పంచమగుచ్ఛము 107 - 136

 బ్రహ్మశ్రీ తాడేపల్లి రాఘవ నారాయణ శాస్త్రి గారి చేత రచింపబడిన "శ్రీ దత్త భాగవతము" లోని పంచమగుచ్ఛము నందలి పద్యములకు సంబంధించిన ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషములు 

ఈ సందర్భము దత్తాత్రేయ స్వామి తన శిష్యుడైన కార్తవీర్యార్జునునికి భ్రమలను తొలగించి, మోక్షమార్గమును ఉపదేశించుటకు గాను శుక్ర-అసురాచార్యుల సంవాదమును ఉదాహరణగా చెప్పుచున్న ఘట్టము.

శీర్షిక: శాస్త్రము లెల్ల మోక్షసాధనము లనుట

ఈ విషయముననే నీకు గాథ న పోదాహరణయుత ముచ్చరింతు శుక్రసురాచార్యసంవాద మది విను దా నెదో మది నుపధ్యానమొందు గైకొని కల్పించె గామకలాయుక్త దండనీత్యాదిశాస్త్రములఁ గామ శాస్త్రమ్ము సాగతశాస్త్రమ్ము శిల్పశా స్త్రముఁ జదివించె సచ్ఛాతులఁ గాని

సురవిభుడు చూచి గురునిల్లు జొచ్చి మ్రొక్కి మాటిమాటికిఁ బ్రణయసమ్మాన క్రియలు చేసి విన్నప మాతని సెలవుఁ గాంచి భక్తి నతుఁడయి మరల నిట్లనుచుఁ బలికె. (107)

ప్రతిపదార్థము:

ఈవిషయంబుననే = ఈ విషయమునందే, నీకున్ = నీకు, గాథన్ = ఒక పురాతన కథను, ఉప+ఉదాహరణ+యుతముగాన్ = చక్కని ఉదాహరణలతో కూడినదానిగా, ఉచ్చరింతున్ = చెప్పుదును, అది = ఆ, శుక్ర = శుక్రాచార్యుల మరియు, సుర+ఆచార్య = దేవతల గురువైన బృహస్పతి (ఇక్కడ ఇంద్రుడు లేదా సురగురువుల ప్రస్తావన లేదా శుక్ర-అసుర సంవాదముగా లోతైన అర్థము), సంవాదము = పరస్పర సంభాషణను, విను = ఆలకించుము, దాన్ = దానిని, ఎదో = హృదయములో, మదిన్ = బుద్ధిలో, ఉపధ్యానము+ఒందు = చక్కగా ధ్యానించుము, కైకొని = పూనుకొని, కల్పించెన్ = నిర్మించెను, కామకలా+యుక్త = కామకళలతో కూడిన, దండనీతి+ఆది = దండనీతి మొదలైన, శాస్త్రములన్ = శాస్త్రములను, కామశాస్త్రమ్ము = కామశాస్త్రమును, సాగతశాస్త్రమ్ము = సాగత (సౌగత/బౌద్ధ లేదా లౌకిక) శాస్త్రమును, శిల్పశాస్త్రమున్ = శిల్పములకు సంబంధించిన శాస్త్రమును, చదివించెన్ = చదివించెను, సత్+ఛాత్రులన్ = మంచి శిష్యులను, కాని = అయితే, సురవిభుడు = దేవతల ప్రభువు (ఇంద్రుడు), చూచి = గమనించి, గురుని+ఇల్లు = గురువుగారి గృహమును, చొచ్చి = ప్రవేశించి, మ్రొక్కి = నమస్కరించి, మాటిమాటికిన్ = పదే పదే, ప్రణయ = అనురాగముతో కూడిన, సమ్మాన = గౌరవించే, క్రియలు = పనులు, చేసి = ఆచరించి, విన్నపము = తన విన్నపమును తెలుపుటకు, ఆతని = ఆ గురువుగారి యొక్క, సెలవున్ = అనుమతిని, కాంచి = పొంది, భక్తి = భక్తితో, నతుడు+అయి = వంగినవాడై, మరలన్ = తిరిగి, ఇట్లు+అనుచున్ = ఈ విధముగా, పలికెన్ = మాట్లాడెను.

తాత్పర్యం:

ఓ కార్తవీర్యార్జునా! ఈ విషయముపై నీకు స్పష్టత నిచ్చుటకు ఒక చక్కని ఉదాహరణతో కూడిన పురాతన గాథను వివరించెదను. అది శుక్రాచార్యులకు సంబంధించిన సంవాదము, దానిని మనస్సునందు నిలిపి ధ్యానించుము. లౌకిక సుఖములకు, రాజ్యపాలనకు ఉపయోగపడు కామకళలు, దండనీతి, కామశాస్త్రము, శిల్పశాస్త్రము మొదలైన లౌకిక శాస్త్రములను శిష్యులకు బోధించుచుండగా, దేవరాజైన ఇంద్రుడు అది చూచి గురువుగారి వద్దకు వచ్చి, వినయముతో నమస్కరించి, సమ్మానించి, వారి అనుమతి పొంది భక్తితో ఈ క్రింది విధంగా పలికెను.

విశేషాలు:

ఇందులో పరమార్థ సాధనకు బాహ్య లౌకిక శాస్త్రములు ఏ విధంగా భ్రమను కలిగిస్తాయో వివరించుటకు పూర్వకథా సందర్భమును దత్తాత్రేయ స్వామి ఎంచుకున్నారు. సీస పద్య నియమములు, నడక మనోహరముగా ఉన్నవి.

ఆత్మతత్త్వవిచక్షణుఁడ! సదయుఁడ! తాకికులు వోలె నెట్టు లీలాగుఁ గాంటి విట్టి శాస్త్రము లుత్త వ్యవిహార్యభిములు విషయమోహాదములు గూర్చు వెరవు మేలె? (108)

ప్రతిపదార్థము:

ఆత్మతత్త్వ = పరమాత్మ తత్త్వమును, విచక్షణుడ = చక్కగా ఎరిగిన ఓ మహానుభావా!, సదయుడ = దయా హృదయుడా!, తాకికులు+పోలెన్ = కేవలము తర్కము మాత్రమే చేసే తార్కికుల వలె, ఎట్టులు = ఏ విధముగా, ఈలాగున్ = ఈ రీతిగా, కాంటివి = ఉపదేశించుచున్నావు?, ఇట్టి = ఇటువంటి, శాస్త్రములు = లౌకిక శాస్త్రములు, ఉత్త = కేవలము, వ్యవిహార్య+అభిములు = లౌకిక వ్యవహారములకు మాత్రమే ఉద్దేశింపబడినవి, విషయ = ఇంద్రియ విషయముల యందలి, మోహ+ఆదములు = మోహమును, భ్రమలను, గూర్చు = కలుగజేయును, వెరవు = ఇట్టి ఉపాయము, మేలె = శ్రేష్ఠమైనదా? (కాదని భావము).

తాత్పర్యం:

ఆత్మతత్త్వాన్ని లెస్సగా ఎరిగిన ఓ దయామయుడైన గురువర్యా! కేవలము వాదోపవాదములు చేసే తార్కికుల వలె మీరు కూడా ఈ లౌకిక శాస్త్రములను ఎందుకు బోధించుచున్నారు? ఇవన్నీ కేవలము బాహ్య ప్రపంచ వ్యవహారములకు, ఇంద్రియ సుఖములకు సంబంధించిన మోహములను మాత్రమే పెంచును గాని మోక్షమును ఇయ్యవు కదా! ఇటువంటి మార్గమును అవలంబించుట తగునా?

విశేషాలు:

ఇంద్రుడు లౌకిక శాస్త్రముల వల్ల కలిగే సంసార బంధమును, మోహమును ప్రశ్నించుచున్నాడు. కేవల వ్యవహారిక శాస్త్రములు ఆత్మజ్ఞానమును ఇవ్వలేవని ఇక్కడ స్పష్టమగుచున్నది.

ప్రాణులకు రక్తి విషయాత్మభావ మెపుడు పుట్టువునఁ బ్రాప్త మైనదొకొ విభుండు శాస్త్ర మిట్టిది వొనరించి సలుపు నెవని కెట్టి బోధమ్ము నింతకు నింత యేలె? (109)

ప్రతిపదార్థము:

ప్రాణులకున్ = సమస్త జీవులకు, రక్తి = ఇంద్రియ సుఖములందలి అనురాగము, విషయ+ఆత్మభావము = విషయ సుఖములే సర్వస్వమనే భావన, ఎపుడు = ఎల్లప్పుడును, పుట్టువునన్ = జన్మ చేతనే, ప్రాప్తము+ఐనది+ఒకొ = సిద్ధించినదే కదా!, విభుండు = సమర్థుడైన గురువు, ఇట్టిది = ఇటువంటి, శాస్త్రము = లౌకిక గ్రంథమును, ఒనరించి = కూర్చి, సలుపున్ = బోధించుట వలన, ఎవనికిన్ = ఏ మానవునికి, ఎట్టి = ఎటువంటి, బోధమ్ము = కొత్త జ్ఞానము కలుగును?, ఇంతకున్ = అసలు దీనివల్ల, ఇంత = ఇంతటి శ్రమ, ఏలె = ఎందుకు?

తాత్పర్యం:

జీవులందరికీ పుట్టుకతోనే ఇంద్రియ విషయాలపై, ప్రాపంచిక సుఖాలపై సహజమైన ఆసక్తి, అనురాగము ఏర్పడియే ఉంటాయి. దానికి విడిగా శాస్త్రములు అవసరము లేదు. మరి అటువంటప్పుడు సమర్థులైన పెద్దలు మరల ఇటువంటి లౌకిక శాస్త్రములను రచించి, బోధించి, జీవులకు కొత్తగా కలిగించే ప్రయోజనము ఏమిటి? ఈ వృథా శ్రమ ఎందుకు?

విశేషాలు:

సహజ సిద్ధముగా ఉండే లౌకిక కామ్య కర్మలను శాస్త్ర రూపములో బోధించనవసరము లేదు, శాస్త్రము ఎల్లప్పుడును మానవునికి తెలియని మోక్షమార్గమును చూపించుటకే ఉపయోగపడాలనే పరమార్థం ఇందులో ఇమిడి ఉన్నది.

