతో, వాద్యంబుల్ = సంగీత వాయిద్యములను, తగన్ = తగినట్లుగా, పూని = ధరించి, తాన్ = తాను, ఆ + మధ్యాహ్నమును = ఆ పగలు, ఆ + నిశీథమును = ఆ రాత్రిని, గాయత్ = పాడుతూ, నృత్య + ఆరంభుఁడు + ఐ = నాట్యము ప్రారంభించినవాడై.

తాత్పర్యం:

హృదయం నిండా భక్తి ప్రేమలు నింపుకున్న ఆ రాజు, ధ్యానంలో ఉన్న గురువును తలచుకుని, తన ఆయుధాలను పక్కన పెట్టాడు. విద్యలన్నిటిలో ఆరితేరినవాడు కాబట్టి, తన వెయ్యి చేతులతో రకరకాల వాయిద్యాలను వాయిస్తూ, పగలు రాత్రి తేడా లేకుండా పాడుతూ, ఆడుతూ స్వామిని సేవించాడు.

---

41వ పద్యము

క. భగవంతుని సేవించెను

జగదీశున కపుడు మానసము బహిరర్థో

పగతము గామి నెఱింగిన

జగతీశుఁడు సంస్తవమున సంస్తుతి సేసె.

ప్రతిపదార్థం:

భగవంతుని = దత్తాత్రేయుని, సేవించెను = సేవించాడు, జగత్ + ఈశునకున్ = లోకనాథునికి, అపుడు = అప్పుడు, మానసము = మనస్సు, బహిర్ + అర్థ + ఉపగతము = బయటి విషయములపైకి మళ్ళినది, కామిన్ = కాకపోవుటను, ఎఱింగిన = తెలుసుకున్న, జగతీశుఁడు = రాజు (కార్తవీర్యుడు), సంస్తవమునన్ = స్తోత్రముతో, సంస్తుతి + చేసెన్ = చక్కగా స్తుతించెను.

తాత్పర్యం:

ఆ రాజు భగవంతుడిని సేవించాడు. అయితే ఆ జగదీశ్వరుడైన దత్తాత్రేయుని మనస్సు ఇంకా సమాధి స్థితిలోనే ఉండి, బయటి ప్రపంచం వైపు మళ్ళలేదని గ్రహించిన రాజు, ఆయనను స్తోత్రాలతో స్తుతించడం మొదలుపెట్టాడు.

---

42వ పద్యము

ఉ. పూర్ణుఁడ! నిత్యసత్యసుఖబోధమయాత్ముఁడ వైన యె

వర్ణితమాయతో నొదని వాస్తవ మట్లు స్ఫురించుచున్న ద

భ్యర్థగతప్రపంచ మిది స్వప్న సమంబు జడంబు దుఃఖదం

బర్ణవమందు ఫే మన నై నినుఁ గప్పి నిజాశ్రయంబునన్.

ప్రతిపదార్థం:

పూర్ణుఁడ = ఓ పరిపూర్ణుడా!, నిత్య + సత్య + సుఖ + బోధ + మయ + ఆత్ముఁడవు = శాశ్వతమైన సత్యము, ఆనందము, జ్ఞానమే స్వరూపముగా కలవాడవు, ఐన = అయిన, ఏ = ఏ, వర్ణిత + మాయతోన్ = చెప్పబడిన మాయతో, ఒదని = కూడి, వాస్తవము + అట్లు = నిజము వలె, స్ఫురించుచున్నది = కనిపిస్తున్నదో, అభ్యర్థగత = ఎదురుగా ఉన్న, ప్రపంచము + ఇది = ఈ లోకము, స్వప్న + సమంబు = కలలోని దానితో సమానము, జడంబు = చైతన్యము లేనిది, దుఃఖదంబు = దుఃఖమును ఇచ్చునది, అర్ణవము + అందున్ = సముద్రము నందు, ఫేమము + అనన్ + ఐ = నురుగు వలె అయి, నినున్ = నిన్ను, కప్పి = కప్పివేసి, నిజ + ఆశ్రయంబునన్ = తన ఆధారం చేతనే.

తాత్పర్యం:

"ఓ పూర్ణ స్వరూపుడా! నీవు నిత్య సత్య జ్ఞానానందమయుడవు. సముద్రంపై నురుగు సముద్రాన్నే కప్పి ఉంచినట్లు, నీ మాయ ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించి నిన్ను కప్పి ఉంచుతోంది. నిజానికి ఈ ప్రపంచం ఒక కల వంటిది, జడమైనది, దుఃఖాన్ని ఇచ్చేది. కానీ అది నీ ఆధారం వల్లే సత్యంలా కనిపిస్తోంది."

విశేషాలు:

• ఇక్కడ కార్తవీర్యార్జునుడు అద్వైత వేదాంత ధోరణిలో దత్తాత్రేయుని స్తుతిస్తున్నాడు. ప్రపంచం మిథ్య అని, దైవమే సత్యమని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

43వ పద్యము

మ. అతిసంలోల మలాతచక్ర మన దృష్టాదృష్ట మై మానస

వ్యతిభాతంబు విలాస మీసకలము న్భావింప విజ్ఞాన మే

కత శోభిల్లు వికల్ప మెల్ల గుణసంకల్పక్రమాయాత సం

సృతిసర్గప్రసృతంబు మాయికము భాసించు న్స్వభావంబునన్.

ప్రతిపదార్థం:

అతి + సంలోలము = మిక్కిలి వేగముగా తిరుగుతున్న, అలాత + చక్రము + అనన్ = నిప్పుకణము (కొరవి) యొక్క చక్రము వలె, దృష్ట + అదృష్టము + ఐ = కనిపిస్తూ కనిపించనిదై, మానస + వ్యతిభాతంబు = మనస్సునకు తోచునట్టి, విలాసము = వికారము, ఈ + సకలమున్ = ఈ సమస్త ప్రపంచము, భావింపన్ = ఆలోచించినచో, విజ్ఞానము + ఏకత = కేవలము జ్ఞానము మాత్రమే, శోభిల్లున్ = ప్రకాశించును, వికల్పము + ఎల్లన్ = ఈ భేదబుద్ధి అంతయు, గుణ + సంకల్ప + క్రమ + ఆయాత = త్రిగుణముల యొక్కయు సంకల్పముల యొక్కయు వరుస క్రమమున వచ్చిన, సంసృతి + సర్గ + ప్రసృతంబు = సంసార సృష్టి యందు వ్యాపించినది, మాయికము = మాయా సంబంధమైనది, భాసించున్ = ప్రకాశించును, స్వభావంబునన్ = దాని సహజ స్థితి చేత.

తాత్పర్యం:

వేగంగా తిప్పుతున్న కొరవి ఒక చక్రంలా ఎలా కనిపిస్తుందో, ఈ ప్రపంచం కూడా అలాగే మనస్సు యొక్క భ్రమ వల్ల సత్యంలా కనిపిస్తోంది. నిజానికి విచారించి చూస్తే కేవలం అద్వితీయమైన జ్ఞానము (పరమాత్మ) మాత్రమే ఉంటుంది. ఈ గుణ సముదాయము, సంసారము అంతా మాయా కల్పితమై స్వభావసిద్ధముగా తోచుచున్నది.

---

44వ పద్యము

చ. మది నిది యెల్ల నెమ్మది విమర్శ మొనర్చి మునుల్ మనోగత

ప్రతీత యటంచు వినిశ్చయించి సం

మదకరరాగపాశ మనుమానసదుక్తిని శాతబోధసంచ

పదసి నిరాకరించిరి సమస్తగురు న్నినుఁ జెంది రాదృతిన్.

ప్రతిపదార్థం:

మదిన్ = మనస్సులో, ఇది + ఎల్లన్ = ఇదంతయు, నెమ్మది = నిదానముగా, విమర్శము + ఒనర్చి = విచారణ చేసి, మునుల్ = ఋషులు, మనోగత = మనస్సులో ఉన్న, భవత్ + స్వమాయనే = నీదైన మాయయే, ప్రతీత + అటంచున్ = కనిపిస్తున్నది అని, వినిశ్చయించి = నిశ్చయించుకొని, సమ్మదకర = సంతోషమును కలిగించే (భ్రమించే), రాగ + పాశమున్ = కోరికలు అనే త్రాడును, అనుమాన + సత్ + ఉక్తిని = సందేహములను పోగొట్టే మంచి మాటలచే, శాత + బోధ = పదునైన జ్ఞానముతో, సంపదసి = ఛేదించి, నిరాకరించిరి = వదిలివేసిరి, సమస్త + గురున్ = అందరికీ గురువైన, నినున్ = నిన్ను, చెందిరి = పొందిరి, ఆదృతిన్ = గౌరవముతో.

తాత్పర్యం:

మునులు ఈ ప్రపంచమంతా నీ మాయా విలాసమే అని నిదానంగా విచారించి తెలుసుకున్నారు. వారు తమ మనస్సులోని కోరికలనే తాళ్లను పదునైన జ్ఞానంతో ఛేదించి, సందేహాలను వదిలి, జగద్గురువైన నిన్ను భక్తితో ఆశ్రయించారు.

---

45వ పద్యము

ఉ. ఆ నిను సర్వలోకగురు నచ్యుతు నప్రభవుం ద్ర్యధీశు వి

జ్ఞానదు నీ భవాంబునిధి సంతరణం బొనగూర్చువాని నీ

శాను నిరీశు మోక్షమున సక్తి నిజాశ్రితదుఃఖహారి! యె

న్నీనివిధంబుల న్నరణ మీవ యటంచు నమస్కరించెదన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఆ + నిను = అటువంటి నిన్ను, సర్వ + లోక + గురున్ = సమస్త లోకములకు గురువైనవానిని, అచ్యుతున్ = నాశము లేనివానిని, అప్రభవున్ = పుట్టుక లేనివానిని, త్రి + అధీశున్ = మూడు లోకములకు (లేదా సత్త్వ రజస్తమో గుణములకు) ప్రభువైనవానిని, విజ్ఞానదున్ = జ్ఞానమును ఇచ్చువానిని, ఈ + భవ + అంబునిధి = ఈ సంసారమనే సముద్రమును, సంతరణము + ఒనగూర్చువానిని = దాటించేవానిని, ఈశానున్ = నియంత్రించేవానిని, నిరీశున్ = తనపై వేరొక నియంత లేనివానిని, మోక్షమునన్ = ముక్తి యందు, సక్తిన్ = ఆసక్తి కలిగించేవానిని, నిజ + ఆశ్రిత + దుఃఖ + హారి = తనను నమ్ముకున్నవారి బాధలను హరించువాడా!, ఎన్ని + ఎన్ని + విధంబులన్ = ఎన్నో రకములుగా, శరణము = రక్షణము, ఈవ + అటంచున్ = నీవే అని, నమస్కరించెదన్ = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యం:

ఓ ఆశ్రిత రక్షకా! సర్వలోక గురువువు, జన్మరహితుడవు, సంసార సముద్రాన్ని దాటించే నావవు అయిన నిన్ను నా సర్వస్వముగా భావిస్తున్నాను. నీకంటే వేరొక ప్రభువు లేడు. అటువంటి నిన్ను అనేక విధములుగా స్తుతిస్తూ, నీవే నా శరణని నమస్కరిస్తున్నాను.

---

46వ పద్యము

ఆ. అట్టు లగుట ని న్నసన్యసిద్ధు విబుద్ధు నిత్యముక్తు

శుద్ధు సత్యరూపు నింద్రియాసు దేహహృతరూపుడ నగు

నే నన్ని విధముల శర ణంటి దేవ!

ప్రతిపదార్థం:

అట్టులు + అగుటన్ = ఆ విధముగా ఉండుటచే, నిన్నున్ = నిన్ను, అసన్యసిద్ధున్ = తనంతట తానుగా సిద్ధించినవానిని, విబుద్ధున్ = గొప్ప జ్ఞానము కలవానిని, నిత్యముక్తున్ = ఎల్లప్పుడూ బంధము లేనివానిని, శుద్ధున్ = పవిత్రుని, సత్య + రూపున్ = సత్యమే స్వరూపముగా కలవానిని, ఇంద్రియ + అసు + దేహ + హృత + రూపుడను = ఇంద్రియములు, ప్రాణములు, దేహము చేత ఆవరింపబడిన (లేదా వాటినే నేను అనుకుంటున్న) రూపము కలవాడను, అగు + నేను = అయినట్టి నేను, అన్ని + విధములన్ = అన్ని రకములుగా, శరణు + అంటిన్ = శరణు కోరితిని, దేవ = ఓ దేవా!

తాత్పర్యం:

దేవా! నీవు నిత్యముక్తుడవు, సత్య స్వరూపుడవు. దేహేంద్రియ భ్రాంతిలో ఉన్న నేను నిన్ను అన్ని విధాల శరణు వేడుతున్నాను.

---

47వ పద్యము

గీ. తంతుసమవేత మైన వస్త్రమ్మువోలెఁ

బ్రోత మోతమ్ము నై విశ్వ మున్న దేవని

యందు సరవరు నట్టి నారాయణు నిను

సచ్చిదానందమయు నిదే శరణ మంటి.

ప్రతిపదార్థం:

తంతు + సమవేతము + ఐన = నూలు పోగులతో కూడి ఉన్న, వస్త్రమ్ము + పోలెన్ = బట్ట వలె, ప్రోతము = నిలువుగాను, ఓతమ్మున్ + ఐ = అడ్డముగాను అల్లబడి, విశ్వము = ప్రపంచము, ఉన్నది + ఏవని + అందున్ = ఎవని యందు ఉన్నదో, సరవరున్ = శ్రేష్ఠుని, అట్టి = అటువంటి, నారాయణున్ = నారాయణ స్వరూపుడవైన, నినున్ = నిన్ను, సత్ + చిత్ + ఆనంద + మయున్ = సచ్చిదానంద స్వరూపుడవైన నిన్ను, ఇదే = ఇప్పుడే (లేదా ఇదే విధముగా), శరణము + అంటిన్ = శరణు వేడితిని.

తాత్పర్యం:

నూలు పోగులు నిలువునా అడ్డముగా అల్లబడటము వల్లే వస్త్రము ఎలా ఏర్పడుతుందో, నీ యందే ఈ విశ్వమంతా అలా అల్లబడి ఉంది. అటువంటి నారాయణ స్వరూపుడవు, సచ్చిదానందమయుడవు అయిన నిన్ను శరణు వేడుతున్నాను.

---

48వ పద్యము

ఉ. కాలభుజంగదష్టము నికామభవాంబుధీసంనిపాత ము

త్తాలము క్షుద్రసౌఖ్యబహుతర్ష మిదంజన ముద్ధరింపుమా

జాల మిఁకేల? ముక్తిదవచస్సలిలంబుల నింపుమా దయా

శీల! మహానుభావ! కృపసేయుము మ్రొక్కెద మాటిమాటికిన్.

ప్రతిపదార్థం:

కాల + భుజంగ + దష్టము = కాలమనే పాము చేత కరువబడినది, నికామ = మిక్కిలి, భవ + అంబుధి = సంసార సముద్రము యొక్క, సంనిపాతము = పతనము (మునిగిపోవుట), ఉత్తాలము = భయంకరమైనది, క్షుద్ర + సౌఖ్య = అల్పమైన సుఖముల యందు, బహు + తర్షము = అధికమైన దాహము (కోరిక) కలది, ఇదం + జనము = ఈ జనులను, ఉద్ధరింపుమా = కాపాడుము, జాలము + ఇంకన్ + ఏల = ఆలస్యము ఇక ఎందుకు?, ముక్తి + ద + వచస్ + సలిలంబులన్ = మోక్షమును ఇచ్చే నీ మాటలనే నీటితో, నింపుమా = తృప్తి పరచుము, దయాశీల = దయ కలిగినవాడా!, మహానుభావ = ఓ గొప్పవాడా!, కృప + చేయుము = కరుణించుము, మ్రొక్కెదన్ = నమస్కరిస్తున్నాను, మాటిమాటికిన్ = పదేపదే.

తాత్పర్యం:

కాలమనే సర్పం కాటుకు గురై, భయంకరమైన సంసార సముద్రంలో మునిగిపోతూ, అల్ప సుఖాల కోసం ఆరాటపడే ఈ జనులను రక్షించు. ఇక ఆలస్యం చేయక, నీ జ్ఞాన వాక్కులతో మమ్మల్ని పునీతుల్ని చేయి. ఓ దయామయా! నీకు పదేపదే నమస్కరిస్తున్నాను.

---

49వ పద్యము

గీ. ఎవఁడు నీ యీహితము లెస్స యెఱుఁగఁ గలఁడు?

స్వీయమాయ జగంబు సృజించి నియమ

ంబొనర్చెద వనుచు నెన్న విని కర్మ

బద్ధు లై విమోహితు లగు వార లిందు.

ప్రతిపదార్థం:

ఎవఁడు = ఏ మనిషి, నీ + ఈహితము = నీ సంకల్పమును (లేదా కోరికను), లెస్స = బాగుగా, ఎఱుఁగన్ + కలఁడు = తెలుసుకోగలడు?, స్వీయ + మాయన్ = నీ సొంత మాయతో, జగంబు = లోకమును, సృజించి = పుట్టించి, నియమము + ఒనర్చెదవు = కట్టుబాటులను చేస్తావు, అనుచున్ = అని, ఎన్నన్ = తలచగా, విని = విని, కర్మ + బద్ధులు + ఐ = పనులకు కట్టుబడినవారై, విమోహితులు + అగు + వారలు = భ్రమకు లోనైన వారు, ఇందు = ఇక్కడ (ఈ లోకంలో ఉన్నారు).

తాత్పర్యం:

నీ సంకల్పాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోగలిగిన వారు ఎవరున్నారు? నీ మాయతో ఈ జగత్తును సృష్టించి, తిరిగి నీవే దీనిని నియంత్రిస్తుంటావు. ఆ రహస్యం తెలియక సామాన్య జనులు కర్మబంధాలలో చిక్కుకొని భ్రమకు లోనవుతున్నారు.

---

విశేషాలు:

• ఈ పద్యాలలో కార్తవీర్యార్జునుడికి గల వేదాంత జ్ఞానము, దత్తాత్రేయుని పట్ల గల అచంచలమైన భక్తి వ్యక్తమవుతున్నాయి.

• "తంతుసమవేత మైన వస్త్రము" వంటి ఉదాహరణలు ఉపనిషత్ సారమును ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.

• భగవంతుని మాయా శక్తిని, దాని నుండి బయటపడే మార్గము కేవలము శరణాగతియే అని ఇక్కడ స్పష్టపరచబడింది.

50వ పద్యము

గీ. ఘోరసంసారమార్గసంచార వశత

నడరు తాపత్రయాభిహతాత్ముఁడ నగు

నాకుఁ గనరాదు శరణ మన్య మమృతాయిత

మ్ము యుష్మత్పదాతపత్రమ్ముకన్న.