అట్టి శాస్త్రకర్త యంధునిఁ గూపంబు నందు వై చినతని యట్టు లేమి ఫలము సంతరించు వచియింపు మే వినఁ దగుదునేనిఁ దగవు దాస నున్న. (110)

ప్రతిపదార్థము:

అట్టి = అటువంటి (మోహమును కలిగించే), శాస్త్రకర్త = శాస్త్రమును రచించినవాడు, అంధునిన్ = కళ్ళు లేని గుడ్డివానిని, కూపంబునందున్ = పాడుబడిన బావిలో, వైచినతని+అట్టులు = నెట్టివేసిన వానితో సమానము, ఏమి = ఎటువంటి, ఫలము = ప్రయోజనమును, సంతరించు = ఇట్టి లౌకిక విద్యలు సమకూర్చును?, వచియింపుము = సెలవియ్యుము, ఏన్ = నేను, వినన్ = వినుటకు, తగుదున్+ఏనిన్ = యోగ్యుడనైతే, తగవు = న్యాయమును, దాసన్+ఉన్న = దాసుడనై వేడుకొనుచున్నాను.

తాత్పర్యం:

కేవలము ప్రాపంచిక బంధములను, మోహములను పెంచే శాస్త్రములను రచించేవాడు, అజ్ఞానమనే చీకటిలో ఉన్న గుడ్డివానిని తెచ్చి బావిలో పడేసిన వానితో సమానమగును. దీనివల్ల లభించే పరమార్థ ఫలము ఏమిటో నాకు వివరించండి. మీ దాసుడనైన నేను ఈ ధర్మమును వినుటకు అర్హుడనైతే నాకు బోధించండి అని ఇంద్రుడు ప్రార్థించెను.

విశేషాలు:

"అంధుని కూపమునందు వైచినట్లు" అను లోకోక్తిని కవి ఇక్కడ అత్యంత సమర్థవంతముగా ప్రయోగించి, ఆత్మజ్ఞానము లేని లౌకిక విద్యల వ్యర్థతను చాటిచెప్పారు.

పద్యము 111 (కంద పద్యము)

అని యడిగిన వాచస్పతి వినయమునన్ జూడనరుడ విను కుమారపతీ! యని యనగ దొడగెను శాస్త్రము లనుతత్త్వము లెన్న నెన్న నన్నియు నోలిన్.

ప్రతిపదార్థము:

అని = ఆ విధముగా, అడిగినన్ = (ఇంద్రుడు) ప్రశ్నించగా, వాచస్పతి = బృహస్పతి (సురగురువు), వినయమునన్ = ఎంతో వినయముతో, చూడన్+అరుడ = చూడదగినవాడా!, కుమారపతీ = ఓ ఇంద్రుడా (దేవతా ప్రభువా)!, విను = ఆలకించుము, అని = అంటూ, శాస్త్రములన్ = లోకములోని సర్వ శాస్త్రముల యొక్క, అనుతత్త్వములు = అంతర్గత యథార్థములను, ఎన్నన్+ఎన్నన్ = విచారించి లెక్కించగా, అన్నియున్ = అవన్నీ కూడా, ఓలిన్ = క్రమముగా, అనగన్+తొడగెన్ = ఈ క్రింది విధంగా చెప్పనారంభించెను.

తాత్పర్యం:

ఇంద్రుడు ఆ విధంగా లౌకిక శాస్త్రాల వ్యర్థతను గురించి ప్రశ్నించగా, దేవగురువైన బృహస్పతి ఎంతో వినయముతో చూస్తూ, "ఓ దేవేంద్రా! ఆలకించుము" అని పలుకుతూ, శాస్త్రాల అంతరార్థాలను, వాటి పరమార్థ క్రమమును ఈ క్రింది విధంగా వివరించడం ప్రారంభించాడు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ ఇంద్రుని ప్రశ్నలకు సమాధానంగా గురువుగారు శాస్త్రాల యొక్క నిజమైన ప్రయోజనాన్ని క్రమపద్ధతిలో విడమర్చి చెప్పే ఘట్టం ఆరంభమవుతోంది.

పద్యము 112 (కంద పద్యము)

ఈదృశము లీది యన న స్తోదోదాహరణముల ననెద నూహించి పథం బో? దారి కాదొ? నీ వను మాదట మాటలఁ బనేమి? యోజనరాశీ!

ప్రతిపదార్థము:

ఈదృశములు = ఇటువంటి విషయములు, ఈది = ఇది, అనన్ = అనేలాగా, అస్తోద = తక్కువ కాని (అనగా గొప్పవైన), ఉదాహరణములన్ = నిదర్శనములతో, ఊహించి = ఆలోచించి, అనెదన్ = చెప్పెదను, పథంబు+ఓ = ఇది సన్మార్గమా?, దారి = సరైన త్రోవ, కాదు+ఒ = కాదా?, నీవు = నీవే, అనుము = నిర్ణయించుకొనుము, ఆడట = ఇకపై, మాటలన్ = వృథా సంభాషణలతో, పని+ఏమి = ప్రయోజనము ఏమి?, యోజనరాశీ = వివేకవంతులలో శ్రేష్ఠుడా!

తాత్పర్యం:

"ఓ వివేకశీలీ! ఇంద్రుడా! ఈ విషయమై నీకు చక్కని, గొప్పవైన ఉదాహరణలతో వివరిస్తాను. నేను చెప్పేది సరైన మార్గమా కాదా అనేది నీవే ఆలోచించి నిర్ణయించుకో. ఇక ఎక్కువ మాటలతో పనేముంది? శ్రద్ధగా విను." అని బృహస్పతి పలికెను.

విశేషాలు:

గురువు శిష్యునిపై భారాన్ని ఉంచి, తనే స్వయంగా సత్యాన్ని గ్రహించేలా వివేకాన్ని రగిలించే అద్భుతమైన బోధనా పద్ధతి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

పద్యము 113 (సీస పద్యము)

కాంపిల్యపురమునన్ గలఁ డొక పనివాఁడు శాంతుండు దాంతుండు స్వవిధు దెలియు పేరు విధిజ్ఞుండు భిత్తినిర్మృతులతోఁ డుల లేని ధనధాన్యముల గడించె నిండ్లు గట్టించువా రెల్ల నవ్వానిన కోరి తెచ్చెదరు పెక్కు తిథులు లయిన వాని ననుసరించి వర్తింతు రనిధిజ్ఞు లతఁడు చెప్పినఁ జేయు నతిదరిద్రు

లల్పవేతనములవార లన్యు లధిక ధని వినయశీలుఁ డతఁడు శ్రాద్ధముల దేవ పూజలను దానముల నిత్యపుణ్యుఁ డగుచు సర్వజనహృదయంగమచరితుఁ డయ్యె.

ప్రతిపదార్థము:

కాంపిల్యపురమునన్ = కాంపిల్యమనే నగరమునందు, కలడు = ఉన్నాడు, ఒక = ఒకానొక, పనివాడు = శిల్పి (మేస్త్రీ), శాంతుండు = ప్రశాంత మనస్కుడు, దాంతుండు = ఇంద్రియ నిగ్రహము కలవాడు, స్వవిధు = తన ధర్మమును, తెలియు = ఎరిగినవాడు, పేరు = అతని నామము, విధిజ్ఞుండు = విధిజ్ఞుడు, భిత్తి = గోడల యొక్క, నిర్మృతులతోన్ = నిర్మాణములతో, తుల = సాటి, లేని = లేనట్టి, ధనధాన్యములన్ = సంపదలను, గడించెన్ = సంపాదించెను, ఇండ్లు = గృహములను, కట్టించువారలు+ఎల్లన్ = నిర్మించుకొనేవారందరూ, అవ్వానిన్+అ = అతనినే, కోరి = ఆశించి, తెచ్చెదరు = పిలుచుకొని వత్తురు, పెక్కు = అనేక, తిథులు = దినములు, లయినన్ = గడిచినను, వానిన్ = అతనిని, అనుసరించి = ఆశ్రయించి, వర్తింతురు = ప్రవర్తింతురు, అనిధిజ్ఞులు = పని తెలియని ఇతర కూలీలు, అతడు = ఆ విధిజ్ఞుడు, చెప్పినన్ = ఆదేశించినట్లు, చేయున్ = పనులు చేయుదురు, అతిదరిద్రులు = మిక్కిలి పేదవారు, అల్పవేతనములవారలు = తక్కువ కూలితీసుకొనేవారు, అన్యులు = ఇతర పనివారు, అధికధని = గొప్ప ఐశ్వర్యవంతుడును, వినయశీలుడు = నమ్రత గలవాడును అయిన, అతడు = ఆ శిల్పి, శ్రాద్ధములన్ = పితృకార్యములందును, దేవపూజలను = దైవ ఆరాధనలందును, దానములన్ = దానధర్మములందును, నిత్యపుణ్యుడు+అగుచున్ = సదా పుణ్యకార్యములు చేసేవాడై, సర్వజన = అందరి ప్రజల యొక్క, హృదయంగమ = హృదయములకు నచ్చిన, చరితుడు = ప్రవర్తన కలవాడు, అయ్యెన్ = అయ్యెను.

తాత్పర్యం:

కాంపిల్యనగరంలో 'విధిజ్ఞుడు' అనే పేరు గల ఒక శిల్పి (మేస్త్రీ) ఉండేవాడు. అతడు ఇంద్రియ నిగ్రహం, శాంత స్వభావం కలవాడు. తన వృత్తిధర్మాన్ని చక్కగా తెలిసినవాడు. అతడు ఇండ్ల గోడల నిర్మాణ వృత్తి ద్వారా సాటిలేని ధనధాన్యాలను సంపాదించాడు. ఇండ్లు కట్టించుకునే వారంతా ఎన్ని రోజులైనా వేచి ఉండి, అతనినే పిలుచుకెళ్ళేవారు. పని తెలియని కూలీలు, పేదవారు అతని కింద అల్ప వేతనానికి పని చేస్తూ, అతడు చెప్పినట్లు నడుచుకునేవారు. అంతటి ధనవంతుడైనా విధిజ్ఞుడు ఎంతో వినయంతో ఉంటూ, పితృకార్యాలు, దేవపూజలు, దానధర్మాలు చేస్తూ అందరి హృదయాలను గెలుచుకున్నాడు.

విశేషాలు:

లౌకిక వృత్తి విద్య అయిన శిల్పశాస్త్రం (ఇండ్లు కట్టే పని) ఒక జీవిని ఏ విధంగా క్రమంగా ఉన్నత స్థితికి తీసుకువెళుతుందో వివరించడానికి కవి ఈ ఉదాహరణను ప్రవేశపెట్టారు.

పద్యము 114 (మహాస్రగ్ధర పద్యము)

ధనవన్మాన్యుడు మంత్రిమాన్యుడు వారీం ద్రరాజమాన్యుండు నై యనఘుదేశాంతరరాజపూజితుడు విద్యాశాలి ధర్మాత్ముఁడై చని నాకమ్మున భోగము లుచ్చిక మాస్వాదించి యా యూరియం ద నృపాలుం డయి ధర్మతత్పరత రాజ్యం బేలె జాతం బటన్.

ప్రతిపదార్థము:

ధనవత్ = ధనవంతుల చేత, మాన్యుడు = గౌరవింపబడువాడు, మంత్రి = మంత్రుల చేత, మాన్యుడు = పూజితుడు, వారిన్ = ఆ దేశపు, ఇంద్రరాజ = శ్రేష్ఠుడైన రాజు చేత, మాన్యుండున్+ఐ = గౌరవింపబడినవాడై, అనఘు = పాపరహితుడైన అతడు, దేశాంతర = ఇతర దేశముల యొక్క, రాజ = రాజుల చేత, పూజితుడు = కీర్తింపబడినవాడు, విద్యాశాలి = శిల్పవిద్య తెలిసినవాడు, ధర్మాత్ముడు+ఐ = ధర్మ బుద్ధి గలవాడై, చని = మరణించి, నాకమ్మునన్ = స్వర్గలోకమునందు, భోగములు = దివ్య సుఖములను, ఉచ్చికము+ఆస్వాదించి = మిక్కిలి అనుభవించి, ఆ యూరియందున్+అ = తిరిగి అదే నగరమునందు (లేదా భూలోకమున), నృపాలుడు+అయి = మహారాజుగా పుట్టి, ధర్మతత్పరతన్ = ధర్మ నిరతితో, రాజ్యంబు = రాజ్యమును, ఏలెన్ = పరిపాలించెను, జాతంబు+అటన్ = అక్కడ అతనికి జన్మ కలిగెను.

తాత్పర్యం:

ఆ విధిజ్ఞుడు ధనవంతులకు, మంత్రులకు, స్వదేశీ మరియు పరదేశీ రాజులకు అత్యంత గౌరవనీయుడైనాడు. ఆ విద్యాశాలి, పుణ్యాత్ముడు కాలధర్మం చెందిన తర్వాత స్వర్గలోకానికి వెళ్ళి, అక్కడ దివ్య భోగాలను అనుభవించాడు. ఆ పుణ్యఫలం ముగిసిన తర్వాత, తిరిగి భూలోకంలో ఒక గొప్ప మహారాజుగా జన్మించి, ఎంతో ధర్మబద్ధంగా రాజ్యాన్ని పరిపాలించాడు.

విశేషాలు:

లౌకిక వృత్తిని ధర్మబద్ధంగా నిర్వర్తించడం వల్ల లభించే ఐహిక, ఆముష్మిక (స్వర్గ, రాజ్యాధికార) సుఖాలు ఇందులో వర్ణించబడ్డాయి.

పద్యము 115 (గీత పద్యము) - మరియు తదుపరి పంక్తులు

జన్మములు సేసె దానము లలిపె హరి భ జించె దేవాలయారామశిశిరజలత టాకవాపీముఖమ్ములు ననువుపటించె స్వర్గమున కేగె మఱి వచ్చె సద్ద్విజుఁ డయి.

ప్రతిపదార్థము:

జన్మములు = తదుపరి జన్మలలో, చేసెన్ = ఆచరించెను, దానములు = అనేక దానములను, అలిపెన్ = విస్తరింపజేసెను, హరిన్ = శ్రీమహావిష్ణువును, భజించెన్ = సేవించెను, దేవాలయ = గుడులను, ఆరామ = తోటలను, శిశిరజల = చల్లని నీరు గల, తటాక = చెరువులను, వాపీ = బావులను, ముఖమ్ములున్ = మొదలైన వాటిని, అనువుపటించెన్ = ప్రజల కొరకు నిర్మించెను, స్వర్గమునకున్ = పుణ్యలోకమునకు, ఏగెన్ = వెళ్ళెను, మఱి = తిరిగి, వచ్చెన్ = జన్మించెను, సత్+ద్విజుడు+అయి = ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడై.

తాత్పర్యం:

ఆ జీవుడు తన తదుపరి జన్మలలో కూడా ఎన్నో దానధర్మాలు చేశాడు. శ్రీహరిని భజించాడు. దేవాలయాలు, ఉద్యానవనాలు, చల్లని నీటి చెరువులు, బావులు వంటి ప్రజా ఉపయోగకర పనులను శిల్పజ్ఞానంతో నిర్మించాడు. మళ్ళీ స్వర్గానికి వెళ్ళి, పుణ్యఫలం తీరాక భూమిపై ఒక ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడిగా జన్మించాడు.

పద్యము 116 (కంద పద్యము)

వేదమ్ములు శాస్త్రమ్ములు వేదాంతము లెఱిఁగి ధ్యానవిధికై యోగం బూది మఱి సన్యసించి స మాదరమున నున్న తత్త్వ మనిసె సరసుఁ డై.

ప్రతిపదార్థము:

వేదమ్ములు = వేదములను, శాస్త్రమ్ములు = సమస్త శాస్త్రములను, వేదాంతములు = ఉపనిషత్తులను, ఎఱిగి = క్షుణ్ణంగా తెలుసుకొని, ధ్యానవిధికై = ఆత్మధ్యానము కొరకు, యోగంబు = యోగమార్గమును, ఊది = అవలంబించి, మఱి = ఆ పైన, సన్యసించి = సన్యాస ఆశ్రమమును స్వీకరించి, సమాదరమునన్ = మిక్కిలి ఆదరముతో, ఉన్న = ఉన్నట్టి, తత్త్వము = పరమాత్మ తత్త్వమును, అనిసెన్ = పొందెను / దర్శించెను, సరసుడు+ఐ = జ్ఞానరసజ్ఞుడై.

తాత్పర్యం:

ఆ బ్రాహ్మణ జన్మలో అతడు వేదాలను, వేదాంతాలను (ఉపనిషత్తులను) చక్కగా అభ్యసించాడు. ఆత్మసాక్షాత్కారం కొరకు యోగమార్గాన్ని పట్టి, ధ్యాన నిష్ఠుడై, చివరకు సన్యాసం స్వీకరించాడు. పరమ సరసుడైన ఆ జ్ఞాని అత్యంత ఆదరముతో పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని సాక్షాత్కరించుకున్నాడు.

పద్యము 117 (గీత పద్యము)

అతఁ డాత్మపరోక్షత్వ మనుభవించి యంతతోడ జీవన్ముక్తుఁ డై చరించి యావల విదేహకైవల్య మవధరించె శిల్పశాస్త్రకృతాభ్యాససిద్ధి కలిమి.

ప్రతిపదార్థము:

అతడు = ఆ జీవుడు, ఆత్మ = పరమాత్మ యొక్క, అపరోక్షత్వమున్ (ఇక్కడ పరోక్షత్వము అని ఉన్ననూ అంతరార్థం అపరోక్షానుభూతి) = ప్రత్యక్ష అనుభూతిని, అనుభవించి = పొంది, అంతతోడన్ = అంతటితో, జీవన్ముక్తుడు+ఐ = బ్రతికి ఉండగానే ముక్తుడైనవాడై, చరించి = లోకములో విహరించి, ఆవల = ఆ దేహ త్యాగము తర్వాత, విదేహకైవల్యము = విదేహ ముక్తిని, అవధరించెన్ = పొందెను, శిల్పశాస్త్ర = (మొదటి జన్మలో చేసిన) శిల్పశాస్త్రము యొక్క, కృత = ఆచరించిన, అభ్యాస = అభ్యాసము వల్ల కలిగిన, సిద్ధి = చిత్తశుద్ధి అనే సిద్ధి యొక్క, కలిమిన్ = సంపద వలన.

తాత్పర్యం:

అతడు ఆత్మ సాక్షాత్కారాన్ని పొంది, జీవన్ముక్తుడిగా జీవించి, దేహపాతానంతరం విదేహ ముక్తిని (పరమపదాన్ని) పొందాడు. ఇదంతా అతనికి మొదటి జన్మలో లౌకిక శిల్పశాస్త్రంపై ఉన్న శ్రద్ధాసక్తులు, దాని ద్వారా సంపాదించిన చిత్తశుద్ధి అనే పుణ్యఫల విశేషం వల్లే సాధ్యపడింది.

విశేషాలు:

లౌకిక శాస్త్రము నేరుగా మోక్షాన్ని ఇవ్వకపోయినా, దానిని ధర్మబద్ధంగా ఆచరిస్తే అది క్రమంగా చిత్తశుద్ధిని, ఉత్తమ జన్మలను కలిగించి, చివరకు బ్రహ్మజ్ఞానానికి ఏ విధంగా సోపానంగా మారుతుందో గురువుగారు ఇక్కడ నిరూపించారు.

పద్యము 118 (కంద పద్యము)

ఈ కథ వినఁ బురుహూతుఁడ! నీ కెది మదిఁ దోచే? శాస్త్రనిష్పాప్తి మనీ షాకరణమో! కాదో? సువి వేకింపుము మటొకమాట వినుము వినిచెదన్.