ప్రతిపదార్థం:

ఘోర = భయంకరమైన, సంసార + మార్గ = సంసారమనే దారిలో, సంచార + వశతన్ = తిరుగుట వలన, అడరు = పుట్టినట్టి, తాపత్రయ = ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవికము అనే మూడు తాపముల చేత, అభిహత + ఆత్ముఁడను = కొట్టబడిన (బాధింపబడిన) మనస్సు కలవాడను, అగు + నాకున్ = అయినట్టి నాకు, అమృతాయితము = అమృతము వలె చల్లనిదైన, యుష్మత్ + పద + అతపత్రమ్ము + కన్న = నీ పాదము అనే గొడుగు కన్నా, అన్యము = వేరొకటి, శరణము = రక్షణము, కనరాదు = కనిపించుట లేదు.

తాత్పర్యం:

భయంకరమైన ఈ సంసార మార్గంలో పడి కొట్టుమిట్టాడుతూ, తాపత్రయాల వల్ల బాధపడుతున్న నాకు, అమృతంలా చల్లని నీ పాదాలనే గొడుగు తప్ప వేరే శరణ్యం కనిపించడం లేదు.

---

51వ పద్యము

మ. పరిశుద్ధంబు పురాణము న్విపులము న్వైరాగ్యవిజ్ఞాన

భరితజ్ఞానముఁ జెప్పు మృగ్య మవు త్వద్భక్తిప్రయోగంబుతో

బరమేశుండ! యకుంఠధాముఁడ! భవద్భవ్యావతారంబు మో

క్షరమాభ్యర్థికి యోగగుప్తికిని సుజ్ఞానంబు సెప్పంగదే.

ప్రతిపదార్థం:

పరమేశుండ = ఓ పరమేశ్వరా!, అకుంఠ + ధాముఁడ = అడ్డులేని తేజస్సు కలవాడా!, పరిశుద్ధంబు = మిక్కిలి పవిత్రమైనది, పురాణమున్ = పురాతనమైనది, విపులమున్ = విస్తారమైనది, వైరాగ్య + విజ్ఞాన + భరిత + జ్ఞానమున్ = వైరాగ్యముతోను విజ్ఞానముతోను నిండిన జ్ఞానమును, మృగ్యము + అవు = పొందగోరదగిన, త్వత్ + భక్తి + ప్రయోగంబుతోన్ = నీపై భక్తిని కలిగించే పద్ధతితో, భవత్ + భవ్య + అవతారంబు = నీ యొక్క పవిత్రమైన అవతారము, మోక్ష + రమా + అభ్యర్థికిన్ = మోక్షలక్ష్మిని కోరేవానికి, యోగ + గుప్తికిని = యోగ రహస్యములకు, సుజ్ఞానంబు = శ్రేష్ఠమైన జ్ఞానమును, చెప్పంగదే = ఉపదేశించుము.

తాత్పర్యం:

ఓ పరమేశ్వరా! అత్యంత పవిత్రము, ప్రాచీనము, వైరాగ్య విజ్ఞానములతో కూడిన ఆ పరమ జ్ఞానాన్ని నాకు ఉపదేశించు. నీ భక్తితో కూడి, మోక్షాన్ని ప్రసాదించే ఆ యోగ రహస్యాలను నాకు వివరించి నన్ను కృతార్థుడిని చేయి.

---

52వ పద్యము

గీ. సంసరించు చనర్థసంచయవహ మవు

నొడలినుండి విమోక్షంబు నొంద నెఱుఁగ

కున్న జనములు సుఖ మంది యుత్తరింప

నెన్ని లీలావతారంబు లెత్త వభవ!

ప్రతిపదార్థం:

అభవ = పుట్టుక లేనివాడా!, సంసరించుచున్ = సంసారము చేయుచు, అనర్థ + సంచయ + వహము = అనర్థాల రాశిని మోసేటట్టి, అవు = అయిన, ఒడలి + నుండి = ఈ దేహము నుండి, విమోక్షంబు = విడుదల (ముక్తి), ఒందన్ = పొందుట, ఎఱుఁగకున్న = తెలియని, జనములు = ప్రజలు, సుఖము + అంది = సుఖమును పొంది, ఉత్తరింపన్ = ఈ సంసారాన్ని దాటుటకు, ఎన్ని = ఎన్నో, లీలా + అవతారంబులు = లీలా అవతారములను, ఎత్తవు = ధరించవు! (ధరిస్తావు అని అర్థం).

తాత్పర్యం:

స్వామీ! అనర్థాలకు నిలయమైన ఈ దేహం నుండి ఎలా విముక్తి పొందాలో తెలియని సామాన్య జనులు సుఖంగా ఈ సంసారాన్ని దాటడం కోసం నీవు ఎన్నో అవతారాలను లీలామాత్రంగా ధరిస్తుంటావు కదా!

---

53వ పద్యము

మ. నినుఁ గూటస్థు మహాత్ము నాదిపురుషు న్విశ్వేశు నిట్టిట్టి వా

డని రూపింపఁగ లేము జాడ్యమతులన్ హా వెంటనంటంగ నై

నను వేల్పు ల్భవదీయసత్వముఁ బ్రజేంద్రవ్రాతముల్ రాజసం

బును భూతాదికము ల్తమంబుఁ గొని సంభూతంబు లౌ నీశ్వరా!

ప్రతిపదార్థం:

నీశ్వరా = ఓ ఈశ్వరా!, కూటస్థున్ = నిర్వికారుడవు (అన్నింటిలో స్థిరముగా ఉండేవాడవు), మహాత్మున్ = గొప్ప ఆత్మ కలవానిని, ఆదిపురుషున్ = మొదటివాడైన పురుషుని, విశ్వ + ఈశున్ = లోకనాథుని, నినున్ = నిన్ను, ఇట్టి + ఇట్టి + వాఁడు + అని = ఇటువంటివాడు అని, రూపింపఁగన్ + లేము = నిర్ణయించలేము, జాడ్య + మతులన్ = మందబుద్ధులము, హా = అయ్యో!, వెంటనంటంగన్ + ఐనను = నీ అడుగుజాడలను కనీసం అనుసరించలేము, వేల్పులు = దేవతలు, భవదీయ + సత్త్వమున్ = నీలోని సత్వగుణమును, ప్రజేంద్ర + వ్రాతముల్ = బ్రహ్మ మొదలైన ప్రజాపతుల సమూహము, రాజసంబును = రజోగుణమును, భూత + ఆదికముల్ = భూతప్రేతాదులు, తమంబున్ = తమోగుణమును, కొని = పొంది, సంభూతంబులు + ఔన్ = పుట్టుచున్నవి.

తాత్పర్యం:

ఓ ఈశ్వరా! నీవు ఆదిపురుషుడవు, నిర్వికారుడవు. మందబుద్ధులమైన మేము నిన్ను ఇటువంటి వాడవని వర్ణించలేము. నీలోని సత్వగుణము నుండి దేవతలు, రజోగుణము నుండి ప్రజాపతులు, తమోగుణము నుండి భూతములు పుడుతున్నాయి. సమస్త సృష్టికి మూలం నీవే.

---

54వ పద్యము

గీ. విభవ మొసఁగెదు లెస్సగా స్వభజమాను

లకు సముల కెఱుఁగ రల్ల నిజపదము

వారు నీపాదుకల నమ్మి ప్రణతు లై న

భక్తున కనశ్వర మ్మవు పదమ యిడెదు.

ప్రతిపదార్థం:

స్వ + భజమానులకున్ = నిన్ను సేవించేవారికి, లెస్సగా = చక్కగా, విభవము + ఒసఁగెదు = వైభవమును (ఐశ్వర్యమును) ఇస్తావు, సములకున్ = ఇంద్రియ నిగ్రహము గలవారికి (లేదా నీకు సమానులైన జ్ఞానులకు), అల్ల = ఆ ప్రసిద్ధమైన, నిజ + పదము = నీ నిజ స్థితి (మోక్షము), ఎఱుఁగరు = తెలియదు (సామాన్యులకు), వారు = వారు, నీ + పాదుకలన్ = నీ పాదుకలను, నమ్మి = నమ్మి, ప్రణతులు + ఐన = నమస్కరించిన, భక్తునకున్ = భక్తుడికి, అనశ్వరము + అవు = నాశము లేని, పదము + ఏ = ఆ మోక్ష పదవినే, ఇడెదు = ఇస్తావు.

తాత్పర్యం:

నిన్ను కొలిచేవారికి నీవు లోక ఐశ్వర్యాలను ఇస్తావు. కానీ ఎవరైతే నీ పాదుకలను నమ్మి, నిన్నే శరణు వేడుతారో, అటువంటి భక్తులకు ఎన్నటికీ నశించని నీ పరమపదాన్ని (మోక్షాన్ని) ప్రసాదిస్తావు.

---

55వ పద్యము

చ. తను విది యేల? నాకు? వివిధప్రసవిత్రి ధరిత్రి యేల? యే

ల నగర గేహనందనకలత్రగజాశ్వముఖానుభోగసా

ధనధనము ల్స్వరాజ్యము పదంబు నిఁకేల? భవత్పదంబుఁ జెం

దనియెడ మోసపోయి మును దర్పముతో నివి యెల్ల వేడితిన్.

ప్రతిపదార్థం:

భవత్ + పదంబున్ = నీ పాదమును (లేదా నీ స్థితిని), చెందని + ఎడన్ = పొందని పక్షంలో, నాకున్ = నాకు, తనువు + ఇది + ఏల = ఈ శరీరము ఎందుకు?, వివిధ + ప్రసవిత్రి = అనేక సంపదలను ఇచ్చే, ధరిత్రి = భూమి, ఏల = ఎందుకు?, నగర = పట్టణములు, గేహ = ఇల్లు, నందన = తోటలు, కలత్ర = భార్య, గజ + అశ్వ + ముఖ = ఏనుగులు, గుర్రాలు మొదలైన, అనుభోగ + సాధన = సుఖములకు సాధనమైన, ధనములు = సంపదలు, ఏల = ఎందుకు?, స్వరాజ్యము = నా రాజ్యము, పదంబు = అధికారము, ఇంకన్ + ఏల = ఇక ఎందుకు?, మును = పూర్వము, దర్పముతోన్ = గర్వముతో, మోసపోయి = భ్రమపడి, ఇవి + ఎల్లన్ = ఇవన్నీ, వేడితిన్ = కోరుకున్నాను.

తాత్పర్యం:

"స్వామీ! నీ పాదాల చెంత జ్ఞానాన్ని పొందలేనప్పుడు ఈ శరీరము, ఈ భూమి, ఈ రాజ్యము నాకెందుకు? గతంలో గర్వంతో, అజ్ఞానంతో పట్టణాలని, భార్యాబిడ్డలని, ఏనుగు గుర్రాలని, అధికారాలని కోరుకున్నాను. ఇప్పుడు అవన్నీ వ్యర్థమని తెలుసుకున్నాను. నీవు లేని ఏ సంపద అయినా నాకు అనర్థమే!"

---

విశేషాలు:

• ఈ పద్యాలలో కార్తవీర్యార్జునుడి పరిపూర్ణమైన వైరాగ్యం కనిపిస్తోంది.

• "యుష్మత్పదాతపత్రమ్ము" (నీ పాదమనే గొడుగు) వంటి రూపకాలు భక్తుడి ఆర్తిని చాటుతున్నాయి.

• లోక భోగాల కంటే భగవంతుని పాద సేవయే మిన్న అనే సత్యాన్ని ఇక్కడ కవి హృద్యంగా ఆవిష్కరించారు.

56వ పద్యము

ఉ. ఒక్కడె సత్య ముజ్జ్వల మహో విలసిల్లెడు ద్వైత మెల్లన

మ్మక్క యసత్య మెంచ మది నైన భ్రమం బని సిద్ధు లండ్రు మా

కెక్కద యద్ది మాయికమయేని జగం బిది యెట్టు లింత పెం

షెక్కి విభాతమయ్యె జగదీశ! ప్రపన్నున కింత దెల్పవే.

ప్రతిపదార్థం:

జగదీశ = ఓ లోకనాథా!, ఒక్కడె = ఆ పరమాత్మ ఒక్కడే, సత్యము = నిజమైనవాడు, ఉజ్జ్వల + మహః = ప్రకాశవంతమైన తేజస్సుతో, విలసిల్లెడున్ = ప్రకాశించును, ద్వైతము + ఎల్లన్ = ఈ భేద ప్రపంచమంతా, అమ్మక్క = ఆశ్చర్యము!, అసత్యము = అబద్ధము (మిథ్య), ఎంచన్ = ఆలోచించగా, మదిన్ + ఐన = మనస్సులో కలిగే, భ్రమము + అని = భ్రమ అని, సిద్ధులు + అండ్రు = జ్ఞానులు చెబుతారు, మాకున్ = మా వంటి వారికి, అద్ది = ఆ మాట, ఎక్కదు + అ = బుద్ధికి పట్టదు కదా!, మాయికము + ఏని = ఇది మాయా సంబంధమైనదే అయితే, జగంబు + ఇది = ఈ లోకము, ఎట్టులు = ఏ విధముగా, ఇంత = ఇంతగా, పెంపు + ఎక్కి = వృద్ధి చెంది, విభాతము + అయ్యెన్ = స్పష్టముగా కనిపిస్తున్నది?, ప్రపన్నునకున్ = నిన్ను శరణు వేడిన నాకు, ఇంత = ఈ విషయాన్ని, తెల్పవే = వివరించుము.

తాత్పర్యం:

"జగదీశ్వరా! సత్యం ఒక్కటేనని, ఈ కనిపించే ద్వైత ప్రపంచమంతా మాయ అని, కేవలం మనస్సులో కలిగే భ్రమ అని సిద్ధులు చెబుతుంటారు. కానీ అది మా వంటి వారికి త్వరగా అర్థం కాదు. ఒకవేళ ఇది నిజంగా మాయే అయితే, ఇంత స్పష్టంగా, ఇంత వైభవంగా ఎలా కనిపిస్తోంది? నీ శరణు వేడిన నాకు ఈ పరమార్థాన్ని వివరించు."

---

57వ పద్యము

ఉ. ఎంతటి శత్రుసంతతుల నెంచిన నాకు భయంబు లేదు కా

లాంతకు చేతి దండమునకా? శిఖకా? జలవాయుశక్తికా?

క్రాంతి నెసంగు మిత్తికృతికా? భయ మందుట లేదు నీదయ

సంతతసంసృతిభ్రమణచక్రము నెంచి తలంకెదం బ్రభూ!

ప్రతిపదార్థం:

ప్రభూ = ఓ స్వామీ!, ఎంతటి = ఎటువంటి, శత్రు + సంతతులన్ = శత్రు సమూహాలను, ఎంచినన్ = తలచుకున్నా, నాకున్ = నాకు, భయంబు + లేదు = భయం లేదు, కాలాంతకు = యముని, చేతి + దండమునకా = చేతిలోని దండానికా? (భయం లేదు), శిఖకా = అగ్నికా?, జల + వాయు + శక్తికా = నీటికా, గాలికా?, క్రాంతిన్ + ఎసంగు = వేగముగా వచ్చే, మిత్తి + కృతికా = మృత్యువు చేసే పనికా?, భయము + అందుట + లేదు = భయపడటం లేదు, నీ + దయ = నీ దయ (కోసం చూస్తున్నాను), సంతత = నిరంతరము సాగే, సంసృతి + భ్రమణ + చక్రమున్ = సంసారమనే తిరిగే చక్రమును, ఎంచి = తలచుకొని, తలంకెదన్ = వణికిపోతున్నాను (భయపడుతున్నాను).

తాత్పర్యం:

"స్వామీ! నాకు శత్రువులన్నా, యమదండమన్నా, అగ్ని, వాయువు, జలము వంటి ప్రకృతి శక్తులన్నా, ఆఖరికి మృత్యువు అన్నా భయం లేదు. కానీ, ముగింపు లేని ఈ సంసార చక్రంలో పడి మళ్ళీ మళ్ళీ తిరగాల్సి వస్తుందేమో అన్న ఆలోచనే నన్ను భయపెడుతోంది."

---

58వ పద్యము

గీ. కాన నా మాళి నీపాదకమలమందు

భృంగ మగుచుండె నిజసుఖశ్రీ రమింప

నస్మదాత్మ సముత్కంఠ నర్ద్యమాన

మై విభవ మెల్ల వదలి ని నండఁగొనెడు.

ప్రతిపదార్థం:

కాన = కావున, నా + మాళి = నా శిరస్సు (లేదా బుద్ధి), నీ + పాద + కమలము + అందున్ = నీ పాదపద్మము నందు, భృంగము = తుమ్మెద, అగుచున్ + ఉండెన్ = అవుతున్నది, నిజ + సుఖ + శ్రీ = ఆత్మ సుఖము అనే సంపదలో, రమింపన్ = విహరించుటకు, అస్మత్ + ఆత్మ = నా ప్రాణము (లేదా మనస్సు), సముత్కంఠన్ = మిక్కిలి ఆతురతతో, అర్ద్యమానము + ఐ = పీడింపబడినదై, విభవము + ఎల్లన్ = ఐశ్వర్యమంతటిని, వదలి = విడిచిపెట్టి, నిన్ను + అండన్ + కొనెడున్ = నిన్నే ఆశ్రయిస్తున్నది.

తాత్పర్యం:

"అందుకే నా బుద్ధి నీ పాదపద్మాలను ఆశ్రయించిన తుమ్మెదలా మారుతోంది. ఆత్మ సుఖాన్ని పొందాలనే ఆరాటంతో, ఈ లౌకిక వైభవాలన్నింటినీ వదిలేసి నా మనస్సు నిన్నే గట్టిగా అండగా చేరుకుంటోంది."

---

59వ పద్యము

ఉ. అందఱకన్న నెక్కుఁ డన నై మన నౌ నని కన్ను విచ్చి నీ

యొందిలి మాన్పు సత్కరుణ నొంది గ్రహించితి వైభవంబు మి

న్నందు గుణత్రయావిలమహాతప తాపవితప్తుఁ డైతిని

డ్డిందుసహోదరా! యుడుపు మెమ్మెయినే నిజసూక్తరశ్ములన్.

ప్రతిపదార్థం:

అందఱ + కన్న = అందరి కంటే, ఎక్కుఁడు + అనన్ + ఐ = అధికుడను అనిపించుకుంటూ, మనన్ + ఔన్ + అని = బ్రతకవచ్చు అని, కన్ను + విచ్చి = కళ్ళు తెరిచి (గర్వంతో), నీ + ఒందిలి = నీ సాన్నిహిత్యమును, మాన్పు = పోగొట్టుకున్నాను, సత్ + కరుణన్ = మంచి దయను, ఒంది = పొంది, గ్రహించితిన్ = తెలుసుకున్నాను, వైభవంబు = ఐశ్వర్యమును, మిన్ను + అందు = ఆకాశాన్ని తాకే, గుణ + త్రయ = సత్త్వ రజస్తమో గుణాల వల్ల, ఆవిల = కలుషితమైన, మహాతప = గొప్పదైన, తాప + వితప్తుఁడు + ఐతిని = తాపముతో (దుఃఖముతో) కాలిపోయాను, డిందు + సహోదరా = చంద్రుని (డిందువు) తమ్ముడా! (దత్తాత్రేయుడు), ఉడుపుము = పోగొట్టుము, ఎమ్మెయినే = ఏ విధముగానైనా, నిజ + సూక్త + రశ్ములన్ = నీ మంచి మాటలనే కిరణములతో.

తాత్పర్యం:

"చంద్రుని సోదరుడవైన ఓ దత్తేంద్రా! అందరికంటే గొప్పవాడినని గర్వపడి, నీ దయకు దూరం అయ్యాను. ఈ త్రిగుణాల తాపంలో పడి అల్లాడిపోయాను. ఇప్పుడు నీ జ్ఞాన వాక్కులనే కిరణాలతో నా హృదయంలోని అజ్ఞానపు వేడిని చల్లార్చుము."

---

60వ పద్యము

ఉ. ఈ విషయాంధుసంపతన మీశ! భవచ్చరణారవిందసే

వావిముఖాత్ము లౌ నరులపాలిది నా కుచితంబె యింక? వి

శ్వావిత విశ్వధారకు ననంతు నవిశ్వుని విశ్వరూపు

భావితుఁ జేసినే ననఘ! పట్టితి నీ పదముం బరం బిటుల్.

ప్రతిపదార్థం:

ఈశ = ఓ దేవా!, ఈ + విషయ + అంధు + సంపతనము = ఈ ఇంద్రియ భోగాలనే చీకటి నూతిలో పడటం, భవత్ + చరణ + అరవింద + సేవ = నీ పాద పద్మముల సేవకు, విముఖ + ఆత్ములు + ఔ = దూరమైన, నరుల + పాలిది = మనుషుల లక్షణము, నాకున్ = నాకు, ఉచితంబె + ఇంకన్ = ఇది తగునా?, విశ్వ + ఆవిత = లోకాన్ని రక్షించేవాడా!, విశ్వ + ధారకున్ = లోకాన్ని ధరించేవాడా!, అనంతున్ = అంతము లేనివానిని, అవిశ్వుని = విశ్వము కానివానిని, విశ్వరూపున్ = విశ్వమే రూపముగా కలవానిని, భావితున్ + చేసి = ధ్యానించి, అనఘ = పాపరహితుడా!, పట్టితిన్ = పట్టుకున్నాను, నీ + పదమున్ = నీ పాదాన్ని, పరంబు + ఇటుల్ = ఈ విధంగా శ్రేష్ఠమైన దానిని.

తాత్పర్యం:

"నీ పాద సేవ చేయని వారు విషయ వాంఛలలో పడిపోతారు. కానీ నీవు విశ్వమంతా నిండి ఉన్నవాడివని తెలుసుకున్న నాకు ఈ భోగాలు ఇంకా ఎందుకు? అందుకే అన్నిటినీ వదిలి నీ పాదాలనే పరమ పదంగా పట్టుకున్నాను."

---

61వ పద్యము

గీ. యోగరంధితకర్ములు యోగశోధి

త మగు హృదయమ్మునందు యుక్తతము లెపుడు

యోగి యోగేశుఁ గనుఁగొనుచుందు రెలమి

నట్టి నీకు నతుం డై నయ్యవారు!

ప్రతిపదార్థం:

యోగ + రంధిత + కర్ములు = యోగము చేత దగ్ధమైన కర్మలు కలవారు, యోగ + శోధితము + అగు = యోగము చేత శుద్ధి చేయబడిన, హృదయమ్ము + అందున్ = హృదయము నందు, యుక్తతములు = నిరంతరము భగవంతునితో కూడి ఉండేవారు, ఎపుడున్ = ఎల్లప్పుడు, యోగి = యోగి అయినవాడు, యోగేశున్ = యోగేశ్వరుడైన నిన్ను, కనుఁగొనుచున్ + ఉందురు = చూస్తూ ఉంటారు, ఎలమిన్ = సంతోషముతో, అట్టి + నీకున్ = అటువంటి నీకు, నతుండు + ఐన = నమస్కరించినవాడు, అయ్యవారు = ఆ రాజు (కార్తవీర్యుడు).

తాత్పర్యం:

యోగం ద్వారా కర్మలను నశింపజేసుకున్న వారు, పరిశుద్ధమైన తమ హృదయాల్లో యోగేశ్వరుడవైన నిన్ను ఎప్పుడూ దర్శిస్తూ ఉంటారు. అటువంటి మహాత్ముడవైన నీకు ఆ రాజు భక్తితో ప్రణమిల్లాడు.

---

62వ పద్యము

క. అసదింద్రియతర్పణమున

విసివితిఁ గడు బ్రహ్మమూర్తి! వృజినపయోధిం

బస తప్పి పడితి దాకొడు

ప్రసరింపు సముద్ధరింపు బాహూడుపమున్.

ప్రతిపదార్థం:

అసత్ + ఇంద్రియ + తర్పణమునన్ = నిరర్థకమైన ఇంద్రియ సుఖాలను అనుభవించడంలో, కడున్ = మిక్కిలి, విసివితిన్ = విసిగిపోయాను, బ్రహ్మమూర్తి = బ్రహ్మ స్వరూపుడా!, వృజిన + పయోధిన్ = పాపము అనే సముద్రంలో, పస + తప్పి = సత్తువ కోల్పోయి, పడితిన్ = పడ్డాను, దాకొడు = దగ్గరకు రమ్ము (చేయి అందించు), ప్రసరింపు = చాచుము, సముద్ధరింపు = కాపాడుము, బాహు + ఉడుపమున్ = నీ బాహువు అనే పడవను.

తాత్పర్యం:

"ఓ బ్రహ్మ స్వరూపుడా! ఇంద్రియ సుఖాల వెంట పడి పడి అలసిపోయాను. పాపసముద్రంలో చిక్కుకున్నాను. నీ చేయి అందించి, నీ బాహువులనే పడవతో నన్ను ఉద్ధరించు స్వామీ!"

---

విశేషాలు:

• ఈ పద్యాలతో కార్తవీర్యార్జునుడి స్తుతి పూర్తవుతుంది.

• "బాహూడుపము" (బాహువు అనే పడవ) వంటి పదాలు శరణాగతి యొక్క పరాకాష్ఠను సూచిస్తాయి.

• తన తప్పులను ఒప్పుకుంటూ, కేవలం జ్ఞానాన్ని మాత్రమే కోరడం ఈ ఘట్టంలోని విశేషం

63వ పద్యము

మ. అనలంభావమహానలమ్మునఁ బరీతాత్ముండ నై నాఁడ యా

వనపుం గాల మసంఖ్య మేగె విషయాభ్యాసప్రయాసంబులన్

మనువే చెల్లెడు వేళ వచ్చిన సతృష్ణత్వంబునం బొంద దీశ

మన మానాఁటికిఁ జాలుఁ జాలు వినతు ల్మన్నింపున న్నా తురున్.

ప్రతిపదార్థం:

ఈశ = ఓ ఈశ్వరా!, అనలం + భావ = చాలని (తృప్తి లేని) భావము అనే, మహానలమ్మునన్ = గొప్ప అగ్నిలో, పరీత + ఆత్ముండను + ఐనాఁడను = దహింపబడిన మనస్సు కలవాడినయ్యాను, యావనపున్ + కాలము = యవ్వన కాలమంతా, అసంఖ్యము + ఏగెన్ = లెక్కలేనంతగా గడిచిపోయింది, విషయ + అభ్యాస + ప్రయాసంబులన్ = ఇంద్రియ భోగాలను అనుభవించే అలవాటులోను, ప్రయాసలోను, మనువే = ఆయుష్కాలమే, చెల్లెడు + వేళ + వచ్చినన్ = ముగిసిపోయే సమయం వచ్చినా, మనము = మనస్సు, సతృష్ణత్వంబునన్ = కోరికలతో కూడి ఉండటాన్ని, పొందనిది = వదలడం లేదు, ఆనాఁటికిన్ = ఆ పాత రోజులకు, చాలున్ + చాలున్ = ఇక చాలు, ఆతురున్ = ఆర్తుడనైన, నన్నున్ = నన్ను, వినతుల్ = నా నమస్కారాలను స్వీకరించి, మన్నింపుము = క్షమించుము.

తాత్పర్యం:

"ఓ దేవా! 'ఇంకా కావాలి' అనే తృప్తి లేని కోరిక అనే అగ్నిలో నా మనస్సు కాలిపోతోంది. నా యవ్వనమంతా ఇంద్రియ సుఖాల వెంట పడి వృథా అయిపోయింది. ఆఖరికి ఆయుష్షు అయిపోయే కాలం వచ్చినా, ఈ మనస్సు కోరికలను వదలడం లేదు. గడిచిన కాలం చాలు, ఇక చాలు! ఆర్తుడనై వేడుకుంటున్న నన్ను క్షమించి, నీ దయతో కాపాడు."

---

64వ పద్యము

క. దితిసుతులు యాతుధానులు

పతత్రులు మృగమ్ములు నరవర్గమ్ములు సం

సృతిసాగర మసుతరము

న్సుతారముగ నీఁదినారు సుజనసజనతన్.

ప్రతిపదార్థం:

దితిసుతులు = రాక్షసులు, యాతుధానులు = దెయ్యాలు/నిశాచరులు, పతత్రులు = పక్షులు, మృగమ్ములు = జంతువులు, నర + వర్గమ్ములు = మనుషులు, అసుతరము = దాటడానికి వీలుకాని, సంసృతి + సాగరమున్ = సంసార సముద్రాన్ని, సుతారముగన్ = సులభంగా, ఈఁదినారు = దాటగలిగారు, సుజన + సజనతన్ = సజ్జనుల (మహాత్ముల) సాంగత్యం వల్ల.

తాత్పర్యం:

"రాక్షసులు, పక్షులు, జంతువులు, సామాన్య మనుషులు కూడా మహాత్ముల తోడూ, నీడ దొరికితే చాలు... దాటడానికి వీలుకాని ఈ భయంకర సంసార సముద్రాన్ని సులభంగా దాటగలుగుతారు."

---

65వ పద్యము

గీ. ఎంత కష్టము? లోకమం దే నొకఁడన

క్షత్రియాధముఁడను దుర్భగతకు నైతి

యోగిరాజపదాంభోజ మొంది కొలిచి

కూడ బంధంబు వాయని కొఱఁతఁ బడితి.

ప్రతిపదార్థం:

ఎంత + కష్టము = ఎంతటి దౌర్భాగ్యం?, లోకమందు = ఈ ప్రపంచంలో, ఏన్ + ఒకఁడను = నేను ఒక్కడినే, క్షత్రియ + అధముఁడను = క్షత్రియులలో అధముడిని, దుర్భగతకున్ + ఐతి = దౌర్భాగ్యుడినయ్యాను, యోగిరాజ = యోగిరాజవైన నీ, పద + అంభోజము = పాదపద్మాలను, ఒంది = పొంది, కొలిచి + కూడ = సేవించినా కూడా, బంధంబు = సంసార బంధం, వాయని = తొలగని, కొఱఁతన్ + పడితి = వెలితిలో (లోటులో) ఉండిపోయాను.

తాత్పర్యం:

"అయ్యో! సాక్షాత్తు యోగిరాజవైన నీ పాదాలను ఆశ్రయించే భాగ్యం కలిగినా, ఇంకా నా మనస్సులో బంధాలు తొలగలేదు. అటువంటి అదృష్టం ఉండి కూడా బంధవిముక్తిని పొందలేకపోతున్న నేను క్షత్రియులలోనే అధముడిని, దౌర్భాగ్యుడిని."

---

66వ పద్యము

గీ. అనఘ! మిథ్యావిలసితమ్ములందుఁ తవిలి

మహితసామ్రాజ్య సంపత్ప్రమత్తుఁడ నయి

రేపు రాఁబోవు నంతకుకోపు నెన్నఁ!

జాలకుంటిన యిన్నినా ర్లేల వగపు?

ప్రతిపదార్థం:

అనఘ = పాపరహితుడా!, మిథ్యా + విలసితమ్ములందున్ = అబద్ధమైన (మాయా) విలాసాల యందు, తవిలి = చిక్కుకొని, మహిత = గొప్పదైన, సామ్రాజ్య + సంపత్ = సామ్రాజ్య సంపదలతో, ప్రమత్తుఁడను + అయి = గర్వంతో మత్తెక్కినవాడినై, రేపు = భవిష్యత్తులో, రాఁబోవు = రానున్న, అంతకు = యముని యొక్క, కోపున్ = కోపాన్ని (శిక్షను), ఎన్నన్ + చాలకుంటిన = తలచుకోలేకపోయాను, ఇన్ని + నాళ్లు = ఇన్ని రోజులు, ఏల = ఎందుకు?, వగపు = ఈ విచారం (పశ్చాత్తాపం).

తాత్పర్యం:

"ఓ పుణ్యమూర్తీ! ఇన్నాళ్లూ మాయా సుఖాలలో మునిగిపోయి, రాజ్యాధికార గర్వంతో రేపు మృత్యువు రాబోతోందన్న నిజాన్ని మర్చిపోయాను. ఇప్పుడు విచారించి ప్రయోజనం లేదు, నన్ను ఉద్ధరించు."

---

67వ పద్యము

గీ. త్వత్ప్రసాదాత్తరాజ్యసంపదనుభుక్తిఁ

తృప్తి నెనసితి నేఁటికి దివులు వొడమె

నీదు వచనామృతమ్మున నియతిఁ గొనక

శాంతి నెనయ నిఁ కెట్లని శమధురీణ!

ప్రతిపదార్థం:

త్వత్ + ప్రసాద = నీ అనుగ్రహం వల్ల, ఆత్త = పొందిన, రాజ్య + సంపద = రాజ్య సంపదలను, అనుభుక్తిన్ = అనుభవించడంలో, తృప్తిన్ + నెనసితి = తృప్తిని పొందాను, నేఁటికిన్ = ఈ రోజుకు, దివులు = వైరాగ్యం/విజ్ఞానం, పొడమెన్ = పుట్టింది, శమ + ధురీణ = శాంతము కలవారిలో శ్రేష్ఠుడా!, నీదు = నీ యొక్క, వచన + అమృతమ్మునన్ = మాటలనే అమృతంతో, నియతిన్ + కొనక = మార్గాన్ని (దీక్షను) పొందకుండా, శాంతిన్ = ప్రశాంతతను, నెనయన్ = పొందుట, ఇంకన్ + ఎట్లు + అని = ఇంకెలా అని (ప్రశ్నిస్తున్నాను).

తాత్పర్యం:

"శాంతమూర్తీ! నీ దయ వల్ల కలిగిన రాజభోగాలన్నీ అనుభవించి తృప్తి చెందాను. ఇన్నాళ్లకు నాలో వైరాగ్యం కలిగింది. నీ అమృత వాక్కుల తోడు లేకుండా నాకు మనశ్శాంతి ఎలా కలుగుతుంది? నీవే నాకు మార్గదర్శనం చేయాలి."

---

విశేషాలు:

ఈ పద్యాలలో కార్తవీర్యార్జునుడు తన అధికారాన్ని, సంపదను పక్కన పెట్టి, ఒక సామాన్య భక్తుడిలా దత్తాత్రేయుని ముందు తన తప్పులను ఒప్పుకోవడం కనిపిస్తుంది. ఇది నిజమైన శిష్యుని లక్షణం. ఆయనకు కలిగిన పశ్చాత్తాపమే ఆయన జ్ఞానోదయానికి మొదటి మెట్టుగా ఇక్కడ కవి వర్ణించారు.

68వ పద్యం

పద్యం:

సీ. పారమేష్ఠ్య పదమ్మొ? పౌరందర శ్రీలొ?

పాతాల రాజ్య సంపత్క్రమములొ?

యోగసిద్ధులొ? దేవభోగ సంప్రాప్తులో?

యిడెద నన్నను మది కింప వంక

నటు లౌట మాయామయమ్ము హార్దము వాస

నారూఢ మగు వివిధామయమ్ము

మూలమ్ము నిప్పు డున్మూలింపు మీశ! స

దుక్తితీప్తి దయోదయమున శుద్ధ

విజ్ఞానమను స్వేచ్ఛ సువిహితాఖ

లార్థు లీలాగృహీత రుక్మామలాంగు

నిను సదానందమూర్తి వందనము లొనరఁ

గొలిచెద నమోఘ వాంఛిత ఫలుఁ బురాణు.

ప్రతిపదార్థం:

ఈశ = ఓ స్వామీ!, పారమేష్ఠ్య + పదమ్మొ = బ్రహ్మ పదవో, పౌరందర + శ్రీలొ = ఇంద్రుని ఐశ్వర్యములో, పాతాల + రాజ్య + సంపత్ + క్రమములొ = పాతాళ లోకపు రాజ్య సంపదల వరుసలో, యోగసిద్ధులొ = యోగము వల్ల కలిగే సిద్ధులో, దేవభోగ + సంప్రాప్తులో = దేవతలకు కలిగే భోగ ప్రాప్తులో, ఇడెదన్ + అన్నను = ఇచ్చెదను అన్నా కూడా, మదికిన్ = నా మనస్సుకు, ఇంపు = తృప్తిని, వంకన్ = ఏ మాత్రం కలిగించవు, అటులు + అవుట = అలా కావడం, మాయామయమ్ము = మాయతో కూడినది, హార్దము = హృదయ సంబంధమైనది, వాసన + ఆరూఢము = పూర్వ జన్మ వాసనలతో కూడినది, అగు = అయిన, వివిధ + ఆమయమ్ము = అనేక విధాలైన రోగాల వంటి ఈ సంసారమును, ఉడువందన్ = పోగొట్టేలా, మూలమ్మున్ = దాని వేరును, ఇప్పుడు = ఈ సమయాన, ఉన్మూలింపుము = పెకిలించి వేయుము, సత్ + ఉక్తి + తీప్తి = మంచి మాటలనే వెలుగుతో, దయ + ఉదయమునన్ = దయ కలుగుట వల్ల, శుద్ధ + విజ్ఞానమను = నిర్మలమైన జ్ఞానమును, స్వేచ్ఛ = స్వేచ్ఛగా (ప్రసాదించుము), సువిహిత + అఖిల + అర్థున్ = చక్కగా కూర్చబడిన సమస్త పురుషార్థములు కలవాడవు, లీలా + గృహీత = వినోదం కోసం ధరించబడిన, రుక్మ + అమల + అంగున్ = బంగారు వలె నిర్మలమైన శరీరము కలవాడవు, సదానందమూర్తిన్ = ఎల్లప్పుడూ ఆనంద స్వరూపుడవు, అమోఘ + వాంఛిత + ఫలున్ = తప్పని కోరికల ఫలితమును ఇచ్చేవాడవు, పురాణున్ = పురాతన పురుషుడవైన, నినున్ = నిన్ను, వందనములు + ఒనరన్ = నమస్కారములు చేస్తూ, కొలిచెదన్ = సేవిస్తాను.