ప్రతిపదార్థము:

పురుహూతుడ = ఓ ఇంద్రుడా!, ఈ కథ = ఈ విధిజ్ఞుని వృత్తాంతమును, వినన్ = వినగా, నీకున్ = నీకు, మదిన్ = నీ మనస్సునందు, ఏది = ఏమి, తోచేన్ = స్ఫురించినది?, శాస్త్ర = శాస్త్రము యొక్క, నిష్పాప్తి (నిష్పత్తి/ప్రాప్తి) = అభ్యసనము, మనీషా = బుద్ధిని / జ్ఞానమును, కరణమో = కలుగజేసే సాధనమో!, కాదో = కాదో!, సువివేకింపుము = చక్కగా ఆలోచించుము, మఱి+ఒక = ఇంకొక, మాట = విషయమును, వినుము = ఆలకించుము, వినిచెదన్ = నీకు చెప్పెదను.

తాత్పర్యం:

"ఓ దేవేంద్రా! ఈ కథ విన్నావు కదా, ఇప్పుడు నీ మనస్సుకు ఏమనిపిస్తోంది? లౌకిక శాస్త్రాల అభ్యసనం కూడా క్రమంగా బుద్ధి వికాసానికి, పరమార్థ సాధనకు కారణమవుతుందో లేదో నీవే వివేకంతో ఆలోచించుకో. దీనికి సంబంధించి ఇంకొక కథ చెప్తాను, విను." అని బృహస్పతి పలికెను.

శీర్షిక: విశాలాక్షు చరితము

పద్యము 119 (シーస పద్యము - సీస పద్యము)

కామశాస్త్రపరుండు కలఁడు మాహిష్మతి నతఁడు విశాలాక్షుఁ డనఁ బ్రథితుఁడు స్త్రీలక్షణజ్ఞుఁడు పత్ని నరుచి గర్భించి కన్యార్థి యై యెల్లకడలఁ దిరిగె గీతవాదిత్రనృత్యాత్మతతకవితావి శాలకలావిదుం డా లలితుఁడు నొకపురి నొకరాజునొద్దకుఁ జని యనె నేను స్త్రీలక్షణజ్ఞాని ననుచు

నతనిఁ గొంపోయి నృపతి సర్వాంగసుంద రిని దనుజాత లావణ్యఖని సులక్ష ణాఢ్యఁ గాన్పించె నవరోధమందుఁ దత్ప్ర రీక్ష కని కని వాఁడు మూర్ఛిల్లె నపుడ.

ప్రతిపదార్థము:

మాహిష్మతిన్ = మాహిష్మతీ నగరమునందు, కామశాస్త్ర = కామశాస్త్రము నందు, పరుండు = ఆసక్తి గలవాడు, అతడు = అతడు, విశాలాక్షుడు = విశాలాక్షుడు, అనన్ = అనే పేరుతో, ప్రథితుడు = ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, కలడు = ఉన్నాడు, స్త్రీలక్షణ = స్త్రీల యొక్క సాముద్రిక లక్షణములను, జ్ఞుడు = తెలిసినవాడు, పత్నిన్ = తన భార్యపై, అరుచిన్ = విముఖతను, గర్భించి (గౌరవించి/మనసున ఉంచి) = కలిగి, కన్యా+అర్థి+ఐ = ఉత్తమ కన్యను కోరినవాడై, ఎల్లకడలన్ = అన్ని ప్రదేశములలో, తిరిగెన్ = సంచరించెను, గీత = పాటలు, వాదిత్ర = వాయిద్యములు, నృత్య = నాట్యము, ఆత్మతత = మొదలైన వాటితో విస్తరించిన, కవితా = కవిత్వము వంటి, విశాల = గొప్ప, కలా = కళలను, విదుండు = తెలిసినవాడు, ఆ లలితుడు = సుకుమారుడైన ఆ విశాలాక్షుడు, ఒక పురిన్ = ఒక నగరమునందలి, ఒక రాజు+ఒద్దకున్ = ఒకానొక మహారాజు వద్దకు, చని = వెళ్ళి, నేను = నేను, స్త్రీలక్షణ = సాముద్రిక శాస్త్రమునందలి స్త్రీ లక్షణములను, జ్ఞానిని = తెలిసినవాడను, అనుచున్ = అని, అనెన్ = పలికెను, నృపతి = ఆ రాజు, అతనిన్ = ఆ విశాలాక్షుడిని, అవరోధమందున్ = అంతఃపురమునకు, కొంపోయి = తీసుకువెళ్ళి, సర్వ+అంగ = సర్వాంగములు, సుందరిని = అందముగా ఉన్నట్టి, తనుజాతన్ = తన కుమార్తెను, లావణ్యఖనిన్ = సౌందర్య గని అయినట్టి, సులక్షణ+ఆఢ్యన్ = మంచి సాముద్రిక లక్షణములు గలదానిని, కాన్పించెన్ = చూపించెను, తత్+పరీక్షకున్ = ఆమె లక్షణములను పరీక్షించుట కొరకు, కని కని = ఆమెను బాగా చూసి చూసి, వాడు = ఆ విశాలాక్షుడు, అపుడ = ఆ సమయమునందే, మూర్ఛిల్లెన్ = స్పృహతప్పి పడిపోయెను.

తాత్పర్యం:

మాహిష్మతీ నగరంలో 'విశాలాక్షుడు' అనే కామశాస్త్ర పండితుడు ఉండేవాడు. అతడు సాముద్రిక శాస్త్ర ప్రకారం స్త్రీల లక్షణాలను కనిపెట్టడంలో దిట్ట. తన భార్యపై విముఖత కలిగి, సులక్షణాలున్న ఉత్తమ కన్య కోసం వెతుకుతూ దేశాటన చేశాడు. అతడు సంగీత, సాహిత్య, నృత్య, కవితా కళలన్నింటిలోనూ నిపుణుడు. ఒకనాడు అతడు ఒక రాజు వద్దకు వెళ్ళి, తాను స్త్రీలక్షణ జ్ఞానినని చెప్పుకున్నాడు. రాజు అతడిని అంతఃపురంలో ఉన్న తన కుమార్తె వద్దకు తీసుకువెళ్ళాడు. ఆమె సర్వాంగ సుందరి, లావణ్యవతి. ఆమె లక్షణాలను పరీక్షించడానికి చూసిన విశాలాక్షుడు, ఆమె రూపమును చూసి తట్టుకోలేక అక్కడికక్కడే మూర్ఛపోయాడు.

విశేషాలు:

కామశాస్త్రం లేదా లౌకిక కళలు మానవుని మనస్సును ఏ విధంగా తీవ్రమైన భావోద్వేగాలకు, భ్రమలకు గురిచేస్తాయో చూపించేందుకు ఈ విశాలాక్షుని కథ ఇక్కడ ప్రారంభించబడింది.

పద్యము 120 (ఉత్పలమాల పద్యము)

రాగము నొందె వాని గని రాజతనూజయుఁ దద్విభావనం దోగి విధానవేత్త మహిధూర్యవులన్ డిచ్చెను గన్య నిచ్చె భూ భాగము నిచ్చె మందిరము బహ్వ్యమలార్థము లిచ్చె నిచ్చె ను ద్యోగము ని ట్లభీష్టశుభ మొంది రమించె నతం డతంద్రుఁ డై.

ప్రతిపదార్థము:

వానిన్ = ఆ విశాలాక్షుడిని, కని = చూసి, రాజతనూజయున్ = ఆ రాజకుమారి కూడా, రాగమున్ = అనురాగమును, ఒందెన్ = పొందెను, తద్+విభావనన్ = ఆ పరస్పర ప్రేమ భావననందు, ఓగి = క్రమముగా, విధానవేత్త = లోకరీతి తెలిసినవాడైన, మహిధూర్యవులన్ (మహీధవుడు) = ఆ మహారాజు, డిచ్చెను (మెచ్చెను/నిశ్చయించెను), కన్యన్ = తన కుమార్తెను, ఇచ్చెన్ = వివాహము చేసి ఇచ్చెను, భూభాగమున్ = రాజ్యంలో కొంత భూమిని, ఇచ్చెన్ = ఇచ్చెను, మందిరమున్ = ఒక పెద్ద భవనమును, బహ్వ్య+అమల+అర్థములు = ఎంతో స్వచ్ఛమైన ధన కనక వస్తు వాహనాది సంపదలను, ఇచ్చెన్ = ఇచ్చెను, ఉద్యోగమున్ = పెద్ద పదవిని (ఉద్యోగమును), ఇచ్చెన్ = ఇచ్చెను, ఇట్లు = ఈ విధముగా, అతండు = ఆ విశాలాక్షుడు, అభీష్ట = కోరుకున్న, శుభము = మంగళమును, ఒంది = పొంది, అతంద్రుడు+ఐ = అలసట లేనివాడై (ఉత్సాహముతో), రమించెన్ = సుఖించెను.

తాత్పర్యం:

అక్కడ విశాలాక్షుడిని చూసి ఆ రాజకుమారి కూడా ప్రేమలో పడింది. ఆ ఇద్దరి మనోభావాలను గ్రహించిన ఆ మహారాజు, వారికి వివాహం నిశ్చయించి, కన్యాదానం చేశాడు. అంతేకాక, వారికి ఎంతో భూభాగాన్ని, పెద్ద భవనాన్ని, అపారమైన ధనసంపదలను, ప్రభుత్వంలో ఉన్నత ఉద్యోగాన్ని ఇచ్చాడు. ఈ విధంగా విశాలాక్షుడు తన కోరికలన్నీ నెరవేరి, ఎంతో వైభవంగా భోగాలను అనుభవించాడు.

పద్యము 121 (గీత పద్యము)

కామశాస్త్రానుసారి సుఖం బతఁ డది యనుభవించెనొ? యది వజ్రికైన లేదు చక్రవర్తిసుఖమ్ము వాచ్యమ్ము కాదు బ్రహ్మయింటనె సున్న తత్పరమసుఖము.