తాత్పర్యం:

ఓ దత్తాత్రేయ స్వామీ! బ్రహ్మ పదవి గాని, ఇంద్ర వైభవం గాని, పాతాళ రాజ్య సంపదలు గాని, అణిమాది యోగ సిద్ధులు గాని లేదా దేవతల భోగాలు గాని ఇస్తానన్నా ఇప్పుడు నా మనస్సుకు అవి రుచించడం లేదు. ఇవన్నీ మాయామయాలని గ్రహించాను. హృదయంలో పాతుకుపోయిన పూర్వ వాసనలనే రోగాలను మూలంతో సహా నీ దయా పూర్వకమైన అమృత వాక్కులనే వెలుగుతో తొలగించు. బంగారు శరీర ఛాయ కలిగిన ఓ ఆనందమూర్తీ! కోరిన కోర్కెలు తీర్చే నిన్ను నిరంతరం సేవిస్తాను.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు తనకు కలిగిన వైరాగ్యాన్ని ఇక్కడ ప్రకటిస్తున్నాడు. ఐహిక సుఖాల పట్ల విరక్తి కలిగి, మోక్షం పట్ల ఆసక్తి పెరగడం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

69వ పద్యం

పద్యం:

క. నీ యీ యవతార మసన్

మాయామూఢ మ్మఘమున మహిత భవత్ప

త్తోయజ విముఖ మ్మగు జన

మేయనువున నుద్ధరింపనే కద విభుఁడా!

ప్రతిపదార్థం:

విభుఁడా = ఓ ప్రభూ!, నీ + ఈ + అవతారము = నీ యొక్క ఈ అవతారము, అసత్ + మాయా + మూఢము = లేనిదైన మాయ చేత మూఢమైనది, అఘమునన్ = పాపము చేత, మహిత = గొప్పదైన, భవత్ + పత్ + తోయజ = నీ పాద పద్మములకు, విముఖము + అగు = దూరమైన, జనము = ప్రజలను, ఏ + అనువునన్ = ఏ విధంగానైనా, ఉద్ధరింపనే + కద = ఉద్ధరించడానికే కదా!

తాత్పర్యం:

ఓ స్వామీ! మాయలో చిక్కుకుని, పాపాల వల్ల నీ పాద పద్మాలకు దూరమైన సామాన్య ప్రజలను ఏదో ఒక విధంగా ఉద్ధరించడానికే కదా నీవు ఈ అవతారాన్ని ధరించావు!

విశేషాలు:

భగవంతుని అవతార ప్రయోజనం ఆర్తత్రాణ పరాయణత్వమని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

70వ పద్యం

పద్యం:

చ. నీయంఘ్ర పద్మ మధు మధు

పాయిత మనులైన వారి భవదీయుల నీ

మాయా భవామయం బే

టు లాయాసముఁ బెట్టఁ జాలు నఖలేశానా!

ప్రతిపదార్థం:

అఖల + ఈశానా = సమస్తానికి అధిపతివైన ఓ దేవా!, నీ + అంఘ్ర + పద్మ = నీ పాద పద్మములందలి, మధు = మకరందమును, మధుప + ఆయిత = తుమ్మెదల వలె త్రాగుతున్న, మనులు + ఐన + వారిన్ = మనస్సు కలవారైన, భవదీయులన్ = నీ భక్తులను, ఈ + మాయా + భవ + ఆమయంబు = ఈ మాయా రూపమైన సంసార వ్యాధి, ఏటులు = ఏ విధంగా, ఆయాసమున్ + పెట్టన్ + చాలున్ = కష్టపెట్టగలదు?

తాత్పర్యం:

సమస్త లోకాలకు ప్రభువైన ఓ దత్తదేవా! నీ పాద పద్మాల్లోని మకరందాన్ని ఆస్వాదించే తుమ్మెదల వంటి మనస్సు కల నీ భక్తులను, ఈ మాయా ప్రపంచం లేదా సంసార బాధలు ఏ విధంగానూ ఇబ్బంది పెట్టలేవు.

విశేషాలు:

భగవంతుని పాద సేవ చేసే వారికి సంసార బంధాలు అంటవని ఈ పద్యం చెబుతోంది. 'మధుపాయిత' అన్న ప్రయోగం భక్తుల ఏకాగ్రతను సూచిస్తుంది.

---

71వ పద్యం

పద్యం:

చ. తపము సుతార్థమయ్యె మును దైవతశేఖర! తుల్యశీలతో

నపరిమితమ్ముగాఁగ భవదాప్తి కుతూహలి యైన యత్రిచే

నీవు డిదె యిచ్చుకొంటి నను నే నని యంతి వరప్రదుండ వా

కృపకయి దత్త నామము ధరింపవె మమ్ము సముద్ధరింపఁగన్.

ప్రతిపదార్థం:

దైవత + శేఖర = దేవతలలో శ్రేష్ఠుడవైన వాడా!, మును = పూర్వము, తుల్య + శీలతోన్ = సమానమైన స్వభావము కల భార్యతో (అనసూయతో), అపరిమితమ్ము + కాఁగన్ = హద్దులు లేని విధంగా, భవత్ + ఆప్తి = నిన్ను పొందుట యందు, కుతూహలి + ఐన = ఆసక్తి కలవాడైన, అత్రిచేన్ = అత్రి మహర్షి చేత, తపము = తపస్సు, సుత + అర్థము + అయ్యెన్ = కుమారుని కోసం చేయబడింది, అంతిన్ = అప్పుడు, వర + ప్రదుండవు = వరాలను ఇచ్చేవాడవు (అయిన నీవు), నేను + అని = నేను (నన్ను), ఇదె = ఇదిగో, ఇచ్చుకొంటిన్ = ఇచ్చుకున్నాను, అని = అని చెప్పి, ఆ + కృపకయి = ఆ దయ కోసమే, మమ్మున్ = మమ్ములను, సముద్ధరింపఁగన్ = చక్కగా ఉద్ధరించడానికి, దత్త + నామము = 'దత్త' అనే పేరును, ధరింపవె = ధరించావు కదా.

తాత్పర్యం:

దేవదేవా! పూర్వం అత్రి మహర్షి తన భార్య అనసూయతో కలిసి పుత్ర సంతానం కోసం ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు. వారి తపస్సుకు మెచ్చి, వరాలను ఇచ్చే నీవు "నన్ను నేను నీకు ఇచ్చుకుంటున్నాను" అని చెప్పి, ఆ దయతో మమ్మల్ని ఉద్ధరించడానికి 'దత్త' (ఇవ్వబడినవాడు) అనే పేరును ధరించావు కదా!

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయ స్వామి జన్మ వృత్తాంతం మరియు 'దత్త' అనే పేరు వెనుక ఉన్న పరమార్థం ఇక్కడ వివరించబడింది. భక్తుని కోరిక మేరకు భగవంతుడు తనను తాను ఇచ్చుకోవడమే 'దత్త' తత్వం.

72వ పద్యం

పద్యం:

సీ. నామ రూపములు వర్ణము దేహ కర్మమ్ము

లెక్కడియని? నీకు నీశ్వరేశ!

సంసార సాగరస్థము జనము సము

ద్ధరింపఁగా లీల శరీరి వైతి

త్వత్పాద జలజ బంభర మతి నగు నన్నుఁ

గన్నుదామర లెత్తి కనుఁగొను మికం

బరమ కారుణికేశ! ప్రమదమ్ము నొందింపు

నీదు పాదము కన్న లేదు శరణ

మాత్మ భక్తు మగ్ను నద్దరిఁ జేర్పుము

మ్రొక్కు లిడుదు నీకుఁ బలు మరులును

పుండరీకనయన! దండనమస్కృతు

లాచరింతు నన్ను నాదరింపు.

ప్రతిపదార్థం:

ఈశ్వర + ఈశ = ఓ దేవాదిదేవా!, నీకున్ = నీకు, నామ + రూపములు = పేర్లు మరియు రూపములు, వర్ణము = రంగు (జాతి), దేహ + కర్మమ్ములు = శరీరముతో చేసే పనులు, ఎక్కడి + అని = ఎక్కడివి? (నీవు వీటికి అతీతుడవు), సంసార + సాగర + స్థము = సంసారమనే సముద్రంలో పడి ఉన్న, జనమున్ = ప్రజలను, సముద్ధరింపఁగాన్ = బాగుగా రక్షించుట కొరకు, లీలన్ = వినోదముగా (లీలగా), శరీరివి + ఐతి = శరీరాన్ని ధరించిన వాడవు అయ్యావు, త్వత్ + పాద + జలజ = నీ పాదము లనే పద్మములందు, బంభర + మతిన్ + అగు = తుమ్మెద వంటి బుద్ధి కలవాడైన, నన్నున్ = నన్ను, ఇకం = ఇకనైనా, కన్ను + దామరలు + ఎత్తి = నీ పద్మముల వంటి కన్నులు విప్పి, కనురగొనుము = చూడుము, పరమ + కారుణిక + ఈశ = మిక్కిలి దయ గలవారిలో శ్రేష్ఠుడవైన వాడా!, ప్రమదమ్మున్ = ఆనందమును, ఒందింపు = కలిగించుము, నీదు + పాదము + కన్న = నీ పాదముల కంటే, శరణము = రక్షణ, లేదు = వేరొకటి లేదు, ఆత్మ + భక్తున్ = నీపై మనస్సు లగ్నం చేసిన భక్తుడను, మగ్నున్ = (సంసారంలో) మునిగిన నన్ను, ఆ + దరిన్ + చేర్పుము = ఆ మోక్షమనే గట్టుకు చేర్చుము, నీకున్ = నీకు, పలుమరులును = అనేక పర్యాయములు, మ్రొక్కులు + ఇడుదున్ = నమస్కారములు చేస్తాను, పుండరీక + నయన = పద్మముల వంటి కన్నులు కలవాడా!, దండ + నమస్కృతులు = సాష్టాంగ నమస్కారములు, ఆచరింతున్ = చేస్తాను, నన్నున్ = నన్ను, ఆదరింపు = ఆదుకొనుము.

తాత్పర్యం:

దేవాదిదేవా! నీవు నామరూపాలకు, దేహధర్మాలకు అతీతుడవు. సంసార సముద్రంలో చిక్కుకున్న ప్రజలను ఉద్ధరించడానికే నీవు లీలామానుష విగ్రహాన్ని ధరించావు. నీ పాదపద్మాలనే ఆశ్రయించిన నన్ను నీ కరుణా వీక్షణాలతో చూడు. పరమ దయాళువైన ఓ స్వామీ! నీ పాదాలే నాకు శరణ్యం. సంసారంలో మునిగిపోతున్న నన్ను దరిచేర్చి ఆనందాన్ని ప్రసాదించు. నీకు అనేక దండప్రణామములు చేస్తున్నాను, నన్ను కాపాడు.

విశేషాలు:

భగవంతుడు నిర్గుణుడు, నిరాకారుడు అయినప్పటికీ భక్తుల కోసం సగుణ రూపం ధరిస్తాడనే వేదాంత సత్యం ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

73వ పద్యం

పద్యం:

సీ. నమనము ల్విశ్వవంద్య పదాంబుజాతుండ!

వాసుదేవుండ! నా వందనములు

సంకర్షణుండ! సంస్తవములు ప్రద్యుమ్న!

నతు లనిరుద్ధ! ప్రణామ శతము

లబ్ధిశాయీ! జోత లధ్యక్ష! వినతు లం

జలులు వాఙ్మనస విచార దూర!

యోధులు వ్యాధులు నను నహు ల్గఱచెడు

గరుడవాహన! దివ్య కరుణఁ జూడు.

ప్రతిపదార్థం:

విశ్వ + వంద్య + పద + అంబుజాతుండ = ప్రపంచం చేత నమస్కరింపబడే పాద పద్మములు కలవాడా!, వాసుదేవుండ = వాసుదేవ స్వరూపుడా!, నమనముల్ = నా నమస్కారములు, నా + వందనములు = నా వందనములు, సంకర్షణుండ = సంకర్షణ రూపము కలవాడా!, సంస్తవములు = నీకు స్తోత్రములు, ప్రద్యుమ్న = ప్రద్యుమ్న రూపము కలవాడా!, నతులు = నీకు నమస్కారములు, అనిరుద్ధ = అనిరుద్ధుడా!, ప్రణామ + శతములు = వందల కొద్దీ ప్రణామములు, అబ్ధి + శాయీ = సముద్రముపై శయనించేవాడా!, జోతలు = వందనములు, అధ్యక్ష = సర్వాధ్యక్షుడా!, వినతులు = విన్నపములు, అంజలులు = దోసిలి మొగ్గులు, వాక్ + మనస + విచార + దూర = మాటలకు, మనస్సుకు మరియు ఊహలకు అందనంత దూరంలో ఉండేవాడా!, యోధులు = శత్రువుల వంటి వారు, వ్యాధులు = రోగములు, ననున్ = నన్ను, అహులు + కఱచెడు = పాముల వలె కరుస్తున్నాయి, గరుడ + వాహన = గరుత్మంతుడు వాహనముగా కలవాడా!, దివ్య + కరుణన్ = నీ దివ్యమైన దయతో, చూడు = నన్ను చూడుము.

తాత్పర్యం:

లోకమంతా కొలిచే పాదపద్మాలు కలిగిన వాసుదేవా, సంకర్షణా, ప్రద్యుమ్నా, అనిరుద్ధా! మీకు శత సహస్ర వందనాలు. పాలకడలిపై శయనించే ఓ సర్వాధ్యక్షా! మనోవాక్కాయాలకు అందనట్టి ఓ పరమాత్మా! వ్యాధులు, శత్రువులు నన్ను పాముల్లా పీడిస్తున్నారు. గరుడవాహనుడవైన నీవు నీ దివ్య దృష్టితో నన్ను రక్షించు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో 'చతుర్వ్యూహ' (వాసుదేవ, సంకర్షణ, ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ) రూపాలను స్తుతించడం ద్వారా దత్తాత్రేయుడు సాక్షాత్తు విష్ణుస్వరూపమని కవి ఉద్ఘాటించారు.

---

మనుచు మాహిష్మతీశుఁ డభినుతించి

విభు దయాదృష్టి తన మీఁద నెలయకునికి

గ్లాస బుద్ధియు భిన్న హృత్కమలుఁ డగుచు

నూరకుండె నొకింత నే పుడిగి మడఁగి.

ప్రతిపదార్థం:

అనుచున్ = అని పలుకుతూ, మాహిష్మతీ + ఈశుఁడు = మాహిష్మతీ నగర ప్రభువైన కార్తవీర్యార్జునుడు, అభినుతించి = మిక్కిలిగా స్తుతించి, విభు + దయా + దృష్టి = స్వామి యొక్క దయతో కూడిన చూపు, తన + మీఁదన్ = తనపై, నెలయక + ఉనికిన్ = పడకపోవడం చేత (ప్రసరించకపోవడం వల్ల), గ్లాస + బుద్ధియు = విచారముతో కూడిన బుద్ధి కలవాడై, భిన్న + హృత్ + కమలుఁడు + అగుచున్ = వాడిపోయిన హృదయ పద్మము కలవాడై, ఉడిగి = అణిగి, మడఁగి = వినయంతో ఒదిగి, ఒక + ఇంత + నేపు = కొద్దిసేపు, ఊరకుండెన్ = మౌనంగా ఉండిపోయాడు.

తాత్పర్యం:

ఈ విధంగా మాహిష్మతీ నాథుడైన అర్జునుడు స్తోత్రం చేసి, స్వామి తనను కరుణతో చూడలేదని భావించి, మిక్కిలి విచారంతో, వాడిపోయిన హృదయంతో కొద్దిసేపు వినయంగా మౌనం వహించాడు.

విశేషాలు:

భగవంతుని అనుగ్రహం వెంటనే కలగలేదని భక్తుడు చెందే ఆవేదన, అతని వినయం ఇక్కడ చక్కగా చిత్రించబడ్డాయి.

---

74వ పద్యం

పద్యం:

క. అని గురుఁ డన దీపకుఁ డపు

డనంతపతి యేమి సేసె నవబుద్ధుం డై

చలిత యనుకంపం దిలకించెనె

యనుగతు? ముద మొదవ నమ్మహాత్ముం డనుడున్.

ప్రతిపదార్థం:

అని = అని, గురుఁడు + అనన్ = గురువు (దత్తాత్రేయుడు) పలుకగా (లేదా కథా సందర్భంలో గురువు చెప్పగా), అపుడు = అప్పుడు, దీపకుఁడు = దీపకుడు, అనంత + పతి = ఆ అనంతస్వామి, ఏమి + చేసెన్ = ఏమి చేశాడు?, అవబుద్ధుండు + ఐ = తెలివి కలిగినవాడై (మేల్కొన్నవాడై), చలిత + అనుకంపన్ = కదిలిన దయతో, అనుగతున్ = అనుసరించి వచ్చిన భక్తుని, తిలకించెనె = చూశాడా?, ముదము + ఒదవన్ = సంతోషము కలుగునట్లుగా, ఆ + మహాత్ముండు = ఆ గొప్పవాడు, అనుడున్ = అని అడుగగా.

తాత్పర్యం:

గురువు గారు అలా చెబుతుండగా, దీపకుడు ఇలా అడిగాడు: "అప్పుడు ఆ స్వామి ఏమి చేశారు? తనను ఆశ్రయించి వచ్చిన భక్తునిపై దయతో ఆ మహాత్ముడు కరుణాదృష్టిని ప్రసరించాడా?" అని అడిగాడు.

విశేషాలు:

ఇది కథా గమనంలో శిష్యుడైన దీపకుడు గురువును అడుగుతున్న ప్రశ్న.

---

75వ పద్యం

పద్యం:

గీ. భాగ్యవంతుఁడ! వత్స! సర్వమ్ము వినుము

దేని విన భవవేదన దివ్వదు నరు

నెల్లు భక్తి విభుం గొనియాడి యాడి

యుర్వివిభుఁ డవాగ్వదనుఁ డై యుండ నుండ.

ప్రతిపదార్థం:

భాగ్యవంతుఁడ = ఓ అదృష్టవంతుడా!, వత్స = కుమారా!, సర్వమ్ము + వినుము = అంతా వినుము, దేనిన్ + వినన్ = దేనిని వింటే, భవ + వేదన = సంసార బాధ, నరున్ = మనిషిని, ఎల్లు = ఏ విధంగానూ, తివ్వదు = లాగదో (బాధించదో), ఉర్వి + విభుఁడు = భూపతి (కార్తవీర్యార్జునుడు), భక్తిన్ = భక్తితో, విభున్ = స్వామిని, కొనియాడి + ఆడి = పొగిడి పొగిడి, అవాక్ + వదనుఁడు + ఐ = మాటలు లేని ముఖము కలవాడై (మౌనియై), ఉండన్ + ఉండన్ = ఉండి ఉండగా.