ప్రతిపదార్థము:

కామశాస్త్ర+అనుసారి = కామశాస్త్రాన్ని అనుసరించినవాడైన, అతడు = ఆ విశాలాక్షుడు, అది = ఆ, సుఖంబు = అనుభవించిన సుఖము ఏదైతే ఉందో, అనుభవించెనో = లెస్సగా అనుభవించెను, అది = అటువంటి సుఖము, వజ్రికిన్+ఐనన్ = వజ్రాయుధము గల ఇంద్రునికి కూడా, లేదు = లభించదు, చక్రవర్తి = సార్వభౌముని యొక్క, సుఖమ్ము = భోగము కూడా, వాచ్యమ్ము = చెప్పదగినది, కాదు = కాదు, తత్ = ఆ, పరమసుఖము = పరమానంద సుఖము, బ్రహ్మ+ఇంటన్+ఎ = బ్రహ్మదేవుని లోకమునందు కూడా, సున్న = శూన్యము (లౌకిక సుఖాలతో పోలిస్తే బ్రహ్మానందం వేరని భావము).

తాత్పర్యం:

కామశాస్త్ర నిపుణుడైన ఆ విశాలాక్షుడు అనుభవించిన లౌకిక సుఖం సామాన్యమైనది కాదు. అటువంటి సుఖం దేవేంద్రుడికి గానీ, భూమండలాన్ని ఏలే చక్రవర్తికి గానీ లభించదు. కానీ, ఇటువంటి లౌకిక సుఖాలన్నీ పరమాత్మ తత్త్వము వల్ల కలిగే 'పరమ సుఖము' (బ్రహ్మానందము) ముందు శూన్యము వంటివి.

పద్యము 122 (గీత పద్యము)

ఆత్మరూపు సుఖమ్ము నన్యమ్ము లేదు సుఖముకన్న నుపేయమ్ము శ్రుతిమతమిది యేకమాత్రోపజీవు లీ యెల్లజీవు లాత్మసుఖరూపమం దని యనదె శ్రుతియు?

ప్రతిపదార్థము:

ఆత్మరూపు = ఆత్మ స్వరూపమైన, సుఖమ్మున్ = ఆనందము కంటే, అన్యమ్ము = వేరొకటి, లేదు = లేదు, సుఖముకన్నన్ = ఆ నిజమైన ఆనందము కంటే, ఉపేయమ్ము = పొందదగినది మరొకటి లేదు, ఇది = ఇది, శ్రుతిమతము = వేదముల యొక్క నిశ్చయము, ఈ = ఈ, ఎల్లజీవులు = సమస్త ప్రాణులును, ఆత్మసుఖరూపమందున్ = ఆ ఆత్మ యొక్క ఆనంద స్వరూపములోనే, ఏకమాత్ర+ఉపజీవులు = ఒక చిన్న అంశను మాత్రమే పొంది జీవించుచున్నవి, అని = అని, శ్రుతియున్ = వేదమాత కూడా, అనదె = చాటి చెప్పడం లేదా?

తాత్పర్యం:

ఆత్మ స్వరూపమైన ఆనందము కంటే మిన్నయైనది, వేరైనది ఏదీ లేదు. జీవుడు పరమముగా పొందదగినది ఆ ఆనందమే అని వేదాల సిద్ధాంతం. ఈ లోకంలోని సమస్త జీవులు అనుభవించే ప్రాంచిక సుఖాలన్నీ ఆ బ్రహ్మానందంలోని ఒక అతి చిన్న పరమాణువు (అంశ) మాత్రమే అని వేదాలు ఘోషిస్తున్నాయి.

పద్యము 123 (ఆటవెలది పద్యము)

అదియుఁ గాక వినవె? యానందమీమాంస చక్రవర్తి మొదలు సరసిజభవ నంతదాఁకఁ గలుగు నానందములు పెక్కు లవి యకామునకు సహజములు లనదె?

ప్రతిపదార్థము:

అదియున్+కాక = అంతేకాకుండా, వినవె = వినలేదా?, ఆనందమీమాంస = తైత్తిరీయోపనిషత్తు నందలి ఆనందవల్లిలోని 'ఆనంద మీమాంస'ను, చక్రవర్తి = మానవ చక్రవర్తి యొక్క సుఖము, మొదలు = ప్రారంభముగా, సరసిజభవ = బ్రహ్మదేవుని యొక్క, అంతదాకన్ = ఆనందము వరకు, కలుగు = ఉన్నట్టి, ఆనందములు = సుఖములు, పెక్కులు = అనేక రకములు, అవి = ఆ ఆనందాలన్నీ, అకామునకున్ = కోరికలు లేని నిష్కామ యోగికి, సహజములు = అలవోకగా లభించునవి, అనదె = అని శ్రుతి చెప్పడం లేదా?

తాత్పర్యం:

ఓ ఇంద్రుడా! నీవు ఉపనిషత్తులలోని 'ఆనంద మీమాంస'ను వినలేదా? ఒక మానవ చక్రవర్తి అనుభవించే ఆనందం మొదలుకొని, బ్రహ్మదేవుని వరకు గల వివిధ స్థాయిల ఆనందాలన్నీ కూడా, ఏ విధమైన కోరికలు లేని నిష్కామ పరమహంసకు (జ్ఞానికి) సహజంగానే లభిస్తాయని వేదం స్పష్టం చేస్తోంది.

పద్యము 124 (కంద పద్యము)

ఈ యాత్మకు సుఖ మాకృతి కాయ మఖిలత్వదుపరతి యఖండము నిత్యం బా యానందమె పుణ్యుల కాయత మై తోచు వృత్తి సధిరూపంబై.

ప్రతిపదార్థము:

ఈ = ఈ, ఆత్మకున్ = జీవాత్మకు / పరమాత్మకు, సుఖము = ఆనందమే, ఆకృతి = నిజమైన రూపము, కాయము = శరీరము, అఖిలత్వ = సమస్త బాహ్య విషయముల యొక్క, ఉపరతి = ఉపశమనము (నివృత్తి), అఖండము = ఖండన లేనిది (పరిపూర్ణమైనది), నిత్యంబు = శాశ్వతమైనది, ఆ = ఆ, ఆనందమె = పరమానందమే, పుణ్యులకున్ = సుకృతం చేసుకున్న జ్ఞానులకు, ఆయతము+ఐ = స్వాధీనమై, వృత్తి = చిత్తవృత్తి యందు, సధిరూపంబు+ఐ (అధిరూపమై) = సర్వోత్కృష్ట రూపముతో, తోచున్ = ప్రకాశించును.

తాత్పర్యం:

ఆత్మ యొక్క నిజమైన రూపము, శరీరాకృతి నిత్యమైన ఆనందమే. బాహ్య ఇంద్రియ విషయాలన్నీ లయమైనప్పుడు లభించే ఆ ఆనందం అఖండమైనది, శాశ్వతమైనది. పుణ్యాత్ములైన జ్ఞానులకు వారి అంతఃకరణ వృత్తి పరమాత్మ యందు లగ్నమైనప్పుడు ఆ అఖండానందం సాక్షాత్కరిస్తుంది.

పద్యము 125 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఈవిషయం బెఱుంగక బహిష్ఠము సౌఖ్య మటంచు రజ్జు లీ భావనఁ బండితోత్తములు ప్రాణికి వేనికి నేని సంతసం బే వెరవున నైన నెనయించుట యీశ్వరపూజనం బటం చాధి కాదు రెండు విషయం బెడయన్ సుఖ మేకమే కదా.

ప్రతిపదార్థము:

ఈ = ఈ పరమార్థ, విషయంబు = విషయమును, ఎఱుంగక = తెలుసుకోలేక, బహిష్ఠము = బాహ్య ప్రపంచము నందలి విషయములే, సౌఖ్యము = సుఖమును ఇచ్చునవి, అటంచున్ = అంటూ, రజ్జులు = వ్యర్థులు (అజ్ఞానులు) భ్రమింతురు, ఈ భావనన్ = ఈ సత్య భావన చేత, పండిత+ఉత్తములు = ఉత్తమ పండితులు, వేనికిన్+ఏనిన్ = ఏ ప్రాణికైనా సరే, సంతసంబు = ఆనందమును, ఏ వెరవునన్+ఐనన్ = ఏ ఉపాయము చేతనైనా, నెనయించుట = కలుగజేయుటయే, ఈశ్వర = భగవంతుని యొక్క, పూజనంబు = నిజమైన అర్చన, అటంచున్ = అంటూ భావింతురు, ఆది = మొదలైన, కాదు = కానట్టి (ఆధి వ్యాధులు లేనిది), రెండు విషయంబు = ఇటు లౌకిక అటు పారమార్ధిక విషయములను, ఎడయన్ = విచారించి చూడగా, సుఖము = లభించే ఆనందానుభూతి, ఏకమే+కదా = ఒక్కటే కదా!

తాత్పర్యం:

ఈ అంతరార్థాన్ని గ్రహించక అజ్ఞానులు బాహ్య సుఖాలే శాశ్వతమనుకుంటారు. కానీ ఉత్తమ పండితులు ఏ జీవికైనా సరే, ఏ మార్గము ద్వారా నైనా ఆనందాన్ని కలుగజేయడమే నిజమైన ఈశ్వర పూజ అని నమ్ముతారు. లౌకిక శాస్త్రాల ద్వారా పొందే సుఖమైనా, వేదాంతం ద్వారా పొందే సుఖమైనా, సూక్ష్మంగా విచారిస్తే ఆనందమనే అనుభూతి ఒక్కటే. కాబట్టి లౌకిక శాస్త్రాలు కూడా క్రమంగా జీవుడిని ఆనందమార్గం వైపు మళ్లించే సాధనాలే అని తేలుతోంది.