తాత్పర్యం:

"నాయనా! నీవు భాగ్యవంతుడవు. ఏ కథ వింటే మానవుడికి సంసార బాధలు ఉండవో ఆ కథను పూర్తిగా చెబుతాను విను. ఆ రాజు భక్తితో స్వామిని పలువిధాల స్తుతించి, చివరకు మౌనంగా అలా ఉండిపోయాడు. ఆ తర్వాత ఏం జరిగిందంటే..."

విశేషాలు:

భగవత్కథా శ్రవణం సంసార బంధాల నుండి విముక్తి కలిగిస్తుందని ఇక్కడ చెప్పబడింది. 'అవాగ్వదనుడు' అంటే పారవశ్యంలో మాటలు రాని స్థితిని సూచిస్తుంది.

దత్త దేవుని దినచర్య

76వ పద్యం

పద్యం:

ఉ. వచ్చిరి సిద్ధపుంగవులు పల్వురు వేఁగఁగ జాము గల్గు రే

చొచ్చిరి వ్యోమయానమున సూరెల నిల్పి తదగ్ర భూమి న

భ్యుచ్చిత భక్తి దోర్యుగము నొక్కటి సేసి నమో జయ ప్రభో!

సచ్ఛిదనంతరూప! యని సాగిలి మ్రొక్కిరి దిద్దిగాగతుల్.

ప్రతిపదార్థం:

వేఁగఁగన్ = తెల్లవారుతుండగా, జాము + కల్గు = ఒక్క జాము (మూడు గంటల సమయం) మిగిలి ఉన్న, రేన్ = రాత్రి వేళలో, దిక్ + దిక్ + ఆగతుల్ = వివిధ దిక్కుల నుండి వచ్చినవారు, సిద్ధ + పుంగవులు = సిద్ధులలో శ్రేష్ఠులైన వారు, పల్వురు = అనేకులు, వచ్చిరి = అక్కడికి చేరుకున్నారు, వ్యోమయానమునన్ = ఆకాశ మార్గంలో ప్రయాణించే విమానాలలో, చొచ్చిరి = ప్రవేశించారు, సూరెలన్ = ప్రక్కల యందు, నిల్పి = తమ వాహనాలను ఆపి, తత్ + అగ్ర + భూమిన్ = ఆ దత్తాత్రేయ స్వామి ఎదుట ఉన్న ప్రదేశంలో, అభ్యుచ్చిత + భక్తిన్ = మిక్కిలి మిన్నయైన భక్తితో, దోస్ + యుగమున్ = రెండు చేతులను, ఒక్కటి + చేసి = కలిపి (నమస్కరించి), సత్ + చిత్ + అనంత + రూప = సత్యము, జ్ఞానము మరియు అంతము లేని స్వరూపము కలవాడా!, నమో = నీకు నమస్కారము, జయ + ప్రభో = జయము కలుగుగాక ఓ ప్రభూ!, అని = అంటూ, సాగిలి + మ్రొక్కిరి = సాష్టాంగ నమస్కారము చేశారు.

తాత్పర్యం:

తెల్లవారడానికి ఇంకా ఒక జాము సమయం ఉండగానే, వివిధ దిక్కుల నుండి సిద్ధేంద్రులు ఆకాశ మార్గంలో విమానాలపై వచ్చారు. వారు స్వామి చెంతకు చేరి, తమ విమానాలను ప్రక్కన నిలిపి, దత్తాత్రేయుని ఎదుట నిలబడి మిక్కిలి భక్తితో చేతులు జోడించారు. "సచ్చిదానంద స్వరూపా! నీకు జయము, నమస్కారము" అంటూ భక్తితో సాష్టాంగ ప్రణామం చేశారు.

విశేషాలు:

తెల్లవారుజామున (బ్రాహ్మీ ముహూర్తంలో) సిద్ధులు స్వామిని దర్శించుకోవడానికి రావడం వారి నిత్య కృత్యంగా వర్ణించబడింది.

---

77వ పద్యం

పద్యం:

క. సన్నుతు లొనరించుచు హృ

ష్యన్నయనులు వారు పార్థివాన్వితుఁ గని య

న్నన్న సమయమ్ము కా దని మిన్నక

వచ్చిన పథమున మిన్నంది చనన్.

ప్రతిపదార్థం:

వారు = ఆ సిద్ధులు, సన్నుతులు = చక్కని స్తోత్రములు, ఒనరించుచున్ = చేస్తూ, హృష్యత్ + నయనులు = ఆనందముతో వికసించిన కన్నులు కలవారై, పార్థివ + అన్వితున్ = రాజుతో (కార్తవీర్యార్జునునితో) కూడి ఉన్న స్వామిని, కని = చూసి, అన్నన్న = అయ్యో!, సమయమ్ము + కాదు + అని = ఇది సరైన సమయం కాదు అని (రాజుతో ఏకాంత చర్చలో ఉన్నారని భావించి), మిన్నక = మౌనంగా, వచ్చిన + పథమునన్ = తాము వచ్చిన దారిలోనే, మిన్ + అంది = ఆకాశ మార్గాన, చనన్ = వెళ్లిపోగా.

తాత్పర్యం:

ఆ సిద్ధులు స్వామిని స్తుతిస్తూ, ఆనందబాష్పాలతో నిండిన కన్నులతో ఉన్నారు. కానీ స్వామి వద్ద రాజు ఉండటం చూసి, ఇది తాము మాట్లాడే సమయం కాదని భావించి, వచ్చిన దారిలోనే మౌనంగా ఆకాశ మార్గాన తిరిగి వెళ్లిపోయారు.

విశేషాలు:

మహనీయుల వద్దకు వెళ్ళినప్పుడు సమయ సందర్భాలను పాటించాలనే లోకరీతి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

78వ పద్యం

పద్యం:

క. కొందఱు సహ్యాద్రి గుహా

మందిరు లం దందు నుండు మౌనులు యోగుల్

కొందఱు గొందఱు దివ్యులు వందలు

వే లనఁగరాక వరివస్యకు నై.

ప్రతిపదార్థం:

సహ్యాద్రి + గుహా + మందిరులు = సహ్యాద్రి పర్వత గుహలలో నివసించేవారు, అందందు + ఉండు = అక్కడక్కడ నివసించే, మౌనులు = మునులు, యోగుల్ = యోగీశ్వరులు, కొందఱు = కొందరు, దివ్యులు = దేవతా పురుషులు, కొందఱు = మరికొందరు, వందలు + వేలు + అనఁగన్ + రాక = వందలని, వేలని లెక్కించలేనంతగా, వరివస్యకున్ + ఐ = స్వామి సేవ కోసమై (వచ్చారు).

తాత్పర్యం:

సహ్యాద్రి పర్వత గుహల్లో నివసించే మునులు, యోగులు, దివ్య పురుషులు వందల వేల సంఖ్యలో స్వామి సేవ కోసం అక్కడకు చేరుకున్నారు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయ స్వామి నివాస స్థలమైన సహ్యాద్రి పర్వతం సిద్ధులకు, మునులకు నిలయమని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

---

79వ పద్యం

పద్యం:

క. వచ్చెడు వారలు ముదమున

హెచ్చెడు వారలు ప్రణతుల నెఱిఁగించెడు వా

రచ్చపు బత్తి నెసఁగు వా రచ్చటును

నిండిరి నిమిషార్థములోనన్.

ప్రతిపదార్థం:

వచ్చెడు + వారలు = వచ్చేటటువంటి వారు, ముదమునన్ = సంతోషంతో, హెచ్చెడు + వారలు = వృద్ధి చెందేవారు, ప్రణతులన్ = నమస్కారాలను, ఎఱిఁగించెడు + వారు = తెలుపుకునే వారు, అచ్చపు + బత్తిన్ = స్వచ్ఛమైన భక్తితో, ఎసఁగు + వారు = ప్రకాశించే వారు, అచ్చటును = ఆ ప్రదేశమంతా, నిమిష + అర్థములోనన్ = అర నిమిషం కాలంలోనే, నిండిరి = నిండిపోయారు.

తాత్పర్యం:

అక్కడికి వచ్చే భక్తులు, సంతోషంతో పొంగిపోయేవారు, వినయంగా ప్రణామం చేసేవారు, నిష్కల్మషమైన భక్తితో ఉండేవారు - ఇలా అందరూ కలిసి నిమిష కాలంలోనే ఆ ప్రదేశమంతా నిండిపోయారు.

విశేషాలు:

భక్తుల రద్దీని, వారి భక్తి పారవశ్యాన్ని కవి అతి తక్కువ కాలంలో జరిగిన మార్పుగా వర్ణించారు.

---

80వ పద్యం

పద్యం:

గోవింద! విధృత! మాధవ!

భావాతీతా! జయ జయ పరమపురుష! వా!

విశ్వదృశ్వనయనా! భావిత

మహితాత్రిగోత్ర! పాలింపు మమున్.

ప్రతిపదార్థం:

గోవింద = గోవిందా!, విధృత = సమస్తాన్ని ధరించినవాడా!, మాధవ = మాధవా!, భావ + అతీతా = ఊహలకు అందనివాడా!, పరమపురుష = ఉత్తమ పురుషుడా!, జయ + జయ = నీకు జయము జయము, వా = ఓహో (సంబోధన), విశ్వ + దృశ్వ + నయనా = ప్రపంచాన్ని చూడగలిగే కన్నులు కలవాడా!, భావిత = పవిత్రమైన, మహిత = గొప్పదైన, అత్రి + గోత్ర = అత్రి మహర్షి వంశమున పుట్టినవాడా (అత్రి పుత్రుడా), మమున్ = మమ్ములను, పాలింపుము = రక్షించుము.

తాత్పర్యం:

"ఓ గోవిందా! మాధవా! సమస్తాన్ని భరించేవాడా! భావాలకు అందని పరమ పురుషుడా! నీకు జయము జయము. విశ్వమంతా నీ కన్నులతో చూసే దైవమా! అత్రి మహర్షి కుమారుడిగా అవతరించిన మహానుభావా! మమ్మల్ని కాపాడు" అని అందరూ ప్రార్థించారు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయ స్వామిని విష్ణు నామాలతో స్తుతించడం ఆయన విష్ణు స్వరూపమని చాటుతోంది.

---

81వ పద్యం

పద్యం:

క. అని కొనియాడుచు మ్రొక్కుచు

మనుజేంద్రుని మనసుతోడి మన్ననఁ గొనుచున్

బనివిని రందఱు నొయ్యన

ఘన మగు నానంద మంగకమ్ములఁ తోఁపన్.

ప్రతిపదార్థం:

అని = ఆ విధంగా, కొనియాడుచున్ = స్తుతిస్తూ, మ్రొక్కుచున్ = నమస్కరిస్తూ, మనుజ + ఇంద్రుని = రాజైన కార్తవీర్యార్జునుని, మనసుతోడి = మనసుతో కూడిన, మన్ననన్ = గౌరవమును, కొనుచున్ = పొందుతూ, అందఱు = వచ్చిన వారందరూ, ఘనము + అగు = గొప్పదైన, ఆనందము = సంతోషము, అంగకమ్ములన్ = శరీర అవయవములందు, తోఁపన్ = కనిపించగా, ఒయ్యన = మెల్లగా, పనివినిరి = సెలవు తీసుకున్నారు (వెళ్లిపోయారు).

తాత్పర్యం:

అలా స్వామిని స్తుతించి, నమస్కరించి, అక్కడ ఉన్న రాజు యొక్క మర్యాదలను స్వీకరించి, ఒళ్ళంతా పులకించే ఆనందంతో వారందరూ మెల్లగా అక్కడి నుండి సెలవు తీసుకున్నారు.

విశేషాలు:

స్వామి దర్శనం వల్ల కలిగే సాత్విక ఆనందం వారి శరీరాల్లో స్పష్టంగా కనిపిస్తోందని కవి వర్ణన.

---

82వ పద్యం

పద్యం:

గీ. అంతలో విప్రవరులు నా

ల్గాశ్రమముల వారు సహ్యాద్రి నిలయులు

ప్రకట ధర్మపరులు భక్తి సగద్గ

ద్భషు లగుచు వచ్చి దర్శించి వోయి రావలి విధులకు.

ప్రతిపదార్థం:

అంతలో = ఆ సమయంలోనే, విప్ర + వరులు = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులు, నాలుగు + ఆశ్రమముల + వారు = బ్రహ్మచర్య, గృహస్థ, వానప్రస్థ, సన్యాస ఆశ్రమాలకు చెందినవారు, సహ్యాద్రి + నిలయులు = సహ్యాద్రి పర్వతంపై ఉండేవారు, ప్రకట + ధర్మ + పరులు = ప్రసిద్ధమైన ధర్మ నిష్ఠ కలవారు, భక్తిన్ = భక్తితో, సగద్గద్ + భాషులు = గద్గద స్వరంతో మాట్లాడేవారు, అగుచున్ = అవుతూ, వచ్చి = చేరుకుని, దర్శించి = స్వామిని చూసి, ఆ + వలి = ఆ పైన, విధులకున్ = తమ నిత్య కర్మల కొరకు, పోయిరి = వెళ్లిపోయారు.

తాత్పర్యం:

అప్పుడే సహ్యాద్రిపై నివసించే ధర్మనిష్ఠురలైన బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులు, నాలుగు ఆశ్రమాలకు చెందిన వారు భక్తితో గొంతు గద్గదమవుతుండగా వచ్చి స్వామిని దర్శించుకున్నారు. దర్శనం అనంతరం తమ నిత్యకృత్యాల కోసం తిరిగి వెళ్లిపోయారు.

విశేషాలు:

సన్యాసుల నుండి బ్రహ్మచారుల వరకు అందరికీ దత్తాత్రేయుడు ఆరాధ్య దైవమని ఈ పద్యం చెబుతోంది. 

83వ పద్యం

పద్యం:

గీ. అప్పుడు సమాధి వదలి వీరాసనమ్ము

విడిచి పరతెంచుచుండఁ బ్రాగ్వీధియందు

సంజ కెంజాయ యించుక జాదుకొనియె

విభుని సమయంబు వేఁచె రవియు నొకింత.

ప్రతిపదార్థం:

అప్పుడు = ఆ సమయంలో, సమాధిన్ + వదలి = నిష్ఠను వదిలి, వీర + ఆసనమ్ము = వీరాసనమును, విడిచి = విడిపెట్టి, పరతెంచుచుండన్ = వస్తూ ఉండగా, ప్రాక్ + వీధి + అందున్ = తూర్పు దిక్కున (ఆకాశ వీధిలో), సంజ + కెంజాయ = సంధ్యా సమయపు ఎరుపు రంగు, ఇంచుక = కొంచెం, జాదుకొనియె = వ్యాపించింది, రవియున్ = సూర్యుడు కూడా, విభుని + సమయంబు = స్వామి వారి సమయం కోసం (దర్శనం కోసం), ఒకింత = కొంచెం, వేఁచెన్ = వేచి ఉన్నాడు.

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయ స్వామి తన సమాధి స్థితిని ముగించి, వీరాసనం నుండి లేచి వస్తుండగా, తూర్పు ఆకాశంలో వేకువజామున సూర్యోదయానికి ముందు కలిగే ఎరుపు రంగు వ్యాపించింది. స్వామి తన నిత్యకృత్యాలను ముగించే వరకు సూర్యుడు కూడా ఆకాశంలో వేచి ఉన్నాడా అన్నట్లుగా ఆ దృశ్యం ఉంది.

విశేషాలు:

సూర్యుడు స్వామి దర్శనం కోసం వేచి ఉన్నాడని చెప్పడం కవి ఉత్ప్రేక్ష. ఇది స్వామి యొక్క దైవత్వాన్ని, ప్రకృతి ఆయనకు లొంగి ఉంటుందని సూచిస్తుంది.

---

84వ పద్యం

పద్యం:

సీ. శాంతతపుని పేరి సంయమి యందించు

నంబు మృదాది బాహ్యవిధిఁ దీర్చి

సత్యవాఙ్ముని యిచ్చు జల దంత కాష్ఠము

ల్లోని మఱి దంతధావన మొనర్చి

గుణనిధి కొనివచ్చు గోమయ భస్మ మృ

త్కుశములతోడ స్నాతుఁడయి వార్చి

వేదవిదుఁ డొసంగు వివిధ వల్కలములఁ

గటి మండలాంస కూకటులఁ తార్చి

బ్రహ్మయజ్ఞమ్ముతోడ దేవ ముని పితృ

తర్పణము లాచరించి యుద్యద్రవి మహ

మెంచి నిలిచి యుపస్థాన మెసఁగఁజేసి

యాహ్నికము నెరవేర్చి భైక్షార్థ మరిగె.

ప్రతిపదార్థం:

శాంతతపుని + పేరి = శాంతతపుడు అనే పేరు గల, సంయమి = ముని, అందించు = ఇచ్చేటటువంటి, అంబు + మృత్ + ఆది = నీరు, మట్టి మొదలైన వాటితో, బాహ్య + విధిన్ = శౌచాది బాహ్య కృత్యాలను, తీర్చి = ముగించి, సత్యవాక్ + ముని = సత్యవాక్కు గల ముని, ఇచ్చు = ఇచ్చేటటువంటి, జల = నీరు, దంత కాష్ఠముల్ = పళ్లు తోముకునే పుల్లలను, కొని = తీసుకొని, మఱి = ఆ పైన, దంతధావనము + ఒనర్చి = పళ్లు తోముకొని, గుణనిధి = గుణనిధి అనే ముని, కొనివచ్చు = తీసుకువచ్చే, గోమయ = ఆవు పేడ, భస్మ = విభూతి, మృత్ = మట్టి, కుశములతోడన్ = దర్భలతో, స్నాతుఁడు + అయి = స్నానం చేసినవాడై, వార్చి = ఆచమనం చేసి, వేదవిదుఁడు = వేదములు తెలిసిన ముని, ఒసంగు = ఇచ్చే, వివిధ = రక రకాలైన, వల్కలములన్ = నార వస్త్రాలను, కటి + మండల + అంస + కూకటులన్ = మొలచుట్టు, భుజాల మీద, తల మీద, తార్చి = ధరించి, బ్రహ్మయజ్ఞమ్ముతోడన్ = బ్రహ్మయజ్ఞముతో పాటు, దేవ + ముని + పితృ + తర్పణములు = దేవతలకు, మునులకు, పితృదేవతలకు తర్పణాలను, ఆచరించి = వదిలి, ఉద్యత్ + రవి + మహమున్ = ఉదయిస్తున్న సూర్యుని తేజస్సును, ఎంచి = ధ్యానించి, నిలిచి = నిలబడి, ఉపస్థానము = సూర్యోపాసన, ఎసఁగన్ + చేసి = చక్కగా చేసి, ఆహ్నికము = నిత్య కర్మానుష్ఠానమును, నెరవేర్చి = పూర్తి చేసి, భైక్ష + అర్థము = భిక్షాటన కొరకు, అరిగెన్ = వెళ్లాడు.

తాత్పర్యం:

దత్తాత్రేయ స్వామి శాంతతపుడు ఇచ్చిన నీరు, మట్టితో శౌచ విధులను; సత్యవాక్ ముని ఇచ్చిన పుల్లలతో దంతధావనాన్ని; గుణనిధి తెచ్చిన భస్మ మృత్తికలతో స్నాన సంధ్యలను ముగించారు. వేదవిదుడనే ముని ఇచ్చిన నారవస్త్రాలను ధరించి, బ్రహ్మయజ్ఞం, దేవ పితృ తర్పణాలు చేశారు. ఉదయిస్తున్న సూర్యునికి ఉపస్థానాది కృత్యాలు చేసి, తన నిత్య అనుష్ఠానాన్ని ముగించి భిక్ష కోసం బయలుదేరారు.

విశేషాలు:

ఒక యోగి లేదా ముని అనుసరించాల్సిన ఆహ్నిక విధులను (నిత్య కృత్యాలను) దత్తాత్రేయుడు స్వయంగా ఆచరించి లోకానికి ఆదర్శంగా నిలిచారని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

85వ పద్యం

పద్యం:

మ. చని కోలాపురియందు లచ్చి యిడు భైక్షం బట్లు భక్షించి చ

య్యన వేంచేసి నిజాసనాంతమున సౌఖ్యాసీనుఁడౌ యోగి నం

ద్యుని చుట్టు న్భువి ముక్త కిల్బిషులు మాను ల్మొక్కి కొల్వుండం

ను నతు ల్సేసి నృపాలుఁ డంతికమున న్గూర్చుండె భీఁ జూచుచున్.

ప్రతిపదార్థం:

చని = వెళ్లి, కోలాపురి + అందున్ = కొల్హాపురంలో, లచ్చి = లక్ష్మీదేవి, ఇడు = ఇచ్చేటటువంటి, భైక్షంబు = భిక్షను, అట్లు = ఆ విధంగా, భక్షించి = స్వీకరించి, చయ్యన = వేగంగా, వేంచేసి = తిరిగి వచ్చి, నిజ + ఆసన + అంతమునన్ = తన ఆసనం మీద, సౌఖ్య + ఆసీనుఁడు + ఔ = సుఖంగా కూర్చున్నవాడైన, యోగిన్ = యోగిని (దత్తాత్రేయుని), నంద్యుని + చుట్టున్ = నమస్కరింపదగిన వాని చుట్టూ, భువి = భూమిపై, ముక్త + కిల్బిషులు = పాపములు పోయిన వారు, మానుల్ = మునులు, మ్రొక్కి = నమస్కరించి, కొల్వుండన్ = సేవలో ఉండగా, నృపాలుఁడు = రాజు (కార్తవీర్యార్జునుడు), నతులు + చేసి = నమస్కారాలు చేసి, భీన్ + చూచుచున్ = భయ భక్తులతో చూస్తూ, అంతికమునన్ = సమీపంలో, కూర్చుండెన్ = కూర్చున్నాడు.

తాత్పర్యం:

స్వామి కొల్హాపురానికి వెళ్లి అక్కడ లక్ష్మీదేవి సమర్పించిన భిక్షను స్వీకరించి, వెంటనే తిరిగి వచ్చి తన ఆసనంపై సుఖంగా కూర్చున్నారు. పాప రహితులైన మునులందరూ ఆయన చుట్టూ చేరి కొలుస్తున్నారు. అప్పుడు కార్తవీర్యార్జునుడు స్వామికి నమస్కరించి, మిక్కిలి వినయ విధేయతలతో ఆయన ప్రక్కనే కూర్చున్నాడు.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయుడు 'మధ్యాహ్నం కొల్హాపురే భైక్ష్యం' (మధ్యాహ్నం కొల్హాపురంలో భిక్ష) అనే ప్రసిద్ధ సంప్రదాయం ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది.

---

86వ పద్యం

పద్యం:

ఉ. అప్పుడు చెప్పె శాంతతపుఁ డాదర మొప్పఁగ మ్రొక్కి దేవ! నీ

కెప్పుడు భక్తుఁ డీ నృపతి యేలొ? యిప్పుడు భిన్నుఁ డయ్యె నీ

యొప్పెడు ధర్మపాలు మది నొప్పరికింపక వాంఛితమ్ములం

జెప్పునఁ గూర్చి పంపుము విధి న్గురుమూర్తి! యటంచు మంచిగన్.

ప్రతిపదార్థం:

అప్పుడు = ఆ సమయంలో, శాంతతపుఁడు = శాంతతపుడు అనే ముని, ఆదరము + ఒప్పఁగన్ = గౌరవం కలిగేలా, మ్రొక్కి = నమస్కరించి, చెప్పెన్ = ఇలా అన్నాడు, దేవ = ఓ స్వామీ!, ఈ + నృపతి = ఈ రాజు, నీకున్ = నీకు, ఎప్పుడు = ఎల్లప్పుడూ, భక్తుఁడు = భక్తుడు, ఏలొ = ఎందుకో కానీ, ఇప్పుడు = ఇప్పుడు, భిన్నుఁడు + అయ్యెన్ = విచారంలో మునిగి ఉన్నాడు, ఈ + ఒప్పెడు = ఈ యోగ్యుడైన, ధర్మపాలున్ = ధర్మమును పాలించే రాజును, మదిన్ = మనస్సులో, ఒప్పరికింపక = ఉపేక్షించకుండా (వదిలివేయకుండా), గురుమూర్తి = గురు స్వరూపుడా!, వాంఛితమ్ములన్ = ఇతని కోరికలను, చెప్పునన్ = త్వరగా, కూర్చి = తీర్చి, విధిన్ = పద్ధతి ప్రకారం, పంపుము = పంపించుము, అటంచున్ = అంటూ, మంచిగన్ = హితవుగా (వేడుకున్నాడు).

తాత్పర్యం:

అప్పుడు శాంతతపుడు అనే ముని స్వామికి భక్తితో నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు: "స్వామీ! ఈ రాజు ఎల్లప్పుడూ నీ భక్తుడే. కానీ ఇప్పుడు చాలా దిగులుగా ఉన్నాడు. ధర్మం తప్పని ఈ రాజును నీవు ఉపేక్షించవద్దు. గురుమూర్తివైన నీవు ఇతని కోరికలను తీర్చి, దీవించి పంపించుము" అని మంచి మాటలతో వేడుకున్నాడు.

విశేషాలు:

భక్తుని తరపున దైవానికి లేదా గురువుకు సిఫార్సు చేయడం అనే సుగుణం ఇక్కడ ముని ద్వారా వ్యక్తమైంది. రాజు పట్ల మునులకు గల గౌరవం కూడా ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

87వ పద్యం

పద్యం:

చ. అది విని దత్త దేవుఁడు దయామతి నాతనిఁ జూచి పుత్రకా!

మదిఁ జొరనీకు భేదము శ్రమంపడితే? యిటు రా క్షణమ్ము నా

యెదుట నుపావిశింపుము మహీన! శమం బెదయంగలాఁడ వ

న్నఁ దఱిసి మ్రొక్కి సంతసమునం దయివారు నృపాలుతో ననున్.

ప్రతిపదార్థం:

అది + విని = శాంతతపుని మాటలు విని, దత్త + దేవుఁడు = దత్తాత్రేయ స్వామి, దయా + మతిన్ = దయతో కూడిన మనస్సుతో, ఆతనిన్ = ఆ రాజును (కార్తవీర్యార్జునుని), చూచి = వీక్షించి, పుత్రకా = కుమారా!, మదిన్ = మనస్సులో, భేదమున్ = దుఃఖమును, చొరనీకు = రానివ్వకుము, శ్రమము + పడితే = అలసిపోయావా?, ఇటు + రా = ఇటు రమ్ము, క్షణమ్ము = ఒక్క నిమిషము, నా + ఎదుటన్ = నా ముందర, ఉపావిశింపుము = కూర్చోము, మహీన = ఓ రాజా!, శమంబెద + అయంగలాఁడవు = శాంతిని పొందగలవు, అన్నన్ = అని స్వామి పలకగా, తఱిసి = దగ్గరకు వెళ్లి, మ్రొక్కి = నమస్కరించి, సంతసమునన్ = సంతోషముతో, అయివారు = ఒప్పియున్న, నృపాలుతోన్ = ఆ రాజుతో, అనున్ = ఇలా అన్నాడు.

తాత్పర్యం:

ముని మాటలు విన్న దత్తదేవుడు దయతో కూడిన చూపులతో రాజును చూసి "నాయనా! మనస్సులో విచారించకు. చాలా శ్రమపడ్డావా? ఇటు వచ్చి నా ముందు కూర్చో. నీకు త్వరలోనే మనశ్శాంతి కలుగుతుంది" అని పలికారు. అప్పుడు ఆ రాజు సంతోషంతో స్వామిని సమీపించి, నమస్కరించి కూర్చోగా స్వామి మళ్ళీ ఇలా అన్నారు.

విశేషాలు:

భగవంతుడు భక్తుని ఆర్తిని గమనించి, తల్లి వలె 'పుత్రకా' అని సంబోధించడం ఆయన వాత్సల్యానికి నిదర్శనం. 'శమము' అంటే ఇక్కడ అంతఃకరణ శాంతి అని అర్థం.

---

88వ పద్యం

పద్యం:

సీ. అవనీశ! యేమేమొ!? యడుగఁ దలఁ దేల

మత్పరాయణు నిన్ను మది నెఱుఁగ నే?

యత్కామనుఁడవో? యదర్థివో? నీ వెది

యడుగ నుంటివొ? దాని ననెద వింటే?

యనుటయ కాకుండ నవి యెల్ల నిడుదు నీ

కీ యరానిది యించు కొని గలద?

శ్రేయమేని దురాపమా? యరయఁగ

జ్ఞాన మేనియుఁ బరమానంద లక్షణ.

నాదు భక్తుఁడ వగు నీకు లేదు కొఱంత

యైన నెది యేని ననదవా? యను మిన! యని

శంక నను లోక నాయకు చరణ సరసి

జములఁ గైకొని భక్తి రాజవరు డడిగె.

ప్రతిపదార్థం:

అవనీశ = ఓ రాజా!, ఏమేమొ + అడుగన్ = ఏవేవో అడగాలని, తలఁత + ఏల = ఆలోచన ఎందుకు?, మత్ + పరాయణున్ = నాయందే లగ్నమైన మనస్సు కల, నిన్నున్ = నిన్ను, మదిన్ = నా మనస్సులో, ఎఱుఁగనే = నాకు తెలియదా?, యత్ + కామనుఁడవో = ఏ కోరికలు కలవాడవో, ఏ + అర్థివో = దేనిని కోరుతున్నావో, నీవు + ఎది + అడుగన్ + ఉంటివొ = నీవు ఏమి అడగాలని అనుకుంటున్నావో, దానిన్ = దానిని, అనెదన్ = నేనే చెబుతాను, వింటే = వింటావా?, అనుటయ + కాకుండన్ = చెప్పడమే కాకుండా, అవి + ఎల్లన్ = వాటన్నింటినీ, ఇడుదున్ = నీకు ఇస్తాను, నీకున్ = నీకు, ఈయరానిది = ఇవ్వకూడనిది, ఇంచుక + అని + కలద = కొంచెం కూడా ఉంటుందా?, అరయరగన్ = ఆలోచిస్తే, శ్రేయము + ఏని = శ్రేయస్సు (మోక్షము) అయినా, దురాపమా = పొందలేనిదా?, జ్ఞానము + ఏనియున్ = జ్ఞానమైనా సరే, పరమ + ఆనంద + లక్షణ = గొప్ప ఆనందమే స్వరూపముగా కలది, నాదు + భక్తుఁడవు + అగు = నా భక్తుడవైన, నీకున్ = నీకు, కొఱంత = తక్కువ, లేదు = లేదు, ఐనన్ = అయినప్పటికీ, ఎది + ఏనిన్ = ఏదైనా ఒకటి, అనదవా = చెప్పవా?, అనుము + ఇన = చెప్పుము ఓ రాజా!, అని = అని స్వామి అనగా, శంకన్ + అను = సందేహముతో (లేదా భక్తితో), లోకనాయకు = లోకనాథుని యొక్క, చరణ + సరసిజములన్ = పాద పద్మాలను, కైకొని = పట్టుకొని, భక్తిన్ = భక్తితో, రాజవరుడు = శ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజు, అడిగెన్ = అడిగాడు.

తాత్పర్యం:

"ఓ రాజా! నీవు నా పరమ భక్తుడవని నాకు తెలుసు. నీ మనసులో ఏముందో, నీవు ఏమి కోరుకుంటున్నావో నాకు తెలియదా? నీవు అడగకముందే నేనే చెబుతాను విను. చెప్పడమే కాదు, నీవు కోరినవన్నీ ప్రసాదిస్తాను. నా భక్తుడవైన నీకు నేను ఇవ్వలేనిది ఏదీ లేదు. మోక్షమైనా, పరమానంద స్వరూపమైన జ్ఞానమైనా నీకు సులభమే. నీకు ఏ లోటూ లేదు, అయినా నీవు ఏమి కోరుకుంటున్నావో చెప్పు" అని స్వామి అనగా, రాజు ఆయన పాదాలను పట్టుకుని భక్తితో ఇలా అడిగాడు.

విశేషాలు:

భక్తుని హృదయం భగవంతునికి దర్పణం వంటిది. ఇక్కడ దత్తాత్రేయుడు సర్వజ్ఞుడైన గురువుగా, భక్తునికి సర్వస్వం ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా ఉన్న దాతగా కనిపిస్తున్నారు.

---

దత్త దేవ కార్తవీర్య సంవాదము

89వ పద్యం

పద్యం:

క. సదసద్వ్యక్తావ్య క్తం

బిది సర్వము బ్రహ్మ మేకమే వాఙ్మనసా

పదము పరము నిత్యం బ

య్యది నీవ యటండ్రు మాను లవ్యయభావా!

ప్రతిపదార్థం:

అవ్యయ + భావా = నాశనము లేని స్వభావము కలవాడా!, సత్ + అసత్ = ఉన్నది (సత్తు), లేనిది (అసత్తు), వ్యక్త + అవ్యక్తము = కనిపించేది, కనిపించనిది, ఇది + సర్వము = ఈ సమస్తము, ఏకమే = ఒక్కటే అయిన, బ్రహ్మము = పరబ్రహ్మము, వాక్ + మనసా + పదము = మాటలకు, మనస్సుకు అందనిది, పరము = శ్రేష్ఠమైనది, నిత్యంబు = ఎల్లప్పుడూ ఉండేది, అయి + అది = అటువంటి ఆ పరబ్రహ్మము, నీవ + అటండ్రు = నీవే అని చెబుతారు, మానులు = మునీశ్వరులు.

తాత్పర్యం:

"నాశనము లేని ఓ స్వామీ! సత్తు-అసత్తు, వ్యక్తము-అవ్యక్తము అని పిలవబడే ఈ విశ్వమంతా ఒక్కటే అయిన పరబ్రహ్మ స్వరూపమని, అది మనోవాక్కాయాలకు అందనిదని, నిత్యమైనదని, అటువంటి పరబ్రహ్మము నీవేనని మునులు చెబుతుంటారు."

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయుని తత్వాన్ని స్తుతిస్తున్నాడు. 'తత్ త్వం అసి' అనే వేదాంత సూత్రాన్ని ఇక్కడ 'అయ్యది నీవ' (ఆ బ్రహ్మము నీవే) అని స్వామికి అన్వయించి చెప్పడం విశేషం. ఇది అద్వైత భావజాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తోంది.

బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని మీరు కోరిన పద్యాలకు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

90వ పద్యం

పద్యం:

సీ. వేదాంతవాదులు వేదవాక్యములతో

స్మృతి పురాణాదుల మేళవించి

రజ్జుభుజగ శుక్తికావ్యాది విభ్రాంతి

విధమున భాసించు వితధముగను

విశ్వ మనిత్యమ్ము నశ్వర మిది మాయి

కము సత్యమున నని రమలబోధు

లందురు మఱి కొంద అగపడు నెట్లు మి

ధ్యాభూతమేని? సంతతము గాఁగ

నరయ బోధమ్ము గూడ లక్ష్యము గాద

యాది లేమిఁ బ్రవాహ మియ్యది యన

వలె ననుచు శ్రుతి వాక్యముల దీనియందుఁ

గూడ సొరిది యోజించుచున్నారు సూరివరులే.

ప్రతిపదార్థం:

వేదాంతవాదులు = వేదాంతాన్ని అనుసరించేవారు, వేదవాక్యములతోన్ = వేదములలోని వాక్యములతో, స్మృతి + పురాణ + ఆదులన్ = స్మృతులను, పురాణాలను, మేళవించి = కలిపి, రజ్జు + భుజగ = తాడును చూసి పాము అనుకోవడం, శుక్తిక + అప్య + ఆది = ముత్యపు చిప్పను చూసి వెండి అనుకోవడం వంటి, విభ్రాంతి + విధమునన్ = భ్రమ కలిగే విధంగా, విశ్వము = ఈ జగత్తు, వితధముగను = అసత్యముగా, భాసించున్ = కనిపిస్తుంది, ఇది = ఈ ప్రపంచము, అనిత్యమ్ము = శాశ్వతము కానిది, నశ్వరము = నశించేది, మాయికము = మాయతో కూడినది, సత్యమునన్ = నిజానికి (బ్రహ్మమే సత్యము), అని = అని, అమల + బోధులు = నిర్మలమైన జ్ఞానము కలవారు, అందురు = చెబుతారు, మఱి + కొందఱు = మరికొందరు, మిథ్యా + భూతము + ఏని = ఇది అబద్ధమే అయితే, ఎట్లు = ఏ విధంగా, సంతతము + కాఁగన్ = ఎల్లప్పుడూ, అగపడున్ = కనిపిస్తుంది?, అరయన్ = ఆలోచించగా, బోధమ్ము + కూడ = జ్ఞానము కూడా, లక్ష్యము + కాదు + అ = లక్ష్యము కాదేమో, ఆది + లేమిన్ = మొదలు లేకపోవడం వల్ల, ఇయ్యది = ఈ జగత్తు, ప్రవాహము = ప్రవాహం వంటిది (నిరంతరం సాగేది), అనవలెన్ + అనుచున్ = అనాలని, సూరివరులే = పండిత శ్రేష్ఠులే, దీనియందున్ + కూడ = ఈ విషయంలో కూడా, సొరిది = క్రమముగా, శ్రుతి + వాక్యములన్ = వేద వాక్యాలను, యోజించుచున్నారు = సమన్వయపరుస్తున్నారు.