పద్యము 126 (శార్దూలవిక్రీడిత పద్యము)

శా. స్త్రీరత్నంబు లభింప నిమ్మెయిని శాస్త్రీయప్రచారండు వి స్తారార్థంబుగ ధర్మకామములఁ దత్త్వే శత్వలం జెందె నె స్తారంభింపఁడు పాప మల్పమును బుణ్యం బింత పోనీఁడు దుః ఖాభ్రం బనుభూతము స్రుతము గా దవ్వాని జన్మమ్మునన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఇమ్మెయిని = ఈ విధముగా, స్త్రీరత్నంబు = ఉత్తమ స్త్రీ (రాజకుమారి), లభింపన్ = దక్కగా, శాస్త్రీయ = శాస్త్రోక్తమైన, ప్రచారండు (ప్రచారుడు) = ఆచరణ కలవాడైన ఆ విశాలాక్షుడు, విస్తార+అర్థంబుగన్ = విస్తృతమైన ప్రయోజనము కలుగునట్లుగా, ధర్మకామములన్ = ధర్మము, కామము అనే పురుషార్థముల యందు, తత్+త్వే శత్వలన్ (తత్తద్విశిష్టతలను) = ఆయా శ్రేష్ఠత్వములను, చెందెన్ = పొందెను, అల్పమును = మిక్కిలి కొంచెమైనను, పాపము = పాపకార్యమును, ఏన్ = తాను, ఆరంభింపడు = చేయడు, పుణ్యంబు = పుణ్యమును, ఇంత = ఇంతమాత్రమైనను, పోనీడు = వ్యర్థము చేయడు (వదలిపెట్టడు), అవ్వాని = అతని యొక్క, జన్మమ్మునన్ = ఆ జీవితమునందు, దుఃఖ = దుఃఖమనే, అభ్రంబు = మేఘము, అనుభూతము = అనుభవింపబడినది, స్రుతము (శ్రుతము) = వినబడినది, కాదు = కాలేదు.

తాత్పర్యం:

ఈ విధంగా సాముద్రిక శాస్త్ర జ్ఞానము చేత ఉత్తమ స్త్రీని పొందిన ఆ విశాలాక్షుడు, శాస్త్రబద్ధముగా ప్రవర్తిస్తూ ధర్మ, కామములను చక్కగా నెరవేర్చాడు. అతడు జీవితంలో చిన్న పాపపు పనిని కూడా చేయలేదు, లభించిన ఏ చిన్న పుణ్యకార్యాన్ని వదలిపెట్టలేదు. అందువల్ల అతని జీవితంలో దుఃఖమనే కారుమేఘం ఎన్నడూ కలుగలేదు, కనీసం వినబడనైనా లేదు.

విశేషాలు:

లౌకికమైన కామశాస్త్రమును కూడా ధర్మబద్ధముగా, సన్మార్గములో ఉపయోగిస్తే అది జీవునికి పాపరహితమైన, దుఃఖరహితమైన ఉత్తమ గతిని కలిగిస్తుందని ఇక్కడ నిరూపించబడింది.

పద్యము 127 (కంద పద్యము)

క. ఈకరణి గాంధర్వవి వేకజ్ఞుఁ డతండు చిత్రవేదినీతోఁ దా నాకంగొనె న్విషయముల య థాకాలం బనుభవము యథారుచిగ నిలన్.

ప్రతిపదార్థము:

ఈకరణిన్ = ఈ విధముగా, గాంధర్వ = సంగీత (గాంధర్వ) శాస్త్రము నందలి, వివేక = జ్ఞానమును, జ్ఞుడు = తెలిసినవాడైన, అతండు = ఆ జీవుడు (తదుపరి జన్మలో), చిత్రవేదినీతోన్ = చిత్రవేది అనే పేరు గల కాంతతో, తాను = తాను, ఇలన్ = ఈ భూమిపై, విషయములన్ = ఇంద్రియ భోగములను, యథాకాలంబు = సమయానుకూలముగా, యథారుచిగన్ = తన ఇష్టానుసారముగా, అనుభవము = అనుభూతిని, ఆకంగొనెన్ (ఆకలిగొనెనో/పొందెనో) = చక్కగా పొందెను.

తాత్పర్యం:

ఈ విధంగా లౌకిక శాస్త్రాల సాధన వల్ల చిత్తశుద్ధిని పొంది, తదుపరి జన్మలో అతడు గాంధర్వ వేద (సంగీత) నిపుణుడై జన్మించాడు. ఆ జన్మలో 'చిత్రవేది' అనే ఉత్తమ స్త్రీతో కలిసి ఈ భూమిపై సమయానుకూలంగా, తన రుచికి తగినట్లుగా లౌకిక సుఖాలను అనుభవించాడు.

పద్యము 128 (గీత పద్యము)

గీ. నాదవేత్త ద్విజుండు గాంధర్వకామ శాస్త్ర సంలబ్ధపుణ్యవశమున నొకపు డతివతోఁ గూడ గంధర్వపతిగఁ బొడమి నాకలం బగు సుఖ మందు ననుభవించె.

ప్రతిపదార్థము:

నాదవేత్త = సంగీత నాద రహస్యములను ఎరిగిన, ద్విజుండు = ఆ బ్రాహ్మణుడు, గాంధర్వ = గాంధర్వ శాస్త్రము, కామశాస్త్ర = కామశాస్త్రముల యొక్క, సంలబ్ధ = చక్కగా పొందిన, పుణ్య = పుణ్యము యొక్క, వశమునన్ = ప్రభావము వలన, ఒకపుడు = ఒకానొక సమయమున, అతివతోన్+కూడన్ = తన భార్యతో కలిసి, గంధర్వపతిగన్ = గంధర్వులకు రాజుగా, పొడమి = జన్మించి, నాకలమ్బు+అగు = స్వర్గలోకమునకు సంబంధించిన, సుఖము+అందున్ = ఆనందమును, అనుభవించెన్ = పొందెను.

తాత్పర్యం:

సంగీత నాదమర్మాలు తెలిసిన ఆ పుణ్యాత్ముడు, తాను అభ్యసించిన గాంధర్వ, కామశాస్త్రాల వల్ల లభించిన పుణ్య విశేషం చేత, తదుపరి జన్మలో తన భార్యతో కలిసి గంధర్వ రాజుగా జన్మించాడు. అక్కడ అతడు స్వర్గలోక సుఖాలను సంపూర్ణంగా అనుభవించాడు.

విశేషాలు:

లౌకిక లలిత కళలైన సంగీతాదులు కూడా ధర్మబద్ధమైనప్పుడు జీవుడిని గంధర్వ లోకాది పుణ్యలోకాలకు ఏ విధంగా తీసుకెళతాయో ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

పద్యము 129 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. ఆస నొకప్పు డాతండు ప్రియాంగనతోఁ జని చేరి కాంచి కై లాసమునందు శంకరు విలాసవతీయుతు సంస్తవించి య భ్యాసమున న్ను ఖిస్వరహితాలపనం బవు పాట పాడ మె ప్పై సకలేశుఁ డూఁచె శిర మాదట బల్కెను సుప్రసన్నుఁ డై.

ప్రతిపదార్థము:

ఆసన్ = కుతూహలముతో / కోరికతో, ఒకప్పుడు = ఒకానొక సమయమున, ఆతండు = ఆ గంధర్వ రాజు, ప్రియ+అంగనతోన్ = తన ప్రియ భార్యతో కలిసి, చని = వెళ్ళి, కైలాసమునందున్ = కైలాస పర్వతమును, చేరి = చేరుకొని, కాంచి = దర్శించి, విలాసవతీ = విలాసవతియైన పార్వతీదేవితో, యుతున్ = కూడియున్న, శంకరున్ = శివుడిని, సంస్తవించి = చక్కగా స్తుతించి, అభ్యాసమునన్ = తన నిరంతర సాధన చేత, నుఖిస్వర (ముఖిస్వర/శుద్ధస్వర) = మధురమైన స్వరములతో, హిత+ఆలపనంబు = హితవును గూర్చే ఆలపనతో, అవు = ఒప్పునట్టి, పాట = కీర్తనను, పాడన్ = పాడగా, సకల+ఈశుడు = సర్వేశ్వరుడైన ఆ శివుడు, మెప్పు+ఐ = మిక్కిలి సంతోషించినవాడై, శిరము = తన తలలను, ఊచెన్ = ఊపాడు, ఆదటన్ = ఎంతో ఆదరముతో, సుప్రసన్నుడు+ఐ = లెస్సగా అనుగ్రహించినవాడై, బల్కెను = ఈ క్రింది విధంగా పలికెను.

తాత్పర్యం:

ఒకనాడు ఆ గంధర్వ రాజు తన ప్రియ పత్నితో కలిసి కైలాస పర్వతానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ పార్వతీదేవితో కూడియున్న పరమశివుడిని దర్శించి, తన సంగీత సాధన నైపుణ్యంతో, మధురమైన శుద్ధ స్వరాలతో శివునిపై చక్కని కీర్తనలను ఆలపించాడు. ఆ గానానికి సర్వేశ్వరుడైన శంకరుడు పరవశించి మెచ్చుకుంటూ తల ఊపాడు. ఎంతో ప్రసన్నుడై ఆదరంతో ఇలా పలికాడు.

విశేషాలు:

లౌకిక వృత్తిగా ప్రారంభమైన సంగీత విద్య, చివరకు సాక్షాత్ పరమశివుని అనుగ్రహాన్ని పొందే స్థాయికి జీవుడిని ఉద్ధరించిన వృత్తాంతం ఇందులో అద్భుతంగా వర్ణించబడింది.

పద్యము 130 (ఉత్పలమాల పద్యము)

ఉ. చక్కని శిక్ష నీది సురసత్తమ! యెష్టు వినంగలేదు నే నెక్కడ నిట్టి పాట యిటు నింతకుమున్ను బలే సెబాసు నీ వొక్కఁడవే కృతార్థుఁడ వహో కడు ధన్యుఁడ వీ మదాజ్ఞతో నెక్కుము నాకమందు నుతి కెక్కి చరింపుము నీకు భద్రమౌ.

ప్రతిపదార్థము:

సురసత్తమ = ఓ గంధర్వ శ్రేష్ఠుడా!, నీది = నీ యొక్క సంగీతము, చక్కని = ఎంతో లెస్సైన, శిక్ష = సాధన (శిక్షణ) కలది, ఇంతకుమున్ను = దీనికంటే ముందు, నేను = నేను, ఎక్కడన్ = ఏ లోకమునందును, ఇట్టి = ఇటువంటి, పాట = గానమును, ఇటు = ఈ విధముగా, ఎష్టు (ఎన్నడును) = ఎప్పుడూ, వినంగలేదు = విని ఉండలేదు, బలే = ఆహా బలే!, సెబాసు = శభాష్!, నీవు+ఒక్కడవే = నీవొక్కడివే, కృతార్థుడవు = జన్మ చరితార్థము చేసుకున్నవాడవు, అహో = ఆశ్చర్యము!, కడు = మిక్కిలి, ధన్యుడవు = ధన్యtext చరితుడవు, ఈ = ఇరుగో, మత్+ఆజ్ఞతోన్ = నా అనుమతితో, నాకమందున్ = స్వర్గలోకము నందు, ఎక్కుము = ప్రవేశించుము, నుతికెcritical (నుతికెActive/నుతికెక్కుచు) = కీర్తింపబడుచు, చరింపుము = విహరించుము, నీకున్ = నీకు, భద్రము+ఔ = మంగళము కలుగుగాక!

తాత్పర్యం:

"ఓ గాన శ్రేష్ఠుడా! నీ సంగీత శిక్షణ, సాధన ఎంతో అద్భుతమైనది. ఇంతకుముందెన్నడూ నేను ఎక్కడా ఇటువంటి గానాన్ని వినలేదు. బలే! శభాష్! నీవొక్కడివే నిజమైన కృతార్థుడవు, కడు ధన్యుడవు. నా ఆజ్ఞతో నీవు తిరిగి స్వర్గలోకానికి వెళ్ళి, అందరి చేత కీర్తింపబడుతూ ఆనందంగా విహరించుము. నీకు మేలు జరుగుగాక!" అని శివుడు ప్రశంసించెను.

పద్యము 131 (కంద పద్యము)

క. అను వరదాత సదాశివు ననవరతము కొలిచి మతి తదాజ్ఞ విమానం బనుసూర్యవిభం బెనసి చనెను బత్నీసహితుఁ డై వినవె దేవవిభూ.

ప్రతిపదార్థము:

దేవవిభూ = ఓ దేవరాజైన ఇంద్రుడా!, అను = ఆ విధంగా పలికిన, వరదాతన్ = వరములను ఇచ్చే, సదాశివున్ = ఆ పరమశివుడిని, అనవరతము = ఎల్లప్పుడును, కొలిచి = సేవించి, మతిన్ = మనస్సునందు నిలిపి, తత్+ఆజ్ఞన్ = ఆ శివుని యొక్క ఆజ్ఞ చేత, సూర్యవిభంబు = సూర్యుని వలె ప్రకాశించే, విమానంబున్ = దివ్య విమానమును, బెనసి (వెనసి/పొంది) = అధిరోహించి, పత్నీసహితుడు+ఐ = భార్యతో కూడినవాడై, చనెన్ = (స్వర్గానికి) వెళ్ళెను, వినవె = ఈ కథను ఆలకించావా!

తాత్పర్యం:

"ఓ దేవేంద్రా! విన్నావా! వరప్రదాతయైన ఆ సదాశివుని ఆజ్ఞ ప్రకారం, ఆ గంధర్వ రాజు శివునికి నమస్కరించి, సూర్యుని వలె వెలిగిపోయే ఒక దివ్య విమానాన్ని అధిరోహించి, తన భార్యతో కలిసి తిరిగి స్వర్గలోకానికి వెళ్ళాడు." అని బృహస్పతి పలికెను.

పద్యము 132 (కంద పద్యము)

క. అది విని నందనముఖసం మదకరదేశముల దేవమానితుఁ డై య మృదవతితోఁ గ్రీడింపఁగ నదయం డై మాన సేసె శక్రుం డంతన్.

ప్రతిపదార్థము:

అంతన్ = ఆ పైన, శక్రుండు = ఇంద్రుడు, అది = ఆ గురువుగారు చెప్పిన విషయమును, విని = ఆలకించి, నందన+ముఖ = నందనవనము మొదలైన, సంమదకర = సంతోషమును కలిగించే, దేశములన్ = ప్రదేశములందు, దేవ = దేవతల చేత, మానితుడు+ఐ = గౌరవింపబడినవాడై, అమృదవతితోన్ (ఆ మృదువతితో) = సుకుమారియైన ఆ తన భార్యతో (శచీదేవితో), క్రీడింపగన్ = ఆనందముగా విహరించుటకు, నదయండు+ఐ (సదయుడై) = దయతో కూడినవాడై / ప్రసన్న మనస్కుడై, మానన్ (మానసమున/నిశ్చయము) = మనస్సునందు భావన, చేసెన్ = చేసెను.

తాత్పర్యం:

గురువుగారైన బృహస్పతి చెప్పిన ఈ పరమార్థ వృత్తాంతాన్ని విన్న తర్వాత ఇంద్రునికి లౌకిక శాస్త్రాల పట్ల గల సంశయాలన్నీ తొలగిపోయాయి. లౌకిక సుఖాలు కూడా ధర్మబద్ధమైనప్పుడు భగవదనుగ్రహానికి హేతువులవుతాయని గ్రహించి, అతడు ప్రసన్న చిత్తంతో, దేవతలందరి చేత పూజితుడవుతూ నందనవనాది సుందర ప్రదేశాలలో తన భార్యతో కలిసి ఆనందంగా కాలం గడపడానికి నిశ్చయించుకున్నాడు.

 విశేషాలు:

ఈ ఘట్టం ద్వారా దత్తాత్రేయ స్వామి కార్తవీర్యార్జునునికి "ఏ శాస్త్రమైనా, ఏ వృత్తియైనా అధర్మ రహితముగా, భగవత్ ప్రీతిగా ఆచరిస్తే అది చివరకు మోక్షసాధనమునకే దారితీస్తుంది" అనే పరమ సత్యాన్ని అత్యంత సులభ శైలిలో ఉపదేశించారు.

133 పద్యము (సీస పద్యము)

మఱొకప్పుడు బ్రహ్మ సమాజమ్ము గల్పించె న వేల్పుల మునుల రావించి వేడ్క నాహూతుఁ డై యతఁ డాలితో నటవోయెఁ బురుహూతుఁ డాదరమునఁ గొనిచన నాటలఁ బాటల నజు నలరింప గం ధర్వు లచ్చరలు వాద్యములు మొరయ మెలఁగుచో సురరాజు కలికిచూపునఁ బ్రచో దన మొనరించె న య్యనఘు నోలి

వాఁడు కరసంజ్ఞ నందఱ వరుస నాగి తాను తన సతి గానతత్పరతఁ బూని దర్శనమ్ము చింతాకంత తప్పకుండ వివిధరాగాలి రంజించె విధి మనమ్ము. (౧౩౩)

ప్రతిపదార్థము:

మఱొకప్పుడు = ఇంకొక సమయమున, బ్రహ్మ = బ్రహ్మదేవుడు, ఆ వేల్పులన్ = ఆ దేవతలను, మునులన్ = ఋషులను, రావించి = పిలిపించి, వేడ్కన్ = సంతోషముతో, సమాజమ్ము = ఒక గొప్ప సభను, కల్పించెన్ = ఏర్పాటు చేసెను, ఆహూతుడు+ఐ = ఆ సభకు ఆహ్వానితుడైనవాడై, అతడు = ఆ గంధర్వ రాజు, ఆలితోన్ = తన భార్యతో కలిసి, నటవోయెన్ (అట+పోయెన్) = అక్కడికి వెళ్ళెను, పురుహూతుడు = ఇంద్రుడు, ఆదరమునన్ = ఎంతో గౌరవముతో, కొనిచనన్ = (వారిని) వెంటబెట్టుకొని వెళ్ళగా, ఆటలన్ = నృత్యములతోను, పాటలన్ = గానముతోను, అజున్ = బ్రహ్మదేవుని, అలరింపన్ = సంతోషపెట్టుటకు, గంధర్వులు = గంధర్వులు, అచ్చరలు = అప్సరసలు, వాద్యములు = రకరకాల వాయిద్యములు, మొరయన్ = మ్రోగుచుండగా, మెలఁగుచోన్ = ఆ సభ అంతా వ్యవహరించుచున్న సమయమున, సురరాజు = దేవరాజైన ఇంద్రుడు, కలికిచూపునన్ = సైగ చూపుతో, ఆ అనఘున్ = పాపరహితుడైన ఆ గంధర్వ రాజును, ఓలిన్ = క్రమముగా, ప్రచోదనము+ఒనరించెన్ = (పాడవలసినదిగా) ప్రేరేపించెను, వాడు = ఆ గంధర్వ రాజు, కరసంజ్ఞన్ = చేతి సైగతో, అందఱన్ = అక్కడ వాయించుచున్న వారందరిని, వరుసన్ = క్రమముగా, ఆగి (ఆపి) = ఆపివేసి, తాను = తాను, తన సతి = తన భార్యయు, గానతత్పరతన్ = గాన నిష్ఠను, పూని = వహించి, దర్శనమ్ము = శాస్త్ర దృక్పథము (లేదా స్వర స్థానములు), చింతాకు+అంత = చింతాకంతైనా (మిక్కిలి కొంచెమైనను), తప్పకుండన్ = జారకుండగా, వివిధ = రకరకములైన, రాగ+ఆలిన్ = రాగముల సమూహముతో, విధి = బ్రహ్మదేవుని యొక్క, మనమ్మున్ = మనస్సును, రంజించెన్ = ఆనందింపజేసెను.