తాత్పర్యం:

స్వామీ! వేదాంతవాదులు వేద పురాణాలను ప్రమాణంగా తీసుకుని, ఈ ప్రపంచం తాడును చూసి పాము అనుకున్నట్లుగా లేదా ముత్యపు చిప్పను చూసి వెండి అనుకున్నట్లుగా కలిగే ఒక భ్రమ అని, ఇది అనిత్యమని, మాయ అని చెబుతారు. కానీ మరికొందరు పండితులు, ఇది అబద్ధమే అయితే మనకు ఎందుకు నిరంతరం కనిపిస్తోంది అని ప్రశ్నిస్తూ, దీనికి మొదలు లేదని, ఇది ఒక ప్రవాహం వలె నిరంతరం సాగేదని వేద వాక్యాల ద్వారా వివరిస్తున్నారు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ అద్వైత వేదాంతంలోని 'వివర్తవాదం' (ప్రపంచం భ్రమ అనే వాదం) మరియు ఇతర పండితుల 'ప్రవాహ నిత్యత్వ వాదం' గురించి కార్తవీర్యార్జునుడు ప్రస్తావిస్తున్నాడు.

---

91వ పద్యం

పద్యం:

గీ. ధర్మతత్వ విచక్షణు ల్ధర్మమె పర

మనిరి వారుఁ బ్రపంచ సత్యత్వవాదు

లదియె వేదార్థ నిర్ణయ మ్మని సమన్వ

యించుచున్నారు పండితులే తలంప.

ప్రతిపదార్థం:

ధర్మ + తత్వ + విచక్షణులు = ధర్మ మర్మాన్ని తెలిసిన వారు, ధర్మమె = ధర్మము ఆచరించడమే, పరము = శ్రేష్ఠమైనది, అనిరి = అని చెప్పారు, వారున్ = వారు కూడా, ప్రపంచ + సత్యత్వ + వాదులు = ఈ లోకం సత్యమని నమ్మేవారు, తలంపన్ = ఆలోచిస్తే, పండితులే = విద్వాంసులే, అదియె = ఆ ధర్మమే, వేద + అర్థ + నిర్ణయము + అని = వేదాల యొక్క నిశ్చయమైన అర్థమని, సమన్వయించుచున్నారు = సిద్ధాంతీకరిస్తున్నారు.

తాత్పర్యం:

ధర్మశాస్త్ర కోవిదులు ఈ ప్రపంచం సత్యమని నమ్ముతూ, ధర్మాచరణమే పరమ గమ్యమని చెబుతున్నారు. వేదాల అసలు ఉద్దేశ్యం ధర్మాన్ని నిలబెట్టడమే అని పండితులు దీనిని సమన్వయం చేస్తున్నారు.

విశేషాలు:

ఇది పూర్వ మీమాంసకుల అభిప్రాయాన్ని ప్రతిబింబిస్తోంది, వారు కర్మ మరియు ధర్మానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తారు.

---

92వ పద్యం

పద్యం:

చ. పురుషు నిమిత్తమాత్రముగఁ బొంది ప్రధానము సేయు నిజ్జగం

బరుదుగ నండ్రు సాంఖ్యులు మహాధిషణు ల్వివిధాత్మ సత్య తా

స్ఫురణమె తన్మతోదితము పూరుషుఁ డన్యుఁడు గూడ నుండు నం

దురు హఠయోగు లమ్మతముఁ తుల్యము తక్కినవెంట దానితో.

ప్రతిపదార్థం:

మహా + ధిషణులు = గొప్ప బుద్ధిమంతులైన, సాంఖ్యులు = సాంఖ్య శాస్త్రవేత్తలు, పురుషున్ = పురుషుని (ఆత్మను), నిమిత్త + మాత్రముగన్ = కారణం మాత్రమే అన్నట్లుగా, పొంది = భావించి, ప్రధానము = ప్రకృతియే, ఈ + జగంబు = ఈ లోకాన్ని, అరుదుగన్ = వింతగా (సృజిస్తుందని), అండ్రు = చెబుతారు, వివిధ + ఆత్మ + సత్యతా + స్ఫురణమె = అనేక ఆత్మలు సత్యమనే భావనే, తత్ + మత + ఉదితము = వారి సిద్ధాంతంలో చెప్పబడింది, పూరుషుఁడు = (ఈ ప్రకృతికి వేరైన) పురుషుడు (ఈశ్వరుడు), అన్యుఁడు = వేరొకడు, కూడ + ఉండున్ = కూడా ఉంటాడు, అందురు = అని చెబుతారు, హఠయోగులు = యోగ మార్గము అవలంబించేవారు, తక్కిన + వెంటన్ = మిగిలిన విషయాల్లో, ఆ + మతమున్ = ఆ యోగ మతము, దానితో = సాంఖ్యంతో, తుల్యము = సమానము.

తాత్పర్యం:

బుద్ధిమంతులైన సాంఖ్యులు ప్రకృతి (ప్రధానము) వల్లే ఈ జగత్తు ఏర్పడిందని, పురుషుడు కేవలం సాక్షి మాత్రమేనని, ఆత్మలు అనేకం అని చెబుతారు. ఇక హఠయోగులు (పాతంజల యోగులు) కూడా సాంఖ్యుల వలెనే చెబుతూ, అదనంగా ఈశ్వరుడనే మరొక పురుషుడు ఉన్నాడని అంటారు.

విశేషాలు:

సాంఖ్య మరియు యోగ దర్శనాలలోని భేదాలను ఇక్కడ వివరించారు. సాంఖ్యము నిరీశ్వర వాదం కాగా, యోగము సేశ్వర వాదము.

---

93వ పద్యం

పద్యం:

ఉ. వేద పథానువర్తులు ప్రవీణులు తార్కికు లెన్ని యన్న ని

ర్వాదమె నిత్య మీ జగము ప్రత్యయ మంచు వచించి రిట్ల బ

హ్వదృత మి మ్మతమ్ము క్షణికాదులు కొందఱు శా దటన్న న

వ్వేద విరోధు లిందు నెది విశ్వసనీయము మాకు ముక్తికి!?

ప్రతిపదార్థం:

వేద + పథ + అనువర్తులు = వేద మార్గాన్ని అనుసరించేవారు, ప్రవీణులు = నేర్పరులైన, తార్కికులు = తర్క శాస్త్రవేత్తలు, ఎన్ని + అన్నన్ = ఎన్ని విధాలుగా చెప్పినా, నిర్వాదమె = వివాదం లేనిది, ఈ + జగము = ఈ ప్రపంచము, నిత్యము = ఎల్లప్పుడూ ఉండేది, ప్రత్యయము = అనుభవ పూర్వకమైన సత్యము, అంచున్ = అంటూ, వచించిరి = చెప్పారు, ఇట్లు = ఈ విధంగా, ఈ + మతమ్ము = ఈ సిద్ధాంతము, బహు + ఆదృతము = అందరిచేత మిక్కిలి గౌరవింపబడింది, క్షణిక + ఆదులు = క్షణిక వాదులు (బౌద్ధులు) మొదలైన, ఆ + వేద + విరోధులు = ఆ వేద వ్యతిరేకులు, కొందఱు = కొందరు, కాదు + అట + అన్నన్ = (ప్రపంచం నిత్యం) కాదు అని అంటే, ఇందున్ = వీరిలో, ముక్తికిన్ = మోక్షము కొరకు, మాకున్ = మాకు, ఎది = ఏది, విశ్వసనీయము = నమ్మదగినది?

తాత్పర్యం:

వేద మార్గాన్ని అనుసరించే తార్కికులు ఈ ప్రపంచం నిత్యమని, అనుభవ సిద్ధమని చెబుతున్నారు. వారి సిద్ధాంతం ఎంతో ఆదరణ పొందింది. కానీ వేద విరోధులైన క్షణిక వాదులు (బౌద్ధులు) జగత్తు నిత్యం కాదని వాదిస్తున్నారు. ఇన్ని భిన్న వాదాల మధ్య మా మోక్షానికి ఏది నమ్మదగిన మార్గమో తెలియడం లేదు.

విశేషాలు:

న్యాయ, వైశేషిక దర్శనాల నిత్యత్వ వాదాన్ని, బౌద్ధుల క్షణిక వాదాన్ని ఇక్కడ పోల్చారు.

---

94వ పద్యం

పద్యం:

చ. జను లెది యాచరించి యవిచాలితు లై యనుతాప మంద కే

మనెదరొ? నిశ్చయించి యొక మాట శ్రుతి స్మృతి సమ్మతమ్ము నీ

వనుము మహాత్మ! యేది గొన నై భవదీయ విధేయుఁ దీ మ

ధ్య నిధవ హీన మైన పద మవ్యయ మందు నసంశయమ్ముగన్?

ప్రతిపదార్థం:

మహాత్మ = ఓ గొప్పవాడా!, జనులు = ప్రజలు, ఎది + ఆచరించి = దేనిని పాటించి, అవిచాలితులు + ఐ = చలించని వారై (స్థిర బుద్ధి కలవారై), అనుతాపము + అందక = పశ్చాత్తాపం చెందకుండా, ఏమి + అనెదరొ = ఏమి చెబుతారో?, శ్రుతి + స్మృతి + సమ్మతమ్ము = వేదములకు, స్మృతులకు అంగీకారమైన, ఒక + మాట = ఒకే ఒక నిర్ణయాన్ని, నిశ్చయించి = స్థిరపరచి, నీవు + అనుము = నీవు చెప్పవలెను, ఏది + కొననై = ఏ మార్గాన్ని స్వీకరిస్తే, భవదీయ + విధేయుఁడు = నీకు విధేయుడనైన నేను, ఈ + మధ్య + నిధవ + హీనము = ఆది మధ్యాంతములు లేని, అగు = అయిన, అవ్యయ + పదమున్ = నాశనము లేని మోక్ష పదవిని, అసంశయమ్ముగన్ = సందేహము లేకుండా, అందున్ = పొందగలను?

తాత్పర్యం:

ఓ మహాత్మా! లోకులు దేనిని ఆచరిస్తే స్థిరంగా ఉండగలరో, వేద స్మృతులకు సమ్మతమైన ఆ ఒక్క నిశ్చయమైన మార్గాన్ని నాకు ఉపదేశించు. నీకు విధేయుడనైన నేను, ఏ మార్గంలో నడిస్తే ఆది మధ్యాంతాలు లేని ఆ శాశ్వతమైన మోక్ష స్థితిని పొందగలనో సందేహం లేకుండా వివరించు.

విశేషాలు:

అర్జునుడు ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుని శరణుజొచ్చినట్లుగా, కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయుని సర్వ సిద్ధాంతాల సారాన్ని అడుగుతున్నాడు. 'మధ్య నిధవ హీనము' అనగా పుట్టుక, పెరుగుదల, చావు లేని పరమాత్మ స్థితి.

95వ పద్యం

పద్యం:

సీ. అధ్వపారం బందనైరి భవత్పదా

శ్రితు లీశ! యిది యేటి చింత నాకు?

నేదియే నొకయుక్తి నెంచి భవాంబుధి

పారంబు నెనయింపు భక్తు నన్నుఁ

బరమేశ్వరా! వినవలె నింక నొక్కటి

నీ నోటిమాటతో నిఖలవంద్య!

సర్వసమాచార సన్నిధి నాచార

సంప్రవర్తకు నిను జను లనియెద

రితరు లాచారహీను బహిర్ముఖునిఁగ

నందు రిం దెదొ? నీ తత్త్వ మరయలేరు

పండితంమన్యు లగు మూర్ఖు లుండనిమ్ము

నేనుఁ జూచితి నటు నీటు నీప్రసక్తి.

ప్రతిపదార్థం:

ఈశ = ఓ స్వామీ!, భవత్ + పదాశ్రితులు = నీ పాదాలను ఆశ్రయించిన వారు, అధ్వ + పారంబు = దారి యొక్క చివరను (గమ్యాన్ని), అందనైరి = పొందలేకపోలేదు (పొందుతూనే ఉన్నారు), నాకున్ = నాకు, ఇది = దీని గురించి, ఏటి + చింత = ఎందుకు విచారం?, పరమేశ్వరా = ఓ పరమశివ స్వరూపా!, ఏదియేన్ + ఒక + యుక్తిన్ = ఏదో ఒక ఉపాయాన్ని, ఎంచి = ఆలోచించి, భవ + అంబుధి + పారంబున్ = సంసారమనే సముద్రం యొక్క గట్టును, భక్తున్ + నన్నున్ = భక్తుడనైన నాకు, నెనయింపు = చేర్చుము, నిఖల + వంద్య = అందరిచేత నమస్కరింపబడేవాడా!, నీ + నోటి + మాటతోన్ = నీ స్వహస్తాలతో (నీ మాటలతో), ఇంకన్ + ఒక్కటి = మరొక విషయం, వినవలెన్ = వినాలి, జనులు = ప్రజలు, నినున్ = నిన్ను, సర్వ + సమాచార + సన్నిధిన్ = సమస్తమైన ఆచారాలకు నిలయమైన వానిగా, ఆచార + సంప్రవర్తకున్ = ఆచారాలను నడిపించేవానిగా, అనియెదరు = అంటారు, ఇతరులు = మరికొందరు, ఆచార + హీనున్ = ఆచారాలు లేనివానిగా, బహిర్ముఖునిఁగన్ = లోకానికి బాహ్యంగా ఉండేవానిగా, అందురు = అంటారు, ఇందున్ = వీరిలో, ఎదొ = ఏది నిజం?, నీ + తత్త్వము = నీ అసలు స్వరూపాన్ని, అరయలేరు = తెలుసుకోలేరు, పండిత + మన్యులు + అగు = తాము పండితులమని భావించే, మూర్ఖులు = మూర్ఖులు, ఉండనిమ్ము = వారి సంగతి వదిలేయి, నేనున్ = నేను కూడా, నీ + ప్రసక్తి = నీ విషయమై, అటు + ఇటు = అలా ఇలా (రెండు రకాలుగా), చూచితిన్ = చూశాను.

తాత్పర్యం:

"ఓ స్వామీ! నీ పాదాలను ఆశ్రయించిన వారు మోక్షాన్ని పొందుతారనే విషయంలో నాకు ఎటువంటి సందేహం లేదు. ఏదో ఒక ఉపాయంతో నన్ను ఈ సంసార సముద్రం దాటించు. అందరిచేత పూజింపబడే ఓ దత్తదేవా! నీ గురించి లోకులు రకరకాలుగా చెప్పుకుంటున్నారు. కొందరు నిన్ను ఆచారవంతుడంటారు, మరికొందరు నిన్ను ఆచారహీనుడంటారు. తమ్ము తాము పండితులమని అనుకునే మూర్ఖులు నీ తత్త్వాన్ని గ్రహించలేరు. నీ గురించి వస్తున్న ఈ విరుద్ధమైన మాటల వెనుక ఉన్న నిజం ఏమిటో నీ నోటితోనే వినాలని ఉంది."

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయ స్వామి అవధూత స్థితిలో ఉండటం వల్ల, ఆయన బాహ్య ప్రవర్తనను చూసి లోకులు భ్రమపడుతుంటారు. అర్జునుడు ఆ సంశయాన్ని తీర్చమని కోరుతున్నాడు.

---

96వ పద్యం

పద్యం:

క. ఆచారముచే లభ్య మ

నాచారముతో నశించు నదియును నేదీ?

యాచార్య! నీకు నీశున

కాచితకామున కసంగుఁ డగు వాని కిలన్.

ప్రతిపదార్థం:

ఆచార్య = ఓ గురుదేవా!, ఈశునకున్ = భగవంతుడవు, ఆచిత + కామునకున్ = నిండిన కోరికలు (లేదా కోరికలు లేనివాడవు) కలవానికి, ఇలన్ = ఈ లోకంలో, అసంగుఁడు + అగు + వానికిన్ = ఏ బంధాలు లేనివానికి, నీకున్ = నీకు, ఆచారముచేన్ = ఆచారము పాటించడం వల్ల, లభ్యము = దొరికేది, అనాచారముతోన్ = ఆచారము లేకపోవడం వల్ల, నశించునదియును = పోయేది, ఏది = ఏముంది?

తాత్పర్యం:

"ఓ గురుదేవా! నీవు ఈశ్వరుడవు, పూర్ణకాముడవు, ఏ బంధాలు అంటనివాడవు. అటువంటి నీకు ఆచారాలు పాటించడం వల్ల కొత్తగా వచ్చేదేముంది? ఆచారాలు వదిలేయడం వల్ల నీకు పోయేదేముంది?"

విశేషాలు:

భగవంతుడు నిత్యశుద్ధుడు కాబట్టి ఆయనకు బాహ్య ఆచారాలతో పనిలేదని, అవి కేవలం లోక కల్యాణం కోసమేనని ఇక్కడ ధ్వనిస్తోంది.

---

97వ పద్యం

పద్యం:

గీ. బ్రహ్మముఖ్యులు నింద్ర చంద్ర రవి వాయు

పావకాదులు భృగ్వాది వశివరులును

సప్రజాపతు లీ నిను సర్వసాక్షి

నాత్మ ధ్యానింతురే పరమాత్ముఁడ వని.

ప్రతిపదార్థం:

బ్రహ్మ + ముఖ్యులు = బ్రహ్మ మొదలైన వారు, ఇంద్ర + చంద్ర + రవి + వాయు + పావక + ఆదులు = ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, వాయువు, అగ్ని మొదలైన దేవతలు, భృగు + ఆది + వశి + వరులును = భృగువు మొదలైన గొప్ప మునులు, సప్రజాపతులు = ప్రజాపతులతో కూడిన వారందరూ, ఈ + నినున్ = ఇటువంటి నిన్ను, సర్వసాక్షిన్ = అన్నిటినీ చూసే సాక్షివని, ఆత్మన్ = హృదయంలో, పరమాత్ముఁడవు + అని = నీవే పరమాత్మవు అని, ధ్యానింతురే = ధ్యానిస్తారు కదా!

తాత్పర్యం:

"బ్రహ్మ, ఇంద్రాది దేవతలు, భృగువు వంటి మహర్షులు, ప్రజాపతులు - వీరందరూ నిన్ను సర్వసాక్షివైన పరమాత్మవుగా భావించి తమ హృదయాల్లో ధ్యానిస్తారు కదా!"

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయ స్వామి యొక్క విశ్వవ్యాప్తమైన పరమాత్మ స్థితిని ఇక్కడ స్తుతిస్తున్నారు.

---

98వ పద్యం

పద్యం:

గీ. అట్టి నీ వరవిందాక్ష! హరివ కానె?

భావ మెట్టిదియో దృఢవ్రతుఁడ వగుచు

ధ్యానశీలుఁడ వై యుందు దలఁప నీకు

ధ్యేయ మెది? లక్ష్య మెది? నాకు నేర్పరింపు.