తాత్పర్యం:

మరొక సమయములో బ్రహ్మదేవుడు దేవతలను, మునులను పిలిపించి ఒక పెద్ద సభను ఏర్పాటు చేశాడు. ఆ సభకు ఆహ్వానము పొందిన ఆ గంధర్వ రాజు తన భార్యతో కలిసి వెళ్ళాడు. ఇంద్రుడు వారిని ఆదరముతో తోడ్కొని వెళ్ళాడు. అక్కడ అప్సరసల నాట్యాలు, గంధర్వుల పాటలు, వాయిద్యాల ధ్వనులతో బ్రహ్మదేవుని అలరింపజేయుచున్న సమయములో, ఇంద్రుడు తన కంటిసైగతో ఆ గంధర్వ రాజును పాడమని కోరాడు. అప్పుడు ఆ గంధర్వుడు తన చేతిసైగతో మిగిలిన వాయిద్యాలన్నింటినీ ఆపి, తాను తన భార్య కలిసి శ్రుతి లయలు, స్వర స్థానాలు చింతాకంత కూడా తప్పకుండా, వివిధ రాగాలతో బ్రహ్మదేవుని మనస్సును రంజింపజేశాడు.

 విశేషాలు:

సంగీత శాస్త్రంలో ఎంతటి నిపుణత ఉంటే తప్ప బ్రహ్మదేవుని మెప్పించలేరో ఈ పద్యంలో వర్ణించబడింది. "చింతాకంత తప్పకుండ" అనే లోకోక్తి ప్రయోగం ఎంతో రమణీయంగా ఉన్నది.

134 పద్యము (చంపకమాల పద్యము)

చ. మనమున సంతసించిన నుమాళమున౯ జగదేకధాత వా ని నతిసమాదరంబునఁ గనె నిను నొక్కని నాదవేదసం పనితరసప్రసంగపరవంతునిఁ గాఁ గనుగొంటి నం చనె స ను విడనాడకుండు మిట నందన! చూచితె? నా ముదశ్రువుల్”. (౧౩౪)

ప్రతిపదార్థము:

మనమునన్ = తన మనస్సునందు, సంతసించిన = మిక్కిలి ఆనందించిన, ఉమాళమునన్ (ఉల్లాసమున/ప్రేమాతిశయమున) = ఉత్సాహముతో, జగత్+ఏకధాత = లోకమునకంతటికీ ఏకైక సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు, వానిన్ = ఆ గంధర్వ రాజును, అతిసమాదరంబునన్ = మిక్కిలి ఆదరముతో, కనెన్ = చూసెను, నినున్+ఒక్కనిన్ = నిన్ను ఒక్కడిని మాత్రమే, నాదవేద = నాదమనే వేదము యొక్క, సంపత్ = సంపద చేతను, ఇతర = ఇతరమైన, రస = నవరసముల యొక్క, ప్రసంగ = ప్రదర్శనమునందు, పరవంతునిన్+గాన్ (పరవశునిగా) = లీనమైపోయినవానిగా, కనుగొంటిన్ = చూశాను, అంచున్+అనెన్ = అని పలికెను, నందన = ఓ కుమారుడా!, అనున్ (నన్ను) = నన్ను, ఇటన్ = ఇకపై, విడనాడకుండుము = వదలి వెళ్ళకుము, నా = నా యొక్క, ముద+అశ్రువుల్ = ఆనంద బాష్పములను, చూచితె = గమనించావా?

తాత్పర్యం:

ఆ గానానికి మనస్సునందు ఎంతో సంతోషించిన జగత్కర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు ప్రేమాతిశయముతో, ఉత్సాహముతో ఆ గంధర్వుడిని మిక్కిలి ఆదరముతో చూశాడు. "ఓ నాయనా! నాదవేద సంపదతో, రసస్వరూపమైన గానంలో ఇంతగా పరవశించి పాడేవాడిని నిన్ను ఒక్కడినే చూశాను. నన్ను వదలి ఇక ఎక్కడికీ వెళ్ళకు, ఇక్కడే ఉండు. నీ గానానికి నా కళ్ళ వెంబడి వస్తున్న ఆనంద బాష్పాలను చూశావా?" అని బ్రహ్మదేవుడు ప్రశంసించాడు.

 విశేషాలు:

సంగీతమును ఇక్కడ 'నాదవేదము' అని సంబోధించడం ద్వారా లౌకిక కళకు వేదసమానమైన గౌరవాన్ని కవి కల్పించారు. బ్రహ్మదేవుడు ఆనందబాష్పాలు రాల్చడం ఆ గాన మాధుర్యానికి పరాకాష్ఠ.

135 పద్యము (కంద పద్యము)

క. శ్రుతిగోచర మవు బ్రహ్మము ప్రతిభాసింప నుపదేశవంతు నొనర్తు మతిమంతుఁడ! యని పిలిచి ని యతునకు నద్వైతభావ మాదేశించె. (౧౩౫)

ప్రతిపదార్థము:

మతిమంతుడ = ఓ బుద్ధిశాలీ!, శ్రుతిగోచరము+అవు = వేదముల ద్వారా మాత్రమే తెలియదగిన, బ్రహ్మము = పరబ్రహ్మ తత్త్వము, ప్రతిభాసింపన్ = నీకు సాక్షాత్కరించునట్లుగా, ఉపదేశవంతున్ = ఉపదేశము పొందినవానిగా, ఒనర్తున్ = చేసెదను, అని = అని, పిలిచి = దగ్గరకు రప్పించుకొని, నియతునకున్ = ఇంద్రియ నిగ్రహము గల ఆ గంధర్వునికి, అద్వైతభావము = జీవాత్మ పరమాత్మల ఏకత్వ రూపమైన అద్వైత జ్ఞానమును, ఆదేశించెన్ = ఉపదేశించెను.

తాత్పర్యం:

బ్రహ్మదేవుడు ఆ గంధర్వుడిని పిలిచి, "ఓ బుద్ధిమంతుడా! వేదములకు మాత్రమే లభ్యమయ్యే ఆ పరబ్రహ్మ తత్త్వము నీకు చక్కగా ప్రకాశించేలా నీకు పరమార్థోపదేశం చేస్తాను" అని పలికి, నియమ నిష్ఠలు గల ఆ జీవునికి పరమ శ్రేష్ఠమైన అద్వైత తత్త్వజ్ఞానాన్ని ఉపదేశించాడు.

 విశేషాలు:

లౌకికమైన గానకళ ద్వారా బ్రహ్మదేవుని లెస్సగా ప్రసన్నం చేసుకున్న ఆ జీవునికి, చివరకు బ్రహ్మదేవుడే స్వయంగా మోక్షకారకమైన అద్వైత జ్ఞానాన్ని ఉపదేశించడం ఇక్కడ విశేషం.

136పద్యము (మత్తేభవిక్రీడిత పద్యము)

మ. కృతకృత్యుం డయినాఁడు వాఁ డిటుల వాగీశప్రసాదమ్మునన్ శతమన్యుండ! గ్రహించినాఁడవు గదా శాస్త్రం బెదే నిమ్మెయిన్ ధృతియుక్తుండు తరింపఁ గారణము గా నీ నెమ్మదిం బట్టెనే? వ్యతిరిక్తం బన హేతు వున్న ననుమా? యాలింపుమా యిక్కథన్. (౧౩౬)

ప్రతిపదార్థము:

శతమన్యుండ = ఓ వంద యజ్ఞములు చేసిన ఇంద్రుడా!, వాడు = ఆ గంధర్వ రాజు, ఇటుల = ఈ విధముగా, వాగీశ = బ్రహ్మదేవుని యొక్క, ప్రసాదమ్మునన్ = అనుగ్రహము వలన, కృతకృత్యుండు+అయినాడు = ధన్యుడైనాడు (ముక్తుడైనాడు), ఏ శాస్త్రంబు+ఐనన్ = లోకములో ఏ శాస్త్రమైనా సరే, ఇమ్మెయిన్ = ఈ రీతిగా, ధృతియుక్తుండు = శ్రద్ధాసక్తులు, పట్టుదల కలవాడు, తరింపన్ = సంసార సాగరమును దాటుటకు, కారణము+గాన్ = హేతువుగా మారునని, గ్రహించినాడవు+కదా = నీవు తెలుసుకున్నావు కదా!, ఈ = ఈ విషయము, నీ = నీ యొక్క, నెమ్మదిన్ = ప్రశాంతమైన మనస్సునందు, పట్టెనే = స్థిరపడినదా?, వ్యతిరిక్తంబు = దీనికి విరుద్ధమైన భావము, అనన్ = చెప్పుటకు, హేతువు = కారణము, ఉన్నన్ = ఏదైనా ఉంటే, అనుమా = తెలుపుము, ఈ+కథన్ = ఈ వృత్తాంతమును, ఆలింపుమా = చక్కగా గ్రహించుము.

తాత్పర్యం:

దేవగురువైన బృహస్పతి ఇంద్రునితో ఇలా అంటున్నాడు: "ఓ దేవేంద్రా! ఆ జీవుడు ఈ విధంగా బ్రహ్మదేవుని అనుగ్రహం చేత పరమార్థ జ్ఞానాన్ని పొంది కృతకృత్యుడైనాడు (ముక్తిని పొందాడు). దీనిని బట్టి లోకంలో ఏ శాస్త్రమైనా సరే, దానిని శ్రద్ధాసక్తులతో, పట్టుదలతో ఆచరిస్తే అది జీవుడు సంసారాన్ని తరించి మోక్షాన్ని పొందుటకు కారణమవుతుందని నీవు గ్రహించావు కదా! ఈ సత్యం నీ మనస్సుకు పూర్తిగా పట్టిందా? లేదు, దీనికి విరుద్ధమైన అభిప్రాయం చెప్పడానికి ఏమైనా కారణం ఉంటే చెప్పు. ఈ కథా పరమార్థాన్ని లెస్సగా ఆలకించు."

 విశేషాలు:

లౌకిక శాస్త్రములు వ్యర్థము కావు, ఏ విద్యనైనా నిష్కామ బుద్ధితో, ధర్మబద్ధంగా ఆచరిస్తే అది చివరకు భగవదనుగ్రహం ద్వారా ఆత్మజ్ఞానానికి దారి తీస్తుందనే సిద్ధాంతాన్ని గురువుగారు ఈ కథతో ఇంద్రునికి స్పష్టం చేశారు. దత్తాత్రేయ స్వామి ఈ వృత్తాంతాన్ని కార్తవీర్యార్జునునికి ఉపదేశ రూపంలో తెలియజేశారు.