ప్రతిపదార్థం:

అరవింద + అక్ష = పద్మముల వంటి కన్నులు కలవాడా!, అట్టి + నీవు = అటువంటి శక్తి గల నీవు, హరివ + కానె = సాక్షాత్తు విష్ణువువే కదా!, దృఢ + వ్రతుఁడవు + అగుచున్ = గట్టి దీక్ష కలవాడవై, ధ్యానశీలుఁడవు + ఐ + ఉందువు = ఎల్లప్పుడూ ధ్యానం చేస్తూ ఉంటావు, భావము + ఎట్టిదియో = నీ మనసులో ఏముందో (నీ ఆలోచన ఏమిటో), తలఁపన్ = ఆలోచించగా, నీకున్ = నీకు, ధ్యేయము + ఎది = ధ్యానించదగిన వస్తువు ఏది?, లక్ష్యము + ఎది = నీ గురి ఏమిటి?, నాకున్ = నాకు, నేర్పరింపు = వివరించుము.

తాత్పర్యం:

"పద్మాక్షా! నీవు సాక్షాత్తు శ్రీహరివి. అయినా నీవు ఎప్పుడూ ఒక దృఢమైన దీక్షతో ధ్యానంలో మునిగి ఉంటావు. అందరూ నిన్ను ధ్యానిస్తుంటే, నీవు ఎవరిని ధ్యానిస్తున్నావు? నీ ధ్యానానికి లక్ష్యం ఏమిటో నాకు వివరించు."

విశేషాలు:

భగవంతుడు కూడా ధ్యానం చేస్తున్నట్లు కనిపించడం వెనుక ఉన్న పరమార్థాన్ని (అంటే ఆత్మారామ స్థితిని) తెలుసుకోవాలని అర్జునుడు కుతూహలపడుతున్నాడు.

---

99వ పద్యం

పద్యం:

చ. అపహత కంటకం బగు మహత్తర రాజ్యము నీ ప్రసక్తితో

నుపగత మయ్యె సర్వ మవు నుర్వి స్వశాసన మాఁదలం గొనన్

గృపఁ గొసరంగ వై రమరులే యరు లంచును లేరు కాల్చెదన్

గుపితుఁ గృతాంతునే నగుణ గోచర! కాదు మనంబు శాంతకిన్.

ప్రతిపదార్థం:

నీ + ప్రసక్తితోన్ = నీ దయ వల్ల (నీ తోడు వల్ల), అపహత + కంటకంబు + అగు = శత్రువులు లేని (ముళ్లు లేని), మహత్తర + రాజ్యము = గొప్ప రాజ్యము, సర్వము = అంతా, ఉపగతము + అయ్యెన్ = లభించింది, అవున్ = నిజమే, ఉర్వి = భూమి అంతా, స్వ + శాసనము = నా ఆజ్ఞను, ఆఁదలన్ + కొనన్ = తల మీద ధరిస్తుంది (ప్రజలందరూ నా మాట వింటారు), కృపన్ = నీ దయను, కొసరంగన్ = కోరగా, వైరమరులే = శత్రువులైన దేవతలే, అరులు + అంచును = శత్రువులని, లేరు = ఎవరూ మిగలలేదు, కుపితున్ = కోపించిన, కృతాంతున్ + ఏన్ = యముడినైనా సరే, కాల్చెదన్ = దహించగలను, అగుణ + గోచర = గుణాలకు అందని వాడా (నిర్గుణుడా)!, మనంబు = నా మనస్సు, శాంతకిన్ = శాంతి కొరకు, కాదు = ఉండటం లేదు (శాంతిని పొందడం లేదు).

తాత్పర్యం:

"నిర్గుణ స్వరూపా! నీ దయ వల్ల నాకు శత్రువులనే ముళ్లు లేని గొప్ప రాజ్యం దక్కింది. భూమిపై అందరూ నా ఆజ్ఞను శిరసావహిస్తున్నారు. నీవు ఉండగా నాకు శత్రువులనే భయం లేదు, కోపించిన యముడినైనా నేను ఎదురించగలను. కానీ ఇన్ని ఉన్నా నా మనస్సు మాత్రం శాంతిని పొందడం లేదు."

విశేషాలు:

బాహ్యమైన ఐశ్వర్యం, అధికారం మనిషికి ఆత్మశాంతిని ఇవ్వలేవనే సత్యం ఇక్కడ వెల్లడి అవుతోంది. కార్తవీర్యార్జునుడు అంతఃశాంతి కోసం పరితపిస్తున్నాడు.

---

100వ పద్యం

చ. అమరసమాశ్రయుండ వగునట్టి నినుం గురుఁ గొల్చి మోక్షమా

ర్గముఁ గొనకుండ నెట్లు కృతిఁ గాఁగల? నార్య! మకొండువాసనల్

స్వమనమునం బొసంగవు భవమ్మున శిష్టము లిష్టపూర్తిఁ జే

యుము తగు దీన దానికి దయోజ్జ్వల! మ్రొక్కెద మాటిమాటికి

ప్రతిపదార్థము:

దయోజ్జ్వల = దయతో ప్రకాశించువాడా!, ఆర్య = ఓ పూజ్యుడా!, అమర + సమాశ్రయుండవు = దేవతలకు ఆశ్రయమైనవాడవు, అగునట్టి + నినున్ = అయిన నిన్ను, గురున్ = గురువుగా, కొల్చి = సేవించి, మోక్ష + మార్గమున్ = మోక్షమును పొందు మార్గమును, కొనకుండా = పొందకుండా, కృతిన్ = కృతార్థుడను (ధన్యుడను), ఎట్లు + కాగలన్ = ఏ విధముగా కాగలను?, మాకున్ = మాకు, ఒండు + వాసనల్ = ఇతరములైన కోరికలు, స్వ + మనమునన్ = నా మనస్సునందు, పొసంగవు = కుదరవు (పుట్టవు), భవమ్మునన్ = ఈ సంసారమునందు, శిష్టములు = మిగిలి ఉన్నట్టియు/శుభకరమైనట్టియు, ఇష్ట + పూర్తిన్ = కోరికల నెరవేర్చుటను, చేయుము = అనుగ్రహించుము, దానికిన్ = ఆ మోక్షమునకు, తగు + దీనన్ = తగినట్టి ఈ స్థితియందు, మాటిమాటికిన్ = పలుమార్లు, మ్రొక్కెదన్ = నమస్కరించుచున్నాను.

తాత్పర్యం:

దయతో ప్రకాశించే ఓ పూజ్యుడా! దేవతలందరికీ ఆశ్రయుడవైన నిన్ను గురువుగా పొంది కూడా, నేను మోక్షమార్గాన్ని వెతుక్కోకుండా ధన్యుడిని ఎలా కాగలను? నా మనస్సులో ఇతర ప్రాపంచిక కోరికలేవీ లేవు. ఈ సంసారంలో నా మనస్సులో మిగిలి ఉన్న సత్సంకల్పాలను నెరవేర్చి, నన్ను మోక్షమార్గానికి తగినవానిగా చేయి. నీకు పదే పదే నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషాలు:

కార్తవీర్యార్జునుడు తనకు లభించిన భోగభాగ్యాల కంటే మోక్షమే మిన్న అని భావించి, దత్తాత్రేయుని పరమగురువుగా ఆశ్రయించడం ఇక్కడ విశేషం.

---

101వ పద్యం

క. అను నృపు విజ్ఞాపనమును

విని పరమాత్ముండు లోకవిభుఁ డిట్లనియెన్

మునిముఖ్యులు వినుచుండఁగ

ననుమానము మాని విభుండు నౌ సనుచుండన్.

ప్రతిపదార్థము:

అను = ఇట్లు పలికిన, నృపు = రాజు యొక్క, విజ్ఞాపనమును = ప్రార్థనను, విని = ఆలకించి, పరమాత్ముండు = పరమాత్మ స్వరూపుడు, లోక + విభుడు = లోకములకు ప్రభువు అయిన దత్తాత్రేయుడు, ముని + ముఖ్యులు = ముని శ్రేష్టులు, వినుచుండగన్ = వింటుండగా, అనుమానము = సంశయమును, మాని = వదిలి, విభుండు = ఆ రాజు, నౌసనుచుండన్ = అంగీకారముతో ఉండగా, ఇట్లు + అనియెన్ = ఈ విధముగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

రాజు చేసిన ఈ విన్నపాన్ని విని, లోకప్రభువు, పరమాత్మ అయిన దత్తాత్రేయ స్వామి... మునిశ్రేష్ఠులు వింటుండగా, రాజు తన సందేహాలను వీడి ఏకాగ్రతతో ఉండగా ఇలా పలికాడు.

విశేషాలు:

గురువు శిష్యుని యందలి భక్తిని, తత్పరతను గమనించి ఉపదేశానికి సిద్ధపడటాన్ని ఈ పద్యం సూచిస్తోంది.

---

102వ పద్యం

శా. రాజా! నీ దగు విన్నపంబు మతముం బ్రశ్నంబు నామర్షణం

భోజం జేసిన సంస్తవంబుఁ గొనియె యున్నాఁడ దివ్యేక్షణ

శ్రీ జెప్పంగలవాఁడ భేదమును వర్ణింపంగ నై విన్ము ని

ర్వ్యాజోక్తం బిది యెల్ల మోక్ష మిడుదున్ ద్వన్నిఘ్నతం బొందితి.

ప్రతిపదార్థము:

రాజా = ఓ రాజా!, నీదగు = నీదైన, విన్నపంబున్ = ప్రార్థనను, మతమున్ = నీ అభిప్రాయమును, ప్రశ్నమున్ = సందేహమును, ఆమర్షణము = కోపము/చింత యొక్క, భోజన్ = తొలగింపును, చేసిన = కలిగించిన, సంస్తవంబున్ = స్తోత్రమును, కొనియె ఉన్నాడన్ = స్వీకరించి ఉన్నాను, దివ్య + ఈక్షణ + శ్రీన్ = దివ్యమైన జ్ఞాననేత్ర సంపదతో, భేదమును = సత్యాసత్య వివేకమును, వర్ణింపంగన్ + ఐ = వివరించుటకై, చెప్పంగలవాడన్ = చెప్పబోవుచున్నాను, విన్ము = వినుము, ఇది + ఎల్ల = ఇదంతా, నిర్వ్యాజ + ఉక్తంబు = కపటము లేని నిజము, నీ + నిఘ్నతన్ = నీ భక్తికి వశత్వమును, పొందితిన్ = పొందితిని, మోక్షము + ఇడుదున్ = మోక్షమును ప్రసాదించెదను.

తాత్పర్యం:

రాజా! నీ ప్రార్థనను, నీ ఆలోచనను, నీవు అడిగిన ప్రశ్నలను, మనసులోని వ్యథను తొలగించే నీ స్తోత్రాలను నేను స్వీకరించాను. నా దివ్యదృష్టితో యదార్థాన్ని నీకు వివరిస్తాను, విను. ఇది నిష్కపటమైన మాట. నీ భక్తికి నేను వశుడనయ్యాను, నీకు తప్పక మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాను.

విశేషాలు:

దత్తాత్రేయ స్వామి శిష్యుడైన కార్తవీర్యార్జునుని భక్తికి మెచ్చి, తాను అతనికి వశుడనయ్యానని చెప్పడం భక్త పరాధీనతకు నిదర్శనం.

---

103వ పద్యం

శా. నాభక్తుండవు నీకు లోకమున నెన్న న్దుర్లభం బున్న దే?

శోభావంతుఁడ! వర్ణితం బయిన నీస్తోత్రంబు నే మెచ్చితి

నాభావంబున గుప్త మైన దిది ము న్యాసింపంగాఁ జేసితిక

నాభక్తుండవు నీముఖంబున ననంతప్రీతి లోకార్థ మై

ప్రతిపదార్థము:

శోభావంతుడ = కాంతివంతుడా!, నా + భక్తుండవు = నా భక్తుడవైన, నీకున్ = నీకు, లోకమునన్ = ఈ లోకములో, ఎన్నన్ = యోచించగా, దుర్లభంబు = దొరకనిది, ఉన్నదే = ఉన్నదా? (లేదు), వర్ణితంబు + అయిన = వర్ణింపబడిన, నీ + స్తోత్రంబున్ = నీ స్తోత్రమును, నేన్ = నేను, మెచ్చితిన్ = ఆనందించితిని, నా + భావంబునన్ = నా మనస్సునందు, గుప్తము + ఐన + ఇది = దాచబడిన ఈ రహస్యమును, మున్ = ముందే, ఆసింపంగాన్ + చేసితి = కోరునట్లు చేసితివి, నా + భక్తుండవు = నా భక్తుడవు (అయిన), నీ + ముఖంబునన్ = నీ నోటి ద్వారా, లోక + అర్థము + ఐ = లోక కల్యాణము కొరకు, అనంత + ప్రీతిన్ = మిక్కిలి ఇష్టముతో (బయటపెట్టెదను).

తాత్పర్యం:

ఓ తేజస్వీ! నా భక్తుడవైన నీకు ఈ లోకంలో అసాధ్యమైనది ఏదీ లేదు. నీవు చేసిన స్తోత్రానికి నేను ఎంతో సంతోషించాను. నా మనసులో నిగూఢంగా ఉన్న పరమ రహస్యాన్ని నీవు అడిగేలా చేశావు. నా ప్రియ భక్తుడవైన నీ ద్వారా, లోక క్షేమం కోసం ఆ విషయాలను ఇప్పుడు వెల్లడిస్తాను.

విశేషాలు:

భగవంతుడు తనలో దాచుకున్న జ్ఞానాన్ని యోగ్యుడైన శిష్యుడు లభించినప్పుడు లోకకల్యాణం కోసం బయటపెడతారని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

---

104వ పద్యం

క. ప్రాతఃపారాయణ మిది

నాతులు పూరుషు లొనర్చి నాప్రీతికి నై

యేత త్తల్లోకమ్ముల

ఖ్యాతికి నై మోక్షకలన కగుదురు తుదికిన్.

ప్రతిపదార్థము:

నాతులు = స్త్రీలు, పూరుషులు = పురుషులు, నా + ప్రీతికిన్ + ఐ = నా అనుగ్రహము కోసము, ఇది = ఈ స్తోత్రమును, ప్రాతః + పారాయణము = ఉదయకాలమున పఠించుటను, ఒనర్చి = చేసి, ఏతత్ = ఈ కారణమున, తత్ + లోకమ్ములన్ = ఆయా లోకములలో, ఖ్యాతికిన్ + ఐ = కీర్తిని పొంది, తుదికిన్ = చివరకు, మోక్ష + కలనకు = మోక్షమును పొందుటకు, అగుదురు = అర్హులవుదురు.

తాత్పర్యం:

స్త్రీలు గానీ, పురుషులు గానీ నా ప్రసన్నత కోసం ఈ స్తోత్రాన్ని ప్రతిరోజూ ఉదయాన్నే పారాయణ చేస్తే, వారు ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ కీర్తిని పొంది, అంతిమంగా మోక్షాన్ని పొందుతారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం ఈ స్తోత్రం యొక్క ఫలశ్రుతిని తెలుపుతోంది. భక్తితో చదివిన వారికి ఇహపర సుఖాలు కలుగుతాయని దీని భావం.

---

105వ పద్యం

గీ. శాస్త్రవిప్రతిపత్తి విషయమున మతి

మంతుఁడా! నీవు పలికిన మాట సభ్య

మమతికృత మని యెఱుఁగుడు నదియ ముందు

తేటపఱిచెద నుడుల సందియము దీఱ.

ప్రతిపదార్థము:

మతిమంతుడా = బుద్ధిమంతుడా!, శాస్త్ర + విప్రతిపత్తి = శాస్త్రముల మధ్య గల విరోధము/వైరుధ్యము, విషయమునన్ = విషయములో, నీవు = నీవు, పలికిన = చెప్పిన, మాట = మాట, సభ్యము = ఉచితమైనది/గౌరవప్రదమైనది, అమతికృతము = బుద్ధిపూర్వకముగా చేసినది కాదు (పొరపాటున అన్నది), అని = అని, ఎఱుగుదున్ = గ్రహించితిని, అదియే = ఆ విషయమునే, ముందు = మొదట, సందియము = సందేహము, తీఱన్ = తొలగునట్లు, నుడులన్ = మాటలతో, తేటపఱిచెదన్ = స్పష్టము చేసెదను.

తాత్పర్యం:

బుద్ధిమంతుడవైన ఓ రాజా! శాస్త్ర విషయాలలో నీవు వ్యక్తపరిచిన సందేహం లేదా అభ్యంతరం సముచితంగానే ఉంది. అయితే అది నీవు తెలియక అన్న మాటగా నేను గుర్తిస్తున్నాను. మొదట నీ సందేహం తొలగేలా ఆ విషయాన్నే స్పష్టంగా వివరిస్తాను.

విశేషాలు:

శాస్త్రాలలోని చిక్కుముడులను విడదీయడంలో గురువు యొక్క సహనం, శిష్యుని తప్పును ఎత్తిచూపకుండా సరిదిద్దే తీరు ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

106వ పద్యం

క. సందేశించెద మోక్ష

విధిం దరువాత నిపు డిది మదిం జొనుపు మినా!

సందిగ్ధచిత్తునకు నె

న్నం దగు నుపదేశ మెక్కు నా యెంతేని?

ప్రతిపదార్థము:

ఇనా = ఓ రాజా!, తరువాత = ఆ పిమ్మట, మోక్ష + విధిన్ = మోక్షమును పొందు విధానమును, సందేశించెదన్ = ఉపదేశించెదను, ఇప్పుడు = ప్రస్తుతం, ఇది = ఈ విషయమును, మదిన్ = మనస్సునందు, జొనుపుము = ఉంచుకొనుము, సందిగ్ధ + చిత్తునకున్ = అనుమానముతో ఉన్న మనస్సు కలవానికి, ఎన్నందగు = తలచదగిన, ఉపదేశము = బోధన, ఎంతేని = ఎంతగానైనా, ఎక్కునా = తలకెక్కునా? (ఎక్కదు).

తాత్పర్యం:

రాజా! ముందుగా ఈ విషయాన్ని మనసులో ఉంచుకో. తరువాత నీకు మోక్షమార్గం గురించి ఉపదేశిస్తాను. ఎందుకంటే, మనసులో సందేహాలు పెట్టుకున్న వానికి ఎంత గొప్ప ఉపదేశం చేసినా అది తలకెక్కదు కదా!

విశేషాలు:

ఉపదేశం పొందే ముందు శిష్యుని మనస్సు నిర్మలంగా, నిస్సందేహంగా ఉండాలని దత్తాత్రేయ స్వామి ఇక్కడ బోధిస్తున్నారు. ( 229 పిడిఎఫ్  నుండి వ్రాయాలి)